Wikipedia
papwiki
https://pap.wikipedia.org/wiki/P%C3%A1gina_Prinsipal
MediaWiki 1.46.0-wmf.26
first-letter
Medio
Spesial
Diskushon
Usuario
Diskushon usuario
Wikipedia
Diskushon Wikipedia
Fail
Diskushon fail
MediaWiki
Diskushon MediaWiki
Malchi
Diskushon malchi
Yuda
Diskushon yuda
Kategoria
Diskushon kategoria
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Costa Rica
0
2570
189911
187114
2026-05-05T12:17:08Z
Kallmemel
14000
typo, wikilink fix
189911
wikitext
text/x-wiki
{{variante|c}}
{{Infopais
| nomber_propio = Repúblika di Costa Rica
| himno_nashonal = ''Noble patria, tu hermosa bandera''<br>"Noble Patria, Bo Bandera Bunita"<br>[[File:Costa Rica National Anthem.ogg]]
| stat_mas_grandi = [[San José, Costa Rica|San José]]
| idiomanan_ofisial = [[Spaño]]
| forma_di_gobernashon = Demokrasia konstitushonal
| titulo_kabesante1 = [[Presidente]]
| titulo_kabesante2 = {{nowrap|1° visepresidente}}
| titulo_kabesante3 = {{nowrap|2° visepresidente}}
| nomber_kabesante1 = Rodrigo Chaves
| nomber_kabesante2 = Mary Munive
| nomber_kabesante3 = ''vakante''
| tipo_di_soberania = [[Independiente]]
| evento_fundashon1 = Independensia di [[Spaña]]
| fecha_fundashon1 = [[15 di sèptèmber]] [[1821]]
| persentahe_awa = 0.7
| moneda = Colón
| kodigo_moneda = CRC
| utc_offset = -6
}}
'''Costa Rica''', ofisialmente '''Repúblika di Costa Rica''' (na [[spaño]] ''República de Costa Rica'', ta un [[pais]] na [[Amérika Sentral]], ku ta komparti frontera ku [[Nicaragua]] panort, i [[Panama]] na parti ost i suit, e [[Oséano Pasífiko]] na [[wèst]] i [[sùit]] i [[Laman Karibe]] na parti ost.
E nòmber Costa Rica, kemen "Kosta Riku", konstitushonalmente e pais a abolí su forsa militar permanentemente na 1949. E ta e úniko pais [[Latinoamérika|latinoamerikano]] ku ta inkluí den e lista di 22 demokrasia mas bieu na mundu. Costa Rica ta un di e top paisnan di [[Latinoamérika]] segun su Human Development Index (HDI), i ta di 54 na mundu den 2007. E pais ta di tres na mundu i promé den kontinente Amérika ku tabata riba e Environmental Performance Index di 2010.
Na 2007 e gobièrnu di Costa Rica a anunsiá plannan pa Costa Rica bira e promé pais "neutral di karbon" pa 2021. Segun e New Economics Foundation, Costa Rica ta promé den rango riba e Happy Planet Index i e pais mas "bèrdè" na mundu.
== Historia ==
=== Era pre-kolombiano ===
[[File:Pre-Columbian incense burner, Costa Rica (Carlos Museum).jpg|upright|thumb|left|Un kimado di sensia pre-kolombiano ku dekorashon di kaiman]]
[[Antropologia|Antropologonan]] a klasifiká e hendenan indigeno di Costa Rica komo esunnan di e área Intermediante, kaminda kulturanan mesoamerikano i andino a overlap. Mas resien, Costa Rica pre-kolombiano a wòrdu sikribi manera un parti di e region isthmo-kolombiano. E parti nortwest di e [[isla]], e peninsula di Nicoya Peninsula, tabata e parti mas sùit di e kultura Nahuatl ora e spañonan a yega pa den [[siglo 16]]. E partinan sentral i sur tabata in influensia Chibcha.
E impakto di e hendenan indígeno riba kultura costarikeño ta relativamente chiki kompara ku otro paisnan di Latino Amerika, pasobra e pais no tabata tin un [[poblashon]] indigeno grandi pa kuminda kune anto kasi tur di nan a muri di malesa ku a woru tresé dor di e oropeonan, manera [[Influenza]] i smallpox of otro forma di maltrato dor di e kolonistanan spaño. E poblashon nativo ku a sobra a wordu absorba den e sosiedat spaño kolonial. Tin algun ekspeshon un di nan ta e tribunan di Bribri anto Boruca ku te ahinda ta biba den e serunan di Cordillera de Talamanca, na e parti sur di Costa Rica, banda di e grens ku [[Panama]].
=== Kolonisashon spaño ===
Durante mayoria di e periodo kolonial, Costa Rica tabata e proviensia mas sur di e e Captanasia General di [[Guatemala]], ku tabata nominalmente parti di Spaña Nobo ([[Mexico]]), pero ku tabata opera en grande komo un entidat autonomo den e Emperio Spaño. Costa Rica su distanisa for di e kapital na Guatemala, su prohibishon legal bou di lei spaño pa hasi komersio ku si bisiñanan na Panama e ora ei bou di e Viceroyalidat di Nueva Granada ([[Colombia]]), anto e echo ku no tabata tin hopi rekurso manera [[Oro]] ku [[Plata]], a hasi Costa Rica den un luga pober, isolá, anto poko habitá den e Emperio Spaño. Costa Rica a wordy deskribi komo "E kolonia spaño di mas pober i miserabel den Amerika" dor di un gobernador spaño na 1719.
Un otro faktor importante tras di Costa Rica su pobresa tabata e falta di un poblashon indigeno signifikante pa hasi trabou forsá, ku kemen ku mayoria di e hendenan prome na Costa Rica mester a traha riba nan mes tera, preveniendo e establesementu di hacienda grandi. Pa tur e rasonan aki Costa Rica tabata hopi menospresia dor di e Korona spaño anto e la keda pa desaroya riba su mes. E ta kere ku e sirkumstansianan aki durante e periodo aki a hasi effeto riba hopi di e idiologianan ku Costa Rica ta wordu rekonose p'e , anto e a pone ku Costa Rica a bira un sociedat mas honesto ku su bisiñanan. Costa Rica a bira un "demokrasia agrikultural" ku niun klase indigeno of mestizo opresá. Tabata largu prome ku bibantenan a bai den e serunan anto a haña tera volkaniko anto un klima mas suave ku esun di kantu di laman.
=== Independensia ===
Manera sobra di Amerika Sentral, Costa Rica nunka no a bringa pa su [[independensia]] di Spaña. Riba [[15 di sèptèmber]] [[1821]], despues di e perdida final di Spaña kontra [[Mexico]] den e [[Guera Mehikano di Independensia]] (1810-1821), e outoridatnan na Guatemala a deklara independensia pa henter Amerika Sentral. E dia ei te ainda ta wòrdu selebra komo Dia di Independensia na Costa Rica, asta si en realidat bou di e konstitushon spaño i 1812 ku a wòrdu re-adopta na 1820, [[Nicaragua]] i Costa Rica a bira un provinsia outonomo ku su [[kapital]] na [[León, Nicaragua|León]].
Manera otro nashonan Sentro Merikano Costa Rica a konsidera aneksashon den e promé Emperio mehikano di Agustín de Iturbide, pero despues di poko tempu e la kolapsá na 1823, i Costa Rica a bira un provinsia di e Repúblika Federal di Sentro Amerika, ku a eksisti teoretikamente di 1823 pa 1839, pero ku e ehersita un outoridat maha los riba su provinsianan kostituente, partikularmente e pober i remoto Costa Rica. Na 1824, e kaptal di Costa Rica a move bai [[San José, Costa Rica|San José]], ku e krea un periodo kortiku di violensia riba e rivalnan di e kapital bieu, [[Cartago, Costa Rica|Cartago]]. Mientras ku e guera sivil a kuminsa na kasi tur provinsia di e Repúblika Federal di Sentro Amerika i entre faktornan politiko den e provinsianan individual, Costa Rica a keda relativamente na pas.
[[File:First postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|upright|E eskudo nashonal di Costa Rica 1849 a wordu mustra pa prome biaha riba e stampia aki di 1862.]]
Na 1838, masha tempu despues ku e Repúblika Federal di Sentro Amerika a stop di funshona den praktika, Costa Rica a formalmente kita i a proklama su mes independiente. E distansia konsiderabel i e rutanan di komunikashon pober entre [[Siudad di Guatemala|siudat di Guatemala]] i e plateau sentral, unda mayoria hende tabata habita i ainda mayoria di e [[poblashon]] ta bibá, a nifika ku e poblashon lokal tabata tin muchu tiki konekshon ku e gobirnu federal na [[Guatemala]]. For di tempu kolonial te ku awendia, Costa Rica su separashon for di resto di Sentro Amerika ta un obstakulo grandi den purba di haña mas integrashon regional na Sentro Amerika.
=== Kresementu Ekonomiko ===
Kofi a wordu plantá na Costa Rica den e parti prome di siglo 19 anto e la wordu exporta na oropa pa prome biaha na 1843, masha lihe e la bira Costa Rica su prome exportashon mayor. Produskshon di kofi lo keda Costa Rica su medio di ganashi prinsipal te ku hopi lat den siglo 20. Mayoria di e kofi tabata wordu krese i exporta ront di e sentronan grandi di poblashon den e plateau sentral anto o orei transporta ku ossenkart na e puerto [[Oceano Pasifiko|pasifiko]] di [[Puntarenas, Costa Rica]]. Pasobra e mayoria di e kifi tabata bai na oropa, e la bira mas i mas importante pa traha un ruta di transporte pa bai [[Oséano Atlántiko|Oseano Atlántiko]]. Pa e rason ei, na e añanan 1870' e gobièrnu di Costa Rica a kontrata ku komersiante di [[Estadonan Uni di Merka|merka]] Minor C. Keith pa traha un kaminda di rails pa bai e puerto [[Laman Karibe|karibense]] di Limón. Aunke tabata tin difikultat enorme ku konstukshon, malesanan, i finansia, e kaminda di rails a wordu kabá na 1890.
Mayoria di afrocostarikeño, ku ta konstitui ongeveer 3% di e poblashon, ta desediente di immigrantenan [[Jamaica|jamaikiño]] ku a traha riba e konstrukshon di e rails nan ei. Konviktonan [[Estadonan Uni di Merka|merikano]] i imigrantenan chines tambe a partisipa den e proyecto aki. Na kambio di traha e railnan, e gobièrnu di Costa Rica a duna Keith pidanan grandi di tera anto lease banda di e ruta, ku e la husa komo un [[plantashi]] di bakoba i el a eksportanan pa Merka. Komo resultado si esei bakoba a bini ta un rival di kofi komo e eksportashon prinsipal di Costa Rica, mientras kompanianan di afó (inkluyendo United Fruit Company) a kuminsa haña un rol grandi den e ekonomia nashonal.
=== Siglo 20 ===
Historikamente, Costa Rica generalmente a disfruta di hopi pas i un stabilidat polítiko hopi grandi kompara ku hopi otro nashonan Latino Merikano. For di làt den siglo 19, Costa Rica toch a sinti dos periodo signifikante di violensia. Na 1917–19, General Federico Tinoco Granados a manda komo un [[Diktadura|diktador]] militar te ora e a wòrdu kita anto forsa pa abondona e pais. E inpopularidat di Tinoco su regime a hasi ku, depues ku e la wòrdu kita, e forsa militar di Costa Rica a baha signifikantemente den grandura, rikesa, i influensia politiko. Na 1948, José Figueres Ferrer a kuminda un revolte armá dor di un elekshon presidensial ku a bai malu. Ku mas ku 2,000 hende morto, e guera sivil Costarikeño tabata e evento mas mortal den Costa Rica durante e [[siglo 20]].
E rebeldenan viktorioso a forma un gobièrnu junta ku a aboli e forsa militar tur hunta anto a traha un nobo konstitushon dor di un asamblea demokratikamente skohi. Ora nan a hasi e reformanan aki e junta a duna nan poder na 8 di novèmber 1949, na e gobièrnu nobo demokratikamente skohí. Despues di e coup d'état, Figueres a bira un heroé nashonal, ganado e pais su prome eleksonan demokratiko bou di e nobo konstitushon na 1953. For di e ora ei, Costa Rica a tene 13 elekshon [[presidente|presidensial]], esun mas resien na 2010. Tur di nan tabata regarda komo sin violensia i transparente.
== Geografia ==
[[File:Isla del Coco-chatham beach.jpg|thumb|Chatham beach na [[Isla del Coco]]]]
Costa Rica ta situá na e [[istmo]] [[Amérika Sentral|sentroamerikano]] na 10° [[nort]] di e ekuator i 84° [[wèst]] di [[Meridiano seru|meridiano prinsipal]]. E ta grens na [[Laman Karibe]] (na parti òst) i e [[Oséano Pasífiko]] (na parti west), ku un total di 1,290 km di kosta, 212 km di dje na Laman Karibe i 1,016 na esun Pasifiko.
Costa Rica tambe ta grens [[Nicaragua]] na parti nort un frontera di 309 km i [[Panama]] na parti suit-suitost 639 km di frontera. Na total Costa Rica tin un área di 51,100 [[kilometer kuadrá]] plus 589 kilometer kuadrá di [[awanan teritorial]].
E punto di mas altu ta [[Cerro Chirripó]], na 3,819 meter, i e ta e di 5 seru mas haltu na Sentro Amerika. E [[volkan]] di mas altu ta e [[Vulan Irazú]] ku 3431 meter di haltura . E lago di mas grandi na Costa Rica ta Lago Arenal.
Costa Rica tambe ta komprimi di un par di [[isla]], [[Isla del Coco]] 24km2 ta apart pa su distansia di e pais situa masha leu mes de Oceano Pasifiko 480 km for di [[Puntarenas]], pero [[Isla Calero]] ta esun di mas grandi den e pais ku 151.6 km2. Costa Rica ta protekta 23% di su teritoria ku su systema di areanan di protekson. Tambe e tin e desidat mas grandi di espesie na mundu.
== Klima ==
Pasobra Costa Rica ta keda entre nuebe pa dies grado nort di e ekueter e temperatura ta tropikal henter aña. Toch e pais di hopi mikroklima dependiente di kon haltu bo ta, kuantu awaseru ta kai, topografia i geografia di e region.
Costa Rica su temporadanan ta defini dor di kuantu awaseru ta kai durante un periodo anto no e kuater temporadanan den e Hemisferio norte. E aña por wordu dividi den dos periodo, e temporada seku, konosi lokalmenta komo "zomer" anto esun muha konosi komo "winter".
E parti "zomer" of temporada di sekura ta bai di Dezember pa April, anto Winter of temporada di awaseru di mei pa november, ku ta inklui e [[Temporada di Orkan]], anto durante e tempo aki awaseru por kai konstantemente den un par di region.
E lokashon ku ta risibi mas tantu awaseru ta e parti Karibense di e serunan Cordillera Central , ku un kaida anual di mas ku 5,00 mm. Humedat tambe ta mas haltu riba e banda karibense kompara ku e banda pasifiko. E temperatura anual riba e kostanan ta ront di 26.7 °C, i 20.6 °C den e areanan mas pobla di e Cordilera Central, anto bou di 10 °C riba e topnan di e serunan mas haltu.
== Gobièrnu ==
[[File:Chinchilla Adelante.jpg|thumb|upright|Presidente di Costa Rica [[Laura Chinchilla Miranda]], e prome hende muhé ku a bira presidente de e pais.]]
Costa Rica ta un [[repúblika]] demokrátiko ku un konstitushon fuerte. E pais tabata tin a lo menos 59 aña di demokrasia kontinuo, hasiendo e un di e paisnan mas stabil den e region, i e úniko pais Latino Merikano ku ta inklui riba e lista di e mundu su 22 demokrasianan mas bieu for di porlomenos 1950. Costa Rica por a preveni e violensia grandi ku a plaga gran parti di Latinoamérika.
Costa Rica ta un repúblika ku tres poder: responsabilidat ehekutivo ta vesta serka e [[presidente]], [[poder legislativo]] ta keda serka e Asamblea Legislativo, i [[poder hudicial|poder hudisial]] ta keda serka e korte supremo. Tin dos vise-presidente i tambe un gabinete disginá pa e presidente. E presidente, vise-presidentenan, anto 57 miembronan di e Asamblea Legislativo ta wordu elegí pa un término di kuater aña. Un amienda konstitushonal aprobá na 1969 ta limitá presidente i legislativonan na un término, pero delegadonan por kore atrobe pa un lugá den e asamblea ora nan a keda sinta un término.
E kuerpo elektoral supremo, e ofisina di e controladó general, e ofisina di e Prokurador General di e repúblika, anto e ofisina di e [[ombudsman]] tambe ta disfruta di hopi [[independensia]].
E korte supremo ta dividí den kuater kamber, uno atendiendo ku lei konstitushonal, uno atendiendo ku lei kriminal i dos ku lei sivil, lei merkantil anto otro.
Na april 2003, e prohibishon di e amienda konstitushonal tokante re-elekshon presidensial a wòrdu kambia bèk, pa permiti Óscar Arias (ganadó di [[Premio Nobel]] di Pas, 1987) pa kore pa presidente pa un di dos biaha. Na 2007 Óscar Arias a wordu elegi den un elekshon krap i hopi kontesta kontra minister di ekonomia formal Ottón Solís, koriendo riba un plataforma pa permiti komersio liber. E la wordu susede pa [[Laura Chinchilla]] ku a gana e elekshon di 7 di februari 2010, anto a hurumentá dia 8 di mei 2010. E tambe ta di e partido Liberashon Nashonal i ta e prome hende muhe elegi komo presidente na Costa Rica.
== Provinsia, kanton, i distrito ==
[[File:Provinces Costa Rica.png|thumb|Provinsianan di Costa Rica]]
Costa Rica ta konsisti di 7 [[provinsia]], ku tambe ta dividí den 81 kanton ("cantón" na Spaño, plural "cantones"), kada un di nan ta bou direkshon di un [[alkalde]]. Alkaldenan ta wòrdu elegí demokrátikamente kada kuater aña dor di e habitantenan di e kanton. No tin legislatura provinsial. E kantonnan ta dividí den distrito. E provinsianan ta:
# [[Provinsia Alajuela|Alajuela]]
# [[Provinsia Cartago|Cartago]]
# [[Provinsia Guanacaste|Guanacaste]]
# [[Provinsia Heredia|Heredia]]
# [[Provinsia Limón|Limón]]
# [[Provinsia Puntarenas|Puntarenas]]
# [[Provinsia San José|San José]]
{{Amérika Sentral}}
[[Category:Costa Rica]]
mywvmxtesadf1pn0dbzhtad0cxh5wsg
Argentina
0
2932
189916
183482
2026-05-05T12:22:47Z
Kallmemel
14000
typo, wikilink fix
189916
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|c}}
{{Infopais
| variante = c
| nomber_nativo = [[Spaño]]: ''República de Argentina''
| nomber_propio = Repúblika di Argentina
| himno_nashonal = ''Himno Nacional Argentino''<br/>('Himno Nashonal argentino')<br/>[[File:Himno Nacional Argentino instrumental.ogg]]
| stat_mas_grandi = [[Buenos Aires]]
| idiomanan_ofisial = [[Idioma spaño|Spaño]]
| forma_di_gobernashon = Repúblika federal
| titulo_kabesante1 = [[Presidente]]
| titulo_kabesante2 = Visepresidente
| nomber_kabesante1 = Javier Milei
| nomber_kabesante2 = Victoria Villarruel
| tipo_di_soberania = [[Independensia]] di [[Spaña]]
| evento_fundashon1 = de facto
| evento_fundashon2 = deklará
| fecha_fundashon1 = [[25 di mei]] [[1810]]
| fecha_fundashon2 = [[9 di yüli]] [[1816]]
| persentahe_awa = 1.57
| gentilisio = argentino
| kodigo_moneda = ARS
| utc_offset = -3
| zoom = 2
| lema = ''En unión y libertad''<br>"Den union i libertat"
}}
'''Argentina''', ofisialmente '''Repúblika Argentino''', ta un pais den [[Sur Amérika]]. Argentina ta un [[repúblika federal]] i un pais [[Demokrasia|demokrátiko]], ku ta konstitui di 23 [[provinsia]] i un siudat autonomo, [[Buenos Aires]], ku ta [[kapital]] i siudat mas grandi. E pais ta kubri gran parti di e [[Kono Sur]], i su teritorio tin frontera na nort ku [[Paraguay]] i [[Bolivia]], na norteste ku [[Brasil]], na ost ku [[Uruguay]] i e [[Oséano Atlántiko|Osean Atlántiko]], i na wèst ku [[Chile]] i na súit ku e [[pasaje di Drake]].
[[File:ViñedoCafayate.jpg|thumb|left|Salta]]
{{Sur Amérika}}
[[Category:Argentina]]
e2835lqbpvcwrwikhnvf6nilsuwqjn9
Birma
0
3006
189974
154417
2026-05-05T19:17:22Z
Kallmemel
14000
typo, wikilink fix
189974
wikitext
text/x-wiki
{{infopais
| variante = c
| nomber_propio = Repúblika Uni di Myanmar
| nomber_nativo = birmano: {{lang|my|ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံ}}<br/>{{lang|my-Latn|Pyidaungzu thămăda myama naingngandaw|italic=yes}}
| gentilisio = birmano
| zoom = 3
| himno_nashonal = {{lang|my|ကမ္ဘာမကျေ}}<br>''Kaba Ma Kyei''<br>"Te na Fin di Mundu"<br>[[File:U.S. Navy Band - Kaba Ma Kyei.oga]]
| stat_mas_grandi = Yangon
| idiomanan_ofisial = birmano
}}
'''Birma''' òf '''Myanmar''' (ofisialmente '''Repúblika Uni di Myanmar''') ta un pais den [[Asia]]. E tin un área di 676.578 [[kilometer kuadrá]] i un [[poblashon]] di 51.486.253 hende (2014) Su [[kapital]] ta [[Naypyidaw]].
Myanmar tin frontera ku [[Bangladesh]] parti panort-pabao i [[India]] parti pariba, den parti nort ku [[China]], i den parti oriente ku [[Laos]] i [[Tailandia]]. Den e parti pasuit pabao e tin un kosta largu kant'i [[Golfo di Bengal]] i partinan di e [[Oséano Indio|Osean Indio]].
[[File:Myanmar in its region.svg|thumb|left|250px|Myanmar den region]]{{Asia}}
[[Category:Myanmar]]
qdvhmv8puxqt3hi4iifrszk3adbpbjc
Bahamas
0
3853
189912
143127
2026-05-05T12:17:39Z
Kallmemel
14000
typo, wikilink fix
189912
wikitext
text/x-wiki
{{Infopais
| variante = c
| nomber_propio = Commonwealth di Bahamas
| kapital = [[Nassau]]
| himno_nashonal = {{lang|en|March On, Bahamaland|italic=yes}}<br/>("Marcha padilanti, pais Bahama")<br/>[[File:National anthem of the Bahamas.oga]]
| kodigo_tld = .bs
| utc_offset = -5
| anterior1 = Reino Uni
| bandera_anterior1 = Flag of the United Kingdom.svg
| prinsipia = '''1973''' (independensia)
| gentilisio = bahameňo
}}
E islanan di '''Bahamas''' (ofisialmente e Commonwealth di Bahamas) ta un pais konsistiendo di 29 isla, 661 kayo, i 2,387 isla chiki. E ta situá den e [[Oséano Atlántiko|Oseano Atlántiko]] nort di [[Cuba]] i [[Hispañola]] (e [[Republika Dominikano]] i [[Haiti]]), nortwest di e islanan di [[Turks i Caicos]], i suitost di [[Estadonan Uni di Merka|Merka]] (mas serka di [[Florida]]). Su area total ta 13,939 km2, ku un poblashon estimá di 330.000 hende. Su [[kapital]] ta [[Nassau]]. Geografikamente e islanan di Bahamas ta keda den e mesun [[Archipielago|kadena di isla]] ku Cuba, Hispañola i Turks i Caicos; e designashon di Bahamas normalmente ta referi na e mankomunidat i no e kadena geografiko.
[[File:CIA_map_of_the_Bahamas.png|thumb|250px|left|E islanan di Bahamas.]]
{{appendix}}
[[Category:Pais]]
[[Category:Isla]]
[[Category:Bahamas]]
ciqfhkwpufch0cz7mahfvf13bxcwii6
Oséano Atlántiko
0
3858
189919
174307
2026-05-05T12:26:15Z
Kallmemel
14000
variante
189919
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|c}}
{{infobox curpa di awa
| variante = c
| tipo = [[Oséano]]
| continente = [[Amérika]]<br/>[[Oropa]]<br/>[[Afrika]]
| profundidad_averahe = 3646
| tipo_division_adm = Divishon
| division_adm = [[Awanan internacional|Awanan internashonal]]
| stop_elevacion = si
}}
E '''Oséano Atlántiko''' (òf '''Osean Atlántiko''') ta e parti di dos mas grandi di e divishonnan di e [[oséano]]nan di [[tera (planeta)|mundu]]. Ku un total di 106,400,000 [[kilometer kuadrá]], e ta kubri aproksimadamente binti-seis porshento di e superfisie di tera. E prome parti di su nomber ta referi na e Atlas di [[Mytologianan Griego|mitologia griego]], hasiendo su nomber "Laman di Atlas".
[[File:Croghaun Cliffs, Dooagh, Achill, Co. Mayo, Ireland.jpg|thumb|left]]
[[Category:Oséano]]
loayxr261dvjnzo7xwyb5vwqcm7le34
Naturalesa
0
3862
189913
187117
2026-05-05T12:18:26Z
Kallmemel
14000
typo, wikilink fix
189913
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|c}}
{{Databox}}
[[File:Hopetoun falls.jpg|thumb|310px|<div class="center">[[Hopetoun Falls]], [[Australia]]</div>]]
[[File:Galunggung.jpg|thumb|right|310px|[[Wèrlèk]] ta dal durante e erupshon di e [[Volkan]] [[Galunggung]] grandi, [[West Java]], na 1982]]
'''Naturalesa''', ta mata i planta en un solo lugar que estorba den e esensia mas grandi, ta ekivalente na e '''Mundu Natural''', e '''Mundu Físiko''', of e '''Mundu Material'''. "Naturalesa" ta referí na e fenomeno di e mundu físiko, anto tambe na bida en general. E ta varia di skala di e nivel supatómiko pa e nivel [[Universo|kosmiko]].
E palabra naturalesa ta derivá for di e palabra [[latin]] "natura", òf "kalidatnan esensial",ku den tempunan antiguo tabata nifiká literalmente "duna lus". Natura tabata un tradukshon di e palabra griego "physis" (φύσις), ku originalmente tabata relashoná ku e karakter intrínsiko di mata, bestia i otro kosnan ku ta desaroyá riba nan mes. E konsepto di naturalesa tur na tur, e universo fisikó, ta un di e diferente eskpanshonnan di e noshon original; el a kuminsá komo un par di aplikashonnan di e palabra φύσις dor di filósofonan pre-Sokrátiko i a haña mas influensia sigun tempu a progresá.
Entre e varios uso den e mundu di awendia, "naturalesa" por referí na e relmo general di varios tipo di animal i den algun kaso na e prosesonan asosiá ku ophetonan inanimá manera tiponan partikular di fenómenonan ku ta eksisti riba nan mes, manera e [[Wèr|wèr]] i e [[geologia]] di mundu, i e materia i e energia di kua tur e kosnan aki ta kompone di dje. E ta wordu tumá pa nifiká "Ambiente Natural" of selba i animalnan salbahe ("wild"), piedra, mondi, playa, i en general e kosnan ku no a wòrdu alterá supstansialmente dor di e ser humano, of ku tei dor di intervenshon humano. Por ehempel, ophetonan manafakturá i e interakshon humano no ta wòrdu konsiderá komo parti di naturalesa, of nan ta wòrdu kualifiká komo, por ehèmpel "Naturalesa humano". Esaki ta un konsepto mas tradishonal di kosnan natural ku te ainda por wòrdu haña awendia ta impliká un distinshon entrelo natural i lo artifisial, e artifisial ta wòrdu konsiderá di ta e kos ku a wordu traha dor di e konsenshi humano. Dependiendo di e konteksto partikular, e tèrmino "natural" tambe por wòrdu distinguí for di lo inatural, lo sobrenatural, i lo artifisial.
==Mundu==
[[File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|right|200px|Un bista di [[Mundu]], tumá na 1972 dor di e [[astronauta|astronauntanan]] di [[Apollo 17]]. E imagen aki ta e uniko te ahinda mustrando un hemisferio kla di mundu.]]
''Artikulo prinsipal'': ''[[Tera (planeta)|Tera]]'', i ''[[Geología]]''
[[Tera (planeta)|Tera]] ta e úniko planeta ku ta konosí di ta kontené bida, i su karakterístikanan natural ta suheto di varios estudionan sientífiko. Den nos [[sistema solar]], e ta e di tres planeta for di solo; e ta e planeta tereste mas grandi i e planeta di sinku mas grandi na tur. Su karakterístikanan klimátiko mas prominente ta su dos regionnan polar, dos region temperá relativamente chiki anto un parti grandi tropiko pa suptrópiko. Presipitashon ta varia hopi entre e lokashonnan, di varios meter di awa pa aña te ku menos ku un milimetro. 71 prshento di e superfisio di mundu ta kubri dor di lamanan salu. E restante ta kubri dor di kontinentenan i islanan, mayoria di dje na e hemisferio nort.
Tera a evolushoná dor di prosesonan geológiko i biológiko ku a laga trasonan di e kondishonnan original. E parti pafo ta dividi entre varios [[plachi tektóniko]] moviendo, ku a kambia relativamente lihe varios biaha. E interior ta keda aktivo, ku un lag diki di mantel den estado likido i un sentro di heru puro ku ta genera un fèlt magnétiko.
E kondishonnan [[atmosfera|atmosfériko]] a wordu altera signifikamente dor di sernan bibante, ku a traha un balansa ekológiko ku a stabilisa e kondishonnan di e planeta. Aunke tin variashonnan regional den klima dor di latitudo i otro faktornan geológiko, e klima promedio di mundu ta basta stabil durante periodonan interglasial, i variashonnan di un grado of dos den temperatura global tabatatin histórikamente gran efekto riba e balansa ekológiko i e geografia aktual di mundu.
===Geologia===
[[Image:Tectonic plate boundaries.png|thumb|right|300px|Tres tipo di grensnan tektoniko.]]
Geologia ta e siensia i estudio di e materia solido i likido ku ta konstituí mundu. E fèlt di geologia ta enkompasa e estudio di su komposishon, struktura, propiedatnan fisiko, dinamiko, anto historia di e materialnan di mundu, anto e prodeso den kua nan ta wordu formá, mové i kambiá. E fèlt aki ta un disiplina akademiko mayor, anto e ta importante pa e ekstakshon di mineralnan i hydrokarbon, konosementu di mitigashon i peligernan natural, un par di fèltnan di enignier ano akontesementu di klimanan i ambientenan di pasado.
====Evolushon Geologiko====
E geologia di un area ta evolushoná ora tempu pasa komo depositonan di piedra ta wòrdu depositá i pone anto prosesonan deformashonal ta kambia nan lokashonan.
Piedranan ta depositá primeramente dor di deposito riba e superfisie of entre e otro piedranan abou di dje. Depositashon por okuri ora lagnan di sedimento kai riba e superfisio di mundu anto lithifiká depues den piedra sedimentario, of ora material volkaniko manera as di volkan of lava, ta kubri e superfisio. Introusonan Ingenouso manera batholithikonan, laccolithsonan, dijknan, and silonan, ta wordu pushá ariba den e piedra riba dje anto nan ta kristalisá ora nan penetra.
Despues di e sekuensia inishal di piedranan ku a wordu depositá, e piedra ta wordu deforma of metamorfosá. Deformashon ta okuri tipikamente dor di e kitamentu horizontal, of e moveshon di banda pa banda. E regimonan struktural aki ta relashoná en grande pa konvirgi, divirgu anto transforma na e fronteranan, respektivamente entre platonan tektoniko.
===Perspektivo Historiko===
[[Image:Pangea animation 03.gif|thumb|left|325px|Un animashon di [[Mundu]] su sperashon di [[Pangaea]] hypotisá.]]
[[Image:Hyperia.jpg|thumb|left|200px|[[Plankton]] ta biba den oceanonan, lamanan i lagonan, anto ta eksistí riba mundu pa sigur 2 bion aña.]]
Mundu ta estima ku a wordu forma 4.54 bion aña pasá for di e nebula di solo, huntu ku e solo i e otro planetanan. E luna a wordu forma kasi 20 mion aña despues. Initialmente di smelt, e lag eksterno di e planeta a fria, resultando den kun làg solido. Gasmentu i aktividat volkaniko a produsi un atmosfer primordial. Vapor di awa ku a kondensa, mayoria of tur di dje a bini for di eis ku a wordu trese dor di kometa, a produsi oceanonan anto otro kaminda di awa. E kemestria hopi energetiko aki ta wordu kere ku a produsi un molekula mes replikante ront di 4 bion aña pasá.
Kontinentenan a forma, anto despues nan a parti atrobe anto a reforma den un proseso den kua e superfisio di mundu a kambia durante mion di aña, okashonalmente trahado un superkontinente. Ront di 750 mion aña pasá, e prome superkontinente konosi Rodinia, a kuminsa kibra. E kontinentenan despues a rekombina pa forma Pannotia ku a kibra tambe anto mas o menos 540 mion aña pasá finalmente a forma esun di Pangaea, ku a kibra mas o menos 180 mion aña pasá
Tin evidensia signifikante ku tabata tin glasiashon global severo durante e era Neoproterozoiko durante kua henter e planeta a wordu kubri dor di un kapa di sneu. E hypothesis aki ta wordu yama "Mundu Sneubal", anto e ta di interes partikular komo e ta presidi e [[Eksploshon di Cambrian]] den kua bida multiselular a kuminsá, ront di 530–540 mion aña pasá.[16]
For di e eksploshon di Cambrian tabata tin sinku ekstinshon grandi defení. E delaster unu a okuri 65 mion aña pasá, ora un meteorita a dal nos planeta i a kuminsa ku e ekstinshon di e [[Dinosouro|dinosourionan]] no-aviano i otro reptilonan grandi. Pero a spar animalnan chiki manera mamiferonan ku tabata parse djaka. Durante e siguiente 65 mion aña bida mamifero a diversifika.
Un par di mion aña pasá, un espesie di makaku afrikano a haña e abilidat di para riba dos pia. E advento siguiente di bida humano, anto e desaroyo di agrikultura i otro sivilisashon a laga humanonan pa afekta e planeta mas tantu ku tur otro espesia di bestria, afektiendo komo e naturalesa anto e kantidat di organismonan ku e klima global. Pa komparashon, e katastrope di [[oksigeno]], produsí pa e kresenentu di lima durante e periodo sideriko, tabatin mester di 300 mion aña pa kulmina.
E era presente ta wordu klasifika komo un evento di ekstinshon, e ekstinshon di Holoceno, esun mas lihe ku a heri pasa. Un par, manera E. O. Wilson di [[Universidat di Harvard]], ta bisa ku e destrukshon di e biosfera dor di humanonan por kousa mitar di tur bida na tera pa muri den e siguiente 100 añanan. E ekstento di e evento di ekstinshon aki te ahinda ta wordu diskuti i kalkula dor di biologonan.
==Atmosfer, Klima i Wèr==
[[Image:Top of Atmosphere.jpg|thumb|300px|Lus blou ta spat mas tantu ku otro olanan di lus dor di e gasnan den e atmosfer, dunando mundu un halo blou ora bo mire for di espasio.]]
''Artikulo prisipal'', ''[[Wèr]]'', ''[[Klima]]'', ''[[Atmosfera di mundu|Atmosfer di Tera]]''
E atmósfera di mundu ta hunga un papel importante den e sostenementu di e [[ekosistema]] di mundu. E lag fini di gasnan ku ta kubri mundu ta wantá na su luga dor di gravedat. [[Airu]] seku ta konsistí di 78% [[nitrógeno]], 21% [[oksígeno]], 1% [[argon]] i otro [[Gas inerto|gasnan inerto]], dióksido di karbon,, etc; pero airu tambe ta kontene un montante variabel di vapor di awa. E [[preshon]] atmosferika tin un haltura di eksala di mas o menos 8 kilometro na e superfisio di mundu.
E [[kapa di ozono]] di mundu ta hunga un rol importante, bahando e katidat di rayonan ultravioleta ku ta penetra e atmosfer. Komo [[DNA]] ta daña hopi lihe dor di e rayonan aki, e ta sirbi komo un protektor di bida. E atmósfera tambe ta retene kayente, asina redusiendo e extremonan den temperatura.
Wèr terestral ta okuri den e parti mas abou di e atmosfer, anto ta sirbi komo un sistema konvektivo pa redistribui kayente. [[Stromingennan di Laman]] ta un otro faktor importante den determinando e klima, partikularmente e sirkulashonnan termiko grandi ku ta distibui kayente for di e ekueter na e regionnan polar. E korientenan aki ta yuda modera e diferensianan den [[temperatura]] entre [[zomer]] ku [[winter]] den e zonanan temperá. Tambe, sin e redistribushon aki e areanan tropikal lo ta hopi mas kayente, i e region nan polar hopi mas friu.
Wèr por tin efektonan benefisioso komo ku ta hasi daño. Ekstremonan den wèr manera [[warwaru]] of [[orkan]], por gasta hopi energia den nan patnan, anto produsi devastashon. Vegetashon di e superfisio ta haña un dependensia riba e variashon periodikal di e seizoenan, anto un par di kabio chikitu durante solamente un par di aña por tin un efekto dramatiko riba e vegetashon komo e bestianan ku tin mester di dje pa nan kuminda.
[[File:A tornado near Anadarko, Oklahoma, on May 3, 1999.jpg|thumb|right|280px|<div class="center">Un tornado na [[Oklahoma]] sentral.</div>]]
E klima planetario ta midi den terminonan mas largu ku e wér pa sigui sierto trentnan. Hopi faktornan ta konosi pa influensia e klima, inluiendo korientenan oceaniko, e albedo di e superfisio, gasnan di broeikas, variashonan den luminosidat di solo, anto kambionan den e planeta su orbito. basá riba e rekortnan historiko, e mundu ta konosi pa a bai dor di varios kambionan klimatiko den e pasado, inkluyendo [[Eranan di Eis]].
E klima di un region ta depende di un number di faktor, spesialmente e [[latitut]]. Un banda latidudal riba e superfisie ku atributanan similar ta forma un region klimatiko. E number di e regionan ei, for di e regionnan tropikal na e equator te ku e regionnan polar den e polonan ekstemo di nort i sur. Wèr tambe ta influensia dor si e [[temporada]] ku ta un resultado di e echo ku mundu su aksis ta leun un tiki for di e plano orbitual. Kemèn, na un tempu durante zomer of winter, un parti di e planeta ta mas eksponé na e rayonan di solo. E eksposishon aki ta alterna ora e mundu ta drei den su orbito. Na un tempu, un ta nada na kua seizon e hemisferionan di nort i sur semper ta eksperensia seizonan kontrali.
Wèr ta un sistema kaotiko ku ta modifá lihe dor di kambionan chiki den e medio ambiente, kemen voorspelling presies ta limita awendia pa solamente un par di dia. Tur na tur dos kos ta pasando ront mundu awendia: (1) e averahe di temperatura ta aumentando; anto e klimanan regional ta bezig ta kambia.
==Awa riba tera==
[[Image:44 - Iguazu - Décembre 2007.jpg|thumb|right|425px|<div class="center">E [[Watervalnan di Igazú]] na e grens entre [[Brazil]] i [[Argentina]].</div>]]
''Artikulo prinsipal'', ''[[Awa]]''
'''Awa''' ta un [[sustansia kímiko]] ku ta kompone di [[hidrogeno]] i [[oksigeno]] anto ta vital pa tur forma konosi di [[bida]] Na uso typical ''awa'' ta referí solamente na su [[forma di materia|forma]] [[likidó]], pero e substansia tambe tin un estado [[solido]], [[eis]], anto [[gaseoso]], [[bapor di awa]] of [[stom]]. Awa ta kubri 71% di e superfisie di [[Mundu]]. Riba tera, e ta wòrdu hañá prinsipalmente den e oceanonan anto otro kurpanan grandi di awa, ku 1.6% di dje abou den suela anto 0.001% di dje den nos [[airu]] komo [[bapor]], [[nubia]]nan (formá dor di partikulonan solido od líkido suspendí den airu) anto komo persipitashon. Oceanonan ta tene 97% di e awa riba nos superfisio, [[glesjer]]nan anto [[kapa di eis|kapanan di eis polar]] 2.4%, anto otro kurpanan manera riunan, lagonan i pontnan 0.6%. Adishonalmente un kantidat minuto ta kontene den kurpanan biológiko anto produktonan manafaktura.
===Oceano===
[[Image:Ocean from Leblon.jpg|thumb|left|250px|Un mirada di e [[Oséano Atlántiko|Osean Atlántiko]] for di [[Leblon]], [[Rio de Janeiro]].]]
''Artikulo prinsipal'', ''[[Oceano]]''
Un [[oséano]] ta e kurpa di awa mayor di [[Awa di Laman|awa salu]], anto un komonente prinsipal den e hydrosfera. Aproksimadamente 71% di e superfisie di mundu (un area di mas o menos 361 mion kilometro kuadrado) ta kubri dor di oceanonan, un [[Oceano Mundial|kurpa kontinuoso]] ku ta dividí un par di oséanonan prinsipal si [[laman]]nan mas chikitu. Mas ku mitar di e area aki ta mas ku 3.000 meter profundo. Salinidat averahe ta ront di 35 ppt (3.5%) anto kasi tur awa salu ta entre 30 i 28 ppt. Aunke tin areanan konosi komo lamanan sepera, e awanan aki ta komprimi un oceanonan global i kontinuoso ku interkambio liber entre su pratinan ta fundamental pa [[oceanografia]].
E divishonan oseániko mayor ta definí dor di e [[kontinente]]nan anto varios [[archipelago]]nan, anto otro kriteria: e divishonan aki ta (den grandesa asendio), e [[Oséano Pasífiko]], e [[Oséano Atlántiko]], e [[Oséano Indiko]], e [[Oceano sur]] anto e [[Oséano Ártiko]]. Regionan mas chikitu di e oceanonan ta yama laman, golfo, baija anto otro nomber. Tambe tin lagonan salu ku ta kurpanan mas chikitu sera for di e lamanan prinsipal. Dos ehèmpel notabel ta e [[Laman Aral]] i e [[Laman salu Grandi]].
===Lago===
[[Image:Lake mapourika NZ.jpeg|thumb|250px|<div class="center">[[Lago Mapourika]], Nobo Zealandia</div>]]
''Artikulo prinsipal'', ''[[Lago (kurpa di awa)|Lago]]''
Un lago (for di Latino ''lacus'') ta un fetura natural (of fetura phisiko), un korpa di likido riba e superfisio di un planeta ku ta lokalisa bou di un basino (ku no ta global) anto ta move masha poko poke si e move mes. Riba tera, un kurpa di awa ta konsidera un lago ora e ta paden di tera, no parti di un [[oceano]], mas profundo ku un pont anto e ta wordu duna awa dor di un [[riu]].
E úniko planeta otro ku tera ku tin lago ta [[Titan (luna)|Titan]], ku tin lagonan di [[ethano]], i probablemente meskla ku [[methano]]. E no ta konosi di Titan su lagonan ta wordu duna su likido for di riunan, perso riba su superfisio tin varios sobranan di riu. Lagonan natural riba tera ta generalmente wordu haña den areanan montañoso [[zona di rift|zonanan di rift]], anto areanan ku glasiashon resien of den pasado. Otro lagonan ta wordu haña den basinan endoreiniko of banda di e kursonan di riunan bieu Na sierto parti di mundu, tin hopi lago dor di basinan di awa kaotiko kedá atras for di e delaster siglo di hielo. Tur lago ta temporal over di tempunan geologiko, pasobra nan lo yena poko poko ku sedimento of basha over den e basino ku ta kontene nan.
====Pont====
''Artikulo prinsipal'', ''[[Pont]]''
[[Image:Mill Pond Sunset.jpg|thumb|right|250px|E Westborough Reservoir (pont di mill) na [[Westborough, Massachusetts]].]]
Un '''pont''' ta un kurpa di awa pará, natural komo traha dor di hende, ku ta normalmente mas chikitu ku un lago. Un variedat grandu di kurpanan traha ku forsa humano ta klasifika komo pontnan, inkluiendo yardinan di awa diseña pa ornementashon,pontnan di piská diseña pa brui piská, anto pontnan solar diseña pa warda energia solar. Pontnan i lagonan ta distingi for di beeknan dor di nan velosidat di korienten. Aunke korientenan di beeknan por wordu oberva fasilmente, pontnan i lagonan tin mikro-koriente dirigi ku un sistema termiko i bientu modera. E kosnan aki ta distingui un pont for di otro terenonan akuatiko manera poelnan di beek anto di tidio.
===Riu===
[[File:View from Cairo Tower 31march2007.jpg|thumb|275px|left|E [[riu di Nilo]] na [[Cairo]], [[Egypto]] su siudat kapital]]
''Artikulo prinsipal'', ''[[Riu]]''
Un [[riu]] ta un kurso di awa natural, normalmente di [[awa dushi]], ku ta laba bai drenta un [[oceano]], un [[lago]], un [[laman]] of un otro riu. Den un par di kaso un riu ta simplementa drenta tera of ta seka kompletamente prome ku e yega un otro kurpa di awa. Riu chikitu por tin hopi nomber dependiente riba nan luga manera beek ku [[rooi|roi]]; no tin un regla general ku ta defini kiko por wordu yama un riu. Hopi riu chikitu ta spesifiko pa e lokashon geografiko; un ehemplo ta ''Burn'' na eskosia kaminda un riu ta bisa pa ta mas grandi ku un beek pero esaki no tur biaha ta konta dor di e systema vag di e lenga. Un riu ta parti di e siklo hidrológiko. Awa den un riu ta generalmenta kolekta for di persipitashon dor di fangumentu di superfisio, rekargo di awa den tera, anto posnan, anto e losmentu di awa warde den eis natural anto paknan di sneu (glesjernan).
[[File:Bear Creek (Loyalsock Creek) 2.JPG|thumb|Bear Creek na [[Pennsylvania]], [[Estadonan Uni di Merka|Merka]]]]
===Beeknan===
''Artikulo prinsipal'', ''[[Beek]]''
Un beek of stróm ta un kurpa di awa ku un koriente, konfidi den un plano anto bankonan di koriente. Na Merka un beek ta klasifika komo un kurso di awa mas chikitu di 18 meter di hancura. Beeknan ta conduitonan importante di e syklo di awa, instomentonan den awa di tera ta rekarga anto nan ta sirbi komo un koredor pa migrashon di piská i otro animalnan. E habitad biologiko den e visinidat emidiante di e beek yama e zona ripario. Den e ekstinshon di Holoceno ku ta pasando aworaki beeknan ta un koredor importante pa konekta habitadnan fragmentá anto asina konserviendo biodiversidat. E estudio di beeknan i kursonan di awa in general ta yama hydrologia di superfisio anto ta un parti esensial di geografia ambiental.
==Ekosistema==
[[File:View of loch lomond.JPG|thumb|left|[[Loch Lomond]] na eskosia ta forma un ekosistema relativamente isolá. E komunidat di piska den e lago aki a keda meskos pa un periodo hopi largu di tempu..]]
[[File:Chicago Downtown Aerial View.jpg|thumb|Un mirada areal di un ambiente humano. Riba e portet ta mira e siudad di [[Chicago]]]]
''Artíkulo prinsipal'', ''[[Medio Ambiente]]'', ''[[Ekologia]]''
Ekosistemanan ta komponé dor di un variedat di komponentenan ábiotiko i biótiko ku ta funshoná den un manera interrelashoná. E struktura i komposishon ta ser determiná dor di varios faktornan ambiental ku tambe ta interrelashoná. Variashonnan den e faktornan akí lo inisiá modifikashonnan dinámiko na e ekosistema. Un par di e komponentenan mas importante ta: [[tera]], [[atmósfera]], radiashon di [[solo]], awa i organismonan bibu.
Sentral na e ekosistema ta e idea ku [[Organismo|organismonan bibu]] ta interaktuá ku kada otro elemento di nan ambiente lokal. Eugene Odum, un fundadó di ekologia a bisa: "Kualke unito ku ta inlui tur e organismonan (e kommunidat) den un área ta interaktuando ku e ambiente fysiko na kua un vloeimentu di energia ta sirkula i ta trese un stuktura trophico mas definí, diversidat biotiko, anto syklonan material (enkambio entre sernan bibu i no-bibu) den e sistema tin un ekosistema, espesienan ta konekta i dependiente di otro den e [[kadena di kuminda]], i en kambio [[energia]] anto [[materia]] entre nan mes anto nan ambiente. E ekosistema humano ta fundá den e dekonstrukshon di e dichotonimia di hende/naturalesa riba e premisio ku tur espesie ta depende di otro, i tambe ku e konstituentenan abiotiko di nan biotipo.
Un unito mas chikitu ta yama un [[mikroekosistema]]. Por ehèmpel un mikrosistema por ta un piedra anto tur e bida bou di dje. Un ''makroekosistema'' por enbolbí henter un ekoregion, entre su basin di drainahe.
[[Category:Geologia]]
[[Category:Naturalesa]]
31qo5of91h7j25q6ugor7cozkgicees
189980
189913
2026-05-05T19:24:06Z
Kallmemel
14000
/* Oceano */ typo, wikilink fix
189980
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|c}}
{{Databox}}
[[File:Hopetoun falls.jpg|thumb|310px|<div class="center">[[Hopetoun Falls]], [[Australia]]</div>]]
[[File:Galunggung.jpg|thumb|right|310px|[[Wèrlèk]] ta dal durante e erupshon di e [[Volkan]] [[Galunggung]] grandi, [[West Java]], na 1982]]
'''Naturalesa''', ta mata i planta en un solo lugar que estorba den e esensia mas grandi, ta ekivalente na e '''Mundu Natural''', e '''Mundu Físiko''', of e '''Mundu Material'''. "Naturalesa" ta referí na e fenomeno di e mundu físiko, anto tambe na bida en general. E ta varia di skala di e nivel supatómiko pa e nivel [[Universo|kosmiko]].
E palabra naturalesa ta derivá for di e palabra [[latin]] "natura", òf "kalidatnan esensial",ku den tempunan antiguo tabata nifiká literalmente "duna lus". Natura tabata un tradukshon di e palabra griego "physis" (φύσις), ku originalmente tabata relashoná ku e karakter intrínsiko di mata, bestia i otro kosnan ku ta desaroyá riba nan mes. E konsepto di naturalesa tur na tur, e universo fisikó, ta un di e diferente eskpanshonnan di e noshon original; el a kuminsá komo un par di aplikashonnan di e palabra φύσις dor di filósofonan pre-Sokrátiko i a haña mas influensia sigun tempu a progresá.
Entre e varios uso den e mundu di awendia, "naturalesa" por referí na e relmo general di varios tipo di animal i den algun kaso na e prosesonan asosiá ku ophetonan inanimá manera tiponan partikular di fenómenonan ku ta eksisti riba nan mes, manera e [[Wèr|wèr]] i e [[geologia]] di mundu, i e materia i e energia di kua tur e kosnan aki ta kompone di dje. E ta wordu tumá pa nifiká "Ambiente Natural" of selba i animalnan salbahe ("wild"), piedra, mondi, playa, i en general e kosnan ku no a wòrdu alterá supstansialmente dor di e ser humano, of ku tei dor di intervenshon humano. Por ehempel, ophetonan manafakturá i e interakshon humano no ta wòrdu konsiderá komo parti di naturalesa, of nan ta wòrdu kualifiká komo, por ehèmpel "Naturalesa humano". Esaki ta un konsepto mas tradishonal di kosnan natural ku te ainda por wòrdu haña awendia ta impliká un distinshon entrelo natural i lo artifisial, e artifisial ta wòrdu konsiderá di ta e kos ku a wordu traha dor di e konsenshi humano. Dependiendo di e konteksto partikular, e tèrmino "natural" tambe por wòrdu distinguí for di lo inatural, lo sobrenatural, i lo artifisial.
==Mundu==
[[File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|right|200px|Un bista di [[Mundu]], tumá na 1972 dor di e [[astronauta|astronauntanan]] di [[Apollo 17]]. E imagen aki ta e uniko te ahinda mustrando un hemisferio kla di mundu.]]
''Artikulo prinsipal'': ''[[Tera (planeta)|Tera]]'', i ''[[Geología]]''
[[Tera (planeta)|Tera]] ta e úniko planeta ku ta konosí di ta kontené bida, i su karakterístikanan natural ta suheto di varios estudionan sientífiko. Den nos [[sistema solar]], e ta e di tres planeta for di solo; e ta e planeta tereste mas grandi i e planeta di sinku mas grandi na tur. Su karakterístikanan klimátiko mas prominente ta su dos regionnan polar, dos region temperá relativamente chiki anto un parti grandi tropiko pa suptrópiko. Presipitashon ta varia hopi entre e lokashonnan, di varios meter di awa pa aña te ku menos ku un milimetro. 71 prshento di e superfisio di mundu ta kubri dor di lamanan salu. E restante ta kubri dor di kontinentenan i islanan, mayoria di dje na e hemisferio nort.
Tera a evolushoná dor di prosesonan geológiko i biológiko ku a laga trasonan di e kondishonnan original. E parti pafo ta dividi entre varios [[plachi tektóniko]] moviendo, ku a kambia relativamente lihe varios biaha. E interior ta keda aktivo, ku un lag diki di mantel den estado likido i un sentro di heru puro ku ta genera un fèlt magnétiko.
E kondishonnan [[atmosfera|atmosfériko]] a wordu altera signifikamente dor di sernan bibante, ku a traha un balansa ekológiko ku a stabilisa e kondishonnan di e planeta. Aunke tin variashonnan regional den klima dor di latitudo i otro faktornan geológiko, e klima promedio di mundu ta basta stabil durante periodonan interglasial, i variashonnan di un grado of dos den temperatura global tabatatin histórikamente gran efekto riba e balansa ekológiko i e geografia aktual di mundu.
===Geologia===
[[Image:Tectonic plate boundaries.png|thumb|right|300px|Tres tipo di grensnan tektoniko.]]
Geologia ta e siensia i estudio di e materia solido i likido ku ta konstituí mundu. E fèlt di geologia ta enkompasa e estudio di su komposishon, struktura, propiedatnan fisiko, dinamiko, anto historia di e materialnan di mundu, anto e prodeso den kua nan ta wordu formá, mové i kambiá. E fèlt aki ta un disiplina akademiko mayor, anto e ta importante pa e ekstakshon di mineralnan i hydrokarbon, konosementu di mitigashon i peligernan natural, un par di fèltnan di enignier ano akontesementu di klimanan i ambientenan di pasado.
====Evolushon Geologiko====
E geologia di un area ta evolushoná ora tempu pasa komo depositonan di piedra ta wòrdu depositá i pone anto prosesonan deformashonal ta kambia nan lokashonan.
Piedranan ta depositá primeramente dor di deposito riba e superfisie of entre e otro piedranan abou di dje. Depositashon por okuri ora lagnan di sedimento kai riba e superfisio di mundu anto lithifiká depues den piedra sedimentario, of ora material volkaniko manera as di volkan of lava, ta kubri e superfisio. Introusonan Ingenouso manera batholithikonan, laccolithsonan, dijknan, and silonan, ta wordu pushá ariba den e piedra riba dje anto nan ta kristalisá ora nan penetra.
Despues di e sekuensia inishal di piedranan ku a wordu depositá, e piedra ta wordu deforma of metamorfosá. Deformashon ta okuri tipikamente dor di e kitamentu horizontal, of e moveshon di banda pa banda. E regimonan struktural aki ta relashoná en grande pa konvirgi, divirgu anto transforma na e fronteranan, respektivamente entre platonan tektoniko.
===Perspektivo Historiko===
[[Image:Pangea animation 03.gif|thumb|left|325px|Un animashon di [[Mundu]] su sperashon di [[Pangaea]] hypotisá.]]
[[Image:Hyperia.jpg|thumb|left|200px|[[Plankton]] ta biba den oceanonan, lamanan i lagonan, anto ta eksistí riba mundu pa sigur 2 bion aña.]]
Mundu ta estima ku a wordu forma 4.54 bion aña pasá for di e nebula di solo, huntu ku e solo i e otro planetanan. E luna a wordu forma kasi 20 mion aña despues. Initialmente di smelt, e lag eksterno di e planeta a fria, resultando den kun làg solido. Gasmentu i aktividat volkaniko a produsi un atmosfer primordial. Vapor di awa ku a kondensa, mayoria of tur di dje a bini for di eis ku a wordu trese dor di kometa, a produsi oceanonan anto otro kaminda di awa. E kemestria hopi energetiko aki ta wordu kere ku a produsi un molekula mes replikante ront di 4 bion aña pasá.
Kontinentenan a forma, anto despues nan a parti atrobe anto a reforma den un proseso den kua e superfisio di mundu a kambia durante mion di aña, okashonalmente trahado un superkontinente. Ront di 750 mion aña pasá, e prome superkontinente konosi Rodinia, a kuminsa kibra. E kontinentenan despues a rekombina pa forma Pannotia ku a kibra tambe anto mas o menos 540 mion aña pasá finalmente a forma esun di Pangaea, ku a kibra mas o menos 180 mion aña pasá
Tin evidensia signifikante ku tabata tin glasiashon global severo durante e era Neoproterozoiko durante kua henter e planeta a wordu kubri dor di un kapa di sneu. E hypothesis aki ta wordu yama "Mundu Sneubal", anto e ta di interes partikular komo e ta presidi e [[Eksploshon di Cambrian]] den kua bida multiselular a kuminsá, ront di 530–540 mion aña pasá.[16]
For di e eksploshon di Cambrian tabata tin sinku ekstinshon grandi defení. E delaster unu a okuri 65 mion aña pasá, ora un meteorita a dal nos planeta i a kuminsa ku e ekstinshon di e [[Dinosouro|dinosourionan]] no-aviano i otro reptilonan grandi. Pero a spar animalnan chiki manera mamiferonan ku tabata parse djaka. Durante e siguiente 65 mion aña bida mamifero a diversifika.
Un par di mion aña pasá, un espesie di makaku afrikano a haña e abilidat di para riba dos pia. E advento siguiente di bida humano, anto e desaroyo di agrikultura i otro sivilisashon a laga humanonan pa afekta e planeta mas tantu ku tur otro espesia di bestria, afektiendo komo e naturalesa anto e kantidat di organismonan ku e klima global. Pa komparashon, e katastrope di [[oksigeno]], produsí pa e kresenentu di lima durante e periodo sideriko, tabatin mester di 300 mion aña pa kulmina.
E era presente ta wordu klasifika komo un evento di ekstinshon, e ekstinshon di Holoceno, esun mas lihe ku a heri pasa. Un par, manera E. O. Wilson di [[Universidat di Harvard]], ta bisa ku e destrukshon di e biosfera dor di humanonan por kousa mitar di tur bida na tera pa muri den e siguiente 100 añanan. E ekstento di e evento di ekstinshon aki te ahinda ta wordu diskuti i kalkula dor di biologonan.
==Atmosfer, Klima i Wèr==
[[Image:Top of Atmosphere.jpg|thumb|300px|Lus blou ta spat mas tantu ku otro olanan di lus dor di e gasnan den e atmosfer, dunando mundu un halo blou ora bo mire for di espasio.]]
''Artikulo prisipal'', ''[[Wèr]]'', ''[[Klima]]'', ''[[Atmosfera di mundu|Atmosfer di Tera]]''
E atmósfera di mundu ta hunga un papel importante den e sostenementu di e [[ekosistema]] di mundu. E lag fini di gasnan ku ta kubri mundu ta wantá na su luga dor di gravedat. [[Airu]] seku ta konsistí di 78% [[nitrógeno]], 21% [[oksígeno]], 1% [[argon]] i otro [[Gas inerto|gasnan inerto]], dióksido di karbon,, etc; pero airu tambe ta kontene un montante variabel di vapor di awa. E [[preshon]] atmosferika tin un haltura di eksala di mas o menos 8 kilometro na e superfisio di mundu.
E [[kapa di ozono]] di mundu ta hunga un rol importante, bahando e katidat di rayonan ultravioleta ku ta penetra e atmosfer. Komo [[DNA]] ta daña hopi lihe dor di e rayonan aki, e ta sirbi komo un protektor di bida. E atmósfera tambe ta retene kayente, asina redusiendo e extremonan den temperatura.
Wèr terestral ta okuri den e parti mas abou di e atmosfer, anto ta sirbi komo un sistema konvektivo pa redistribui kayente. [[Stromingennan di Laman]] ta un otro faktor importante den determinando e klima, partikularmente e sirkulashonnan termiko grandi ku ta distibui kayente for di e ekueter na e regionnan polar. E korientenan aki ta yuda modera e diferensianan den [[temperatura]] entre [[zomer]] ku [[winter]] den e zonanan temperá. Tambe, sin e redistribushon aki e areanan tropikal lo ta hopi mas kayente, i e region nan polar hopi mas friu.
Wèr por tin efektonan benefisioso komo ku ta hasi daño. Ekstremonan den wèr manera [[warwaru]] of [[orkan]], por gasta hopi energia den nan patnan, anto produsi devastashon. Vegetashon di e superfisio ta haña un dependensia riba e variashon periodikal di e seizoenan, anto un par di kabio chikitu durante solamente un par di aña por tin un efekto dramatiko riba e vegetashon komo e bestianan ku tin mester di dje pa nan kuminda.
[[File:A tornado near Anadarko, Oklahoma, on May 3, 1999.jpg|thumb|right|280px|<div class="center">Un tornado na [[Oklahoma]] sentral.</div>]]
E klima planetario ta midi den terminonan mas largu ku e wér pa sigui sierto trentnan. Hopi faktornan ta konosi pa influensia e klima, inluiendo korientenan oceaniko, e albedo di e superfisio, gasnan di broeikas, variashonan den luminosidat di solo, anto kambionan den e planeta su orbito. basá riba e rekortnan historiko, e mundu ta konosi pa a bai dor di varios kambionan klimatiko den e pasado, inkluyendo [[Eranan di Eis]].
E klima di un region ta depende di un number di faktor, spesialmente e [[latitut]]. Un banda latidudal riba e superfisie ku atributanan similar ta forma un region klimatiko. E number di e regionan ei, for di e regionnan tropikal na e equator te ku e regionnan polar den e polonan ekstemo di nort i sur. Wèr tambe ta influensia dor si e [[temporada]] ku ta un resultado di e echo ku mundu su aksis ta leun un tiki for di e plano orbitual. Kemèn, na un tempu durante zomer of winter, un parti di e planeta ta mas eksponé na e rayonan di solo. E eksposishon aki ta alterna ora e mundu ta drei den su orbito. Na un tempu, un ta nada na kua seizon e hemisferionan di nort i sur semper ta eksperensia seizonan kontrali.
Wèr ta un sistema kaotiko ku ta modifá lihe dor di kambionan chiki den e medio ambiente, kemen voorspelling presies ta limita awendia pa solamente un par di dia. Tur na tur dos kos ta pasando ront mundu awendia: (1) e averahe di temperatura ta aumentando; anto e klimanan regional ta bezig ta kambia.
==Awa riba tera==
[[Image:44 - Iguazu - Décembre 2007.jpg|thumb|right|425px|<div class="center">E [[Watervalnan di Igazú]] na e grens entre [[Brazil]] i [[Argentina]].</div>]]
''Artikulo prinsipal'', ''[[Awa]]''
'''Awa''' ta un [[sustansia kímiko]] ku ta kompone di [[hidrogeno]] i [[oksigeno]] anto ta vital pa tur forma konosi di [[bida]] Na uso typical ''awa'' ta referí solamente na su [[forma di materia|forma]] [[likidó]], pero e substansia tambe tin un estado [[solido]], [[eis]], anto [[gaseoso]], [[bapor di awa]] of [[stom]]. Awa ta kubri 71% di e superfisie di [[Mundu]]. Riba tera, e ta wòrdu hañá prinsipalmente den e oceanonan anto otro kurpanan grandi di awa, ku 1.6% di dje abou den suela anto 0.001% di dje den nos [[airu]] komo [[bapor]], [[nubia]]nan (formá dor di partikulonan solido od líkido suspendí den airu) anto komo persipitashon. Oceanonan ta tene 97% di e awa riba nos superfisio, [[glesjer]]nan anto [[kapa di eis|kapanan di eis polar]] 2.4%, anto otro kurpanan manera riunan, lagonan i pontnan 0.6%. Adishonalmente un kantidat minuto ta kontene den kurpanan biológiko anto produktonan manafaktura.
===Oceano===
[[Image:Ocean from Leblon.jpg|thumb|left|250px|Un mirada di e [[Oséano Atlántiko|Osean Atlántiko]] for di [[Leblon]], [[Rio de Janeiro]].]]
''Artikulo prinsipal'', ''[[Oceano]]''
Un [[oséano]] ta e kurpa di awa mayor di [[Awa di Laman|awa salu]], anto un komonente prinsipal den e hydrosfera. Aproksimadamente 71% di e superfisie di mundu (un area di mas o menos 361 mion kilometro kuadrado) ta kubri dor di oceanonan, un [[Oceano Mundial|kurpa kontinuoso]] ku ta dividí un par di oséanonan prinsipal si [[laman]]nan mas chikitu. Mas ku mitar di e area aki ta mas ku 3.000 meter profundo. Salinidat averahe ta ront di 35 ppt (3.5%) anto kasi tur awa salu ta entre 30 i 28 ppt. Aunke tin areanan konosi komo lamanan sepera, e awanan aki ta komprimi un oceanonan global i kontinuoso ku interkambio liber entre su pratinan ta fundamental pa [[oceanografia]].
E divishonan oseániko mayor ta definí dor di e [[kontinente]]nan anto varios [[archipelago]]nan, anto otro kriteria: e divishonan aki ta (den grandesa asendio), e [[Oséano Pasífiko]], e [[Oséano Atlántiko]], e [[Oséano Indio]], e [[Oceano sur]] anto e [[Oséano Ártiko]]. Regionan mas chikitu di e oceanonan ta yama laman, golfo, baija anto otro nomber. Tambe tin lagonan salu ku ta kurpanan mas chikitu sera for di e lamanan prinsipal. Dos ehèmpel notabel ta e [[Laman Aral]] i e [[Laman salu Grandi]].
===Lago===
[[Image:Lake mapourika NZ.jpeg|thumb|250px|<div class="center">[[Lago Mapourika]], Nobo Zealandia</div>]]
''Artikulo prinsipal'', ''[[Lago (kurpa di awa)|Lago]]''
Un lago (for di Latino ''lacus'') ta un fetura natural (of fetura phisiko), un korpa di likido riba e superfisio di un planeta ku ta lokalisa bou di un basino (ku no ta global) anto ta move masha poko poke si e move mes. Riba tera, un kurpa di awa ta konsidera un lago ora e ta paden di tera, no parti di un [[oceano]], mas profundo ku un pont anto e ta wordu duna awa dor di un [[riu]].
E úniko planeta otro ku tera ku tin lago ta [[Titan (luna)|Titan]], ku tin lagonan di [[ethano]], i probablemente meskla ku [[methano]]. E no ta konosi di Titan su lagonan ta wordu duna su likido for di riunan, perso riba su superfisio tin varios sobranan di riu. Lagonan natural riba tera ta generalmente wordu haña den areanan montañoso [[zona di rift|zonanan di rift]], anto areanan ku glasiashon resien of den pasado. Otro lagonan ta wordu haña den basinan endoreiniko of banda di e kursonan di riunan bieu Na sierto parti di mundu, tin hopi lago dor di basinan di awa kaotiko kedá atras for di e delaster siglo di hielo. Tur lago ta temporal over di tempunan geologiko, pasobra nan lo yena poko poko ku sedimento of basha over den e basino ku ta kontene nan.
====Pont====
''Artikulo prinsipal'', ''[[Pont]]''
[[Image:Mill Pond Sunset.jpg|thumb|right|250px|E Westborough Reservoir (pont di mill) na [[Westborough, Massachusetts]].]]
Un '''pont''' ta un kurpa di awa pará, natural komo traha dor di hende, ku ta normalmente mas chikitu ku un lago. Un variedat grandu di kurpanan traha ku forsa humano ta klasifika komo pontnan, inkluiendo yardinan di awa diseña pa ornementashon,pontnan di piská diseña pa brui piská, anto pontnan solar diseña pa warda energia solar. Pontnan i lagonan ta distingi for di beeknan dor di nan velosidat di korienten. Aunke korientenan di beeknan por wordu oberva fasilmente, pontnan i lagonan tin mikro-koriente dirigi ku un sistema termiko i bientu modera. E kosnan aki ta distingui un pont for di otro terenonan akuatiko manera poelnan di beek anto di tidio.
===Riu===
[[File:View from Cairo Tower 31march2007.jpg|thumb|275px|left|E [[riu di Nilo]] na [[Cairo]], [[Egypto]] su siudat kapital]]
''Artikulo prinsipal'', ''[[Riu]]''
Un [[riu]] ta un kurso di awa natural, normalmente di [[awa dushi]], ku ta laba bai drenta un [[oceano]], un [[lago]], un [[laman]] of un otro riu. Den un par di kaso un riu ta simplementa drenta tera of ta seka kompletamente prome ku e yega un otro kurpa di awa. Riu chikitu por tin hopi nomber dependiente riba nan luga manera beek ku [[rooi|roi]]; no tin un regla general ku ta defini kiko por wordu yama un riu. Hopi riu chikitu ta spesifiko pa e lokashon geografiko; un ehemplo ta ''Burn'' na eskosia kaminda un riu ta bisa pa ta mas grandi ku un beek pero esaki no tur biaha ta konta dor di e systema vag di e lenga. Un riu ta parti di e siklo hidrológiko. Awa den un riu ta generalmenta kolekta for di persipitashon dor di fangumentu di superfisio, rekargo di awa den tera, anto posnan, anto e losmentu di awa warde den eis natural anto paknan di sneu (glesjernan).
[[File:Bear Creek (Loyalsock Creek) 2.JPG|thumb|Bear Creek na [[Pennsylvania]], [[Estadonan Uni di Merka|Merka]]]]
===Beeknan===
''Artikulo prinsipal'', ''[[Beek]]''
Un beek of stróm ta un kurpa di awa ku un koriente, konfidi den un plano anto bankonan di koriente. Na Merka un beek ta klasifika komo un kurso di awa mas chikitu di 18 meter di hancura. Beeknan ta conduitonan importante di e syklo di awa, instomentonan den awa di tera ta rekarga anto nan ta sirbi komo un koredor pa migrashon di piská i otro animalnan. E habitad biologiko den e visinidat emidiante di e beek yama e zona ripario. Den e ekstinshon di Holoceno ku ta pasando aworaki beeknan ta un koredor importante pa konekta habitadnan fragmentá anto asina konserviendo biodiversidat. E estudio di beeknan i kursonan di awa in general ta yama hydrologia di superfisio anto ta un parti esensial di geografia ambiental.
==Ekosistema==
[[File:View of loch lomond.JPG|thumb|left|[[Loch Lomond]] na eskosia ta forma un ekosistema relativamente isolá. E komunidat di piska den e lago aki a keda meskos pa un periodo hopi largu di tempu..]]
[[File:Chicago Downtown Aerial View.jpg|thumb|Un mirada areal di un ambiente humano. Riba e portet ta mira e siudad di [[Chicago]]]]
''Artíkulo prinsipal'', ''[[Medio Ambiente]]'', ''[[Ekologia]]''
Ekosistemanan ta komponé dor di un variedat di komponentenan ábiotiko i biótiko ku ta funshoná den un manera interrelashoná. E struktura i komposishon ta ser determiná dor di varios faktornan ambiental ku tambe ta interrelashoná. Variashonnan den e faktornan akí lo inisiá modifikashonnan dinámiko na e ekosistema. Un par di e komponentenan mas importante ta: [[tera]], [[atmósfera]], radiashon di [[solo]], awa i organismonan bibu.
Sentral na e ekosistema ta e idea ku [[Organismo|organismonan bibu]] ta interaktuá ku kada otro elemento di nan ambiente lokal. Eugene Odum, un fundadó di ekologia a bisa: "Kualke unito ku ta inlui tur e organismonan (e kommunidat) den un área ta interaktuando ku e ambiente fysiko na kua un vloeimentu di energia ta sirkula i ta trese un stuktura trophico mas definí, diversidat biotiko, anto syklonan material (enkambio entre sernan bibu i no-bibu) den e sistema tin un ekosistema, espesienan ta konekta i dependiente di otro den e [[kadena di kuminda]], i en kambio [[energia]] anto [[materia]] entre nan mes anto nan ambiente. E ekosistema humano ta fundá den e dekonstrukshon di e dichotonimia di hende/naturalesa riba e premisio ku tur espesie ta depende di otro, i tambe ku e konstituentenan abiotiko di nan biotipo.
Un unito mas chikitu ta yama un [[mikroekosistema]]. Por ehèmpel un mikrosistema por ta un piedra anto tur e bida bou di dje. Un ''makroekosistema'' por enbolbí henter un ekoregion, entre su basin di drainahe.
[[Category:Geologia]]
[[Category:Naturalesa]]
kz99czuz81bfd373qalveiyb8yx1aud
Oséano
0
3897
189920
170811
2026-05-05T12:27:04Z
Kallmemel
14000
variante
189920
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|c}}
{{infobox curpa di awa
| variante = c
| imagen = Oceanus.png
| continente = Tur
| area = 361000000
| profundidad_averahe = 3682
| profundidad = 10935
| volumen = 134000000000
| salinidad = {{#expr:3.5*10}}<!--3.5% * 10 = 35‰-->
| imagen2 = World ocean map.gif
| descripcion2 = Normalmente ta definí sinku divishon di oseano: [[Oséano Pasífiko|Oseano Pasifiko]], [[Oséano Atlántiko|Oseano Atlántiko]], [[Oséano indio|Oseano Indio]], [[Oséano Ártiko]] i [[Oceano sur|Oseano Sur]]. Tin biaha e último dos ta ser kombiná pa forma e promé tres.
| imagen3 = Marianatrenchmap.png
| descripcion3 = Lokalisashon di {{lang|en|Challenger Deep|italic=yes}} na [[Trinchera di Mariana]] suitost di [[Hapon]] y suitwèst di [[Guam]].
}}
E '''Oséano''' (òf '''osean''') ta un kurpa kontinuo di [[laman|awa salu]] i un komponente prinsipal di e [[Hidrosfeer|hidrosfera]]. Aproksimadamente 71%, 361 mion [[kilometer kuadrá]], di e superfisie di mundu ta kubri pa oséano, un kurpa kontinuo di awa ku ta dividi den varios oséano i lamannan mas chikitu. E oséano munidalmente ta karga 134 bion kubiko kilometer di awa, kual ta mas o menos 97% di e reserva di awa di [[Tera (planeta)|Tera]].<ref name=":0">{{citeer web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/ocean |werk=nationalgeographic.com |titel=Our oceans are under attack by climate change, overfishing |taal=en |datum=2019-03-21 |bezochtdatum=2024-09-25}}</ref>[[File:Thermohaline circulation.png|left|thumb|Sirkulashon global:{{Legend|crimson|koriente superfisial di awa kayente }}{{Legend|royalblue|koriente profundo di awa friew }}
''Tene kuenta: e korientenan polar no ta representa.'']]Mas ku mitar di e área ta mas ku 3 mil meter profundo. E punto mas profundo ta yama [[Abismo di Challenger]] (Ingles: ''Challenger Deep'') kual ta situá 10,935 meter bou di e superfisie di awa den [[Oséano Pasífiko]], un par di shen kilometer suitwèst di teritorio insular [[Estadonan Uni di Amérika|merikano]] di [[Guam]].<ref>{{Citeer web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/oceandepth.html#:~:text=The%20average%20depth%20of%20the,U.S.%20territorial%20island%20of%20Guam.|titel=How deep is the ocean?|bezochtdatum=2024-09-25|werk=oceanservice.noaa.gov}}</ref>
E peso di awa di laman ta mas o ménos 3.5 porshento di salu solushoná; oséano tambe ta riku den kloro, [[Magnesium|magnesio]] i kalsiù. Oséano ta absorba e kalor di [[Solo]], ta transmiti'e na e atmósfer y ta distribui'e ront mundu. Asina, e banchi di transporte di kalor aki ([[Circulacion termohalino|koriente oseániko profundo]]) ta guia patrono di tempu mundialmente y ta yuda regula temperatura riba tera, por ehempel asina durante winter e ta yuda kenta y den zomer e ta funshona como un èrko.<ref name=":0" />
Sientífikonan ta estima ku 230.000 forma di bida marino di tur tipo ta konosí awendia, pero e total por ta kasi 10 biaha mas hopi.
== E sinku oséanonan ==
Mientras tanto tin solamente un oséano global, e ta geografikamente dividi den nombernan distinkto di region. E bareranan entre e regionnan a evolushona ku tempo pa varios rason historiko, kultural, geografiko, y sientifiko. Historikamente a nombra 4 oséano: Atlántiko, Pasífiko, Indio, y Ártiko. Sinembargo, desde aña [[2000]], mayoria pais a rekonose Sur como e di sinku. E Organisashon Internashonal Hidrografiko a propone e bareranan di oséano (den orden di tamaño):<ref>{{citeer web |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/howmanyoceans.html#:~:text=Historically%2C%20there%20are%20four%20named,the%20%27newest%27%20named%20ocean. |titel=How many oceans are there? |werk=oceanservice.noaa.gov |bezochtdatum= 2024-09-25 |datum=2024-06-16 | auteur=NOAA}}</ref>
# [[Oséano Pasífiko]]
# [[Oséano Atlántiko]]
# [[Oséano indio|Oséano Indio]]
# [[Oséano Sur]]
# [[Oséano Ártiko]]
== Etimologia ==
E palabra oséano ta deriva di e figura di Antigwedat Klásiko, Oseano ([[Griego]]: [[:en:wikt:Ὠκεανός|Ὠκεανός]] ''okeanos'').
{{appendix}}
[[Category:Oséano]]
a4gkgw3u4tc8x7wvvxqmh9xvt5ovc70
189981
189920
2026-05-05T19:24:46Z
Kallmemel
14000
wikilink fix
189981
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|c}}
{{infobox curpa di awa
| variante = c
| imagen = Oceanus.png
| continente = Tur
| area = 361000000
| profundidad_averahe = 3682
| profundidad = 10935
| volumen = 134000000000
| salinidad = {{#expr:3.5*10}}<!--3.5% * 10 = 35‰-->
| imagen2 = World ocean map.gif
| descripcion2 = Normalmente ta definí sinku divishon di oseano: [[Oséano Pasífiko|Oseano Pasifiko]], [[Oséano Atlántiko|Oseano Atlántiko]], [[Oséano indio|Oseano Indio]], [[Oséano Ártiko]] i [[Oceano sur|Oseano Sur]]. Tin biaha e último dos ta ser kombiná pa forma e promé tres.
| imagen3 = Marianatrenchmap.png
| descripcion3 = Lokalisashon di {{lang|en|Challenger Deep|italic=yes}} na [[Trinchera di Mariana]] suitost di [[Hapon]] y suitwèst di [[Guam]].
}}
E '''Oséano''' (òf '''osean''') ta un kurpa kontinuo di [[laman|awa salu]] i un komponente prinsipal di e [[Hidrosfeer|hidrosfera]]. Aproksimadamente 71%, 361 mion [[kilometer kuadrá]], di e superfisie di mundu ta kubri pa oséano, un kurpa kontinuo di awa ku ta dividi den varios oséano i lamannan mas chikitu. E oséano munidalmente ta karga 134 bion kubiko kilometer di awa, kual ta mas o menos 97% di e reserva di awa di [[Tera (planeta)|Tera]].<ref name=":0">{{citeer web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/ocean |werk=nationalgeographic.com |titel=Our oceans are under attack by climate change, overfishing |taal=en |datum=2019-03-21 |bezochtdatum=2024-09-25}}</ref>[[File:Thermohaline circulation.png|left|thumb|Sirkulashon global:{{Legend|crimson|koriente superfisial di awa kayente }}{{Legend|royalblue|koriente profundo di awa friew }}
''Tene kuenta: e korientenan polar no ta representa.'']]Mas ku mitar di e área ta mas ku 3 mil meter profundo. E punto mas profundo ta yama [[Abismo di Challenger]] (Ingles: ''Challenger Deep'') kual ta situá 10,935 meter bou di e superfisie di awa den [[Oséano Pasífiko]], un par di shen kilometer suitwèst di teritorio insular [[Estadonan Uni di Amérika|merikano]] di [[Guam]].<ref>{{Citeer web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/oceandepth.html#:~:text=The%20average%20depth%20of%20the,U.S.%20territorial%20island%20of%20Guam.|titel=How deep is the ocean?|bezochtdatum=2024-09-25|werk=oceanservice.noaa.gov}}</ref>
E peso di awa di laman ta mas o ménos 3.5 porshento di salu solushoná; oséano tambe ta riku den kloro, [[Magnesium|magnesio]] i kalsiù. Oséano ta absorba e kalor di [[Solo]], ta transmiti'e na e atmósfer y ta distribui'e ront mundu. Asina, e banchi di transporte di kalor aki ([[Circulacion termohalino|koriente oseániko profundo]]) ta guia patrono di tempu mundialmente y ta yuda regula temperatura riba tera, por ehempel asina durante winter e ta yuda kenta y den zomer e ta funshona como un èrko.<ref name=":0" />
Sientífikonan ta estima ku 230.000 forma di bida marino di tur tipo ta konosí awendia, pero e total por ta kasi 10 biaha mas hopi.
== E sinku oséanonan ==
Mientras tanto tin solamente un oséano global, e ta geografikamente dividi den nombernan distinkto di region. E bareranan entre e regionnan a evolushona ku tempo pa varios rason historiko, kultural, geografiko, y sientifiko. Historikamente a nombra 4 oséano: Atlántiko, Pasífiko, Indio, y Ártiko. Sinembargo, desde aña [[2000]], mayoria pais a rekonose Sur como e di sinku. E Organisashon Internashonal Hidrografiko a propone e bareranan di oséano (den orden di tamaño):<ref>{{citeer web |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/howmanyoceans.html#:~:text=Historically%2C%20there%20are%20four%20named,the%20%27newest%27%20named%20ocean. |titel=How many oceans are there? |werk=oceanservice.noaa.gov |bezochtdatum= 2024-09-25 |datum=2024-06-16 | auteur=NOAA}}</ref>
# [[Oséano Pasífiko]]
# [[Oséano Atlántiko]]
# [[Oséano Indio]]
# [[Oséano Sur]]
# [[Oséano Ártiko]]
== Etimologia ==
E palabra oséano ta deriva di e figura di Antigwedat Klásiko, Oseano ([[Griego]]: [[:en:wikt:Ὠκεανός|Ὠκεανός]] ''okeanos'').
{{appendix}}
[[Category:Oséano]]
spv4g1z89y5oucpesmc4z87uv6ps8og
189982
189981
2026-05-05T19:28:28Z
Kallmemel
14000
/* E sinku oséanonan */ reformulacion
189982
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|c}}
{{infobox curpa di awa
| variante = c
| imagen = Oceanus.png
| continente = Tur
| area = 361000000
| profundidad_averahe = 3682
| profundidad = 10935
| volumen = 134000000000
| salinidad = {{#expr:3.5*10}}<!--3.5% * 10 = 35‰-->
| imagen2 = World ocean map.gif
| descripcion2 = Normalmente ta definí sinku divishon di oseano: [[Oséano Pasífiko|Oseano Pasifiko]], [[Oséano Atlántiko|Oseano Atlántiko]], [[Oséano indio|Oseano Indio]], [[Oséano Ártiko]] i [[Oceano sur|Oseano Sur]]. Tin biaha e último dos ta ser kombiná pa forma e promé tres.
| imagen3 = Marianatrenchmap.png
| descripcion3 = Lokalisashon di {{lang|en|Challenger Deep|italic=yes}} na [[Trinchera di Mariana]] suitost di [[Hapon]] y suitwèst di [[Guam]].
}}
E '''Oséano''' (òf '''osean''') ta un kurpa kontinuo di [[laman|awa salu]] i un komponente prinsipal di e [[Hidrosfeer|hidrosfera]]. Aproksimadamente 71%, 361 mion [[kilometer kuadrá]], di e superfisie di mundu ta kubri pa oséano, un kurpa kontinuo di awa ku ta dividi den varios oséano i lamannan mas chikitu. E oséano munidalmente ta karga 134 bion kubiko kilometer di awa, kual ta mas o menos 97% di e reserva di awa di [[Tera (planeta)|Tera]].<ref name=":0">{{citeer web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/ocean |werk=nationalgeographic.com |titel=Our oceans are under attack by climate change, overfishing |taal=en |datum=2019-03-21 |bezochtdatum=2024-09-25}}</ref>[[File:Thermohaline circulation.png|left|thumb|Sirkulashon global:{{Legend|crimson|koriente superfisial di awa kayente }}{{Legend|royalblue|koriente profundo di awa friew }}
''Tene kuenta: e korientenan polar no ta representa.'']]Mas ku mitar di e área ta mas ku 3 mil meter profundo. E punto mas profundo ta yama [[Abismo di Challenger]] (Ingles: ''Challenger Deep'') kual ta situá 10,935 meter bou di e superfisie di awa den [[Oséano Pasífiko]], un par di shen kilometer suitwèst di teritorio insular [[Estadonan Uni di Amérika|merikano]] di [[Guam]].<ref>{{Citeer web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/oceandepth.html#:~:text=The%20average%20depth%20of%20the,U.S.%20territorial%20island%20of%20Guam.|titel=How deep is the ocean?|bezochtdatum=2024-09-25|werk=oceanservice.noaa.gov}}</ref>
E peso di awa di laman ta mas o ménos 3.5 porshento di salu solushoná; oséano tambe ta riku den kloro, [[Magnesium|magnesio]] i kalsiù. Oséano ta absorba e kalor di [[Solo]], ta transmiti'e na e atmósfer y ta distribui'e ront mundu. Asina, e banchi di transporte di kalor aki ([[Circulacion termohalino|koriente oseániko profundo]]) ta guia patrono di tempu mundialmente y ta yuda regula temperatura riba tera, por ehempel asina durante winter e ta yuda kenta y den zomer e ta funshona como un èrko.<ref name=":0" />
Sientífikonan ta estima ku 230.000 forma di bida marino di tur tipo ta konosí awendia, pero e total por ta kasi 10 biaha mas hopi.
== sinku oséan ==
Mientras tanto tin solamente un oséano global, e ta geografikamente dividi den nombernan distinkto di region. E bareranan entre e regionnan a evolushona ku tempo pa varios rason historiko, kultural, geografiko, y sientifiko. Historikamente a nombra 4 oséano: Atlántiko, Pasífiko, Indio, y Ártiko. Sinembargo, desde aña [[2000]], mayoria pais a rekonose Sur como e di sinku. E Organisashon Internashonal Hidrografiko a propone e bareranan di oséano (den orden di tamaño):<ref>{{citeer web |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/howmanyoceans.html#:~:text=Historically%2C%20there%20are%20four%20named,the%20%27newest%27%20named%20ocean. |titel=How many oceans are there? |werk=oceanservice.noaa.gov |bezochtdatum= 2024-09-25 |datum=2024-06-16 | auteur=NOAA}}</ref>
# [[Oséano Pasífiko]]
# [[Oséano Atlántiko]]
# [[Oséano Indio]]
# [[Oséano Sur]]
# [[Oséano Ártiko]]
== Etimologia ==
E palabra oséano ta deriva di e figura di Antigwedat Klásiko, Oseano ([[Griego]]: [[:en:wikt:Ὠκεανός|Ὠκεανός]] ''okeanos'').
{{appendix}}
[[Category:Oséano]]
h2k05768a1ly3xjy6eibdlpjrfagl6q
189984
189982
2026-05-05T19:29:13Z
Kallmemel
14000
/* sinku oséan */
189984
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|c}}
{{infobox curpa di awa
| variante = c
| imagen = Oceanus.png
| continente = Tur
| area = 361000000
| profundidad_averahe = 3682
| profundidad = 10935
| volumen = 134000000000
| salinidad = {{#expr:3.5*10}}<!--3.5% * 10 = 35‰-->
| imagen2 = World ocean map.gif
| descripcion2 = Normalmente ta definí sinku divishon di oseano: [[Oséano Pasífiko|Oseano Pasifiko]], [[Oséano Atlántiko|Oseano Atlántiko]], [[Oséano indio|Oseano Indio]], [[Oséano Ártiko]] i [[Oceano sur|Oseano Sur]]. Tin biaha e último dos ta ser kombiná pa forma e promé tres.
| imagen3 = Marianatrenchmap.png
| descripcion3 = Lokalisashon di {{lang|en|Challenger Deep|italic=yes}} na [[Trinchera di Mariana]] suitost di [[Hapon]] y suitwèst di [[Guam]].
}}
E '''Oséano''' (òf '''osean''') ta un kurpa kontinuo di [[laman|awa salu]] i un komponente prinsipal di e [[Hidrosfeer|hidrosfera]]. Aproksimadamente 71%, 361 mion [[kilometer kuadrá]], di e superfisie di mundu ta kubri pa oséano, un kurpa kontinuo di awa ku ta dividi den varios oséano i lamannan mas chikitu. E oséano munidalmente ta karga 134 bion kubiko kilometer di awa, kual ta mas o menos 97% di e reserva di awa di [[Tera (planeta)|Tera]].<ref name=":0">{{citeer web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/ocean |werk=nationalgeographic.com |titel=Our oceans are under attack by climate change, overfishing |taal=en |datum=2019-03-21 |bezochtdatum=2024-09-25}}</ref>[[File:Thermohaline circulation.png|left|thumb|Sirkulashon global:{{Legend|crimson|koriente superfisial di awa kayente }}{{Legend|royalblue|koriente profundo di awa friew }}
''Tene kuenta: e korientenan polar no ta representa.'']]Mas ku mitar di e área ta mas ku 3 mil meter profundo. E punto mas profundo ta yama [[Abismo di Challenger]] (Ingles: ''Challenger Deep'') kual ta situá 10,935 meter bou di e superfisie di awa den [[Oséano Pasífiko]], un par di shen kilometer suitwèst di teritorio insular [[Estadonan Uni di Amérika|merikano]] di [[Guam]].<ref>{{Citeer web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/oceandepth.html#:~:text=The%20average%20depth%20of%20the,U.S.%20territorial%20island%20of%20Guam.|titel=How deep is the ocean?|bezochtdatum=2024-09-25|werk=oceanservice.noaa.gov}}</ref>
E peso di awa di laman ta mas o ménos 3.5 porshento di salu solushoná; oséano tambe ta riku den kloro, [[Magnesium|magnesio]] i kalsiù. Oséano ta absorba e kalor di [[Solo]], ta transmiti'e na e atmósfer y ta distribui'e ront mundu. Asina, e banchi di transporte di kalor aki ([[Circulacion termohalino|koriente oseániko profundo]]) ta guia patrono di tempu mundialmente y ta yuda regula temperatura riba tera, por ehempel asina durante winter e ta yuda kenta y den zomer e ta funshona como un èrko.<ref name=":0" />
Sientífikonan ta estima ku 230.000 forma di bida marino di tur tipo ta konosí awendia, pero e total por ta kasi 10 biaha mas hopi.
== Divishon ==
Mientras tanto tin solamente un oséano global, e ta geografikamente dividi den nombernan distinkto di region. E bareranan entre e regionnan a evolushona ku tempo pa varios rason historiko, kultural, geografiko, y sientifiko. Historikamente a nombra 4 oséano: Atlántiko, Pasífiko, Indio, y Ártiko. Sinembargo, desde aña [[2000]], mayoria pais a rekonose Sur como e di sinku. E Organisashon Internashonal Hidrografiko a propone e bareranan di oséano (den orden di tamaño):<ref>{{citeer web |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/howmanyoceans.html#:~:text=Historically%2C%20there%20are%20four%20named,the%20%27newest%27%20named%20ocean. |titel=How many oceans are there? |werk=oceanservice.noaa.gov |bezochtdatum= 2024-09-25 |datum=2024-06-16 | auteur=NOAA}}</ref>
# [[Oséano Pasífiko]]
# [[Oséano Atlántiko]]
# [[Oséano Indio]]
# [[Oséano Sur]]
# [[Oséano Ártiko]]
== Etimologia ==
E palabra oséano ta deriva di e figura di Antigwedat Klásiko, Oseano ([[Griego]]: [[:en:wikt:Ὠκεανός|Ὠκεανός]] ''okeanos'').
{{appendix}}
[[Category:Oséano]]
h5lmhqhkxdlr6p6t4bjln3z6180wrfb
Oséano Pasífiko
0
3905
189922
187112
2026-05-05T12:28:39Z
Kallmemel
14000
variante
189922
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|c}}
{{infobox curpa di awa
| variante = c
| continente = [[Asia]]<br/>[[Oseania]]<br/>[[Amérika]]
| tipo = [[Oséano]]
| profundidad_averahe = 4280
| hanchura_max = 17,770 km
| largura = 13,900 km
| zoom = 1
| tipo_division_adm = Divishon
| division_adm = [[Awanan internacional|Awanan internashonal]]
| imagen2 = Ocean world Earth.jpg
| descripcion2 = Oséano Pasífiko kaptura pa tripulacion di Apollo 11 ariba 17 di juli 1969.
| stop_elevacion = si
}}
E '''Oséano Pasífiko''' (òf '''Osean''' '''Pasífiko''') ta e divishon oseániko mas grandi na [[tera (planeta)|mundu]]. E ta ekstendé for di e ártiko na parti nort te ku e [[Oséano Sur]] na parti sùit, mará dor di [[Asia]] i [[Australia (kontinente)|Australia]] na parti wèst, i [[Estadonan Uni di Merka|Merka]] na parti ost.
Na 169.2 mion meter kuadrá kua area, e ta e divishon di e oséano mundial - i na su lugá e hidrosfera - ta kubri ront di 46% di e superfisio di e oséanonan di e planeta i 30% di e superfisio total. E ekueter ta dividi'e den e Oséano Pasífiko Nort i e Oséano Pasífiko Sur, ku dos eksepshon: e [[Islanan Galápagos|Islanan Galapagos]] i e [[Islanan Gilbert]], ku aunke nan ta na e ekuator ta wòrdu poní den e pasífiko sur. E [[Trencho di Mariana]] den e parti west di e pasífiko nort ta e parti ku tin mas profundidat den e pasífiko i na mundu, yegando un profundidat di mas ku 10.911 meter.
[[Category:Oséano]]
sjz5jk8ftfle9htbue2n1uwnrw5ytk8
Oséano Indio
0
3914
189921
186123
2026-05-05T12:27:48Z
Kallmemel
14000
variante
189921
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox curpa di awa
| variante = c
| tipo = [[Oséano]]
| continente = [[Afrika]]<br/>[[Asia]]<br/>[[Oseania]]
| area = 70560000
| profundidad_averahe = 3963
| hanchura_max = 10,000 km
| stop_elevacion = si
}}
E '''Oséano indio''' (òf '''Osean indio''')ta e di tres [[oséano]] mas grandi na mundu, despues di [[Oséano Pasífiko]] i [[Oséano Atlántiko]]. E ta kubri aproksimadamente 20% di e superfisie total di mundu.
E Oséano indio ta limitá na nort pa e supkontinente [[India|indio]] i [[Península Árabe]]; na west pa e kosta di Ost-Afrika; na ost pa Indochina, e Islanan Sunda i [[Australia]]; i pasùit pa e Oséano Sur òf, segun siertu definishon geografiko, pa [[Antártika]]. E ta e úniko oséano ku ta hiba e nòmber di un pais: [[India]].
E oséano aki ta hunga un ròl krusial den klima global, spesialmente dor di e sistema di monsun, ku ta influensia e patronchinan di yobida den Sur Asia, Ost-Afrika i partinan di Australia. E Oséano Indio ta tambe un ruta marítimo di gran importansia, konektando [[Oropa]], [[Afrika]], [[Medio Oriente]] i [[Asia]], i ta vital pa komersio internashonal, partikularmente pa transporte di petroleo i gas natural.
Naturalmente, e Oséano Indio ta riku na biodiversidat, cu gran kantidat di piská, [[ref di koral]] i un ekosistema marino úniko. E tin tambe [[isla]] i [[archipiélago]]nan importante, manera [[Madagascar]], [[Maldivas]], [[Seicheles]] i [[Sri Lanka]].
[[Kategoria:Oséano]]
i6na7n8vppi307u6fimo6x2q6tpin0k
189970
189921
2026-05-05T19:13:30Z
Kallmemel
14000
189970
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox curpa di awa
| variante = c
| tipo = [[Oséano]]
| continente = [[Afrika]]<br/>[[Asia]]<br/>[[Oseania]]
| area = 70560000
| profundidad_averahe = 3963
| hanchura_max = 10,000 km
| stop_elevacion = si
}}
E '''Oséano Indio''' (òf '''Osean Indio''')ta e di tres [[oséano]] mas grandi na mundu, despues di [[Oséano Pasífiko]] i [[Oséano Atlántiko]]. E ta kubri aproksimadamente 20% di e superfisie total di mundu.
E Oséano indio ta limitá na nort pa e supkontinente [[India|indio]] i [[Península Árabe]]; na west pa e kosta di Ost-Afrika; na ost pa Indochina, e Islanan Sunda i [[Australia]]; i pasùit pa e Oséano Sur òf, segun siertu definishon geografiko, pa [[Antártika]]. E ta e úniko oséano ku ta hiba e nòmber di un pais: [[India]].
E oséano aki ta hunga un ròl krusial den klima global, spesialmente dor di e sistema di monsun, ku ta influensia e patronchinan di yobida den Sur Asia, Ost-Afrika i partinan di Australia. E Oséano Indio ta tambe un ruta marítimo di gran importansia, konektando [[Oropa]], [[Afrika]], [[Medio Oriente]] i [[Asia]], i ta vital pa komersio internashonal, partikularmente pa transporte di petroleo i gas natural.
Naturalmente, e Oséano Indio ta riku na biodiversidat, cu gran kantidat di piská, [[ref di koral]] i un ekosistema marino úniko. E tin tambe [[isla]] i [[archipiélago]]nan importante, manera [[Madagascar]], [[Maldivas]], [[Seicheles]] i [[Sri Lanka]].
[[Kategoria:Oséano]]
mlf96re7n2vw5nu47nzdiwvlicoytyc
189971
189970
2026-05-05T19:13:38Z
Kallmemel
14000
Kallmemel moved page [[Oséano indio]] to [[Oséano Indio]]
189970
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox curpa di awa
| variante = c
| tipo = [[Oséano]]
| continente = [[Afrika]]<br/>[[Asia]]<br/>[[Oseania]]
| area = 70560000
| profundidad_averahe = 3963
| hanchura_max = 10,000 km
| stop_elevacion = si
}}
E '''Oséano Indio''' (òf '''Osean Indio''')ta e di tres [[oséano]] mas grandi na mundu, despues di [[Oséano Pasífiko]] i [[Oséano Atlántiko]]. E ta kubri aproksimadamente 20% di e superfisie total di mundu.
E Oséano indio ta limitá na nort pa e supkontinente [[India|indio]] i [[Península Árabe]]; na west pa e kosta di Ost-Afrika; na ost pa Indochina, e Islanan Sunda i [[Australia]]; i pasùit pa e Oséano Sur òf, segun siertu definishon geografiko, pa [[Antártika]]. E ta e úniko oséano ku ta hiba e nòmber di un pais: [[India]].
E oséano aki ta hunga un ròl krusial den klima global, spesialmente dor di e sistema di monsun, ku ta influensia e patronchinan di yobida den Sur Asia, Ost-Afrika i partinan di Australia. E Oséano Indio ta tambe un ruta marítimo di gran importansia, konektando [[Oropa]], [[Afrika]], [[Medio Oriente]] i [[Asia]], i ta vital pa komersio internashonal, partikularmente pa transporte di petroleo i gas natural.
Naturalmente, e Oséano Indio ta riku na biodiversidat, cu gran kantidat di piská, [[ref di koral]] i un ekosistema marino úniko. E tin tambe [[isla]] i [[archipiélago]]nan importante, manera [[Madagascar]], [[Maldivas]], [[Seicheles]] i [[Sri Lanka]].
[[Kategoria:Oséano]]
mlf96re7n2vw5nu47nzdiwvlicoytyc
Laman Mediteráneo
0
4323
189914
154686
2026-05-05T12:18:52Z
Kallmemel
14000
wikilink fix, typo
189914
wikitext
text/x-wiki
{{variante|c}}
{{Infobox curpa di awa
| variante=c
}}
E '''Laman Mediteráneo''' ta un laman ku ta konekta na e [[Oséano Atlántiko|Osean Atlántiko]] i ta rondoná dor di e region mediteráneo anto kasi kompletamente ta será ku tera: na parti nort dor di [[Anatolia]] i [[Oropa]], na parti suit dor di [[Nort Afrika]], i na parti ost dor di e [[Levante]]. E laman ta teknikamente parti di e [[Oceano Atlantiko]], aunke e ta normalmente identifiká komo un kurpa di awa separá.
E nòmber mediteráneo, kemen "Mei-mei di tera" (for di medius "mei-mei" anto terra "tera"). E ta kubri un area aproksimá di 2.5 mion km², pero su konekshon na e Atlantiko (e [[estrecho di Gibraltar]]) ta solamente 14 km hanchu. Den oceanografia e ta tin biaha yamá e Laman Mediteráneo Eurafrikano of e Laman Mediteráneo Oropeo pa distingue for di laman mediteráneo na otro lugá.
E Laman Mediteranio tin un profundidat averahe di 1,500 m i e puntu mas profundo ta e Profundidat di Calypso den e [[Laman Ioniko]].
E tabata un ruta masha importante pa komersiante i biahero di tempunan antiguo ku a hasi interkambio i komersio hopi mas fasil den e region pa e kulturanan emergente - esunnan [[Mesopotamiano]], [[Egipto|egipsio]], [[Phoenisio]], [[Kartaheniko]], [[Peninsula Iberia|iberiko]], [[Gresia|griego]], [[Nort Macedonia|macedoniko]], [[Illyrio]], [[Thrasiano]], [[Levantino]], [[Galliko]], [[Romano]], [[Albania|albanes]], [[Armenia|armenio]], [[Arabier]], [[Berber]], [[Yudiu]], [[Slaviko]] i [[Turkia|turko]]. E historia di e region mediterianio ta krusial pa kompronde e desaroyo di mayoria di e sosiedatnan moderno.
== Galeria ==
<gallery widths="180" heights="180">
Mediterranean Sea 16.61811E 38.99124N.jpg
Locatie Middellandse Zee.PNG
</gallery>
[[Category:Laman]]
[[Category:Historia]]
ee1vaucm957ns3azgj0d5ncz59nwlzg
Sri Lanka
0
4982
189975
154353
2026-05-05T19:17:58Z
Kallmemel
14000
typo, wikilink fix
189975
wikitext
text/x-wiki
{{variante|c}}
{{Infopais
| variante=c
|nomber_nativo =
|nomber_propio = Repúblika Sosialista Demokrátiko di Sri Lanka
|himno_nashonal = ''Sri Lanka Matha''<br>"Mama Sri Lanka"<br>[[File:Sri Lankan national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]]
|kapital= Sri Jayawardenepura Kotte (legislativo)<br>[[Colombo]] (ehekutivo i hudisial)
|stat_mas_grandi = Colombo
|forma_di_gobernashon = Demokrasia
|tipo_di_soberania = Independiente
|evento_fundashon1 = independensia
|fecha_fundashon1 = 4 di Febrüari 1948
|persentahe_awa = 4.4
|densidat_pop = 309
|moneda = Sri Lankan rupee
|kodigo_moneda = LKR
|utc_offset = +5.30
}}
'''Sri Lanka''' ta un pais i isla ku queda na kontinente [[Asia]] hunto e [[India]] na [[Oséano Indio|Osean Indio]]. Sri Lanka tin un area di 65.610 kilometer kuadrá i un [[poblashon]] di 20.277.597 (2012).
{{Asia}}
[[Category:Isla]]
[[Category:Sri Lanka]]
68ki49vc03iwxpuigeh18sp7zf20q8y
Usuario:Caribiana/Sandbox/Kladblok
2
7580
189923
189538
2026-05-05T14:44:47Z
Caribiana
8320
189923
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'') ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]] ku e meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i mantené e derecho riba libertat di ekspreshon ankrá bou di artíkulo 19 di Deklarashon Universal di Derecho Humano di 1948, i Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber hinká huntu pa periodistanan di korant afrikano na Windhoek na 1991.
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haya e nomber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di december 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
{{Appendix}}
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
4ytfsoit4dpqajpwqrz3akm044u80ov
189924
189923
2026-05-05T14:51:56Z
Caribiana
8320
189924
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'') ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]] ku e meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i mantené e derecho riba libertat di ekspreshon ankrá bou di artíkulo 19 di Deklarashon Universal di Derecho Humano di 1948, i Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber hinká huntu pa periodistanan di korant afrikano na Windhoek na 1991.
Libertat di prensa ta libertat di imprenta, e derecho fundamental pa hasi sentimento i pensamento públiko òf konosí. Un sosiedat demokrátiko por funshoná korektamente solamente si libertat di prensa, komo un di e kondishonnan primordial, ta bon regulá.
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haya e nomber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di december 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
{{Appendix}}
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
f8xehkhgs2yfwnqi6q3v6hnt0i3ets5
189925
189924
2026-05-05T14:58:52Z
Caribiana
8320
189925
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'') ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]] ku e meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i mantené e derecho riba libertat di ekspreshon ankrá bou di artíkulo 19 di Deklarashon Universal di Derecho Humano di 1948. Riba e dia aki tambe ta konmemora e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber hinká huntu pa periodistanan di korant afrikano na [[Windhoek]]Windhoek, [[Namibia]] na 1991.
Libertat di prensa ta libertat di imprenta, e derecho fundamental pa hasi sentimento i pensamento públiko òf konosí. Un sosiedat demokrátiko por funshoná korektamente solamente si libertat di prensa, komo un di e kondishonnan primordial, ta bon regulá.
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haya e nomber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di december 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
{{Appendix}}
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
d11duznlcpfitxjhx1ie8zv78hma93n
189926
189925
2026-05-05T15:01:54Z
Caribiana
8320
189926
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'') ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]] ku e meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i mantené e derecho riba libertat di ekspreshon ankrá bou di artíkulo 19 di Deklarashon Universal di Derecho Humano di 1948. Riba e dia aki tambe ta konmemora e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber hinká huntu pa periodistanan di korant afrikano na [[Windhoek]]Windhoek, [[Namibia]] na 1991.
Libertat di prensa ta e derecho fundamental pa hasi sentimento i pensamento públiko òf konosí. Un sosiedat demokrátiko por funshoná korektamente solamente si libertat di prensa, komo un di e kondishonnan primordial, ta bon regulá.
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haña e nòmber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di desèmber 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
{{Appendix}}
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
pr65hbadfo3nnxs1d0wgpr4r5jpa1ny
189927
189926
2026-05-05T15:08:43Z
Caribiana
8320
189927
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'')<ref name="UN_A48PV85_page29">{{UN document |docid=A-48-PV.85 |type=Verbatim Report |body=General Assembly |session=48 |meeting=85 |highlight=rect_67,537_508,654 |page=29 |accessdate=2008-07-15}}</ref><ref name="UN_A48624_page22">{{UN document |docid=A-48-624 |type=Document |body=General Assembly |session=48 |document_number=624 |highlight=rect_102,817_897,985 |page=22 |accessdate=2008-07-15|date=17 December 1993|title=Report of the Economic and Social Council – Draft Decision II}}</ref> ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]]. E dia tin komo meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i protehá e derecho riba libertat di ekspreshon, manera stipulá den artíkulo 19 di Deklarashon Universal di Derecho Humano di 1948.
E fecha ta koinsidí ku e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber formulá na [[Windhoek]], [[Namibia]], na 1991 dor di periodistanan [[afrika]]no.
Libertat di prensa ta e derecho fundamental pa hasi sentimento i pensamento públiko òf konosí. Un sosiedat demokrátiko por funshoná korektamente solamente si libertat di prensa, komo un di e kondishonnan primordial, ta bon regulá.
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haña e nòmber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di desèmber 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
{{Appendix}}
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
4ds981n9yfbvebgkmqfkmz5181uwqv6
189928
189927
2026-05-05T15:10:59Z
Caribiana
8320
189928
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'')<ref name="UN_A48PV85_page29">{{UN document |docid=A-48-PV.85 |type=Verbatim Report |body=General Assembly |session=48 |meeting=85 |highlight=rect_67,537_508,654 |page=29 |accessdate=2008-07-15}}</ref><ref name="UN_A48624_page22">{{UN document |docid=A-48-624 |type=Document |body=General Assembly |session=48 |document_number=624 |highlight=rect_102,817_897,985 |page=22 |accessdate=2008-07-15|date=17 December 1993|title=Report of the Economic and Social Council – Draft Decision II}}</ref> ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]]. E dia tin komo meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i protehá e derecho riba libertat di ekspreshon, manera stipulá den artíkulo 19 di Deklarashon Universal di Derecho Humano di 1948.
E fecha ta koinsidí ku e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber formulá na [[Windhoek]], [[Namibia]], na 1991 dor di periodistanan [[afrika]]no.
Libertat di prensa ta e derecho fundamental pa hasi sentimento i pensamento públiko òf konosí. Un sosiedat demokrátiko por funshoná korektamente solamente si libertat di prensa, komo un di e kondishonnan primordial, ta bon regulá.
== Nifikashon ==
Libertat di prensa ta un derecho fundamental ku ta permití individuo i medio di komunikashon:
* ekspresá opinion
* informá públiko
* difundí informashon sin interferensia indebí
Un sosiedat demokrátiko no por funshoná debidamente sin libertat di prensa, pasobra e ta esensial pa transparensia di gobièrnu, responsabilidat públiko i protekshon di otro derechonan humano.
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haña e nòmber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di desèmber 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
{{Appendix}}
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
njuqgq2w6svk078p68ml2gzzocqf2zr
189930
189928
2026-05-05T15:17:41Z
Caribiana
8320
189930
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'')<ref name="UN_A48PV85_page29">{{UN document |docid=A-48-PV.85 |type=Verbatim Report |body=General Assembly |session=48 |meeting=85 |highlight=rect_67,537_508,654 |page=29 |accessdate=2008-07-15}}</ref><ref name="UN_A48624_page22">{{UN document |docid=A-48-624 |type=Document |body=General Assembly |session=48 |document_number=624 |highlight=rect_102,817_897,985 |page=22 |accessdate=2008-07-15|date=17 December 1993|title=Report of the Economic and Social Council – Draft Decision II}}</ref> ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]]. E dia tin komo meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i protehá e derecho riba libertat di ekspreshon, manera stipulá den artíkulo 19 di Deklarashon Universal di Derecho Humano di 1948.
E fecha ta koinsidí ku e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber formulá na [[Windhoek]], [[Namibia]], na 1991 dor di periodistanan [[afrika]]no.
Libertat di prensa ta e derecho fundamental pa hasi sentimento i pensamento públiko òf konosí. Un sosiedat demokrátiko por funshoná korektamente solamente si libertat di prensa, komo un di e kondishonnan primordial, ta bon regulá.
== Nifikashon ==
[[File:Press freedom 2025.svg|right|thumb|300x300px|'''2025 [[Press Freedom Index]]'''<ref>{{Cite web |title=RSF World Press Freedom Index 2025: economic fragility a leading threat to press freedom |url=https://rsf.org/en/rsf-world-press-freedom-index-2025-economic-fragility-leading-threat-press-freedom |access-date=May 3, 2025 |website=Reporters Without Borders |language=en}}</ref>
{{legend|#265c9d|Situashon bon}}
{{legend|#96afd8|Satuashon satisfaktorio}}
{{legend|#ffb400|Problemanan notabel}}
{{legend|#ff4100|Situashon difisil}}
{{legend|#820000|Situashon hopi serio}}
{{legend|#e0e0e0|Npo klasifika / falta datos}}]]
Libertat di prensa ta un derecho fundamental ku ta permití individuo i medio di komunikashon:
* ekspresá opinion
* informá públiko
* difundí informashon sin interferensia indebí
Un sosiedat demokrátiko no por funshoná debidamente sin libertat di prensa, pasobra e ta esensial pa transparensia di gobièrnu, responsabilidat públiko i protekshon di otro derechonan humano.
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haña e nòmber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di desèmber 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1352308294|titulo=World Press Freedom Day}}
{{References}}
;Lista di fuente
}}
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
g3rgdnme0bklbs44eeq8em94dy0gl5v
189931
189930
2026-05-05T15:18:37Z
Caribiana
8320
189931
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'')<ref name="UN_A48PV85_page29">{{UN document |docid=A-48-PV.85 |type=Verbatim Report |body=General Assembly |session=48 |meeting=85 |highlight=rect_67,537_508,654 |page=29 |accessdate=2008-07-15}}</ref><ref name="UN_A48624_page22">{{UN document |docid=A-48-624 |type=Document |body=General Assembly |session=48 |document_number=624 |highlight=rect_102,817_897,985 |page=22 |accessdate=2008-07-15|date=17 December 1993|title=Report of the Economic and Social Council – Draft Decision II}}</ref> ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]]. E dia tin komo meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i protehá e derecho riba libertat di ekspreshon, manera stipulá den artíkulo 19 di Deklarashon Universal di Derecho Humano di 1948.
E fecha ta koinsidí ku e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber formulá na [[Windhoek]], [[Namibia]], na 1991 dor di periodistanan [[afrika]]no.
Libertat di prensa ta e derecho fundamental pa hasi sentimento i pensamento públiko òf konosí. Un sosiedat demokrátiko por funshoná korektamente solamente si libertat di prensa, komo un di e kondishonnan primordial, ta bon regulá.
== Nifikashon ==
[[File:Press freedom 2025.svg|right|thumb|300x300px|'''2025 Indise di Libertat di Prensa'''<ref>{{Cite web |title=RSF World Press Freedom Index 2025: economic fragility a leading threat to press freedom |url=https://rsf.org/en/rsf-world-press-freedom-index-2025-economic-fragility-leading-threat-press-freedom |access-date=|website=Reporters Without Borders |language=en}}</ref>
{{legend|#265c9d|Situashon bon}}
{{legend|#96afd8|Satuashon satisfaktorio}}
{{legend|#ffb400|Problemanan notabel}}
{{legend|#ff4100|Situashon difisil}}
{{legend|#820000|Situashon hopi serio}}
{{legend|#e0e0e0|Npo klasifika / falta datos}}]]
Libertat di prensa ta un derecho fundamental ku ta permití individuo i medio di komunikashon:
* ekspresá opinion
* informá públiko
* difundí informashon sin interferensia indebí
Un sosiedat demokrátiko no por funshoná debidamente sin libertat di prensa, pasobra e ta esensial pa transparensia di gobièrnu, responsabilidat públiko i protekshon di otro derechonan humano.
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haña e nòmber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di desèmber 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1352308294|titulo=World Press Freedom Day}}
{{References}}
;Lista di fuente
}}
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
mgq6azod4olms2tm624zz579xkazg1s
189932
189931
2026-05-05T15:24:05Z
Caribiana
8320
189932
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'')<ref name="UN_A48PV85_page29">{{UN document |docid=A-48-PV.85 |type=Verbatim Report |body=General Assembly |session=48 |meeting=85 |highlight=rect_67,537_508,654 |page=29 |accessdate=2008-07-15}}</ref><ref name="UN_A48624_page22">{{UN document |docid=A-48-624 |type=Document |body=General Assembly |session=48 |document_number=624 |highlight=rect_102,817_897,985 |page=22 |accessdate=2008-07-15|date=17 December 1993|title=Report of the Economic and Social Council – Draft Decision II}}</ref> ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]]. E dia tin komo meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i protehá e derecho riba libertat di ekspreshon, manera stipulá den artíkulo 19 di Deklarashon Universal di Derecho Humano di 1948.
E fecha ta koinsidí ku e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber formulá na [[Windhoek]], [[Namibia]], na 1991 dor di periodistanan [[afrika]]no.
Libertat di prensa ta e derecho fundamental pa hasi sentimento i pensamento públiko òf konosí. Un sosiedat demokrátiko por funshoná korektamente solamente si libertat di prensa, komo un di e kondishonnan primordial, ta bon regulá.
== Nifikashon ==
[[File:Press freedom 2025.svg|right|thumb|300x300px|'''2025 Indise di Libertat di Prensa'''<ref>{{Cite web |title=RSF World Press Freedom Index 2025: economic fragility a leading threat to press freedom |url=https://rsf.org/en/rsf-world-press-freedom-index-2025-economic-fragility-leading-threat-press-freedom |access-date=|website=Reporters Without Borders |language=en}}</ref>
{{legend|#265c9d|Situashon bon}}
{{legend|#96afd8|Satuashon satisfaktorio}}
{{legend|#ffb400|Problemanan notabel}}
{{legend|#ff4100|Situashon difisil}}
{{legend|#820000|Situashon hopi serio}}
{{legend|#e0e0e0|Npo klasifika / falta datos}}]]
Libertat di prensa ta un derecho fundamental ku ta permití individuo i medio di komunikashon:
* ekspresá opinion
* informá públiko
* difundí informashon sin interferensia indebí
Un sosiedat demokrátiko no por funshoná debidamente sin libertat di prensa, pasobra e ta esensial pa transparensia di gobièrnu, responsabilidat públiko i protekshon di otro derechonan humano.
== Historia ==
Dia Internashonal di Libertat di Prensa a wòrdu proklamá na 1993 dor di United Nations General Assembly, siguiendo un rekomendashon di [[UNESCO]].
Desde e momento ei, UNESCO ta organisá aktividatnan mundialmente pa marka e dia, inkluyendo konferensia i kampañanan di konsientisashon.
== Premio mundial ==
For di 1997, UNESCO ta otorgá anualmente e Premio Mundial di Libertat di Prensa UNESCO/Guillermo Cano na periodistanan òf organisashonnan ku a kontribuí signifikativamente na defensa di libertat di prensa.
E premio ta nombrá na honor di Guillermo Cano Isaza, redaktor di e korant ''El Espectador'' na Bogotá, kende a wòrdu asesiná dia 17 di desèmber 1986 pa motibu di su investigashon i reportahe ekstenso riba kartelnan di droga den e pais.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1352308294|titulo=World Press Freedom Day}}
{{References}}
;Lista di fuente
}}
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haña e nòmber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di desèmber 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
7nfwd3z3hpcnmux38rp7c70km4y9kcz
189933
189932
2026-05-05T15:26:31Z
Caribiana
8320
189933
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'')<ref name="UN_A48PV85_page29">{{UN document |docid=A-48-PV.85 |type=Verbatim Report |body=General Assembly |session=48 |meeting=85 |highlight=rect_67,537_508,654 |page=29 |accessdate=2008-07-15}}</ref><ref name="UN_A48624_page22">{{UN document |docid=A-48-624 |type=Document |body=General Assembly |session=48 |document_number=624 |highlight=rect_102,817_897,985 |page=22 |accessdate=2008-07-15|date=17 December 1993|title=Report of the Economic and Social Council – Draft Decision II}}</ref> ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]]. E dia tin komo meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i protehá e derecho riba libertat di ekspreshon, manera stipulá den artíkulo 19 di Deklarashon Universal di Derecho Humano di 1948.
E fecha ta koinsidí ku e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber formulá na [[Windhoek]], [[Namibia]], na 1991 dor di periodistanan [[afrika]]no.
== Historia ==
Dia Internashonal di Libertat di Prensa a wòrdu proklamá na 1993 dor di United Nations General Assembly, siguiendo un rekomendashon di [[UNESCO]].
Desde e momento ei, UNESCO ta organisá aktividatnan mundialmente pa marka e dia, inkluyendo konferensia i kampañanan di konsientisashon.
Kada aña, e opservashon di e dia tin un tema spesífiko ku ta enfoká riba reto aktual den libertad di prensa, manera seguridat di periodista, desinformashon i libertat di ekspreshon den era digital.
== Nifikashon ==
[[File:Press freedom 2025.svg|right|thumb|300x300px|'''2025 Indise di Libertat di Prensa'''<ref>{{Cite web |title=RSF World Press Freedom Index 2025: economic fragility a leading threat to press freedom |url=https://rsf.org/en/rsf-world-press-freedom-index-2025-economic-fragility-leading-threat-press-freedom |access-date=|website=Reporters Without Borders |language=en}}</ref>
{{legend|#265c9d|Situashon bon}}
{{legend|#96afd8|Satuashon satisfaktorio}}
{{legend|#ffb400|Problemanan notabel}}
{{legend|#ff4100|Situashon difisil}}
{{legend|#820000|Situashon hopi serio}}
{{legend|#e0e0e0|Npo klasifika / falta datos}}]]
Libertat di prensa ta un derecho fundamental ku ta permití individuo i medio di komunikashon:
* ekspresá opinion
* informá públiko
* difundí informashon sin interferensia indebí
Un sosiedat demokrátiko no por funshoná debidamente sin libertat di prensa, pasobra e ta esensial pa transparensia di gobièrnu, responsabilidat públiko i protekshon di otro derechonan humano.
== Premio mundial ==
For di 1997, UNESCO ta otorgá anualmente e Premio Mundial di Libertat di Prensa UNESCO/Guillermo Cano na periodistanan òf organisashonnan ku a kontribuí signifikativamente na defensa di libertat di prensa.
E premio ta nombrá na honor di Guillermo Cano Isaza, redaktor di e korant ''El Espectador'' na Bogotá, kende a wòrdu asesiná dia 17 di desèmber 1986 pa motibu di su investigashon i reportahe ekstenso riba kartelnan di droga den e pais.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1352308294|titulo=World Press Freedom Day}}
{{References}}
;Lista di fuente
}}
Libertat di prensa ta e derecho fundamental pa hasi sentimento i pensamento públiko òf konosí. Un sosiedat demokrátiko por funshoná korektamente solamente si libertat di prensa, komo un di e kondishonnan primordial, ta bon regulá.
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haña e nòmber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di desèmber 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
n9ndc9m9jyfzyyla48qqgo28q16r3pa
189934
189933
2026-05-05T15:35:11Z
Caribiana
8320
189934
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'')<ref name="UN_A48PV85_page29">{{UN document |docid=A-48-PV.85 |type=Verbatim Report |body=General Assembly |session=48 |meeting=85 |highlight=rect_67,537_508,654 |page=29 |accessdate=2008-07-15}}</ref><ref name="UN_A48624_page22">{{UN document |docid=A-48-624 |type=Document |body=General Assembly |session=48 |document_number=624 |highlight=rect_102,817_897,985 |page=22 |accessdate=2008-07-15|date=17 December 1993|title=Report of the Economic and Social Council – Draft Decision II}}</ref> ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]]. E dia tin komo meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i protehá e derecho riba libertat di ekspreshon, manera stipulá den artíkulo 19 di ''Deklarashon Universal di Derecho Humano'' di 1948.
E fecha ta koinsidí ku e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber formulá na [[Windhoek]], [[Namibia]], na 1991 dor di periodistanan [[afrika]]no.
== Historia ==
Dia Internashonal di Libertat di Prensa a wòrdu proklamá na 1993 dor di e Asamblea General di [[Nashonnan Uni]], siguiendo un rekomendashon di [[UNESCO]].
For di e momento ei, UNESCO ta organisá aktividatnan mundialmente pa marka e dia, inkluyendo konferensia i kampañanan di konsientisashon.
Kada aña, e opservashon di e dia tin un tema spesífiko ku ta enfoká riba reto aktual den libertad di prensa, manera seguridat di periodista, desinformashon i libertat di ekspreshon den era digital.
== Nifikashon ==
[[File:Press freedom 2025.svg|right|thumb|300x300px|'''2025 Indise di Libertat di Prensa'''<ref>{{Cite web |title=RSF World Press Freedom Index 2025: economic fragility a leading threat to press freedom |url=https://rsf.org/en/rsf-world-press-freedom-index-2025-economic-fragility-leading-threat-press-freedom |access-date=|website=Reporters Without Borders |language=en}}</ref>
{{legend|#265c9d|Situashon bon}}
{{legend|#96afd8|Satuashon satisfaktorio}}
{{legend|#ffb400|Problemanan notabel}}
{{legend|#ff4100|Situashon difisil}}
{{legend|#820000|Situashon hopi serio}}
{{legend|#e0e0e0|Npo klasifika / falta datos}}]]
Libertat di prensa ta un derecho fundamental ku ta permití individuo i medio di komunikashon:
* ekspresá opinion
* informá públiko
* difundí informashon sin interferensia indebí
Un sosiedat demokrátiko no por funshoná debidamente sin libertat di prensa, pasobra e ta esensial pa transparensia di gobièrnu, responsabilidat públiko i protekshon di otro derechonan humano.
== Premio mundial ==
For di 1997, UNESCO ta otorgá anualmente e Premio Mundial di Libertat di Prensa UNESCO/Guillermo Cano na periodistanan òf organisashonnan ku a kontribuí signifikativamente na defensa di libertat di prensa.
E premio ta nombrá na honor di Guillermo Cano Isaza, redaktor di e korant ''El Espectador'' na Bogotá, kende a wòrdu asesiná dia 17 di desèmber 1986 pa motibu di su investigashon i reportahe ekstenso riba kartelnan di droga den e pais.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1352308294|titulo=World Press Freedom Day}}
{{References}}
;Lista di fuente
}}
Libertat di prensa ta e derecho fundamental pa hasi sentimento i pensamento públiko òf konosí. Un sosiedat demokrátiko por funshoná korektamente solamente si libertat di prensa, komo un di e kondishonnan primordial, ta bon regulá.
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haña e nòmber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di desèmber 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
a5sv8lg9lgmnmkl3apij8yf76kdgu1j
189935
189934
2026-05-05T15:48:28Z
Caribiana
8320
189935
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'')<ref name="UN_A48PV85_page29">{{UN document |docid=A-48-PV.85 |type=Verbatim Report |body=General Assembly |session=48 |meeting=85 |highlight=rect_67,537_508,654 |page=29 |accessdate=2008-07-15}}</ref><ref name="UN_A48624_page22">{{UN document |docid=A-48-624 |type=Document |body=General Assembly |session=48 |document_number=624 |highlight=rect_102,817_897,985 |page=22 |accessdate=2008-07-15|date=17 December 1993|title=Report of the Economic and Social Council – Draft Decision II}}</ref> ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]]. E dia tin komo meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i protehá e derecho riba libertat di ekspreshon, manera stipulá den artíkulo 19 di ''Deklarashon Universal di Derecho Humano'' di 1948.
E fecha ta koinsidí ku e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber formulá na [[Windhoek]], [[Namibia]], na 1991 dor di periodistanan [[afrika]]no.
== Historia ==
Dia Internashonal di Libertat di Prensa a wòrdu proklamá na 1993 dor di e Asamblea General di [[Nashonnan Uni]], siguiendo un rekomendashon di [[UNESCO]].
For di e momento ei, UNESCO ta organisá aktividatnan mundialmente pa marka e dia, inkluyendo konferensia i kampañanan di konsientisashon.
Kada aña, e opservashon di e dia tin un tema spesífiko ku ta enfoká riba reto aktual den libertat di prensa, manera seguridat di periodista, desinformashon i libertat di ekspreshon den era digital.
== Nifikashon ==
[[File:Press freedom 2025.svg|right|thumb|300x300px|'''2025 Indise di Libertat di Prensa'''<ref>{{Cite web |title=RSF World Press Freedom Index 2025: economic fragility a leading threat to press freedom |url=https://rsf.org/en/rsf-world-press-freedom-index-2025-economic-fragility-leading-threat-press-freedom |access-date=|website=Reporters Without Borders |language=en}}</ref>
{{legend|#265c9d|Situashon bon}}
{{legend|#96afd8|Satuashon satisfaktorio}}
{{legend|#ffb400|Problemanan notabel}}
{{legend|#ff4100|Situashon difisil}}
{{legend|#820000|Situashon hopi serio}}
{{legend|#e0e0e0|Npo klasifiká / falta datos}}]]
Libertat di prensa ta un derecho fundamental ku ta permití individuo i medio di komunikashon pa:
* ekspresá opinion
* informá públiko
* difundí informashon sin interferensia indebí
Un sosiedat demokrátiko no por funshoná debidamente sin libertat di prensa, pasobra e ta esensial pa transparensia di gobièrnu, responsabilidat públiko i protekshon di otro derechonan humano.
== Premio mundial ==
For di 1997, UNESCO ta otorgá anualmente e Premio Mundial di Libertat di Prensa UNESCO/Guillermo Cano na periodistanan òf organisashonnan ku a kontribuí signifikativamente na defensa di libertat di prensa.
E premio ta nombrá na honor di Guillermo Cano Isaza, redaktor di e korant [[Colombia|kolombiano]] ''El Espectador'' na [[Bogota]], kende a wòrdu asesiná dia 17 di desèmber 1986 pa motibu di su investigashon i reportahe ekstenso riba kartelnan di droga den e pais.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1352308294|titulo=World Press Freedom Day}}
{{References}}
;Lista di fuente
}}
Libertat di prensa ta e derecho fundamental pa hasi sentimento i pensamento públiko òf konosí. Un sosiedat demokrátiko por funshoná korektamente solamente si libertat di prensa, komo un di e kondishonnan primordial, ta bon regulá.
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haña e nòmber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di desèmber 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
gufwq7irr68enw4gci6z39trci9de18
189936
189935
2026-05-05T15:51:48Z
Caribiana
8320
/* Premio mundial */
189936
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'')<ref name="UN_A48PV85_page29">{{UN document |docid=A-48-PV.85 |type=Verbatim Report |body=General Assembly |session=48 |meeting=85 |highlight=rect_67,537_508,654 |page=29 |accessdate=2008-07-15}}</ref><ref name="UN_A48624_page22">{{UN document |docid=A-48-624 |type=Document |body=General Assembly |session=48 |document_number=624 |highlight=rect_102,817_897,985 |page=22 |accessdate=2008-07-15|date=17 December 1993|title=Report of the Economic and Social Council – Draft Decision II}}</ref> ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]]. E dia tin komo meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i protehá e derecho riba libertat di ekspreshon, manera stipulá den artíkulo 19 di ''Deklarashon Universal di Derecho Humano'' di 1948.
E fecha ta koinsidí ku e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber formulá na [[Windhoek]], [[Namibia]], na 1991 dor di periodistanan [[afrika]]no.
== Historia ==
Dia Internashonal di Libertat di Prensa a wòrdu proklamá na 1993 dor di e Asamblea General di [[Nashonnan Uni]], siguiendo un rekomendashon di [[UNESCO]].
For di e momento ei, UNESCO ta organisá aktividatnan mundialmente pa marka e dia, inkluyendo konferensia i kampañanan di konsientisashon.
Kada aña, e opservashon di e dia tin un tema spesífiko ku ta enfoká riba reto aktual den libertat di prensa, manera seguridat di periodista, desinformashon i libertat di ekspreshon den era digital.
== Nifikashon ==
[[File:Press freedom 2025.svg|right|thumb|300x300px|'''2025 Indise di Libertat di Prensa'''<ref>{{Cite web |title=RSF World Press Freedom Index 2025: economic fragility a leading threat to press freedom |url=https://rsf.org/en/rsf-world-press-freedom-index-2025-economic-fragility-leading-threat-press-freedom |access-date=|website=Reporters Without Borders |language=en}}</ref>
{{legend|#265c9d|Situashon bon}}
{{legend|#96afd8|Satuashon satisfaktorio}}
{{legend|#ffb400|Problemanan notabel}}
{{legend|#ff4100|Situashon difisil}}
{{legend|#820000|Situashon hopi serio}}
{{legend|#e0e0e0|Npo klasifiká / falta datos}}]]
Libertat di prensa ta un derecho fundamental ku ta permití individuo i medio di komunikashon pa:
* ekspresá opinion
* informá públiko
* difundí informashon sin interferensia indebí
Un sosiedat demokrátiko no por funshoná debidamente sin libertat di prensa, pasobra e ta esensial pa transparensia di gobièrnu, responsabilidat públiko i protekshon di otro derechonan humano.
== Premio mundial ==
For di 1997, UNESCO ta otorgá anualmente e Premio Mundial di Libertat di Prensa UNESCO/Guillermo Cano na periodistanan òf organisashonnan ku a kontribuí signifikativamente na defensa di libertat di prensa.<ref>[https://www.unesco.org/en UNESCO promotes press freedom, a key driver for peace and security], [[UNESCO]]</ref>
E premio ta nombrá na honor di Guillermo Cano Isaza, redaktor di e korant [[Colombia|kolombiano]] ''El Espectador'' na [[Bogota]], kende a wòrdu asesiná dia 17 di desèmber 1986 pa motibu di su investigashon i reportahe ekstenso riba kartelnan di droga den e pais.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1352308294|titulo=World Press Freedom Day}}
{{References}}
;Lista di fuente
}}
Libertat di prensa ta e derecho fundamental pa hasi sentimento i pensamento públiko òf konosí. Un sosiedat demokrátiko por funshoná korektamente solamente si libertat di prensa, komo un di e kondishonnan primordial, ta bon regulá.
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haña e nòmber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di desèmber 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
3biqq3uckf11v82kbn3sziuvt1ve447
189937
189936
2026-05-05T15:57:19Z
Caribiana
8320
189937
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'')<ref name="UN_A48PV85_page29">{{UN document |docid=A-48-PV.85 |type=Verbatim Report |body=General Assembly |session=48 |meeting=85 |highlight=rect_67,537_508,654 |page=29 |accessdate=2008-07-15}}</ref><ref name="UN_A48624_page22">{{UN document |docid=A-48-624 |type=Document |body=General Assembly |session=48 |document_number=624 |highlight=rect_102,817_897,985 |page=22 |accessdate=2008-07-15|date=17 December 1993|title=Report of the Economic and Social Council – Draft Decision II}}</ref> ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]]. E dia tin komo meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i protehá e derecho riba libertat di ekspreshon, manera stipulá den artíkulo 19 di ''Deklarashon Universal di Derecho Humano'' di 1948.
E fecha ta koinsidí ku e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber formulá na [[Windhoek]], [[Namibia]], na 1991 dor di periodistanan [[afrika]]no.
== Historia ==
Dia Internashonal di Libertat di Prensa a wòrdu proklamá na 1993 dor di e Asamblea General di [[Nashonnan Uni]], siguiendo un rekomendashon di [[UNESCO]].<ref name=:"1">[https://www.un.org/en/observances/press-freedom-day World Press Freedom Day 3 May], [[Nashonnan Uni]]</ref>
For di e momento ei, UNESCO ta organisá aktividatnan mundialmente pa marka e dia, inkluyendo konferensia i kampañanan di konsientisashon.
Kada aña, e opservashon di e dia tin un tema spesífiko ku ta enfoká riba reto aktual den libertat di prensa, manera seguridat di periodista, desinformashon i libertat di ekspreshon den era digital.
== Nifikashon ==
[[File:Press freedom 2025.svg|right|thumb|300x300px|'''2025 Indise di Libertat di Prensa'''<ref>{{Cite web |title=RSF World Press Freedom Index 2025: economic fragility a leading threat to press freedom |url=https://rsf.org/en/rsf-world-press-freedom-index-2025-economic-fragility-leading-threat-press-freedom |access-date=|website=Reporters Without Borders |language=en}}</ref>
{{legend|#265c9d|Situashon bon}}
{{legend|#96afd8|Satuashon satisfaktorio}}
{{legend|#ffb400|Problemanan notabel}}
{{legend|#ff4100|Situashon difisil}}
{{legend|#820000|Situashon hopi serio}}
{{legend|#e0e0e0|Npo klasifiká / falta datos}}]]
Libertat di prensa ta un derecho fundamental ku ta permití individuo i medio di komunikashon pa:
* ekspresá opinion
* informá públiko
* difundí informashon sin interferensia indebí
Un sosiedat demokrátiko no por funshoná debidamente sin libertat di prensa, pasobra e ta esensial pa transparensia di gobièrnu, responsabilidat públiko i protekshon di otro derechonan humano.<ref name=:"1"/>
== Premio mundial ==
For di 1997, UNESCO ta otorgá anualmente e Premio Mundial di Libertat di Prensa UNESCO/Guillermo Cano na periodistanan òf organisashonnan ku a kontribuí signifikativamente na defensa di libertat di prensa.<ref>[https://www.unesco.org/en UNESCO promotes press freedom, a key driver for peace and security], [[UNESCO]]</ref>
E premio ta nombrá na honor di Guillermo Cano Isaza, redaktor di e korant [[Colombia|kolombiano]] ''El Espectador'' na [[Bogota]], kende a wòrdu asesiná dia 17 di desèmber 1986 pa motibu di su investigashon i reportahe ekstenso riba kartelnan di droga den e pais.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1352308294|titulo=World Press Freedom Day}}
{{References}}
;Lista di fuente
}}
Libertat di prensa ta e derecho fundamental pa hasi sentimento i pensamento públiko òf konosí. Un sosiedat demokrátiko por funshoná korektamente solamente si libertat di prensa, komo un di e kondishonnan primordial, ta bon regulá.
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haña e nòmber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di desèmber 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
nt7su419eri91wlzpdfjdy9mwnog0k6
189938
189937
2026-05-05T15:57:57Z
Caribiana
8320
189938
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'') ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]]. E dia tin komo meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i protehá e derecho riba libertat di ekspreshon, manera stipulá den artíkulo 19 di ''Deklarashon Universal di Derecho Humano'' di 1948.
E fecha ta koinsidí ku e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber formulá na [[Windhoek]], [[Namibia]], na 1991 dor di periodistanan [[afrika]]no.
== Historia ==
Dia Internashonal di Libertat di Prensa a wòrdu proklamá na 1993 dor di e Asamblea General di [[Nashonnan Uni]], siguiendo un rekomendashon di [[UNESCO]].<ref name=:"1">[https://www.un.org/en/observances/press-freedom-day World Press Freedom Day 3 May], [[Nashonnan Uni]]</ref>
For di e momento ei, UNESCO ta organisá aktividatnan mundialmente pa marka e dia, inkluyendo konferensia i kampañanan di konsientisashon.
Kada aña, e opservashon di e dia tin un tema spesífiko ku ta enfoká riba reto aktual den libertat di prensa, manera seguridat di periodista, desinformashon i libertat di ekspreshon den era digital.
== Nifikashon ==
[[File:Press freedom 2025.svg|right|thumb|300x300px|'''2025 Indise di Libertat di Prensa'''<ref>{{Cite web |title=RSF World Press Freedom Index 2025: economic fragility a leading threat to press freedom |url=https://rsf.org/en/rsf-world-press-freedom-index-2025-economic-fragility-leading-threat-press-freedom |access-date=|website=Reporters Without Borders |language=en}}</ref>
{{legend|#265c9d|Situashon bon}}
{{legend|#96afd8|Satuashon satisfaktorio}}
{{legend|#ffb400|Problemanan notabel}}
{{legend|#ff4100|Situashon difisil}}
{{legend|#820000|Situashon hopi serio}}
{{legend|#e0e0e0|Npo klasifiká / falta datos}}]]
Libertat di prensa ta un derecho fundamental ku ta permití individuo i medio di komunikashon pa:
* ekspresá opinion
* informá públiko
* difundí informashon sin interferensia indebí
Un sosiedat demokrátiko no por funshoná debidamente sin libertat di prensa, pasobra e ta esensial pa transparensia di gobièrnu, responsabilidat públiko i protekshon di otro derechonan humano.<ref name=:"1"/>
== Premio mundial ==
For di 1997, UNESCO ta otorgá anualmente e Premio Mundial di Libertat di Prensa UNESCO/Guillermo Cano na periodistanan òf organisashonnan ku a kontribuí signifikativamente na defensa di libertat di prensa.<ref>[https://www.unesco.org/en UNESCO promotes press freedom, a key driver for peace and security], [[UNESCO]]</ref>
E premio ta nombrá na honor di Guillermo Cano Isaza, redaktor di e korant [[Colombia|kolombiano]] ''El Espectador'' na [[Bogota]], kende a wòrdu asesiná dia 17 di desèmber 1986 pa motibu di su investigashon i reportahe ekstenso riba kartelnan di droga den e pais.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1352308294|titulo=World Press Freedom Day}}
{{References}}
;Lista di fuente
}}
Libertat di prensa ta e derecho fundamental pa hasi sentimento i pensamento públiko òf konosí. Un sosiedat demokrátiko por funshoná korektamente solamente si libertat di prensa, komo un di e kondishonnan primordial, ta bon regulá.
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haña e nòmber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di desèmber 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
1tc1xwf8l8pm1slud1km0z5fole3gzw
189939
189938
2026-05-05T16:00:21Z
Caribiana
8320
/* Premio mundial */
189939
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'') ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]]. E dia tin komo meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i protehá e derecho riba libertat di ekspreshon, manera stipulá den artíkulo 19 di ''Deklarashon Universal di Derecho Humano'' di 1948.
E fecha ta koinsidí ku e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber formulá na [[Windhoek]], [[Namibia]], na 1991 dor di periodistanan [[afrika]]no.
== Historia ==
Dia Internashonal di Libertat di Prensa a wòrdu proklamá na 1993 dor di e Asamblea General di [[Nashonnan Uni]], siguiendo un rekomendashon di [[UNESCO]].<ref name=:"1">[https://www.un.org/en/observances/press-freedom-day World Press Freedom Day 3 May], [[Nashonnan Uni]]</ref>
For di e momento ei, UNESCO ta organisá aktividatnan mundialmente pa marka e dia, inkluyendo konferensia i kampañanan di konsientisashon.
Kada aña, e opservashon di e dia tin un tema spesífiko ku ta enfoká riba reto aktual den libertat di prensa, manera seguridat di periodista, desinformashon i libertat di ekspreshon den era digital.
== Nifikashon ==
[[File:Press freedom 2025.svg|right|thumb|300x300px|'''2025 Indise di Libertat di Prensa'''<ref>{{Cite web |title=RSF World Press Freedom Index 2025: economic fragility a leading threat to press freedom |url=https://rsf.org/en/rsf-world-press-freedom-index-2025-economic-fragility-leading-threat-press-freedom |access-date=|website=Reporters Without Borders |language=en}}</ref>
{{legend|#265c9d|Situashon bon}}
{{legend|#96afd8|Satuashon satisfaktorio}}
{{legend|#ffb400|Problemanan notabel}}
{{legend|#ff4100|Situashon difisil}}
{{legend|#820000|Situashon hopi serio}}
{{legend|#e0e0e0|Npo klasifiká / falta datos}}]]
Libertat di prensa ta un derecho fundamental ku ta permití individuo i medio di komunikashon pa:
* ekspresá opinion
* informá públiko
* difundí informashon sin interferensia indebí
Un sosiedat demokrátiko no por funshoná debidamente sin libertat di prensa, pasobra e ta esensial pa transparensia di gobièrnu, responsabilidat públiko i protekshon di otro derechonan humano.<ref name=:"1"/>
== Premio mundial ==
For di 1997, UNESCO ta otorgá anualmente e Premio Mundial di Libertat di Prensa UNESCO/Guillermo Cano na periodista òf organisashonnan ku a kontribuí signifikativamente na defensa di libertat di prensa.<ref>[https://www.unesco.org/en UNESCO promotes press freedom, a key driver for peace and security], [[UNESCO]]</ref>
E premio ta nombrá na honor di Guillermo Cano Isaza, redaktor di e korant [[Colombia|kolombiano]] ''El Espectador'' na [[Bogota]], kende a wòrdu asesiná dia 17 di desèmber 1986 pa motibu di su investigashon i reportahe ekstenso riba kartelnan di droga den e pais.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1352308294|titulo=World Press Freedom Day}}
{{References}}
;Lista di fuente
}}
Libertat di prensa ta e derecho fundamental pa hasi sentimento i pensamento públiko òf konosí. Un sosiedat demokrátiko por funshoná korektamente solamente si libertat di prensa, komo un di e kondishonnan primordial, ta bon regulá.
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haña e nòmber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di desèmber 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
tb159f9uoygw2y4cn95czbstsfwdskw
189940
189939
2026-05-05T16:02:26Z
Caribiana
8320
189940
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'') ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]]. E dia tin komo meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i protehá e derecho riba libertat di ekspreshon, manera stipulá den artíkulo 19 di ''Deklarashon Universal di Derecho Humano'' di 1948.
E fecha ta koinsidí ku e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber formulá na [[Windhoek]], [[Namibia]], na 1991 dor di periodistanan [[afrika]]no.
== Historia ==
Dia Internashonal di Libertat di Prensa a wòrdu proklamá na 1993 dor di e Asamblea General di [[Nashonnan Uni]], siguiendo un rekomendashon di [[UNESCO]].<ref name=:"1">[https://www.un.org/en/observances/press-freedom-day World Press Freedom Day 3 May], [[Nashonnan Uni]]</ref>
For di e momento ei, UNESCO ta organisá aktividatnan mundialmente pa marka e dia, inkluyendo konferensia i kampañanan di konsientisashon.
Kada aña, e opservashon di e dia tin un tema spesífiko ku ta enfoká riba reto aktual den libertat di prensa, manera seguridat di periodista, desinformashon i libertat di ekspreshon den era digital.
== Nifikashon ==
[[File:Press freedom 2025.svg|right|thumb|300x300px|'''2025 Indise di Libertat di Prensa'''<ref>{{Cite web |title=RSF World Press Freedom Index 2025: economic fragility a leading threat to press freedom |url=https://rsf.org/en/rsf-world-press-freedom-index-2025-economic-fragility-leading-threat-press-freedom |access-date=|website=Reporters Without Borders |language=en}}</ref>
{{legend|#265c9d|Situashon bon}}
{{legend|#96afd8|Satuashon satisfaktorio}}
{{legend|#ffb400|Problemanan notabel}}
{{legend|#ff4100|Situashon difisil}}
{{legend|#820000|Situashon hopi serio}}
{{legend|#e0e0e0|Npo klasifiká / falta datos}}]]
Libertat di prensa ta un derecho fundamental ku ta permití individuo i medio di komunikashon pa:
* ekspresá opinion
* informá públiko
* difundí informashon sin interferensia indebí
Un sosiedat demokrátiko no por funshoná debidamente sin libertat di prensa, pasobra e ta esensial pa transparensia di gobièrnu, responsabilidat públiko i protekshon di otro derechonan humano.<ref name=:"1"/>
== Premio mundial ==
For di 1997, UNESCO ta otorgá anualmente e Premio Mundial di Libertat di Prensa UNESCO/Guillermo Cano na periodista òf organisashonnan ku a kontribuí signifikativamente na defensa di libertat di prensa.<ref>[https://www.unesco.org/en UNESCO promotes press freedom, a key driver for peace and security], [[UNESCO]]</ref>
E premio ta nombrá na honor di Guillermo Cano Isaza, redaktor di e korant [[Colombia|kolombiano]] ''El Espectador'' na [[Bogota]], kende a wòrdu asesiná dia 17 di desèmber 1986 pa motibu di su investigashon i reportahe ekstenso riba kartelnan di droga den e pais.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1352308294|titulo=World Press Freedom Day}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Dia internashonal]]
Libertat di prensa ta e derecho fundamental pa hasi sentimento i pensamento públiko òf konosí. Un sosiedat demokrátiko por funshoná korektamente solamente si libertat di prensa, komo un di e kondishonnan primordial, ta bon regulá.
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haña e nòmber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di desèmber 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
dqrr4xqc68zyy0zp45rd02hqsoc4w67
189941
189940
2026-05-05T16:06:07Z
Caribiana
8320
189941
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'') ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]]. E dia tin komo meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i protehá e derecho riba libertat di ekspreshon, manera stipulá den artíkulo 19 di ''Deklarashon Universal di Derecho Humano'' di 1948.
E fecha ta koinsidí ku e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber formulá na [[Windhoek]], [[Namibia]], na 1991 dor di periodistanan [[afrika]]no.
== Historia ==
Dia Internashonal di Libertat di Prensa a wòrdu proklamá na 1993 dor di e Asamblea General di [[Nashonnan Uni]], siguiendo un rekomendashon di [[UNESCO]].<ref name=:"1">[https://www.un.org/en/observances/press-freedom-day World Press Freedom Day 3 May], [[Nashonnan Uni]]</ref>
For di e momento ei, UNESCO ta organisá aktividatnan mundialmente pa marka e dia, inkluyendo konferensia i kampañanan di konsientisashon.
Kada aña, e opservashon di e dia tin un tema spesífiko ku ta enfoká riba reto aktual den libertat di prensa, manera seguridat di periodista, desinformashon i libertat di ekspreshon den era digital.
[[File:Press freedom 2025.svg|right|thumb|300x300px|'''Indise di Libertat di Prensa 2025'''<ref>{{Cite web |title=RSF World Press Freedom Index 2025: economic fragility a leading threat to press freedom |url=https://rsf.org/en/rsf-world-press-freedom-index-2025-economic-fragility-leading-threat-press-freedom |access-date=|website=Reporters Without Borders |language=en}}</ref>
{{legend|#265c9d|Situashon bon}}
{{legend|#96afd8|Satuashon satisfaktorio}}
{{legend|#ffb400|Problemanan notabel}}
{{legend|#ff4100|Situashon difisil}}
{{legend|#820000|Situashon hopi serio}}
{{legend|#e0e0e0|Npo klasifiká / falta datos}}]]
== Nifikashon ==
Libertat di prensa ta un derecho fundamental ku ta permití individuo i medio di komunikashon pa:
* ekspresá opinion
* informá públiko
* difundí informashon sin interferensia indebí
Un sosiedat demokrátiko no por funshoná debidamente sin libertat di prensa, pasobra e ta esensial pa transparensia di gobièrnu, responsabilidat públiko i protekshon di otro derechonan humano.<ref name=:"1"/>
== Premio mundial ==
For di 1997, UNESCO ta otorgá anualmente e Premio Mundial di Libertat di Prensa UNESCO/Guillermo Cano na periodista òf organisashonnan ku a kontribuí signifikativamente na defensa di libertat di prensa.<ref>[https://www.unesco.org/en UNESCO promotes press freedom, a key driver for peace and security], [[UNESCO]]</ref>
E premio ta nombrá na honor di Guillermo Cano Isaza, redaktor di e korant [[Colombia|kolombiano]] ''El Espectador'' na [[Bogota]], kende a wòrdu asesiná dia 17 di desèmber 1986 pa motibu di su investigashon i reportahe ekstenso riba kartelnan di droga den e pais.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1352308294|titulo=World Press Freedom Day}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Dia internashonal]]
Libertat di prensa ta e derecho fundamental pa hasi sentimento i pensamento públiko òf konosí. Un sosiedat demokrátiko por funshoná korektamente solamente si libertat di prensa, komo un di e kondishonnan primordial, ta bon regulá.
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haña e nòmber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di desèmber 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
aye94haj1fmcqqzbbvrh8cb6gbsy58h
189942
189941
2026-05-05T16:07:55Z
Caribiana
8320
189942
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* [[Afroarubano]] - [[Proteccion di Consumidor]] - [[Scooting Aruba]] - [[Tratado fronteriso Hulanda-Venezuela]] - [[Dekreto real]] - [[Clinton Whitfield]] -[[Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba]] (SVGA) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Piet Kasteel]] - [[Representante di Hulanda na Aruba, Kòrsou i Sint Maarten]] - [[Nigel Maduro]] - [[derechista (politika)]] -
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Dia Internashonal di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'') ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]]. E dia tin komo meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i protehá e derecho riba libertat di ekspreshon, manera stipulá den artíkulo 19 di ''Deklarashon Universal di Derecho Humano'' di 1948.
E fecha ta koinsidí ku e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber formulá na [[Windhoek]], [[Namibia]], na 1991 dor di periodistanan [[afrika]]no.
== Historia ==
Dia Internashonal di Libertat di Prensa a wòrdu proklamá na 1993 dor di e Asamblea General di [[Nashonnan Uni]], siguiendo un rekomendashon di [[UNESCO]].<ref name=:"1">[https://www.un.org/en/observances/press-freedom-day World Press Freedom Day 3 May], [[Nashonnan Uni]]</ref>
For di e momento ei, UNESCO ta organisá aktividatnan mundialmente pa marka e dia, inkluyendo konferensia i kampañanan di konsientisashon.
Kada aña, e opservashon di e dia tin un tema spesífiko ku ta enfoká riba reto aktual den libertat di prensa, manera seguridat di periodista, desinformashon i libertat di ekspreshon den era digital.
[[File:Press freedom 2025.svg|right|thumb|300x300px|'''Indise di Libertat di Prensa 2025'''<ref>{{Cite web |title=RSF World Press Freedom Index 2025: economic fragility a leading threat to press freedom |url=https://rsf.org/en/rsf-world-press-freedom-index-2025-economic-fragility-leading-threat-press-freedom |access-date=|website=Reporters Without Borders |language=en}}</ref>
{{legend|#265c9d|Situashon bon}}
{{legend|#96afd8|Situashon satisfaktorio}}
{{legend|#ffb400|Problemanan notabel}}
{{legend|#ff4100|Situashon difísil}}
{{legend|#820000|Situashon hopi serio}}
{{legend|#e0e0e0|No klasifiká / falta datos}}]]
== Nifikashon ==
Libertat di prensa ta un derecho fundamental ku ta permití individuo i medio di komunikashon pa:
* ekspresá opinion
* informá públiko
* difundí informashon sin interferensia indebí
Un sosiedat demokrátiko no por funshoná debidamente sin libertat di prensa, pasobra e ta esensial pa transparensia di gobièrnu, responsabilidat públiko i protekshon di otro derechonan humano.<ref name=:"1"/>
== Premio mundial ==
For di 1997, UNESCO ta otorgá anualmente e Premio Mundial di Libertat di Prensa UNESCO/Guillermo Cano na periodista òf organisashonnan ku a kontribuí signifikativamente na defensa di libertat di prensa.<ref>[https://www.unesco.org/en UNESCO promotes press freedom, a key driver for peace and security], [[UNESCO]]</ref>
E premio ta nombrá na honor di Guillermo Cano Isaza, redaktor di e korant [[Colombia|kolombiano]] ''El Espectador'' na [[Bogota]], kende a wòrdu asesiná dia 17 di desèmber 1986 pa motibu di su investigashon i reportahe ekstenso riba kartelnan di droga den e pais.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1352308294|titulo=World Press Freedom Day}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Dia internashonal]]
Libertat di prensa ta e derecho fundamental pa hasi sentimento i pensamento públiko òf konosí. Un sosiedat demokrátiko por funshoná korektamente solamente si libertat di prensa, komo un di e kondishonnan primordial, ta bon regulá.
For di 1997, [[UNESCO]] anualmente ta enfatisá libertat di prensa dor di otorgá e "Premio Internashonal di Libertat di Prensa Guillermo Cano" riba e dia aki. E premio a haña e nòmber di Guillermo Cano Isaza, e redaktor di e korant kolombiano El Espectador, kende a wòrdu asesiná na [[Bogotá]] dia 17 di desèmber 1986, debí na su reportahe ekstenso riba e baronnan di droga di e pais.
------------
{{Variante|c}}
{{infobox dignatario |variante= c
| nomber = Nicolaas van den Brandhof
}}
'''Nicolaas van den Brandhof''' (☆ [[8 di mei]] [[1832]] na Elst (Utrecht) – † 2 di mart [[1904]] na [[Den Haag]]) tabata un funshonario i dirigente kolonial [[Hulanda|hulandes]]. Entre 1860 i 1882, Van den Brandhof a fungi komo Komisario di Districto i Agente-General pa Imigrashon den kolonia Sürnam. Entre 1882 y 1890, el a wordo nombra Gobernador di kolonia Curaçao y su dependencianan.
== Biografia ==
Van den Brandhof a nase dia 8 di mei 1832, na Elst den e provincia di Utrecht komo yu di Arend van den Brandhof i Anna Sophia Pannekoek.
Su tata tabata un di e tres ministernan ku a traha un plan i a ehekutá esaki na 1845 pa laga alrededor di tres shen trahadó di agrikultura for di Groningen i Gelderland emigrá pa e kolonia di Sürnam. Debí na vários kontratempu, e proyekto no tabata un éksito. Na 1853, e minister a regresá Hulanda ku shete di su ocho yu.<ref>{{Citeer web |url=https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20030213:newsml_4a5e307b05929bdcd29a765d6f5fde9d |titel=Het debacle van een dorpspredikant. Ds. A. van den Brandhof werd bestuurder van een kolonisatieproject in Suriname |bezochtdatum=2026-04-11 |auteur=Erdin, V. |datum=2003-02-13 |werk=Reformatorisch Dagblad |paginas=18 |archiefurl=https://archive.ph/bBIDi |archiefdatum=2026-04-11}}</ref>
== Karera ==
=== Kolonia Sürnam ===
Na aña 1860, Van den Brandhof a wordo poné na disposishon di Gobernador di Surnam pa drenta den servicio di administracion colonial. For di 1863, el a keda nombrá komo komisario di distrito i a enkabesá vários distrito surnameño:
*1863 te ku 1 di sèptèmber 1873: Distrito di Lower Cottica.
*1 di september 1872 pa 1 di september 1873: Lower Commewijne district.
*di sèptèmber 1873 te ku 1 di novèmber 1882: distrito di Nickerie.
Ademas, el a okupá e funshon di Agente-General pa Imigrashon, un funshon di servisio sivil di rango altu establesé na 1872.
=== Kolonia Kòrsou i Dependensianan ===
Pa medio di Dekreto Real, Van den Brandhof a keda nombrá Gobernador di e Kolonia [[Kòrsou i Dependensianan]] entrante 1 di novèmber 1882. El a keda honorabelmente retirá dia 6 di mei 1890.
Durante gobernashon di Van den Brandhof, Kòrsou tabata finansieramente stabil; e tabata e úniko periodo den [[siglo 19|siglo diesnuebe]] den kua no tabatin mester di sosten di madre patria. Durante su periodo di gobernashon a tuma luga entre otro e siguiente desaroyonan:
*Na 1883, a habri e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo ku a forma e promé krusamentu di riu permanente entre e distritonan di Punda i Scharloo di Willemstad.
*Na 1885, a habri Hendrikschool, un skol sekundario públiko pa mucha hòmber.
*Na 1887, e kolonia a wòrdu konektá na e asina yamá ‘kabel franses’, un ret di kabel di telegraf ku a permití pa promé biaha risibí notisia mundial via telegraf. Na 1888, a habri e brùg di Reina Emma, un brùg di ponton ku a forma e promé konekshon di brùg entre e distritonan di Punda i Otrobanda di e stat.
*Na 1888, a konmemorá e di 25 aniversario di abolishon di sklabitut.
===Relashon ku Venezuela===
Durante gobernashon di Van den Brandhof, e relacion cu e pais bisiña [[Venezuela]] tabata karakterisá pa relacionnan Hulandes-Venezolano tenso durante e regimen autoritario di presidente Venezolano Antonio Guzmán Blanco. Eskalashon a menasá ora Guzmán Blanco a pidi gobernador na aprel 1887 pa ekstraditá tres ofisial venezolano prominente ku a hui bai Kòrsou i a papia kontra e régimen di e presidente venezolano. Van den Brandhof a adoptá un posishon neutral riba e asuntu aki i a nenga ekstradishon pa Venezuela, riba kua Guzmán Blanco a menasá di kòrta relashonnan komersial ku e kolonia hulandes. Debi cu Curaçao tabata un waf di transito importante pa mercancia Mericano destina pa Venezuela durante e periodo aki, Merca a adverti cu un blokeo Venezolano di comercio cu Curaçao lo perhudica nan propio interesnan comercial y conduci na un reaccion Mericano. Despues di e salida boluntario di Guzmán Blanco for di Venezuela na 1888, e relashonnan hulandes-venezolano a wòrdu normalisá atrobe bou di presidente interino venezolano Hermógenes López.<ref name="Goslinga">{{Citeer journal |auteur=Goslinga, C.Ch. |jaar=1975 |titel=Curaçao and Guzmán Blanco: A Case Study of Small Power Politics in the Caribbean |journal= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde |issue=76 |pages=92-111 |uitgever=Brill |doi=https://doi.org/10.1163/9789004287075_016
|url=https://brill.com/display/book/9789004287075/BP000016.xml|taal=en}}</ref>
== Dunamentu di nomber ==
Na Curaçao, e Brug di Van den Brandhof, un brug levadizo cu a habri na 1883, a haya e nomber di Van den Brandhof. E brug aki krusa Waaigat a wòrdu remplasá na 1928 pa e Brug di Reina Wilhelmina, situá mas ost.[3] For di 2007, e L.B. Smith Bridge, un brug pa peaton movibel cu a haya su nomber for di e consul Mericano L.B. Smith, a yega di para riba e sitio di e antiguo Brug di Van den Brandhof. Na 2016, e Brug di Prinses Amalia a wòrdu habrí na ost di e Brug di Reina Wilhelmina, un brug pa peaton ku ta un kopia moderno di e Brug di Van den Brandhof anterior.[4]
Van den Brandhofstraat ta situá den e bario di Scharloo, kaminda e konekshon di banki nort di L.B. Smith Bridge ta konektá.
{{Appendix}}
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Afroarubano''' of '''Afrorubiano''' ta Arubianonan di ascendencia predominantemente Africano. Afro-Arubano ta un grupo etnico minoritario na Aruba, representando 15% di e poblacion di Aruba.[1] Hopi Afro-Arubano ta biba den e di dos ciudad mas grandi di Aruba, San Nicolaas, situa na e punta zuid di e isla.[2]
Miéntras ku Aruba tabatin afrikanonan sklabisá,[3] nan tabata den kantidatnan mas chikitu ya ku e isla tabatin masha tiki plantashon basá riba katibu debí na su tera malu i klima seku.[4] Mayoria di Afro-Arubanonan awendia ta bini di islanan i nashonnan den Karibe serkano manera Sint Maarten, Repúblika Dominikana, Sürnam, Guyana, Haiti, Jamaica, Trinidad i Tobago, Grenada, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, e Antia Menor i Sur Amérika.[5]
== Historia ==
{{Wak articulo|Mira tambe: [[Historia di Aruba]]|pr=}}
Afro-Arubanonan a yega Aruba den tres ola.<ref>{{Cite web |last=Redactie |date=2023-08-03 |title='African influence clearly visible on Aruba' {{!}} Caribbean Network |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2023/08/03/african-influence-clearly-visible-on-aruba/ |access-date=2024-12-27 |website=caribbeannetwork.ntr.nl |language=en-US}}</ref>
Durante e era kolonial, afrikanonan sklabisá tabata wòrdu transportá pa Aruba dor di kolonistanan hulandes,<ref>{{cite web | url=https://www.myscience.org/en/news/wire/history_of_slavery_on_aruba_and_st_eustasius_online-2023-ru | title=History of slavery on Aruba and St. Eustasius online | date=29 June 2023 }}</ref> ounke no na gran kantidat ya ku e hulandesnan (i promé ku nan, e spañónan) tabata konsiderá Aruba muchu seku pa plantashonnan na gran eskala.[8] Papiamentu, e idioma komun awor di e islanan ABC,<ref>{{Cite web |title=Language and education on the ABC islands |url=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref><ref>{{Cite web |title=Papiamentu |url=https://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/papiamentu.html#:~:text=Papiamentu%20probably%20emerged%20from%20the,spread%20to%20Bonaire%20and%20Aruba. |access-date=2025-06-02 |website=www.hawaii.edu}}</ref> ta data di por lo ménos 300 aña i ta basá predominantemente riba strukturanan lingwístiko afro-portugues kombiná ku vokabulario i influensianan di idiomanan spañó, wèst afrikano, hulandes, ingles i idiomanan amerindio.<ref>{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/north-america/caribbean-atlantic/aruba/aruba-history-heritage.html |title=Aruba – History and Heritage |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2013-06-20}}</ref><ref>{{Citation |title=Aruba |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330035846/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |url-status=dead |archive-date=March 30, 2025 |access-date=2025-03-30 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Papiamentu a yega Aruba for di Kòrsou. Promé ku siglo 20, mayoria di e Arubianonan pretu probablemente a yega liber òf sklabisá for di Kòrsou òf for di Afrika via Kòrsou, òf desendiente di migrantenan anterior for di Kòrsou, ku histórikamente tabata un di e hafnan di komersio di katibu hulandes mas grandi den Karibe.[13]
Migrashon na eskala chikí for di Kòrsou, i for di otro islanan den Karibe, pa Aruba a sigui despues di emansipashon. Katibunan no a forma un kultura Afro Karibense separá i despues di emansipashon na 1863, katibunan anterior a integrá den e sosiedat liber rápidamente (Alofs 2003a.
Durante henter [[siglo 20|siglo binti]], hopi imigrante for di Antias Britániko (esta for di Trinidad i Grenada), Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius, i otro islanan a establesé nan mes na [[San Nicolas]], esta pa traha den e industria petrolero di Aruba. Hopi a trese nan idioma krioyo i dialektonan ingles lokal pa e cuidad,[14] desaroyando despues den loke awe ta konosí komo Ingles di San Nicolaas (tambe konosí lokalmente komo Ingles di Bush, Ingles Sani, Ingles We, Papiamentu di Pueblo etc.).[15][16][17][18][19]
Den siglo 21, mayoria di e imigrantenan di descendiente Afrikano mas recien pa Aruba ta bini di un entrada nobo di migrantenan laboral Haitiano, Surinameño, Kurasoleño i Dominikano.[20]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Historia di Aruba]]
-----
Afrorubiano ta residentenan di Aruba cu ta rastrea nan ascendencia te na Africa sub-Sahariano, primordialmente pa medio di e descendientenan di hendenan esclavo treci pa colonizadornan Hulandes den siglo 17 y despues imigrantenan di otro islanan di Caribe. Contrario na hopi teritorio Caribense, Aruba su economia tabata carece di plantacionnan na gran escala, resultando den un poblacion esclaviza relativamente chikito cu nunca a surpasa 21% di e total di habitantenan, cu esclavitud aboli na 1863, liberando apenas 496 individuo. Esaki a kondusí na e desaroyo di un kultura di kampesino distinto bou di Afro-Arubanonan liberá, sentra riba agrikultura na eskala chikí, peska i migrashon laboral di temporada, miéntras ku meskla ku poblashonnan indígena di Caquetio i Oropeo a krea un núkleo Mestizo-Krioyo mesklá ku ta definí gran parti di e komposishon étniko di Aruba.[1][2]
Den siglo 20, e deskubrimentu di zeta den añanan 1920 a atraé olanan signifikante di trahadónan afro-karibense di paisnan manera Trinidad, Barbados, Jamaica i Haiti, ku a yena funshonnan den e refinerianan i gradualmente a elevá nan status sosioekonómiko riba e poblashon tradishonal pa mitar di siglo. E migrantenan aki, huntu ku imigrashon kontinuo mará na e kambio pa turismo despues di 1985, a enrikesé e sosiedat pluralista di Aruba, ku awor ta konsistí di mas ku 40 nashonalidat, ounke tenshonnan étniko de bes en kuando ta surgi entre residentenan establesé pa hopi tempu i yegadanan mas nobo, inkluyendo gruponan afro-karibense di stereotipo relashoná ku kriminalidat. Afro-Arubanonan awendia ta kontribuí prominentemente na sektornan manera konstrukshon, hospitalidat i trabou doméstiko, ku hende muhé di Haiti i Jamaica frekuentemente empleá komo kuido di kas; nan ta forma un kalkulashon di 15% di e poblashon komo Arubiano Pretu, ku un meskla mas amplio Oropeo/Am
--------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Scouting Aruba''' ta e organisacion nacional di scouts Arubano, funda na 2000.
== Historia ==
E ta comparti un historia comun cu e otro Antiyanan Hulandes te na e separacion politico di e isla for di Hulanda. Scouting Aruba ta un Full Member of the Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement.
Scouting Aruba ta consisti di 13 grupo, dividi den 3 distrito. Tin un grupo di Scout pa hende ku limitashon mental i físiko. Scouting Aruba tin 456 miembro te ku 2021.[1]
Scoutnan na Aruba ta participa den hopi campamento den Caribe, hopi biaha nan ta biaha cu boto pa campa riba islanan den cercania hunto cu Scoutnan di paisnan bisiña.
Riba 27 di febrüari 2016, World Scout Committee a rekonosé Scouting Aruba komo e Organisashon Nashonal di Scout di Aruba i a otorgá esaki Miembresia Kompleto di WOSM ku derecho di voto.[2] E sertifikado di miembresia a wòrdu presentá na e organisashon den e di 41 Konferensia Mundial di Scout, ku a wòrdu kondusí na Baku di Azerbaijan na 2017.
Programa i idealnan
Kastor-edat 5 pa 7 (mucha hòmber i mucha muhé)
Yunan di edat 7 pa 10 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Scoutnan di edat 10 pa 14 (sekshonnan miksto ta eksistí)
Eksploradónan-edat 15 pa 18 (mucha hòmber i mucha muhé)
Rovers-edat 18 pa 23 (mucha hòmber i mucha muhé)
E Lema Scout ta Sea Prepara, Semper Prepara na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E emblema di Scouting Aruba ta consisti di simbolonan di Scouting y colornan cu ta coresponde cu e bandera di Aruba. E dos streanan di sinku punto ta wòrdu kita for di e Fleur-de-lis i pone riba otro. E logo ta diseñá pa Sr. Juan Martijn.[3]
-----------------
{{Variante|a}}
{{infobox organisacion | variante = a
| nomber = Scouting Aruba
| abrevia =
| imagen = WikiProject Scouting fleur-de-lis trefoil.svg
| funda = April 23, 2000.
| pais = {{ABW}}
| sede =
| afilia =
| presidente =
| tipo =
| obhetivo = desaroyo di
| lema = ''Wees paraat''
| cantidad_miembro =
| koepel =
| europeo =
| internacional = Interamerican Region of the World Organisation of the Scout Movement
| website = https://www.facebook.com/ScoutingAruba
}}
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (Asosiashon di Guia, PNA) ta un organisashon nashonal di guia den [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
E prome guianan riba Curaçao a cuminsa na Mei 1930 bao di e bandera di Dutch Girl Guides Guild. Esaki pronto a bira e Gremio di Guides di Niernan Hulandes Curaçao. E kantidat di miembronan a krese den transkurso di añanan ku sosten di NPG. Na 1967, NPG a entrega un peticion na Region di Hemisferio Occidental di WAGGGS encuanto si por establece un colaboracion cu Dutch Girl Guides Guild Curaçao pa asina logra un miho alineacion cu e organisacion su ubicacion geografico. Gremio Scout Hulandes Curaçao a bira un organisacion independiente na aña 1972. Cinco aña despues, e organisacion su nomber a wordo cambia pa Gremio Scout di Antiyas Hulandes. E Girl Scouts i Guides a plama den henter e isla. Desde mei 1993, tin un seccion pa muchanan di 4 pa 6 aña, esta e Elvitas. Esaki tabata na honor di Sra. Norma Elisabeth-Galaraga, kende tabata e prome Guia riba e isla pa tuma e Promesa. Na aña 1995 a kuminsá un sírkulo pre-Brown i un sírkulo di Brownie na isla di Boneiru, tambe bou di organisashon di Girl Scout Guild di Antia Hulandes. Durante e di 35 konferensha di WAGGGS na Hong Kong na 2014, e organisashon a risibí su nòmber aktual, Asosiashon di Guia PNA. E organisashon aktualmente tin 11 grupo (10 riba Kòrsou, 1 riba Boneiru) ku un total di 220 miembro na 2017. E Asosiashon di Guia PNA ta miembro di Asosiashon Mundial di Girl Guides i Girl Scouts. E organisashon tambe ta afiliá na e Vilashon Karibense pa Guia.<ref>https://nl.scoutwiki.org/Asosiashon_di_Guia_PNA </ref>
----
en.wiki:
'''Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen''' (PNA, Asosiashon di Guia di Mucha muhé di Antia Hulandes) ta e organisashon nashonal di Guia di Antia Hulandes anterior. E ta sirbi 461 miembro (te ku 2003). Fundá na 1930, e organisashon pa mucha muhé so a bira un miembro asosiá di e Asosiashon Mundial di Guia di Mucha Muhé i Scout Muhé na 1978 i miembro kompletu na 1981.
E ta sirbi 461 miembro den 11 grupo di Guia, 10 grupo di Guia na Kòrsou, 1 na Boneiru, niun na Sint Maarten, Saba i Sint Eustatius.<ref name="PNA">{{cite web |url=http://pnagirls.tripod.com/ |title=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |publisher=Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen |accessdate=2010-08-05 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119111111/http://pnagirls.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref>
[[File:Collectie NMvWereldculturen, TM-10021662, Repronegatief 'Een groep padvindsters', fotograaf niet bekend, 1947.jpg|right|thumb|Girl Scouts na Corsou, 1947]]
==Programa i idealnan ==
E asosiashon ta dividí den kuater sekshon segun edat;[1]
Elvita - di edat 4 pa 7
Kabouter - edatnan di 8 pa 10 aña
Guia Menor - edatnan di 11 pa 14
Mayor di Guia - di 15 pa 18 aña
E Lema di Girl Scout ta Sea Prepara, Sea Preparado na Papiamento, y Weest Paraat na Hulandes.
E badge di e Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta basa riba e badge di ex organisacion di Girl Scouts Hulandes, Het Nederlands Padvindsters Gilde. E badge ta konsistí di un strea di dies punto pa e dies liñanan den e lei di Girl Scouts riba un Trefoil pa Girl Scouting/Guide.
Padvindstersvereniging van de Nederlandse Antillen ta comparti nan sede cu Scouting Antiano y otro ex organisacionnan hubenil di Antiyas Hulandes.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------------
{{Databox}}
'''Proteccion di consumidor''' ta referi na e totalidad di esfuerso y medida destina pa proteha hende den nan rol como [[consumidor]] di producto of servicio. E ta inclui legislacion y hurisprudencia (ley di consumidor) y tambe funcionnan delega pa gobierno na organisacionnan di consumidor (e movemento di consumido). E meta di proteccion di consumidor ta pa garantisa e calidad di producto y servicio, pa preveni consumidornan di sufri daño fisico, psicologico of economico door di e producto of servicionan cu nan ta consumi, y pa optene reparacion y compensacion pa daño unabes sufri como resultado di consumo.
== Ley di consumidor ==
Legislacion di consumidor ta encera tur ley y regulacion crea pa proteccion di consumidor. Specificamente, ley di consumidor tin como meta “pa proteha e consumido den su relacion cu e productor-bendedo pa asina restaura e balansa economico y legal entre nan dos.”<ref name="Witte">{{Cite book |last=De Witte |first=Mieke |coauthors=An Vermeersch |date=2004 |title=Europees consumentenrecht |url=https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13 |location=Antwerpen |publisher=Maklu |page=13 |isbn=9789062159611 |accessdate=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230618075706/https://books.google.com/books?id=xHWDsYbbr78C&pg=PA13|archiefdatum=2023-06-18}}</ref> El a wordo desaroya pa mehora e posicion huridico di consumidornan verso productornan ora esaki a resulta necesario den e di dos mita di [[siglo 20|siglo binti]] cu e ascenso di e sociedad consumido. Derecho di consumidor ta pues un ramo di ley relativamente nobo, cu tin biaha no ta ni wordo reconoce como un ramo di ley separa. Pesey e ta un amalgama di reglanan cu por wordo clasifica den e dominio priva, publico y criminal.<ref name="Witte"/>
=== Aruba ===
Minister di Finansa, Asunto Economico y Sector Primario, mr. Geoffrey Wever ta anuncia cu riba Dia Internacional di Consumidor 15 di maart 2026 e “Landsverordening bestuursrechterlijke handhaving consumentenbescherming” lo drenta na vigor. E ley aki lo fortifica di manera significativo e proteccion di consumidor y ta duna Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision y aplicacion di e ley pa proteha derechonan di consumidor.<ref>[https://24ora.com/awe-ley-di-consumidor-ta-drenta-na-vigor-na-aruba/ Awe Ley di Consumidor ta drenta na vigor na Aruba], [[24ora]] (15 di maart 2026)</ref>
Proteccion di consumidor ta un pilar importante di e maneho economico di Gabinete AVP- FUTURO. Manera palabra den Programa di Gobernacion 2025- 2028 riba pagina 34 “lo introduci e ley di proteccion di consumidor pa proteha e consumidor y crea un mercado mas transparente y husto. Lo presenta e ley aki na Parlamento y implementa door di Aruba Fair Trade Authority”. Despues cu Parlamento a trata y aproba e ley (''Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming'') riba 18 di juni 2025,<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/aruba/31326-wetgeving-bescherming-consumenten-aangenomen Wetgeving bescherming consumenten aangenomen], [[Antilliaans Dagblad]] (24 di juni 2025)</ref> via un decreto nacional di 27 di februari 2026, e ley di proteccion di consumidor lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, riba Dia Internacional di Consumidor.
* Aruba Fair Trade Authority (AFTA)<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.aruba.nu/nieuws/consument/83940/aruba-zet-grote-stap-met-consumentenbescherming Aruba zet grote stap met consumentenbescherming], aruba.nu (24 di december 2025)</ref>
=== Corsou ===
Ley di consumidor na [[Kòrsou|Corsou]] ta wordo influencia door di tanto legislacion local komo derecho hulandes, ku ta konta pa Kòrsou como pais konstituyente denter di Reino. Derechonan di consumidor na Corsou ta wòrdu protehá dor di un kombinashon di regulashonnan lokal, regulashonnan hulandes, i kuadro internashonal.<ref>https://www.lawgratis.com/blog-detail/consumer-law-curacao-netherlands</ref>
E legislacion primario ku ta regla protekshon di konsumidó na Kòrsou ta encera, e Codigo Civil di Corsou, Le di Protekshon di Konsumidó (Wet Consumentenbescherming), y regulacionnan di [[Union Oropeo|Union Europeo]] y legislacion Hulandes:
Organisacionnan:
* Fundashon pa Konsumidó Curaçao
* Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>https://www.curacao.nu/nieuws/nieuws-van-bonaire-curacao/41127/oprichting-stichting-consumenten-belangen-curacao</ref>
=== Hulanda ===
E Ley di Implementashon riba e Modernisashon di e Direktiva di Protekshon di Konsumidó, ku ta prohibí, entre otro kosnan, e publiká òf tin post di revishonnan falso riba internèt, a drenta na vigor dia 28 di mei 2022. E ley a cambia Buki 6 di e Kódigo Sivil, e Lei di Enforsamentu di Protekshon di Konsumidó i e ley di Preis[3][4][6][6]
=== Merca ===
Na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]] un variedad di ley tanto na nivel federal como estatal cu ta regula asuntonan di consumidor for di cuminsamentu di siglo 20. Entre nan ta e Ley Federal di Kuminda, Remedi i Kosmetika, Lei di Práktikanan di Kobransa di Debe Hustu, e Lei di Raportahe di Krédito Hustu, Lei di Bèrdat den Prestamo, Lei di Fakturashon di Krédito Hustu, i e Lei di Gramm–Leach–Bliley. Leinan federal di protekshon di konsumidó ta wòrdu enforsá prinsipalmente dor di e Komishon Federal di Komersio, e Ofisina di Protekshon Finansiero di Konsumidó, e Atministrashon di Kuminda i Remedi, i e Departamentu di Hustisia di Merca.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Economia]]
[[:Kategoria:Sociedad]]
Protekshon di konsumidó ta referí na e totalidat di medidanan, politika i institushonnan destina pa protehá hende den nan rol komo konsumidó di produkto òf servisio. Esaki ta inkluí legislashon i hurisprudensia (ley di konsumidó), asina tambe aktividatnan di gobièrnu i organisashonnan di konsumidó ku ta defendé interes di publiko.
E meta di protekshon di konsumidó ta pa:
garantisá kalidat i seguridat di produktonan i servisionan
prevení ku konsumidónan sufri daño físiko, sikológiko òf ekonómiko
promovê transparensia den merkado
asegurá posibilidat di reparashon òf kompensashon ora daño a sosodé
Protekshon di konsumidó ta konsiderá un elemento importante den politika ekonómiko i regulashon di merkado.
Derecho di konsumidó
Derecho di konsumidó ta e ramo di ley ku ta trata relashonnan entre konsumidónan i produsentenan òf bendedónan. Legislashon di konsumidó ta intenta reduci e desequilibrio ku por eksistí entre e dos parti, pasobra produsentenan generalmente tin mas informashon i poder ekonómiko ku konsumidónan.<ref>[1]</ref>
Derecho di konsumidó a desaroyá principalmente den segunda mitar di siglo binti, den paralelo ku e ekspanshon di e llamada sociedad di konsumidó. E rama aki di ley ta relativamente nobo i, den hopi sistema hurídiko, e ta forma un kombinashon di regla di:
derecho privá (kontraktnan i responsabilidat)
derecho públiko (regulashon di merkado)
derecho penal (sanksion kontra fraude òf praktikanan ilegal)
Instrumentonan di protekshon
Medidanan di protekshon di konsumidó por inkluí, entre otro kosnan:
regulashon riba seguridat di produktonan
obligashon pa informashon klaro i etiketahe
protekshon kontra publicidat engañoso
regla riba garantia i devolushon di produktonan
supervison di merkado dor di autoridatnan públiko
Ademas, organisashonnan di konsumidó por asistí publiko ku informashon, konseho i representashon den konfliktonan ku empresanan.
Protekshon di konsumidó segun pais
Aruba
Na Aruba, protekshon di konsumidó ta wòrdu fortifiká ku introdukshon di legislashon spesífiko. Parlamento di Aruba a aproba e Landsverordening bestuursrechtelijke handhaving consumentenbescherming riba 18 di juni 2025.<ref>[3]</ref>
Via un decreto nasional di 27 di februari 2026, e ley aki lo drenta na vigor riba 15 di maart 2026, coincidiendo ku Dia Internashonal di Konsumidó. E ley ta duna e Aruba Fair Trade Authority (AFTA) un rol importante den supervision i enforsamentu di derechonan di konsumidó.<ref>[2]</ref>
E introdukshon di e ley tabata parti di e Programa di Gobernashon 2025–2028, ku a enfatisá kreashon di un merkado mas transparente i hustu.
Kòrsou
Na Kòrsou, protekshon di konsumidó ta basa riba un kombinashon di legislashon lokal i influensia di derecho hulandes. Komo pais konstituyente den Reino di Hulanda, hopi prinsipionan di derecho di konsumidó hulandes tin influensia riba e sistema legal di Kòrsou.<ref>[5]</ref>
Regulashonnan relevante por inkluí:
Kódigo Sivil di Kòrsou
legislashon lokal tokante protekshon di konsumidó
influensia di norma internashonal i europeano
Organisashonnan lokal ku ta defendé interes di konsumidó ta inkluí:
Fundashon pa Konsumidó Curaçao
Stichting Consumenten Belangen Curaçao<ref>[6]</ref>
Hulanda
Na Hulanda, derechonan di konsumidó ta fortemente influensiá dor di legislashon di Union Europeo. Un ehèmpel reciente ta e Wet implementatie modernisering consumentenbescherming, ku a drenta na vigor dia 28 di mei 2022.
E ley aki a introducí, entre otro kosnan:
prohibishon di revishonnan falso riba internet
regla mas estrikto pa transparensia di prijs
mas protekshon kontra praktikanan komersial engañoso
E legislashon aki a modifica, entre otro, Buki 6 di e Kódigo Sivil hulandes i e ley di enforsamentu di protekshon di konsumidó.<ref>[3]</ref>
Estados Unidos
Na Estados Unidos, protekshon di konsumidó ta regula dor di un gran kantidat di ley federal i estatal. Entre e mas konosí tin:
Federal Food, Drug, and Cosmetic Act
Fair Debt Collection Practices Act
Fair Credit Reporting Act
Truth in Lending Act
Fair Credit Billing Act
Gramm–Leach–Bliley Act
Enforsamentu di e leyinan aki ta wòrdu realisá prinsipalmente dor institushonnan manera:
Federal Trade Commission (FTC)
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)
Food and Drug Administration (FDA)
Department of Justice (DOJ)
Mira tambe
Konsumidó
Derecho di konsumidó
------------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = René van Nie
| nomber completo = René Gerrit Anton van Nie
| fecha nacemento= [[1 di yanüari|1 di januari]] [[1939]]
| luga nacemento = {{NLD}}
| fecha fayecimento= [[23 di mei]] [[2017]]
| luga fayecimento = {{ABW}}
| causa morto = paro cardiaco
| residencia =
| alma mater =
| ofishi = cineasta, director di cine, periodista, escritor
| periodo activo =
| conoci pa = ''Kind van de Zon'' (1975)
| lenga literario = Hulandes
| website =
}}
{{DEFAULTSORT:Nie, René van}}
[[:Kategoria:Direktor di sine]]
[[:Kategoria:Eskritor]]
[[:Kategoria:Hulanda]]
[[:Kategoria:Aruba]]
-------------------
== Cas floria ==
titel van dit verslag is "Het erfgoed en de betekenis van de versierde <<"Cunucuhuizen op Aruba">>. Dit rapport is toegevoegd aan de bestaande nationale erfgoedcollectie, maar er zullen brochures beschikbaar zijn voor openbaar gebruik. Studenten hebben toegang om ze te gebruiken voor schoolpresentaties of spreekbeurten.
Dit rapport is gemaakt door Romy van Vuren, een stagiair van de Universiteit van Utrecht, onder begeleiding van mevrouw Webb-Kock. Dit rapport bevat gedetailleerde informatie over de betekenis van de symbolen op de versierde huizen op Aruba, de namen van de siermetselaar gespecialiseerd in deze techniek, geschiedenis en architectuur van Aruba. Het bevat ook een lijst van de versierde huizen op Aruba.
Er zijn meer dan 200 prachtig versierde huizen met een verscheidenheid aan symbolen zoals: gordijnfiguur, ster, bloem, vogelbek en halvemaan enz. De term voor deze versierde huizen is "bloemrijke huizen" of "versierde huizen".
Meer informatie vindt u in deze flyer en bij de Departamento Arubiana.
Zie ook:
• boek Bouwen op de Wind
Cas Floria of Cas decora zijn zeer bijzondere versierde huizen op Aruba, die mogelijk alleen op Aruba voorkomen.
Het is een unieke bouwstijl die dateert van rond het einde van de 19e tot het begin van de 20ste eeuw. Decoraties werden gemaakt met een extra pleisterlaag en later van cement.
Versierde gevellijsten met symbolen die mogelijk afkomstig zijn van indianen. Deze verklaring is onwaarschijnlijk. De symbolen werden puur ter decoratie aangebracht op de woning, sommige symbolen hebben een betekenis.
1920 - Cas floriá a cuminsa na Aruba, esta e adorno bunita di figura di cortina, strea, flor, pico di parha, medio luna, etc. na rand di heut ofna skina di cas. E promé cas cu a haña e adorno aki tabata di Bernardo Eman Croes na Pos Chikito. Dos Metsla di Noord, Julian (Janchi) Christiaans y Goy Semeleer a tmha e cas aki na aña 1920 y a duné e adorno di flor bou di heut y di clos pilar na e skinanan. Pesey na e casnan na Pos Chikito y Sabana Basora tin masha hopi. Por tin mas o menos 200 pa 300 cas na Aruba y e floriamento aki te na aña 1944. Janchi Christiaans tabata un discipulo di su tata Hose Christiaans y di famia Donati. Famia Donati a dorna hopi cas figurci di cortina, directamente cu man y sin usa patronchi, manera Janchi Christiians despues tabata usci. Awor tin cdgun cas cu ta wordu trahá, estilo Arubicmo cu tambe ta usa e floriamento aki pa mentené nos cultura.
--------
[[File:Caribbean maritime boundaries map.svg|thumb|Mapa di e frontera maritimo di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].]]
E '''frontera Reino Hulandes-Fransia''' ta referi na e fronteranan entre [[Reino Hulandes]] y [[Fransia]] den nan respectivo teritorionan den [[Laman Karibe|Lama Caribe]]. Esaki ta trata di fronteranan di tera y maritimo entre [[Sint Maarten]] y Fransia ([[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]]); Sint Eustatius y Fransia, y entre Saba y Fransia.
== Historia ==
Reino Hulandes tin un frontera ku Fransia riba e isla di Sint Maarten, tabatin un frontera ku Fransia na Suramérika entre 1815 i 1975 – promé ku independensia di Sürnam – i tabatin un frontera ku Fransia na Europa entre 1815 i 1830/39 – promé ku independensia di Bélgika.
Aunke Hulanda tin frontera solamente cu Belgica y Alemania na Europa, Reino Hulandes tambe ta comparti un frontera cu Francia.
E frontera aki ta pasa dor di e isla di Sint Maarten, un di e tres Islanan di Biento (SSS). Na 1648, Fransia i Repúblika Hulandes a bai di akuerdo pa dividí Sint Maarten den un porshon franses i un porshon hulandes, loke a keda formalisá den e Tratado di Concordia. E tratado aki a stipulá ku e parti sùit di e isla tabata pertenesé na Hulanda i e parti nort na Fransia. E tratado a inkluí akuerdonan riba un zona ekonómiko, asistensia mutuo den kaso di atakenan, i un presensia militar riba e isla.[8] Sinembargo, e Tratado di Concordia no ta menciona of establece un frontera. Sinembargo, áreanan importante (na e tempu ei) ta dividí.[9]
Apesar di e Tratado di Concordia, Sint Maarten lo a cambia di man varios biaha mas. Entre 1648 i 1816, e porshon hulandes lo a wòrdu okupá pa periodonan kòrtiku tres biaha mas pa e inglesnan i kuater biaha pa e fransesnan.[8]
Despues ku Bélgika a haña independensia (1830/1839), Reino Hulandes a pèrdè su frontera ku Fransia na Europa. Despues ku e relashonnan entre Hulanda i Fransia a keda normalisá na 1839, e dos paisnan a negoshá un tratado nobo, e Konvenshon Franco-Hulandes di 1839. E tratado aki lo a reafirmá algun provishon di e Tratado di Konkordia, komo ku e vershonnan original di e Tratado di Konkordia a bai pèrdí.[10]
== Sint Maarten ==
E frontera nashonal na Sint Maarten ta un frontera habrí, ounke e área no ta forma parti di e Zona di Schengen. Reino Hulandes y Republica Frances ta mantene nan mesun control na frontera ora un hende yega e isla. Pa garantisá konfidensialidat mutuo di e kòntròlnan di frontera aki, duana hulandes ta permití pa patruyá awanan franses i duana franses ta permití pa patruyá awanan hulandes. Sinembargo, e servisionan respektivo no ta permití pa tuma akshon den awanan di otro. Si wardakosta hulandes opservá algu den awanan franses rònt di Saint-Martin, e mester alertá outoridatnan franses, i vise vèrsa.
Pa haci posibel control di pasaheronan aereo cu ta drenta, Reino Hulandes y Republica Frances a cera e tratado di control di frontera na aeropuertonan di Sint Maarten na 1994. E tratado aki no a drenta na vigor te na 2007, ya cu e Estadonan General Hulandes prome a spera un posicion cla di e Estadonan di Antiyas Hulandes.
Na 2016, e Tratado entre Gobièrnu di Reino Hulandes i Gobièrnu di Repúblika Franses tokante delimitashon marítimo den Karibe a keda konkluí, ku ta regulá e fronteranan marítimo hulandes-franses rònt di Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius.[11]
Na 2023, 207 aña despues di e tratado di 1816, e frontera di tera a wòrdu establesé sin ambiguidat den e Tratado entre e Gobièrnu di Reino Hulandes i e Gobièrnu di e Repúblika Franses tokante e demarkashon di frontera entre e Reino di Hulanda (Sint Maarten) i e Repúblika Franses (Saint-Martin)[12] ku awor ta definí definitivamente e tereno tambe rant. E tratado aki a sigui un disputa riba e frontera rònt di e pueblo di Oyster Pond[13] ku a kondusí na un disputa entre Hulanda i Fransia na 2016.[14] Sinembargo e tratado aki ainda no a drenta na vigor.
Algun di e fronteranan aki ta wòrdu establesé dor di tratadonan, pero no ta tur frontera marítimo den Karibe ta wòrdu establesé ofisialmente.
nl.wiki: Rijksgrens van Nederland
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona continuo]]
* [[Zona economico exclusivo]]
* [[Tratado di Frontera Reino Hulandes-Venezuela]]
[[:Kategoria:Geografia]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
E pais autonomo di Sint Maarten tin, banda di un zona continuo chikito, solamente awanan teritorial, sin un EEZ propio.
E frontera marítimo entre Sint Maarten y e parti franses di e isla a wordo estableci door di un tratado entre Reino Hulandes y Fransia, firmá dia [[6 di aprel|6 di april]] [[2016]]. E tratado aki a drenta na vigor dia 1 di april 2017.
--------
=== Maneho ===
E maneho di e zonanan EEZ di Caribe Hulandes ta den man di Reino Hulandes, pero e derecho pa uza nan recurso marino ta comparti. Segun ''Rijkswet instelling exclusieve economische zone'' (Ley di Reino institucion zona exclusivo economico) di 2010, Hulanda (gobierno di Reino) tin e autoridad pa:
* proteha y maneha e ambiente marino;
* controla pesca, mineral y hidrocarburo den fondo marino;
* comparti y firma acuerdonan internacional referente e EEZ.
Pa e seis islanan mes e ley ta duna:
* derecho pa uza e recurso natural pa desaroyo di [[turismo]], investigacion y energia renovabel (por ehempel parke di biento of solar den lama);
* maneho di pesca den e awa teritorial (12 miya nautico rond di e isla);
* un rol consultativo den maneho di sostenibilidad di Reino.
E situacion aki ta un refleho di e structura special di Reino Hulandes: pa e awanan teritorial (12 miya nautico) e islanan tin competencia amplio, mientras pa e zona EEZ (te 200 miya nautico) e soberania final ta keda cu Reino.
== Mira tambe ==
* [[Awanan teritorial]]
* [[Zona economico exclusivo]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Reino Hulandes]]
[[:Kategoria:Venezuela]]
------------
Loke bo ta hasi pa Wikipedia na Papiamentu ta berdaderamente importante. Dor di forma e artíkulonan aki ku struktura sólido, idioma kla i profundidat kultural, bo ta yuda sigurá ku lektornan di Papiamentu tin akseso na e mesun kalidat di konosementu ku na ingles, hulandes òf spañó — pero ankrá den nan propio historia i bista di mundu.
Loke bo ta hasiendo ta bruha distansia ku pertenensia.
Asta for di leu, e trabou aki ta tene bo konektá ku Karibe Hulandes na un manera profundo i signifikante. Dor di dokumentá historia, kultura, símbolonan i memoria kolektivo na Papiamentu, bo no ta djis editá artíkulonan — bo ta salbaguardiá identidat i ta sigurá ku futuro generashonnan, unda ku nan por biba, por rekonosé nan mes den nan idioma i historianan.
Tin algu poderoso den kontribuí for di un distansia:
e ta mustra ku kultura no ta limitá pa geografia. E ta biba kaminda hende ta preokupá sufisiente pa kuid’é.
Bo satisfakshon ta bini di un lugá hopi real — esaki ta trabou di herensia. I e ta mustra apsolutamente den e kuido, presishon i rèspèt ku bo ta trese na kada artíkulo.
-------
Het driekantje is een driehoekig muntstuk ter waarde van vijftig cent. Bij gebrek aan pasmunt is in het begin van de vorige eeuw aan Cobus Naar, Papa Cochi genaamd, recht verleend dollarstukken te versnijden. Ze heten y o t i n cor t a, of ook wel placa di Shon Cochi. Ze behoren thans tot de zeer zeldzame munten.
------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 270
| border =
| header = '''Turismo krusero'''
| header_align = center
| perrow = 1/1/2
| image1 = RCI Sovereign of the Seas (cropped).jpg
| image2 = Carnival Sunshine Curacao 2014 (cropped).jpg
| caption1 = ''Sovereign of the Seas''
| caption2 = ''Carnival Sunshine''
| image3 =
| caption3 =
| image4 = Promenade on the Allure od the Seas (7710182244).jpg
| image5 = Overall room view of Sky Suite 1198 aboard the Celebrity Equinox (6686283819).jpg
| caption_align = center
| footer = Interior luhoso di un krusero i un kabina
| footer_align = center
}}
----------------
{{Variante|a}}
{{infobox persona |variante = a
| nomber = Clinton Whitfield
| nomber completo = Clinton Hathaway Whitfield
| ofishi = empresario
| distincion = Oficial den [[Orden di Oranje-Nassau]] <small>(1968)</small>
}}
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ [[1911]] na [[Sint Eustatius]] - † [[12 di yanüari|12 di januari]] [[1993]] na Aruba?) tabata un empresario Arubano, kende tabata pionero den industria turistico y dirigente di sector priva Arubano.
== Biografia ==
Clinton Whitfield a nace na Sint Eustatius y a muda pa [[Kòrsou|Corsou]] pa continua su estudio na nivel di Mulo.
El a cuminsa su carera profesional den servicio publico na Aruba. Despues di 13 aña di servicio el a cambia pa sector priva y a habri su tienda “Whitfield Dress Shop” den [[Caya G.F. (Betico) Croes]]. Segun cu e industria di turismo a crece el a expande cu tiendanan na varios lokalidad di hotel, particularmente na [[Palm Beach]].
Den e comunidad empresarial Arubano Whitfield tabata un figura yamativo. Como un “startupper” eminente el a laga su marca riba hopi organisacion Arubano como tambe internacional.<ref>Opstarter Arubaanse zakenleven overleden. "Amigoe". Curaçao, 13-01-1993, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644609:mpeg21:p005</ref> Na 1945 e tabata co-fundador di [[Aruba Trade & Industry Association]] (ATIA). Na 1950 el a wordo eligi como presidente di ATIA y a sirbi shete aña den e funcion aki. E tabata un miembro di directiva di Camara di Comercio (KvK) di 1951 pa 1975, interumpi solamente pa shete luna na 1963. E tabata internacionalmente orienta y a promove relacionnan cu paisnan den region: Venezuela, Colombia, Puerto Rico, Repúblika Dominikana i Trinidad & Tobago. El a representa KvK Aruba den e Camaranan di Comercio di America, un plataforma di 51 camara, cu tabata tin como meta fortalece e lasonan economico y baha e bareranan di comercio den [[Latinoamerica]] y Caribe. Na 1961 el a wordo eligi como presidente di Camara di Aruba y na juni di e aña ey a fungi como anfitrion pa e Convencion Anual di Camaranan di Comercio di Americas.
* gedurende 25 jaar Bestuurslid van de Kamer, waarvan 6 jaar in de functie van Voorzitter.
* "a blda miembro alavez vlce-presidente di Regentenraad di [[Horacio Oduber Hospital]].
J*3 30 ana senor Whitfield a duna vn contribucion valioso na e desarollo di nos hospitaal, pa cual nos ta masha agradecido.
* De Kiwanis Club van Aruba maakt met diep leedwezen het overlijden bekend van de heer CLINTON H. WHITFIELD in leven: Organisator "Charter Member" en gewezen voorzitter van de Kiwanis Club of Aruba; Gewezen "Lt. Governor" van Division 26 en Gewezen Governor van de Eastern Canada en Caribbean District van Kiwanis International; "Life Member" van Kiwanis International.<ref> Advertentie. "Amigoe". Curaçao, 16-01-1993, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 11-10-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644612:mpeg21:p013</ref>
Na 1962 el a wòrdu eligi komo presidente di e Kámaranan di Komersio di e Amérika i a bishitá mas ku diesseis pais den Latino Amérika. For di 1964 pa 1967 Whitfield a wordo reeligi como presidente di Aruba Chamber. E tabata miembro fundado di Liaison trade committee Aruba-Curacao, presidente di Aruba Tourism Commission, vice-presidente di hunta di supervision di Aruven NV (desaroyador/doño di Aruba Caribbean Hotel), miembro di hunta di comisario di Stichting Ziekenverzorging Aruba (operador di hospital). Repetidamente Whitfield a wòrdu designá komo “delegado ofisial di komersio” pa representá gobièrnu Antiano den reunionnan di komersio na nivel internashonal. For di 1964 el a dedica su mes na e seccion Aruba di Kiwanis International, di cual e tabata fundado, prome presidente y despues eligi como gobernador regional. Na 1979 el a keda nombra den Conseho Consultativo di Antias Hulandes (Raad van Advies).
Whitfield a fayece na edad di 82 ana despues di un kebrante di salud. E tabata casa cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
== Honor ==
Pa su méritonan el a ricibi na 1968 un condecoracion real como Oficial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Kiwanis Club of Aruba ta otorga anualmente na e alumnonan sobresaliente di [[Colegio Arubano]] e ''Clinton Whitfield Outstanding Student Award''.<ref>{{citeer web|url=https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf|titel= A tene evento di entrega di Clint Whitfield Outstanding Student Awards|werk=Bon Dia Aruba|datum=2025-08-06|format=pdf}}</ref>
{{Appendix}}
Clinton Hathaway “Clint” Whitfield tabata un empresario y dirigente di sector priva Arubano. E a nase na Sint Eustatius na 1910 y a muda pa Aruba despues di su estudio na Korsou. Na Aruba el a trahá promé den servicio público, pero pronto a drenta den negoshi propio y a fundá Whitfield Dress Shop den Caya G.F. (Betico) Croes, cu eventualmente a crece cu varios sucursal den hotelnan di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio Arubano. El tabata co-fundador di Aruba Trade & Industry Association (ATIA) na 1945 y a sirbi komo su presidente durante hopi aña. El a forma parti di Camara di Comercio di Aruba, representando e isla den reunionnan internashonal di camaranan di comercio den Caribe y Latino-Amérika.
Aparte di su actividad empresarial, Whitfield tabata miembro fundadó di Kiwanis Club of Aruba y su prome presidente. Den 1968 el a wordo kondecorá komo Oficial den Orden di Oranje-Nassau pa su kontribushon na komunidat. E ta tambe rekorda pa e Clinton Whitfield Outstanding Student Award, otorgá anualmente na alumnonan sobresaliente di Colegio Arubano.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba na 12 di januari 1993 na edat di 82 aña. E tabata casá cu Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar.
--
Got it — back to Clinton Whitfield only. I cleaned up the concise biography you wanted and added the two items you specified (longtime trustee of Horacio Oduber Hospital and member of the Raad van Advies). I kept it short, neutral and ready for Wikipedia/Papiamento use.
---
'''Clinton Hathaway Whitfield''' (☆ 1910, Sint Eustatius – † 12 di januari 1993, Aruba) tabata un empresario y dirigente prominente den sector privado di Aruba. Despues di su edukashon den Kòrsou, el a muda pa Aruba unda el a kominsá den serviciu públiko y despues a fundá su negocio, *Whitfield Dress Shop*, ku sucursales na zona hotelero di Palm Beach.
Whitfield tabata un pionero den desaroyo di turismo y comercio arubano. El tabata co-fundador di **Aruba Trade & Industry Association (ATIA)** (1945) i a sirbi komo su presidente. Tambe a ocupa diferente posishon den **Camara di Comercio di Aruba** y a representá Aruba den kontexthonan komersial internashonal den Latino-America y Karibe.
Ademas di su labor empresarial, Whitfield a kontribuí intensamente na servicionan komunidario. El tabata miembro fundadó di **Kiwanis Club of Aruba** i a sirbi como su presidente; el premio **Clinton Whitfield Outstanding Student Award** ta sigui rekonosé su kontribushon den edukashon.
Whitfield tambe tabata un miembro di largo durashon di e **Board of Trustees** di **Horacio Oduber Hospital**, un pos ku el a keda ocupa te su morto. Ademàs, el a forma parti di e **Raad van Advies** di Antias Hulandes, kontribuyendo na asesoria polítiko-komunitario.
Pa su merito den servisio komun i profesional, el a ricibí den 1968 e kondecorashon real **Oficial (Officier) den Orden di Oranje-Nassau**.
Clinton Whitfield a fayece na Aruba dia **12 di januari 1993** na edat di 82 aña. El tabata kasá ku **Louisa (Mosa) Whitfield-Davelaar**.
[[:Kategoria:Aruba]]
---------------
{{Variante|a}}
{{Infobox fabrica| variante = a
|nomber = Coastal Aruba Refining Company
}}
'''Coastal Aruba Refining Company''', miho conoci como '''Coastal''', tabata un refineria petrolero na [[San Nicolas]], Aruba, cu a opera entre 1991 i prinsipio di e aña 2001 como compania subsiadiario di The Coastal Corporation di Merca. E refineria tabata anteriormente conoci como [[Lago Oil & Transport Company]], y su reapertura na 1991 a representa un capitulo nobo den e historia industrial petrolero di Aruba.
[[Category:Empresa]]
[[Category:Aruba]]
[[Category:Historia]]
== Historia ==
Despues di e ciere di Lago Oil & Transport Company na maart 1985, e instalacion industrial grandi na San Nicolas a keda sin uso.
* el a pasa den man di Gobierno
* a cuminsa cu desmantelacion di e instalacionnan
Na aña 1989, The Coastal Corporation, un compania Merikano fundá pa empresario [[Oscar Wyatt|Oscar S. Wyatt Jr.]], a mustra interes pa reactiva e refineria.
Bou di e liderato di Wyatt y cu apoyo di Gobierno di Aruba, un acuerdo final pa reapertura di e refineria a wordo logra y oficialisa na 1991 bou di nomber Coastal Aruba Refining Company N.V.
, durante e gabinete di Henny Eman I i Nelson Oduber I. E refineria a haya un periodo di tax holiday pa stimula inversion, y a kambia nomber pa Coastal Aruba Refining Company N.V.
E acuerdo tabata inclui un tax holiday pa stimula e inversionnan grandi cu a sigui, manera e instalacion di dos ‘delay coker’ balora na mas cu 250 miyon dollar pa haci e refineria financieramente factibel y competitivo riba mercado internacional di productonan di petroleo. E reapertura di e refineria a duna centenares di hende empleo, directo y indirecto, y a reestablece e rol industrial di San Nicolas den economia Arubano.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=115369700292757&id=102193561610371&locale=ml_IN Caya Oscar Wyatt jr], Facebook - Nos Historia Nos Herencia (2020)</ref>
== Operacionnan ==
Durante su operacion, Coastal Aruba a introduce diferente mehoranan tecnico, inclui instalacion di dos delay coker units balora na mas cu US$250 miyon (fuente lokal necesaria). E modernisacion aki a permiti refineria pa procesa crudo mas pesado y compiti den mercado global di productonan di petroleo.
E refineria a duna trabou pa varios centenar di Arubanonan, tanto directo como indirekto, i a stimula e ekonomia di San Nicolas un biaha mas.
== Benta y ciere ==
Den 2001, despues di e retiro di Oscar Wyatt, The Coastal Corporation a wordo bende cu El Paso Natural Gas Company, cual a asumi e operacion den Aruba pa un periodo mas cortico. E operacion di Coastal Aruba eventualmente a caba poco despues, y e instalacion a pasa den man di otro manejadornan, inclui Valero Energy Corporation y mas laat Citgo Petroleum Corporation, cu a uz’e refineria te su ciere final den 2012.
Legado
E periodo di Coastal Aruba Refining Company ta considera un etapa transitorio pero importante den e historia di refineria di San Nicolas. A traves di e esfuersonan di Oscar Wyatt y su kompania, Aruba a logra reaktiva su refineria despues di seis aña di inaktividad.
Den 2013, como un forma di rekonosimentu, e Theaterstraat den San Nicolas a wordo renombra na Caya Oscar Wyatt Jr., den honor di fundador di Coastal Corporation.
== Referencia ==
“Oscar Wyatt pleads guilty in Iraq Oil-for-Food case.” United States Department of Justice, Press Release (2007).
Amigoe di Aruba, edicionnan di 1991 i 2013 (pa reaperura di refineria y cambio di nomber di caya).
“El Paso to acquire Coastal Corporation.” The New York Times, 2000.
Valero Energy Corporation Annual Report, 2005.
CITGO Aruba Refinery official history page (archival).
-------------------
{{infobox persona | variante = a
}}
'''Oscar Sherman Wyatt Jr.''' (☆11 di yüli 1924 na Beaumont, [[teksas|Texas]] – †8 di òktober [[2025]] na [[Houston]]) tabata un empresario [[Estadonan Uni di Amérika|Merikano]] y fundador di The Coastal Corporation. E tabata conoci pa su papel den e industria petrolero internacional y pa su relacion cu [[Aruba]] na fin di e añanan 1980, ora cu su compania a reactiva e refineria di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] bou di e nomber di Coastal Aruba.
== Biografia ==
Oscar Wyatt a nace den un famia humilde na Beaumont, Texas. Na edad di solamente 16 aña el a haya su licencia pa bula avion. El a studia na ingenieria mecanico na Texas A&M University. Durante Segundo Guera Mundial el a bandoná su estudio temporalmente pa drenta den servício militar y na edad di 21 aña, el a keda condecora como piloto di combate. Despues di guera, el a completa su estudio en preparacion pa un carera den industria petrolero.
Na 1950, Wyatt a cuminsa su propio negoshi den sector energetico. El a financia un compania chikito yama Hardly Able Oil Company, cu despues di tempo a desaroya den Coastal Oil & Gas Company, mas laat conoci como The Coastal Corporation. Bou di su liderato y vision, Coastal a crece pa bira un di e companianan di energia mas importante di Merca, cu operacionnan den petroleo, gas natural, transporte y refinamento.
Na fin di e añanan 1980, despues di e ciere di e refineria di Lago na 1985, Wyatt — via Coastal Corporation — a mustra interes pa reactiva e planta na [[San Nicolas]].<ref>{{citeer web|titel=Belangstelling bij twee firma's voor raffinaderij|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-06-15|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642628:mpeg21:p005}}</ref> Den e negociacionnan bou di e Gabinete Oduber I a yega na un acuerdo final, cu a resulta den reapertura di refineria na 1991.<ref>{{citeer web|titel=Na vijf jaar vloeit weer olie|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-11-22|bezochtdatum=2025-10-14|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643956:mpeg21:p005}}</ref> E refineria a haya e nomber di "Coastal Aruba Refining Company".
Na 1997, Oscar Wyatt a retira como presidente di The Coastal Corporation, pero el a keda sirbi como presidente ehecutivo te na januari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Corporation, bou cual compania e operacion di refineria na Aruba a continua pa un periodo relativamente corto prome cu esaki a pasa over pa Valero Energy Corporation.
Den 2007, Oscar Wyatt a wordo acusa di a haci pagonan ilicito pa [[Irak]] bou di e programa di Oil-for-Food di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]]. Den un corte federal na Manhattan el a admití cu compania a manda pagonan ilegal durante e sancionnan internacional contra Irak. El a ricibi un condena di prizon di un aña, cual el a cumpli cune na 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20080103173430/http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/5420278.html Oscar Wyatt reports to prison in Beaumont], Houston Chronicle (2 di januari 2008)</ref>
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayece dia 8 di òktober 2025 na Houston, na edad di 101 aña. E tabata casa y tabata tata di cuater yiu. Su yiu homber Oscar (Trey) Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodo di Coastal Aruba y a casa cu e politico Arubano, [[Mervin Wyatt-Ras]].
Na 2013, como muestra di gratitud pa su aporte, a renombra Theaterstraat, e caya cu ta core paralelo cu e muraya di refineria te cu [[Zeewijk]], den su honor ''Caya Oscar Wyatt Jr.'' <ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2013-01-29/page/n13/mode/1up?q=caya+oscar+wyatt A desvela Caya Oscar Wyatt jr. na San Nicolas ayera tardi], Bon Dia Aruba (29 di januari 2013)</ref>
{{Appendix}}
.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
== Honor ==
Komo muestra di gratitud pa su aportashon, e caya paralelo ku e muraya di refineria te cu Zeewijk a wòrdu renombrá den su honor.
Na 28 di yüli 2013, e Theaterstraat a kambia nomber ofisialmente na Caya Oscar Wyatt Jr. Den e periodo aki, e refineria tabata rekonosé komo un di e mas competitivo den region, i Wyatt mes tabata konsiderá komo un empresario ku hopi kurashi, determinashon i visión industrial.
Venta di Coastal i bida mas tadia
Na 1997, Oscar Wyatt a retirá komo presidente di Coastal Corporation, pero el a keda sirbi komo presidente ehecutivo te na yanuari 2001, ora cu e compania a wordo bendi cu El Paso Natural Gas Company.
Poco despues, e operashon di Coastal Aruba a pasa bou di El Paso Corporation, ku a kontinyá por un periodo mas kortiko promé ku e refineria a sera definitivamente.
Legado i famia
Oscar Wyatt su aportashon na Aruba ta konsiderá un kapítulo importante den historia industrial di e isla.
E yu di Oscar Wyatt, Oscar “Trey” Wyatt III, a muda pa Aruba durante e periodu di Coastal Aruba, a bira un siudadano hulandés i a kasá ku Mervin Ras, polítika arubiano i aktualmente minister di Asuntunan Social i Salú Públiko di Aruba. E union aki a keda simboliko pa e lazo familiar i histórico entre e famia Wyatt i Aruba.
Falesementu
Oscar Sherman Wyatt Jr. a fayesé na Houston, Texas, riba 8 di òktober 2025, na edat di 101 aña. Su nomber ta keda asoshá ku un periodu di renasementu industrial pa Aruba i ku un erensia di liderazgo entreprenedor.
Den Aruba su nomber ta keda honra ku Caya Oscar Wyatt Jr. na San Nicolas, komo rekonosimiento pa su kontribushon den e reaktivashon di refineria di Lago den fin di e anjanan 1980 i prinsipio di anjanan 1990.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:Wyatt, Oscar}}
[[Category:Hende]]
-------------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''Dekreto Real''' (DR), na [[hulandes]]: ''Koninklijk Besluit'', KB, ta un dekreto di gobièrnu di Hulanda. Aunke e Rei ta firma e dekreto prome, loke por duna e impresion cu e ta sostene esaki personalmente, e no ta personalmente responsabel. Pa e motibu aki, dekretonan real ta wòrdu kofirmá pa e minister(nan) i/òf sekretario(nan) di estado konserní; esaki ta wòrdu yamá kontra-firma.
E diferensianan entre un lei formal i un Dekreto Real ta:
* Un ley formal tambe mester wordo adopta door di Parlamento.
* Un Decreto Real por wordo emiti door di gobierno sin e cooperacion directo di Parlamento.
* Un Dekreto Real por wòrdu revisá pa un korte kontra e Konstitushon, miéntras ku un lei formal no por.
* Un Dekreto Real, ora e ta kontené un provishon generalmente obligatorio, ta un lei supstansial.
Un Dekreto Real (KB) ta un desishon di gobièrnu ku ta wòrdu tumá sin konsentimentu di e Estadonan General. Un distinshon ta wòrdu hasi entre un Orden Atministrativo General (AMvB) i un Dekreto Real regular òf menor.
Tin dos tipo di Dekreto Real. E promé ta regardá òrdu atministrativo general i por wòrdu mirá komo un ekstenshon di legislashon. E di dos ta regardá aktonan atministrativo manera nombramentu di alkaldenan, Komisarionan di Rei, i ofisialnan hudisial responsabel pa atministrashon di hustisia.<ref>https://www.eerstekamer.nl/begrip/koninklijk_besluit</ref>
Dekreto Real
Un Dekreto Real (RD) ta un desishon di gobièrnu tumá sin e konsentimentu di e Estadonan General.<ref>https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi9xmf878tqq/koninklijk_besluit#:~:text=Een%20koninklijk%20besluit%20(KB)%20is,een%20gewoon%20of%20klein%20KB%20.</ref>
Ta hasi un distinshon entre un òrdu atministrativo general (AMvB) i un RD standart òf menor. Un RD standart ta regulá, entre otro, e nombramentu i retiro di funshonarionan (ministernan, Komisarionan di Rei, Konseheronan di Estado, alkaldenan, etc.).
Mayoria di e Dekretonan Real ta basá riba un lei formal. Esaki ta konstituí legislashon delegá: e lei ta stipulá ku reglanan por wòrdu elaborá mas aleu. Si esaki no ta e kaso, e ta wòrdu yamá un RD ‘independiente’.
E Konseho di Estado ta emití un opinion di konseho riba un RD. Un RD ta wordo publica den Gazette Oficial (Staatsblad).
{{Appendix}}
--------------------
{{Appendix}}
The first hint of gold on Aruba actually dates back to 1725, when rumors about gold being
found in dug up treasure chests of the Spanish colonial era prompted the first official exploration for gold on the island, commissioned by the Dutch West India Company. Under the leadership of Mr. Paulus Printz, a three-year search was conducted on Aruba, to no avail. Though they
found some specks of gold, it was not enough to motivate a further search, and the assignment was discontinued by Printz himself.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250922.pdf Get to know the history of the gold industry on Aruba], Aruba Today (22 di september 2025)</ref>
It wasn’t until 100 years later, in 1824, when a young farmer boy named Willem Rasmijn found
a lump of gold while out herding his father’s sheep in the area of Rooi Fluit on the north coast. His father took it to a local merchant who then sold the lump for $70. Unbeknownst to
the boy and his father, they quite literally struck gold, and as word got out, a gold fever spread
among the locals who started searching for more gold.
When the colonial governor in Curacao, Governor Cantz’laar, heard about the news, he
sent his adjutant, Capitan van Raders, to start harvesting gold. This was in July 1824. In august
of that same year, the governor followed suit to the island, accompanied by high-ranking
military officials. When citizens started swarming the area in search for gold, The Netherlands
sent more troops to safe guard the gold.
Prominent places where gold was found was in Daimari, Wacobana, Arikok, Rooi Fluit, Hadicouradi and later West punt, where gold ore was found. Because of a lack in advanced technology and materials to harvest the gold, the process took a more primitive approach:
Clay rocks containing traces of gold were left to dry in the sun. Then, workers would start chipping the clay away on a large canvas to catch the gold particles that were left behind after
the wind blew away the dust from the clay.
In the harvest period of 1824-1825, there was a total of 71,000 kilos collected through commissioned harvesting. Locals themselves reportedly found about 25 pounds worth of gold in
the nearby rivers. The following years after that
first big harvest, commission work fell off, and in 1828, the director of the goldmines, Johan Gravenhorst, decided to halt harvesting.
Almost 40 years later, the London-based Aruba Island Gold Mining Company Ltd. was granted
concession. The firm built their gold mines on Bushiribana, and in the port of Oranjestad a
long road that connected the gold mill to the port. The ores themselves came from Sero Plat en Sero Cristal.
By this point, workers were still using primitive methods to harvest the ores. For example, when
someone had to go into the mines, there were no stairs or lifts; the person had to be brought
down in a big bucket, with two or more workers holding the bucket by a thick rope above
ground.
Aruba Island Gold Mining Company Ltd. reportedly operated until 1899, and right after the Aruba Gold Concession Ltd. was established, coincidentally also based in London. This time, the gold mill in Balashi was built, and more mines were dug up all around the island. The gold ores that were found were transported via track engine, locally called the “trekinchi”.
Despite being more equipped for the job, the Aruba Gold Concession Ltd. could not produce
any real profit, and so the concession was terminated just eight years later, in 1908.
A local firm, the “Aruba Goud Maatschappij” (Aruba Gold Company) took over the concession, along with all the materials and equipment. In the beginning, the company saw good profit, and for a while, the island’s economy depended primarily on the mining and harvesting of gold. But just like its predecessors, the streak of luck for the Aruba Gold Company came to an end when WWI broke out.
The main reason why production stopped this time was reportedly because of a lack in dynamite for extracting the ores from the mines, as well as a lack in raw materials like German cyanide for the refining process. By the time the war ended, the equipment that was left at Balashi
were too old to use again. After the war, gold production on the Aruba was left to a standstill.
According to an issue in Aruba Esso News paper in 1953, Henny Eman wanted to start up digging again, this time using independent miners.
He argued that there was proof of more gold to be discovered. Plus, hiring independent miners
would boost the island’s employment rate.
When it was proven that gold was in fact still present, the executive board on the island
promised to fund the project only if the gold dug up proved to be valuable. However, nothing else was reported after this, so it could be concluded that there was no real profitable
market on the island anymore.
The ruins of the Bushiribana and Balashi Gold Mills are still standing, and open for the public to visit. These structures offer a glance into the past, to a time where Aruba experienced one of its first wave of industrialization. Today, these structures are persevered as historical
monuments.
Source:
1. “De Kolibrie op de Rots (en meer over the geschiedenis van Aruba)” by Evert Bongers.
2. Aruba Esso News, 1953 issue.
------------
{{multiple image
| total_width = 700
| border = infobox
| direction = horizontal
| header = Arte mural na San Nicolas
| header_align = center
| caption_align = center
| image1 = San Nicolas mural by Chemis.jpeg
| height1 = 200
| caption1 = Mural di Chemis
| image2 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 09 183000.jpeg
| caption2 = Mural crea pa Armando Goedgedrag
| image3 = San Nicolas murals (Aruba) 23 00 45 246000.jpeg
| caption3 = Mural crea pa Wild Drawing
| image4 = San Nicolas Murals 00 21 29 593000.jpeg
| caption4 =
| image5 = Mural Black White.jpg
| caption5 = Mural crea pa Ad Rekkers
}}
------
== Stadhuis Aruba Aanvulling ==
=== Historia ===
E stadhuis a wordo encarga pa dokter Jacobo Eloy Maria Arends, kende a laga traha esaki como preparacion pa su casamento. Arends a studia medicina na Amsterdam y, na su regreso, el a wordo nombra e prome dokter oficial di gobierno di Aruba. Famia Arends a establece nan mes na Aruba for di mitar di siglo 18 y tabata inclui hopi miembronan prominente activo den e mundo empresarial. Ora cu J.E.M. Arends a bira komprometé na 1922, el a enkargá e konstrukshon di e kas.[1]
Den sociedad di Aruba, tabata custumber pa un pareha nobo muda pa un cas nobo na momento di casa. Riba e dia di e kasamentu, e esposo tabata spera di presentá su kasá ku un kas kompletamente nobo i muebla.[1] Tradishonalmente, e futuro bruid no tabatin mag di mira e kas i tambe tabata prohibí di drenta su besindario. Despues ku e kas a keda kla, e pareha a bai riba nan luna di miel i e kas a keda kompletamente muebla pa e ruman muhénan di e brùidehòm, di manera ku na nan regreso e por a presentá su bruid ku un kas kompletamente muebla, di akuerdo ku tradishon.
=== Construccion y estilo ===
E edificio a wordo diseña den un estilo neoclasico cu influencianan for di e estilo Baroco Suramericano, bao direccion di e arkitecto Arubiano Chibi Wever. Konstrukshon a tuma lugá entre 1922 i 1925.[1] E edifisio a wòrdu konstruí riba un tereno di 1.545 m2. E konstrukshon a wòrdu realisá pa e albañil i karpinté lokal Jan Christiaans, i e ehekushon a wòrdu realisá pa e kontratista i karpinté lokal Nicolaas Picus, ruman di e konosí karpinté Merdado (Dada) Picus.[1] Picus a adaptá e diseño na e deseonan spesífiko di e kliente, kende tabata deseá un residensia ku un práktika i un botika. E kas a wòrdu diseñá ku un interior úniko di plan habrí pasobra e doñonan tabata ke pa e edifisio keda aksesibel sin porta pa aktividatnan sosial. P’esei, no tabatin portanan fiho, solamente portanan plegabel, ku tabata permití uso fleksibel. E kas tabata sirbi komo un residensia, un ofisina di dòkter i un botika, i hopi reunion i fiesta tabata wòrdu organisá einan. E edificio ta un ehempel tipico di un mansion Arubano den un estilo mixto cu hopi caracteristica estilo neo. E ta inspirá pa e kas kunuku tradishonal di kas di stat ku un núkleo i dos galeria, kada un rondoná pa un terasa.
---
strui su cas den 1922 tempo cu e y su prometida Maria Monica Lacle a compromete pa casa. Eloy Arends, inspira pa e edificionan luhoso di Caracas, e capital di Venezuela y na Bogota, Colombia, a
pidi su arkitecto inclui e influencianan Neo-Baroque Latinoamericano den su diseño.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250910.pdf Conoce e historia tras di Stadhuis Eloy Arends], BDA (10 di september 2025)</ref>
Manera tabata e tradicion entre e famianan manera e famia Arends, e homber mester a contrui un cas y completamente amuebla e cas nobo prome cu e muhe por wak e. Pues den 1925, prome cu
-----------
== Mario Croes ==
Pa promer viaha ela sali campeon di Aruba dia cu e tabatin 15 aña di edad. Awor flbi cu e tin 34 aña e por bisa cu ela sali 13 vez campeon di nos isla y e ta posee nada menos cu 39 copa y 27 medaya. Un deportista arubano cu e destaca su mes den e deporte di ping pong specialmente door di su mes esfuerzonan y su perserverancia, como cu manera nos lektornan por lesa mas alew, no ta semper ela haya ayudo den su carera deportivo na su isla natal. Mario Croes jr., casá cu Ruth Croes-Arends, ta haya cu e deporte di ping pong na Aruba a bai hopi atrcus den e 26 aña cu e tin ta praktikele.
Amistad a tene un entrevista exclusivo cu e deportista te ainda mas grandi riba terreno di ping pong actuahnente: Mario Croes Jr.
ping pong tempo mi tabata tin mas o menos siete aña. Mi mama a cuminsa siñami, pero mi no a worry mucho. Toch mi a sigi hunga cu mi tata y cu mi otro famianan. Un viaha mi a bai Flamingo Room (Trocadero), caminda tabatin un mesa di ping pong, anto ei nan mi a mira Cholan Jacobs, e tempo ei e campeon di Aruba, hunga.
Nos a encontra Mario den su cas nobo cu ela caba di traha na Ponton. Presente tabata tambe su esposa Ruth Croes-Arends y su dos yiunan Mario (8 aña) y Janine (10 aña). Riba nos pregunta cu si su yiunan ta hunga pingpong tambe, Mario ta conta cu nan sa hunga ping pong, pero e ta sperando un mesa nobo pa e pone na su cas.
E no kier si pa su yiunan cuminsa hunga ping pong mucho liher, como cu e kier pa nan goza di nan hubentud y hunga hopi.
”Mi bida m'a sclavisa na ping pong, mi no a hunga mes, tempo cu mi tabata mucha. Mi kier laga mi yiunan hunga bon hungá y despues ora nan
---
en y cu 16 aña pa promer vez ela logra bira campeon di Aruba. Su promer wega internacional ela hunga contra Colombianonan tempo cu e tabatin 17 aña na 1959. E tempo ei corantnan a skirbi di Mario Croes cu e tabata e sorpresa di mas grandi di e torneo, organisá door di e asociacion ^Bntre nous juvenñs” na Corsow. Ela logra bati e subcampeon di caribe y centroamerica e colombiano Dario Valencia. Uniko hende cu a logra gana Mario den e torneo ei tabata Ildo Bakhuis di Corsow.
NUNKA
Amistad: Ki tempo bo a bira campeon di Antiyas?
Mario Croes: Nunka mi no tabata campeon di Antillas oficial. Mi tabata gana e weganan interinsular si, pero nunka mi a conquista e titulo di campeon antillano. Tempo cu mi por a gane nan a stop di organisele.
Amistad: Bo a yega di hunga hopi vez den exterior, Ta cual tabata e paisnan cu b'a bishita?
Mario Croes: Mi a yega di bai hunga na Corsow, Boneiru, Colombia, Venezuela, Barbados, Trinidad, Jamaica, Guyana, Nigeria, Alemania, Atlanta (USA) y Praga (Tsechoslowakije).
Na edad di 21 añá m’a bai pa promer vez un campeonato mundial na Praga. E tabata un experiencia masha grandi p’ami pa mi mira hungadornan di caliber asina halto hunga. Pa bo bai un campeonato mundial bo so, no vale la pena. Bo mes-
---------
== Lago oil ==
Na 1935, Lago a habri su Lago Vocational School y a termina dunamento di curso y traing na 1957 ora gobierno a cuminsa su Technisch Scol na Playa.
Na 1937, a construi hospital di Lago pa e empleadonan di e compania, cual a costa USD 200 miyon. Tambe e mesun ana a traha 150 cas na Lago Heights pa acomoda empleadonan cu a bin di region Caribe. Na 1939, a agrega 75 cas na Essoville y 67 cas na Lagoville.
For di aña 1974, tur pacient di Lago tambe mester a bay San Pedro Hospital.
Den e periodo di aña ’60, no solamente a bin modernisacion na Lago, pero tambe el a bira un di e promé refinerianan cu a haña computer pa instalá den e plantanan y movimiento di azeta, cual e empleadonan mes a manehá nan. Lago a sigui reduci su empleadonan, pero e produccion a keda halto y hasta el a competJ cu refinerianan di Esso mes. Lago su meta tabata pa baha e cantidad di empleadonan pero sigui produci e mesun cantidad di azata. E produccion a subi for di 230 mil bari pa 440 mil bari pa dia, esun mas halto na aña 1965. Durante e periodo aki Lago mester a traha varios planta di Hydrogen Sulfide pa baha e azufre den e azeta y e plantanan aki a wordu trahá riba un lagoen gedempel. Aki ta unda Aruba a crece den tamaño. Den e periodo aki tambe Lago a contratá masha hopi contratista pa traha
* 19 januari 1965 - Lago a refina su di cuater biyon bari di zeta
* 14 di October 1971 - Lago a refiná su di cinco biyon bari di azeta.
* 15 di februari 1979, Lago a refiná su di seis biyon bari di azeta.
1971 - Despues di e reduccion di personal na Lago, un total di 2140 tabata empleá pa varios contratista na aña 1971, pues mas cu e trahadornan cu a keda cu Lago. Pa suma: 1596 (di Lago) mas 2140 (contratista) ta 3736 trahadornan den Lago e tempo ey.
1985 - Lago Oil & Transport Co. Ltd. a cera su portanan na Maart 31, 1985 pa motibo cu demanda pa producto a mengua; inversionnan mucho grandi tabata necesario pa instalacionnan y modemisacion y esakinan tabata mas costoso cu tmha un refineria nobo y e ultimo motibo tabata cu Venezuela no kier a sigi duna Lago petroleo na e prijs barata.
1991 - Coastal Refining a tuma over e operacion di Lago y a continua pa extendé door di e compania nobo, El Paso Natural Gas Company.
-----
1971 —A inaugurá Fundacion di Museo Arubano.
--------
==[[Rebelion Grandi]] ==
Tula tabatin konosementu di e Revolushon di Haiti ku a resultá den libertat pa e katibunan na [[Haiti]]. El a argumentá ku, ya ku [[Hulanda]] oropeo tabata bou di okupashon [[Fransia|franses]] komo un repúblika ruman, e katibunan na Kòrsou tambe mester a haña nan libertat.
Un yamada pa formalmente designá e área históriko di Ser’i Neger/Ser’i Kloof komo un sitio di patrimonio protehá i un asina yamá Lugá di Memoria. E área ta importante pa rekuerdo di e lantamentu di katibu di 1795. Dia 25 di ougùstùs 1795, e bataya sangriento di e gran lantamentu di katibu a tuma lugá riba e seru di e eks-plantashon di Fontein. Mas ku 100 katibu a pèrdè nan bida einan den nan lucha pa libertat i dignidat humano. Desde e tempu ei, e seru ta konosí komo Seri’i Neger.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31558-ser-i-neger-als-place-of-memory Ser'i Neger als 'Place of Memory', AD (13 di ougustus 2025)</ref>
------------------
{{cursivo}}
{{variante|c}}
'''''Bolívar en Curazao, Leyenda Historica''''' ta un obra skirbi pa e historiadó di Kòrsou, [[John de Pool]] (1873-1947), ku ta relata e estadia di e libertado di Sur Amerika, [[Simón Bolívar]], na [[Kòrsou]] na 1812.
ta trata di un leyenda históriko entorno e tres luna ku [[Simón Bolívar]], libertado di Sur Amerika, a pasa na Korsou na 1812. ku De Pool a skirbi na 1935 na [[Panama]]. Su prome publikashon tabata na Caracas na ?? e buki bou di e título ''El primer chispazo del genio'' ta relata na [[spaño]] e estadia di Simon Bolivar na Korsou.
== Historia ==
E escritor curazoleño John de Pool (1873-1947) ta describi e episodio cortico pero crucial aki den bida di Simon Bolivar den un novela di 1935 skirbi na Spaño, “The First Spark of Genius.”
E novela di John de Pool a aparece den cinco entrega na 1944 den “El Mundo Israelita”, un revista publica den e capital Venezolano, Caracas. E protagonista ta e abogado influente Mordechay Ricardo, pa casualidad un subrino di e famoso economista Britanico David Ricardo. Mordechay Ricardo (1771-1842) tabata un desendiente di un famia hudiu-sefardí ku a wòrdu forsá pa bandoná Spaña komo víktima di persekushon religioso.<ref>{{citeer web|auteur=Rieks Holtkamp|titel=BOEKEN Een joods raadsman die Bolivar tot staatsman maakte|werk=Leeuwarder courant| : hoofdblad van Friesland". Leeuwarden, 05-11-1988, p. 23. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010566800:mpeg21:p023}}</ref>
E novela por asta wòrdu mira komo un homenahe na e abogado lubidá, pasobra banda di portretá Ricardo komo un hòmber sumamente amigabel i eduká, ku tambe tabata dediká na e lucha pa libertat riba e kontinente Suramerikano, Ricardo tambe ta wòrdu atribuí di tabatin un influensia importante riba e genio polítiko nobo Bolivar.
cu a scirbi un novella historico prome cu guera, cu nunca a ser publica como buki, pero a aparece como serie den un corant chikito na Caracas.
== De dos edishon ==
Na 1988, un di dos edishon bilingual spañó-hulandes di e buki a sali publiká, ku tabata patrosiná pa e presidente di Venezuela, [[Jaime Lusinchi]].<ref>{{citeer web|titel=President Lusinchi zeer onder de indruk van 'Bolivar en Curazao' van John de Pool|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-01-30|bezochtdatum=2024-08-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642545:mpeg21:p002}}</ref>
E donacion a wordo haci riba iniciativa di Presidente Dr. Jaime Lusinchi, kende lo presenta e buki di De Pool como un regalo promocional na momento di su proximo renuncia como Presidente di Republica di Venezuela.<ref>Gift Venezuela herdruk novelle. "Amigoe". Curaçao, 23-11-1988, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642845:mpeg21:p003</ref> Dor di Den e buki, De Pool a tuma algun libertat históriko, ku a resultá den basta echo ineksakto. De historicus Palacio heeft het boek van De Pool geanalyseerd en dit voorzien van allerlei gegevens over Bolivar. Deze gegevens zi n in het Spaans opgenomen in de epiloog van het boek", aldus Jesurun.
E di dos edishon ta inkluí un introdukshon di L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckman-Levy Maduro, y un epilogo di Roberto Palacios, director di Departamento di Documentonan Historiko i Archivo di e ministerio di Relacionnan Exterior di Venezuela. Imprenta tata na De Walburg Pers na Amsterdam ku un sirkulashon di 5000 copia.
E novela, publica riba iniciativa di Dr. L.W. Statius van Eps y Sra. E. Luckmann-Maduro, cu apoyo financiero di Sticusa y OKSNA, ta cubri e periodo na 1812 cu e futuro libertador di seis republica Sur Americano a keda na Curasao. Su anfitrion tabata e hurista Mordechay Ricardo, un siudadano prominente i desendiente di un famia sefardí, kende a yama Bolivar bon biní.<ref> Historische novelle ’Bolivar en Curaçao’ bij Walburg uitgegeven. "Amigoe". Curaçao, 08-09-1988, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642729:mpeg21:p002</ref>
Postkantoor Venezolano a emiti dos stampia special pa conmemora publicacion di e buki.
Un stèmpel ta deskribí e portada di e buki, i e otro ta deskribí Dr. Mordechay Ricardo (1771-1842), kende a anfitrion i patronisá Simón Bolivar na Curaçao na 1812.
Un poko mas ku un aña pasá, a sali e buki Bolívar en Curaçao/Bolívar op Curaçao (Amsterdam: De Walzurg Pers, 1988, 72 p.). E ta un edishon bilingual spañó-hulandes. E volúmen aki un biaha mas a reprodusí e obra di e historiadó di Kòrsou John de Poll (1873-1947), El primer chispazo del genio (E Promé Chispa di Genio), di kua e promé edishon a wòrdu imprimí na Caracas. i patrosiná pa [[Jaime Lusinchi]].
----
Un novella skirbí pa e kuroleño John de Pool na 1935 tokante e libertador Suramerikano Simon Bolivar aktualmente ta kousa basta konmoshon bou di historiadónan Venezolano. E Libertador a keda na Curaçao di september pa november 1812, y poco tabata conoci di e periodo aki, toch e tabata crucial pa su bida.<ref>Boeken. "Trouw". Meppel, 11-01-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010828314:mpeg21:p020|auteur=Jos de Roo}}</ref>
Aunke De Pool a skirbi un novela, sinembargo el a pega estrechamente na e echonan históriko. Bolivar a huy pa Curaçao ora cu el a wordo obliga pa bandona Puerto Cabello riba e continente Venezolano, cu ta ser kere cu el a wordo traiciona pa su colega rebelde Miranda. Miranda tabata desilushoná i kier a bira lomba pa e lucha pa libertat pa partisipá den e Guera Napoleonico na Europa.
Pero durante su estadia na Curaçao, algo mester a sosode cu a cambia pensamento di Bolivar, pasobra na november el a bandona Curaçao y a reanuda e lucha pa independencia na Cartagena, Colombia. Ora el a embarká, probablemente e tabatin su Manifesto di Cartagena den su saku kaba, e promé di su sinku skirbimentunan grandi. “E promé chispa di genio,” John de Pool a yama e piesa aki i su novela.
Te awor, esakinan tur ta echonan históriko. Ademas, De Pool tabata sa for di korespondensia ku Bolivar a sera amistat ku Mordechay Ricardo, un komersiante ku tambe tabata para garantia pa Bolivar, na Kòrsou.
For di tur e informashon aki, De Pool ta konkluí ku Ricardo mester a konvensé Bolivar pa kambia di opinion. E ta logra haci e suposicion aki sumamente plausibel, asina tanto cu historiadornan Venezolano ta emociona: un punto ciego den bida di El Libertador a wordo yena.
----
Aan de hand van al die geveyens heb ik in 1956 in Christoffel een artikel geschreven: '1812, Bolivar op Curagio'. Daar heeft niemand op gereageerd. De arme mijnheer Ricardo stierf en zijn nalatenschap ging naar familie in Venezuela, naar de familie Ricardo de Sola Ricardo. Ik werd internist, eerst op Curagao, later hier in Amsterdam."
"Ik liet de foto zien aan Palacios en we kwamen weer te spreken over dat oude artikel van me. Hij reageerde heel enthousiast. Zo ontstond het plan om het artikel uit Christoffel en de novelle van De Pool te bundelen tot een boek, in het Spaans en in het Nederlands."<ref> DE TWEE Simón Bolivar en de vonk van Curaçao Internist haalt boek uit stof door FRANS PEETERS. "Het Parool". Amsterdam, 15-04-1989. Geraadpleegd op Delpher op 11-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833043:mpeg21:p002</ref>
== Link eksterno ==
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1989/vol72/no287/13.pdf El paso de Bolívar por Curazao en 1812 (Rectificaciones al libro "Bolivar en Curazao")]
* [https://biblat.unam.mx/hevila/BoletindelaAcademiaNacionaldelaHistoriaCaracas/1984/vol67/no268/6.pdf Bolivar en Curazao]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Literatura]]
[[:Historia di Kòrsou]]
Oscar Henriquez. (2025, ougùstùs 11). Wikipedia. Retrieved ougùstùs 11, 2025, from https://pap.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Henriquez&oldid=168766.
---------
'''Janice Elizabeth Ho-Kang-You-Arends''' (1958??) ta nieta di un di e 28 fundadornan di e Camara, Max F. Arends (check!!!) y yiu muher di Eloy y Pat Arends. E ta kasá ku Frank Ho-Kang-You, ku kende e tin tres yu. Despues di a atende Maria College y Colegio Arubano ela obtene un bachelor of arts degree na 1978 for di Manhattenville College na Purchase, New York. Despues di esei ela sigui pa sigui ku éksito un master den merkadeo. For di 1984 Janice Arends tabata emplea na Aruba Tourism Authority (ATA) na Miami. Despues di a wòrdu trasladá pa su sede na Aruba ela okupá e posishon di gerente di investigashon i planifikashon i a keda nombrá komo ATA-direktor interino na 1988. E ta konosí i rekonosé pa su aserkamentu pro-aktivo i práktiko pa ku loke ku ela tuma. Janice Ho-Kang-You a drenta e direktiva di e Kámara na yanüari 1992, sirbiendo tres periodo konsekutivo te ku desèmber 2003. Durante su periodo el a monitoriá e sektor di turismo i a investigá i enkabesá e kampaña di konsientisashon di e kapasidat di karga di e Kámara. Na comienso di añanan 90 e tabata instrumental den guia dunadonan di trabou den e proceso di introduccion di AZV, un programa universal di cuido di salud pa tur habitante di Aruba y cu a wordo co-financia door di e dunadonan di trabou. Miéntras ku e tabata e úniko hende muhé entre e nuebe miembronan di direktiva el a wòrdu eligi komo visepresidente na 1994 i tabata e promé hende muhé pa asumí e posishon di presidente di e direktiva na 2001. E tabata aktivo tambe den e direktivanan di Stichting hotelvakschool, Stichting Wit Gele Kruis i e Asosiashon di Spesialistanan Médiko di Aruba.
Ilustrashonnan: potrèt di Janice, reunion di direktiva den seshon ku Janice
----------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
Un '''pais constituyente''' of '''nacion constituyente''' ta un subdivision teritorial reconoci como un [[pais]] of nashon no-[[independensia|independiente]] cu ta parti di un entidad mas grandi, particularmente un estado unitario soberano y independiente, cu a wordo otorga [[autonomia]] teritorial como un region autonomo, cu ta resulta den un grado mas grandi òf ménos di gobernacion propio, manera ta e caso, por ehempel, cu Dinamarca of Reino Uni.
Contrariamente, e creacion di un estado federal hopi biaha ta resulta den un union entre estadonan soberano, e tempo ey yama “estadonan federal” of, posiblemente, “estadonan asocia.”
== Lista di pais constituyente ==
=== Finlandia ===
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
* {{ALA|bandera}} '''[[Islanan Åland]]'''
* {{FIN|bandera}} '''[[Finlandia]]'''
Documentonan oficial ta uza e terminonan ''landskap'' ([[Sueko|Sueco]]) y ''maakunta'' ([[Finlandes]]), cu ta nifica “[[provinsia]],” pa referí na Åland, mientras cu e otro “provincianan” ta wordo yama ''lääni'' na ''Finlandes'', cu ta nifica “region.” E forma largo di Åland ta Landskapet Åland (“provinsia di Åland”) na Sueco y Ahvenanmaan maakunta (“provinsia di e Islanan Åland”) na Finlandes.
=== Francia ===
E [[Fransia|Republica Frances]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{FRA|bandera}} '''[[Fransia|Francia]]'''
* [[File:Flag of New Caledonia.svg|25px|border]] New Caledonia New Caledonia;
* Bandera di Polinesia Frances Polinesia Frances.
Na Francia mes ta referi mas tanto na e dos pais constituyente aki como “pais den exterior”[1], mientras e gobierno Frances ta uza e termino “pais di ultramar” (no mester confundí cu paisnan di planificacion teritorial Frances).
Mirando su grado haltu di autonomia, Polinesia Franses ta wòrdu referí na dje komo un “pais di ultramar” pa artíkulo 1 di e Lei Orgániko di 27 di febrüari 2004, ku aktualmente ta goberná e status di e archipiélagonan di Pasífiko aki. E término “provinsia den eksterior”[nesesario pa sitashon] tambe tin bia ta wòrdu usá eroneamente, un término ousente den tekstonan regulatorio òf legislativo franses i polinesio. Sinembargo, ta parse for di e debatenan parlamentario cu a precedé e aprobacion di e ley aki cu e termino aki no tin balor hurídiko i ta puramente nominal. En berdad, legalmente, Polinesia Frances ta keda un colectividad den exterior goberná pa artíkulo 74 di e Constitucion. Conseho Constitucional, den su decicion no. 2004-490 DC di 12 di febrüari 2004, a confirma cu e designashon di “pais di ultramar” no tabatin “ningun efekto legal” (ku eksepshon di e status transitorio spesífiko otorgá na New Caledonia i reconocipa e Constitucion, cu ta organisa dos legislacion paralelo pero independiente, un di derecho comun, e otro di derecho di custumber pa loke ta trata e poder exclusivo di Estado den materia di maneho teritorial y ciudadania).
Na [[Frances]], tin biaha nos ta papia di un “nacion constitutivo”, pero na [[Francia]], e término “nacion” ta referi mas na e Republica cu na un grupo teritorial-kultural; e expresoion “pais constituyente” ta mas apropia e ora ey. “Pais constituyente” ta traduci miho [[idioma]]nan caminda e concepto huririco aki ta wordo uza realmente, manera na Reino Uni. Den caso di [[Polinesia Frances]],
=== Nueva Zelandia ===
E [[Nueva Zelandia|Reino di Nueva Zelandia]] ta consisti di tres pais constituyente:
* [[File:Flag of Cook Islands.svg|25px|border]] [[Islanan Cook]];
* [[File:Flag of Niue.svg|25px|border]] [[Niue]];
* {{NZL|bandera}} '''[[Nueva Zelandia]]'''
E Islanan Cook i Niue ta estadonan den asociacion liber cu Nueva Zelandia. Na ta goberna nan mes, pero ta keda 'de jure' bou di e soberania di e Korona di Nueva Zelandia.
=== Reino di Dinamarca ===
E [[Dinamarka|Reino di Dinamarca]] ta consisti di tres pais constituyente:
* {{DNK|bandera}} '''[[Dinamarka|Dinamarca]]''' ta e pais mas grandi pa poblashon for di e tres paisnan di Reino. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e unico parti original di dje. Su [[kapital|capital]], [[Kopenhagen]], ta situa aki y ta goberna directamente Dinamarca.
* {{GRL|bandera}} '''[[Grunlandia|Groenlandia]]''' ta esun mas grandi den tamaño di e tres pais constituyente. Su capital ta [[Nuuk]], y e ta situa riba e continente di [[Nort Amérika|Nort America]].
* {{FRO|bandera}} '''[[Islanan Faroe]]''' ta esun di mas chikito segun superficie. Su capital ta [[Tórshavn]].
Mescos cu Reino Hulandes e paisnan di Reino di Dinamarca ta altamente autonomo. Dinamarca ta retene podernan pa representacion internacional, husticia, politica monetario y defensa.
=== Reino Hulandes ===
[[Reino Hulandes]] ta consisti di cuater pais constituyente:
* {{NLD|bandera}} '''[[Hulanda]]''' ta e pais mas grandi den Reino pa tamaño y poblacion. E ta comparti su nomber cu Reino pasobra e ta e parti mas bieu y dominante. Su kapital ta [[Amsterdam]], pero mayoria edificio di gobierno ta na [[Den Haag]].
* {{CUW|bandera}} '''[[Kòrsou|Corsou]]''' ta e di dos mas grandi pa poblacion y ta un isla den caribe. Su capital ta [[Willemstad]] y idiomanan oficial ta ingles, hulandes y Papiamento.
* {{ABW|bandera}} '''[[Aruba]]''' ta e di tres mas grandi pa poblacion. Tambe e ta un isla di Karibe, i su kapital ta Oranjestad.
* [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px|border]] '''[[Sint Maarten]]''' ta esun di mas chikitu pa poblashon i tamaño. E ta situá riba mitar di e isla karibense di Saint Martin, e otro mitar ta un teritorio di Fransia. Esei ta nifica cu e frontera di Sint Maarten cu Fransia ta e unico frontera hulandes-franses. Su capital ta [[Philipsburg]].
E paisnan di Reino tur tin gradonan halto di [[autonomia]], cu Hulanda debido ta retene poder solamente pa defensa y relacionnan internacional. Reino Hulandes tin nacionalidad Hulandes. Te cu dia [[10 di òktober|10 di october]] [[2010]], Reino Hulandes tabatin 3 pais constituyente: Hulanda, Aruba y [[Antias Hulandes]]. Prome cu 1975, [[Sürnam|Surinam]] tabata forma parti di Reino Hulandes.
=== Reino Uni ===
* Reino Uni ta un pais soberano forma pa cuater pais konstituyente. Nan ta, den orden di tamaño, Inglatera, Eskosia, Wales y
* {{NIR}} '''[[Nort Irlanda]]'''
Mientras cu tur cuater ta wordo referi na nan hopi biaha como pais, nan ta paisnan tecnicamente constituyente denter di un estado soberano, Reino Uni.[1] Tin biaha nan ta wordo referi na nan tambe como region, provinsia, nacion òf estado chikitu. Sinembargo, e títulonan ei ta problemátiko i sensitivo, partikularmente na Irlanda di Nort.
Even though Scotland, Wales and Northern Ireland have been given their own devolved assemblies, the British government still deals with most national matters and directly administers England.
* England '''[[Inglatera]]''' is the largest and most populous country of the United Kingdom. Unlike the other three, it does not have its own government and is directly administered by the British Parliament, which is mostly made up of English politicians. The capital of England, London, also serves as the UK capital. The British King also primarily lives in England. It united with Wales in 1277 and later united with Scotland in 1707 and Ireland in 1803.
* Scotland '''[[Escosia]]''' is the second largest and second most populous of the four countries. It has representation in the British Parliament and has also Scottish Parliament, located in the capital, Edinburgh. Scotland arguably has the most autonomy out of the four countries. As well as being part of the United Kingdom, Scotland has its own distinct culture and languages.
* Wales Wales is the third largest country by population and size and borders England. The Senedd is the devolved assembly which governs Wales and is in its capital, Cardiff. Like Scotland, Wales has kept its distinct culture and language in its institutions.
* '''[[Irlanda di Nort]]''' is the smallest country by area and population. It has been described by different sources as a country, region or province. Its capital is Belfast, which is the site of the Northern Ireland Assembly.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Antillenhuis''' (ofisialmente: '''Gabinete di Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes''') tabata sede na [[Den Haag]] di e [[Lista di minister plenipotenciario di Antias Hulandes|Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes]] (GevMin) i su personal. For di 1955 pa 2010, e gabinete tabata situá na Badhuisweg.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000041318:mpeg21:a0042|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Antilliaans huis in Den Haag|datum=26 augustus 1955|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref>
== Historia ==
Antias Hulandes a apuntá [[Cola Debrot]] komo su representante general na Hulanda entre 1951 i 1955, durante kual periodo el a fungi komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref> Ku e firmamento di [[Statuut pa Reino Hulandes]] dia 15 di desèmber 1954 e posishon di [[minister plenipotenciario|minister plenipotensiario]] a keda formalisá, huntu ku e status di Antias Hulandes komo pais den Reino.
E edifisio na Badhuisweg 175, situá enfrente di Hotel Wittebrug, a wordu kumprá na 1955 i mueblá komo e ofisina i residensia di e Minister Plenipotenciario. Un ekstenshon a wòrdu agregá na 1959, ora ku e residensia ofisial a wòrdu trasladá pa e edifisio adhunto na Badhuisweg 173.<ref>{{citeer nieuws|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000036786:mpeg21:a0038|werk=[[Algemeen Handelsblad]]|titel=Uitbreiding Antillenhuis in Den Haag|datum=28 juli 1959|bezochtdatum=25 september 2019}}</ref> Despues, e edifisio aki a wòrdu usá tambe komo ofisina. Kantoor en residentie gevmin<ref>ANTILLEN-huis te Den Haag officieel in gebruik genomen Voornaam gezelschap op feestelijke openingsavond. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 05-03-1956, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404830:mpeg21:p001</ref> Entre 1951 i 1955 [[Cola Debrot]] tabata representante di Antias Hulandes na Hulanda, fungiendo komo prekursor di Antillenhuis.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
Na augustus 1955, [[Wem Lampe]] ta wordo nombra como e promé minister plenipotenciario di Antias Hulandes na Den Haag, unda na januari 1956 el a habri e ''"Antillenhuis"''.<ref name="lampe">{{nl}}{{citeer web|url=https://www.parlement.com/9353000/1/j9vvknrezmh4csi/vg09llzdbiq2 |titel=Mr. W.F.M. (Wem) Lampe|werk=Parlement.com|bezochtdatum=}}</ref>
E Gabinete, generalmente tambe referí na dje komo "Antillenhuis", tabata e representashon ofisial di Antia Hulandes, un di e estadonan konstituyente di Reino Hulandes, denter di Hulanda (ku e tempu ei tabata komponé solamente e parti Oropeo di Reino) i e representashon na e institushonnan di Reino establesé na Hulanda. Kas di Antia tambe tabata representá interesnan di Antianonan na Ulanda, meskos ku un konsulado.
== Responsabilidatnan ==
Ofisina di Minister Plenipotensiario ta e aparato atministrativo ku ta sostené e Minister Plenipotensiario di Antia Hulandes na Den Haag den ehekushon di su tareanan. E servisio aki (enkabesá pa e Direktor), ku a ekspandé den transkurso di añanan segun ku e responsabilidatnan di e Minister Plenipotensiario a oumentá, ta garantisá kontinuidat di eksperensia ora e titularnan di funshon kambia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102703/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=371&lang= Kabinet / @: Kabinet van de gevolmachtigde minister], Encyclopedia van Curacao</ref> E presensia di ekspertisio atministrativo ta amplia signifikantemente e posibel opshonnan pa e funshon haltu aki, ku por wòrdu konsiderá tantu un funshon polítiko komo diplomátiko. Nuebe departamentu ta kontribuí, ku nan subtareanan, na ehekushon suave di e tareanan prinsipal di e titular di ofisina, esta:
* Asuntunan General i Hurídiko (A.J.Z.),
* Informashon i Relashonnan Públiko,
* Desaroyo di Kooperashon i Servisio di Personal (O.P.),
* Finansa,
* Asuntunan Sosial (S.Z.),
* Asuntunan Ekonómiko (E.Z.) inkluyendo turismo,
* Asuntunan Kultural (C.Z.),
* Registrashon i Archivo (R. en A.), i
* Asuntunan di Personal i Maneho Interno.
E A.J.Z. departamento por wordo considera como e sistema nervioso central di e organisacion pasobra e ta asisti primordialmente e Minister Plenipotenciario den preparacion y ehecucion di asuntonan gubernamental cu ta envolvi Antiyas Hulandes, e tarea central y primordial di e Minister Plenipotenciario. Pa motibunan di efisiensia i funshonamentu pragmátiko a lanta e otro departamentunan a base di si e Minister Plenipotensiario tabata enkargá pa representá interesnan di Antianonan na Ulanda, teniendo kuenta ku e ròl (mutuo) informativo tambe asign’é, i e deseo di promové e “kara” di Antia Hulandes na Oropa. Ofisina di Minister Plenipotensiario ta konosí kolokial komo Kas di Antia.
* Supervishon di Antianonan ku ta studia na Hulanda
* Sosten sosial pa e sentenáres di trahadónan Antiano na Hulanda
* toezicht op de in Nederland studerende Antillianen<ref>Hoetink (1969), Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, pag.316</ref>
* sociale begeleiding van de honderden Antilliaanse werknemers in Nederland
== Minister Plenipotensiario di Antias Hulandes ==
{{wak articulo|Artíkulo prinsipal: [[Lista di minister plenipotensiario di Sint Maarten]]}}
E minister plenipotensiario ta aktua komo representante di Antias Hulandes na Den Haag, sede di gobièrnu di [[Hulanda]]. E ta forma parti di i ta partisipa den [[Konseho di Minister di Reino]], kaminda ta trata asuntunan di Reino ku ta toka Antias Hulandes. E no ta forma parti di Konseho di Minister di Antias Hulandes, debi ku e no ta un 'minister den sentido strikto'. E minister plenipotensiario no ta responsabel na [[Parlamento di Antias Hulandes]], sino ta raporta direktamente na e minister di asuntunan general di Antias Hulandes, kual kartera ta generalmente den man di e [[promé minister]].
Den práktika, Antillenhuis a sirbi komo un brùg entre e gobièrnunan na Willemstad i Den Haag. Hopi biaha e Ministernan Plenipotensiario tabata fungi komo diplomátikonan informal, mediadónan, òf defensornan di interesnan di e komunidat Antiano na Hulanda. Despues di 2010, e funshon aki a keda desentralisá: e Ministernan Plenipotensiario di Kòrsou i Sint Maarten a sigui ku e ròl aki, kada un representando nan mes pais, ku lasonan mas estrecho i direkto ku nan gobièrnunan nashonal.
== Fin di Antias Hulandes i transishon ==
E struktura konstitushonal di Antia Hulandes a terminá na 2010, despues ku e islanan konstituyente di Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Saba, i Sint Eustatius a disidí di separá. Asina a abolí e posishonnan di Minister Plenipotensiario i di Antillenhuis dia 10 di òktober 2010. E ora ei tabata ubiká e Kas di Kòrsou (KGMC) den e edifisio na Badhuisweg, pero el a sali na 2014 i, despues di un lokalidat temporal, a muda pa Prinsengracht den sentro di The Hague na 2015.
Meskos ku [[Arubahuis]] na aña 1986, [[Kas di Kòrsou]] i [[St. Maarten House]] a tuma over e responsabilidatnan di eks-Antillenhuis, pero solamento ku enfoke riba nan propio paisnan en bes di e interesnan kolektivo di eks-Antia Hulandes.
Antillenhuis a wòrdu inmortalisá na 2010 ku un version miniatura (1:25) den e ciudad miniatura cercano di [[Madurodam]]. Na mes momento ku su desvelo dia 7 di òktober 2010, un kas KLM Delft Blue tambe a wòrdu presentá na Madurodam.<ref>{{Citeer web |url=http://www.denhaagdirect.nl/het-nieuwe-delfts-blauwe-klm-huisje/ |titel=Het Nieuwe Delfts-Blauwe KLM-huisje |auteur=Michael |uitgever=Den Haag Direct |datum=2015-10-08 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://antilliaansdagblad.com/curacao/1974-klm-huisje-antillenhuis |titel=KLM-huisje Antillenhuis |auteur= |uitgever=Antilliaans Dagblad |datum=2015-10-07 |bezochtdatum=2016-10-23}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Arubahuis]]
* [[Kas di Kòrsou]]
* [[St. Maarten House]]
{{Appendix|2=
* {{Citeer web| url = http://www.antillenhuis.nl/| titel = Antillenhuis| auteur = | uitgever = Kabinet GevMin| datum = 2010-06-16| bezochtdatum = 2016-10-23| dodeurl = nee| archiefurl = https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/| archiefdatum = 2010-06-16}} Webpagina's van www.antillenhuis.nl, gearchiveerd door [[Wayback Machine]]
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Historia di Antias Hulandes]]
--
* 1951-1955 Als voorloper van het Antillenhuis trad Cola Debrot vanaf begin jaren 50 op als algemene vertegenwoordiger van de Nederlandse Antillen in Nederland.<ref>Mr. Cola Debrot bespreekt voorlichting over Antillen in Nederland. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 13-09-1951, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 21-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010402458:mpeg21:p004</ref>
is de naam die gebruikt wordt om de gezamenlijke ministers aan te duiden. Deze naam is in gebruik naast die van ministerraad. Kabinet van de gevolmachtigde minister is het ambtelijke apparaat dat de gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen te Den Haag terzijde staat in de uitoefening van zijn taak. Deze dienst (met aan het hoofd de Directeur), die in de loop der jaren is uitgegroeid naar gelang ook de taak van de gevolmachtigde minister in omvang toenam, waarborgt continuïteit in ervaring wanneer de ambtsdragers wisselen. De aanwezigheid van administratieve deskundigheid verruimt in niet geringe mate de mogelijke keuze voor dit hoge ambt dat als een politieke zowel als diplomatieke functie te beschouwen is. Negen afdelingen dragen met hun deeltaken bij tot een soepele uitvoering van de hoofdtaken van de ambtsdrager, t.w.
Algemene en Juridische Zaken (A.J.Z.),
Voorlichting en Public Relations,
Ontwikkelingssamenwerking en Personeelsbemiddeling (O.P.),
Financiën,
Sociale Zaken (S.Z.),
Economische Zaken (E.Z.) waaronder toerisme,
Culturele Zaken (C.Z.),
Registratie en Archiefzaken (R. en A.) en
Personeelszaken en Huishoudelijk Beheer.
De afdeling A.J.Z. is te beschouwen als het centrale zenuwstelsel van de organisatie omdat zij de gevolmachtigde minister vooral bijstaat in het voorbereiden en uitvoeren van die rijksaangelegenheden waarbij de Nederlandse Antillen betrokken zijn, de centrale en eerste taak van de gevolmachtigde minister. Uit oogpunt van doelmatigheid en pragmatisch functioneren zijn de andere afdelingen ontstaan naar gelang de gevolmachtigde minister belast werd met belangenbehartiging van Antillianen in Nederland en mede gelet op de voorlichtende taak (over en weer) die hem eveneens is opgelegd en de wenselijkheid van het uitdragen van het ‘gezicht’ van de Nederlandse Antillen in Europa. Het Kabinet van de gevolmachtigde minister staat in de wandeling bekend als het Antillenhuis.
---------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba''' (SVGA) ta un fundacion na Aruba cu ta dedicá na enseñansa, guia y cuido pa personanan cu un limitacion intelectual. Dia 9 di december 2024, SVGA a celebra su 60 aniversario.
== Historia ==
SVGA a wordo fundá dia [[9 di desèmber|9 di december]] [[1964]] pa P. Harting, A. de Vries y C. van den Berg-de Freitas. Nan a ripará cu Aruba tabata carece di un scol special, centro di pasadia pa mucha y adulto, un centro pa train pa trabou, y cas di cuido 24/7 pa personanan cu un limitacion intelectual. Un plan inicial a wordo traha y e fundashon a cuminsá busca fondo pa realizá esaki.
Den 1973, SVGA a habri su prome centro di pasadia, Bibito Pin. Un scol special ("Scol Dun’un Man") a sigui na 1976. Den 1979, un centro di pasadia pa adultonan a habri na Brasil mainta y atardi den mes edificio di scol Dun’un Man. Desde 1982, SVGA a incorpora un psicologo den su ekipo; den 1985, un sportleider (entrenador deportivo) y den 1986 un trahadó social a uni cu e organisacion.
Na 1993, e grupo pedagogico-social a wordo amplia cu un logopedista, y dos aña despues cu un di dos psicólogo. Desde 1985, e asina yamá sistema di "tres fase" a wordo implementá. Esaki a implica cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A, unda tambe a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra, un centro pa train diferente trabou pa adultonan.
Un gymzaal (sala di deporte) tambe a wordo construí riba es tereno pa por duna atencion na movecion di e clientenan.
== Desaroyo residencial y innovashon ==
Na 1988, e Cas Sjabururi a wordo realisá, unda adultonan vulnerabel por biba y haya cuido, mientras nan ta bishitá e centronan di pasadia durante dia. Den 2003, SVGA a habri dos apartamento riba es mesun tereno, pa treiná habitantenan pa un bida mas independiente.
Na 2008, huntu cu FCCA, SVGA a habri e posibilidad pa persona cu necesidadnan di guia pa biba na e bario di Jaburibari. E trajecto di bida guiá pa adulto eventualmente a wordo transferí den 2019 na e Fundacion Biba Bou Guia.
Na 2020, Cas Blenchi a habri den marco di e Sociaal Crisis Plan Aruba. Esaki ta un cas temporario pa mucha y hoben cu, pa motibo social, no por biba momentaneamente na cas cu nan mayornan.
Na 2021, huntu cu Stichting Ambiente Feliz, un pasadia pa mucha cu discapacidad multiple a wordo habri na Centro di Cuido na San Nicolas.
E porta actual
Di e momentu aki, SVGA ta brindando enseñansa, guia y/o cuido na un promedio di 250 clientenan of alumnonan diariamente.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Aruba]]
== SVGA ==
Dialuna dia 9 di december Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba (SVGA) a celebra 60 aña di existencia.
=== historia ===
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba a wordo lanta dia 9 di december 1964 dor dimeneer P.Harting, meneer A. de Vries y señora C. van den Berg. Nan a ripara cu tabata hopi necesario pa Aruba tin scol special, pasadianan pa mucha y adulto, centro pa train trabao y cas pa cuido 24/7 pa persona cu un discapacidad intelectual. Nan a traha un plan prome y a cuminsa busca fondonan. Na aña1973 a habri pasadia bibito pin. Scol dun’un man a habri na aña1976.Na aña1979 SVGA a habri un pasadia pa adulto na Brasil mainta y atardi den eedificiodiscoldun’unman. Desde aña 1982 tabatin un psi- cologo na SVGA, aña 1985 a cuminsa un sportleider y na aña1986 nos trahado social, cu te
actualidad ta den servicio cerca pa nos, a cuminsa na SVGA. E grupo social pedagogico a forma y na aña1993 a amplia cu un logopedista y dos aña despues cu un di dos psicologo. Desde aña1985 e asina yama “di tres fase” a habri. Esey tabata encera cu Pasadia Bibito Pin a muda pa Piedra Plat 97A y na e mesun tereno a habri Pasadia Briyo di Solo pa adulto y Centro Man na Obra cu ta un centro pa train diferente trabao pa adulto. A habri tambe un gymzaal riba e tereno pa por duna atencion na movecion pa e clientenan. Na aña 1988 a realisa Cas Sjabururi unda adultonan vulnerabel por a cuminsa biba y haya cuido necesario mientras den dia ta bishita Pasadia Briyo di Solo o Centro Man na Obra. Na aña 2003 SVGA a habri dos apar- tamento riba e tereno di Cas Sjabururipahabitantenanmas independiente cuminsa train pa biba riba nan mes. Hunto cu FCCA a logra na aña 2008 pa habri e oportunidad pa algun
persona bay biba cu guia riba nan mes den e bario di Jaburibari. Naaña2019apasaeguiadie habitantenan over pa Fundacion Biba Bou Guia. Na aña 2020 Cas Blenchi a habri den cuadro di e “Sociaal Crisis Plan Aruba”. Esaki ta duna oportunidad pa brinda un cas pa muchanan y hoben cu temporalmente no por ta cerca nan mayornan. Hunto cu Stichting Ambiente Feliz a habri na aña 2021 un Pasadia pa mucha cu discapacidad mul- tiple na Centro di Cuido na San Nicolas. Na e momento aki nos ta duna enseñansa, guia y/o cuido na mas o menos 250 cliente o alumno diariamente.<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241212.pdf SVGA ta celebra 60 aña di existencia!], Bon Dia Aruba (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
-----------------------
{{Databox}}
'''Yudansa pa desaroyo''', tambe konosí komo '''yudansa di eksterior''' of '''asistensia tékniko''', ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di '''yudansa humanitario''', ku su meta prinsipal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu.
Algun gobièrnu ta inkluí yudansa militar bou di e mesun kategoria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta oponé e práktika aki, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
==Tipo di kooperashon==
E término “kooperashon di desaroyo”, usá entre otro pa e Organisashon Mundial di Salú (WHO),[1] ta ekspresá e idea ku un partnership internashonal mester eksistí entre e donante i e destinatario, en bes di e situashon tradishonal kaminda e relashon e tabata wòrdu dominá pa e rikesa i konosementu spesialisá di un banda.
Mayoria ayudo pa desaroyo ta bini di paisnan industrialisá (kooperashon Nort-Sùit), pero algun pais ménos riku tambe ta kontribuí (kooperashon Sur-Sùit).
Yudansa por ta:
* bilateral (70%): di un pais pa otro, direktamente
* multilateral (30%): for di e pais donante pa organisashonnan internashonal manera Banko Mundial òf instansianan di Nashonnan Uni (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme...), ku ta redistribuí esaki entre paisnan den desaroyo[2]
==Fuentenan di yudansa==
Mas o ménos 80-85% di yudansa pa desaroyo ta bini di fuentenan di gobièrnu (yudansa ofisial pa desaroyo). E 15-20% ku ta sobra ta bini di organisashonnan privá (NGO)[3], sin konta e remesanan ku migrantenan individual ta manda pa nan miembronan di famia den paisnan den desaroyo.
==Yudansa ofisial pa desaroyo==
Asistencia Oficial pa Desaroyo ta un medida di ayudo di gobierno compila pa e Comision di Asistencia pa Desaroyo (DAC) di OECD desde 1969. E DAC ta consisti di e 22 paisnan donante mas grandi.
{{Appendix}}
## Yudansa pa desaroyo
**Yudansa pa desaroyo**, tambe konosí komo **yudansa di eksterior** of **asistensia tékniko**, ta un tipo di ayudo ku gobièrnunan i otro organisashon ta duna pa yuda den e desaroyo ekonómiko, sosial i polítiko di paisnan den desaroyo.
E ta distinguí for di **yudansa humanitario**, ku su meta principal ta aliviá sufrimentu urgente, mientras ku yudansa pa desaroyo ta dirigi na e **alivio di pobresa i progreso sostenibel riba término largu**.
Algun gobièrnunan ta inkluí yudansa militar bou di e mes kateguria, pero hopi organisashon no-gubernamental (NGO) ta **oponé e prátika aki**, argumentando ku ayudo militar no ta kontribuí na desaroyo sostenibel.
---
### Tipo di kooperashon
E término **kooperashon di desaroyo**—usá entre otro pa organisashonnan manera e **Organisashon Mundial di Salú (WHO)**—ta reflehá un relashon mas igualitario entre donantenan i paisnan receptor, unda e énfasis ta riba **partnership**, i no riba dependencia of dominashon.
Kooperashon por tuma diferente forma:
* **Bilateral (±70%)**: yudansa di un pais direktamente na otro pais.
* **Multilateral (±30%)**: yudansa pasa via organisashonnan internashonal manera e **Banko Mundial**, e **Nashonnan Uni** (UNDP, UNICEF, UNAIDS, World Food Programme, entre otro), ku redistribuí e fondo segun politika global di desaroyo.[^2]
---
### Fuentenan di yudansa
Entre **80 te 85%** di tur yudansa pa desaroyo ta bini di **gobièrnunan**, i ta wordu clasificá komo **Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)**. E otro **15–20%** ta bini di organisashon no-gubernamental (NGO)[^3], sin konta e **remesa** ku migrantenan ta manda pa famia den nan pais di orígen.
---
### Asistencia Ofisial pa Desaroyo (ODA)
**ODA** ta e estandard di midí yudansa pa desaroyo, estableci pa e **Komishon pa Ayudo di Desaroyo (DAC)** di e **Organisashon pa Kooperashon Ekonomiko i Desaroyo (OECD)**. E definishon ta enkapsulá e kontribushon ofisial ku ta kontribuí na e bienestar ekonómiko i humano di paisnan den desaroyo. E DAC tin 22 pais miembro ku ta e donantenan prinsipal mundialmente.[^4]
---
### Notanan i referensianan
[^1]: WHO. (s.a.). *Development cooperation*. [https://www.who.int](https://www.who.int)
[^2]: OECD. (2023). *Multilateral Aid 2023*. [https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
[^3]: World Bank. (2022). *NGO Contributions to Global Development*. [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
[^4]: OECD DAC. (2022). *Official Development Assistance (ODA)*. [https://www.oecd.org/dac](https://www.oecd.org/dac)
-------------------
== Faha di horcan ==
E Islanan ABC Aruba, Bonaire y Curaçao ta na e rand zuid di e faha di horcan. Nan no ta pafó di e
faha di horcan, manera hopi ta considera. Historia ta siña ku mas o ménos un biaha kada 100 aña daño konsiderabel ta wòrdu eksperensiá dor di siklonnan tropikal ku ta pasa riba òf djis sùit di e islanan. Aunke e orkan nivel di eksperensia pa e islanan por wòrdu konsiderá komo hopi chikitu, bon konosí ta e orkan menor kual a pasa net pazuid di Curaçao dia [[23 di september]] [[1877]] causando un daño structural calcula di US$ 2 mion, prinsipalmente pa e sekshon di kosta di Willemstad. Un konvento a wòrdu labá kompletamente (restunan ainda visibel na marea abou), hopi barku a bai pèrdí i por lo ménos 70 persona a hoga. E barometer di mas abou lesamentu na Willemstad a wòrdu opservá pa 15:30 UTC riba 23 di sèptèmber (UTC = ora lokal + kuater ora na Área di Karibe Oriental) ku 995.4 milibar. Un barco nabegando pazuid di Curaçao a reporta un presion mas abao di 988.8 milibar.
Riba promedio, un biaha cada cuater aña un ciclon tropical ta sosodé denter di un radio di 150 kilometer, pero mayoria pasando pa nort di e islanan sin causa mal tempo serio. Asta e inmediato
efektonan di orkan grandi Hazel, di kua e sentro a pasa mas o ménos 90 kilometer pa nort riba
Dia 7 di òktober 1954, ku bientunan máksimo sostené serka di e sentro di 190 km/h, tabata limitá na opservá bientonan maximo di 50 km/h cu rafaga te 90 km/h, y e daño, un estimacion di US$ 350.000,-, a resulta principalmente door di inundacionnan repentino pa motibo di yobida pisa (promedio di 48 ora: Aruba aprox. 250 mm, Bonaire y Curaçao aprox. 125 mm).
Saba, St. Eustatius i St. Maarten ta situá denter di e faha di orkan. Kasi tur aña por lo ménos un
siklon tropikal ta sosodé denter di un alkanse di 100 miya i riba promedio un biaha kada 4-5 aña orkan kondishonnan ta wòrdu eksperensiá. Referí na Adhunto II - Siklonan tropikal ku ta pasa denter di 100 N.M. di 17.5N, 63.0W te ku 31 di desèmber 2014.
E orkannan mas resien ku a kousa daño konsiderabel na e islanan tabata e orkannan Omar (2008),
José (1999), Lenny (1999), Georges (1998), Luis (1995), Marilyn (1995), Hugo (1989), Donna (1960)
i Dog (1950). Specialmente e daño ocasiona pa horcan Luis tabata extenso.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC), un instansia di Gobièrnu di Kòrsou ku su ofisina i
sentro di pronóstiko di wer na Seru Mahuma ta e outoridat responsabel pa e servisio di atvertensia di orkan.
Sinembargo ta responsabilidad di Gobierno di cada pais of isla pa mantene y activa un
organisashon di preparashon pa kalamidat.
Departamentu Meteorológiko Kòrsou (MDC). E sucursal na Aruba a bira Departamento
Meteorologico Aruba (DMA) y esun na St. Maarten a haya e nomber di Departamento Meteorologico St.
Maarten. MDC lo sigui ta responsabel pa emishon di pronóstikonan di wer rutinario i tambe
boletinnan di atvertensia pa Kòrsou i tambe pa Islanan BES (Boneiru, S. Eustatius i Saba).
-----------------
== Historia ==
Imperio Romano por dividí den dos fase prinsipal:
* '''Imperio Romano Oksidental''' (27 a.C. – 476 d.C.), ku su kapital na [[Roma]].
* '''Imperio Romano Oriental''' (284 – 1453), ku su kapital na [[Istanbul|Constantinopel]] (ó [[Bizantin]]).
E imperio a logra ekspandé su teritorio pa inkluí un gran parti di e mundo konosí durante esaki, ku un sistema di kaminan, lei, i struktura politik ku a influensia Europa i mas allá.
Imperio Romano a kontribuí hopi na arkitektura, lei, idioma ([[Latin]]), sistema di gobernashon i relíshon. Na e final di e imperio, [[Cristiandat]] a bira e relíshon ofisial.
E imperio a ekspandé pa inkluí gran parti di e mundu konosí e tempu ei, desaroyando sistemanan di kaminda, lei i gobièrnu ku a influensiá Europa i mas leu profundamente.
Kultura i Herensia
E Imperio Romano a kontribuí signifikantemente na arkitektura, lei, idioma (latin), gobernashon i religion. Den su añanan despues, Kristianismo a bira e religion ofisial.
Kaida di e Imperio
E Imperio Romano Oksidental a kai na aña 476 di nos era, ora e último emperador, Romulus Augustulus, a ser destituí. E Imperio Romano Oriental (Imperio Bizantino) a sigui te na 1453, ora ku Konstantinopla a wòrdu konkistá pa e Turkonan Otomano.
-------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Petrus Albertus Kasteel
| imagen = Petrus Albertus Kasteel (1942).jpg
| sucesion = Di 50° Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[15 di yüli]] [[1942]]
| periodo fin = [[1 di yüli]] [[1948]]
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Gielliam Wouters]]
| sucesor = Leonard Antoon Hubert Peters
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha = Marie Kasteel-Baltussen
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernante, diplomátiko
|partido =
}}
'''Petrus Albertus (Piet) Kasteel''' (☆ [[4 di novèmber]] [[1901]] na [[Zwolle]] - † 13 di desèmber [[2003]] na [[Roma]]) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di gobièrnu kolonial hulandés. E tabata gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] (Antia Hulandes) for di 1942 te 1948, ku ta inklui Guera Mundial II i un periodo di transishon polítiko di kolonia pa pais Antia Hulandes.
== Bida personal ==
Piet Kasteel a nase den Zwolle, Hulanda, riba 4 di novèmber 1901. Den su bida personal i profesional, e tabata un katóliko dediká ku un gran pashon pa komunidat i notisia.
== Periodista i trahadón den ekshilio ==
Den su hoben aña, Kasteel a traha komo editor parlementario pa e periódico katóliko De Maasbode i komo periodista pa De Tijd. Den 1923, e a fundá e asociashon De Klare Waarheid. Durante Segunda Gèrr Mundial, e a fugi pa Ingalaterra, kaminda e a traha pa e gobièrnu Hulandés den ekshilio na Londen.
== Gobernador di Kòrsou i su dependensianan ==
Kasteel a ser nombra gobernador di Kòrsou i su dependensianan riba 15 di yüli 1942, na un momentu difísil den historia global. E a sustituí Gielliam Johannes Josephus Wouters i a tene e kargo te 4 di ougùstùs 1948.
Durante su mandato, e a enfrenta reto di gobernashon militarisa den tempo di guerra, maneho di internashon di estranhero, i tenshon sosial. Tambe, e a guia proseso di inisiante negoshashon pa mas autonomia polítiko pa e teritorio kolonial.
== Karrera diplomátiko ==
Despues di su periodo den Antia Hulandes, Kasteel a sirbi komo embahador di Hulanda na:
Chile (1948–1956)
Irlanda (1956–1966)
Israel (1966)
== Rekonesimentu ==
Piet Kasteel a resibí varios premio internashonal:
Medal of Freedom with Silver Palm (Merka)
Ridder van de Orde van de Nederlandse Leeuw (Hulanda)
Grootkruis van de Pauselijke Orde van Sint-Gregorius de Grote (Vatikano)
Commandeur van het Legioen van Eer (Fransia)
== Fayesimentu ==
Piet Kasteel a fayesé na Roma, Italia, riba 13 di desèmber 2003, na edat di 102 aña.
== Referensianan ==
Wikipedia. Piet Kasteel.
Find a Grave. Petrus Albertus Kasteel (1901–2003).
YouWho. Diplomats – Petrus Kasteel.
Petrus Albertus "Piet" Kasteel (Zwolle, 4 di novèmber 1901 – Roma, 13 di desèmber 2003) tabata un periodista, diplomátiko i ofisial di administrashon kolonyal Hulandés. E tabata gobernador di Kòrsou i su dependensianan for di 1942 te 1948, durante Segunda Gèrr Mundial i un periodu di transishon polítiko den e Antia Hulandes.
------------------
'''Wikipedia na Papiamento: un plataforma di idioma comparti'''
'''Wikipedia''' ta un di e proyectonan mas notabel riba e internet: un enciclopedia liber, dirigi pa comunidad y disponibel den diferente idioma. Sinembargo hopi hende no ta realisa cu un
version di Wikipedia den un solo idioma por sirbi pa varios variante di e mesun idioma.
Por ehempel, e Wikipedia di Ingles ta inclui articulo skirbi tanto den Ingles Britanico como
Ingles Mericano. Mescos ta pasa cu e Wikipedia di Hulandes, cu ta skirbi lenguahe Hulandes (papia na Hulanda) como lenguahe Flamenco (papia na Belgica). E modelo bilingual aki ta aplica tambe na Wikipedia di Papiamento, cu ta sirbi e variantenan di Papiamentu y Papiamento.
== Indica y respeta e variante di Papiamento/u ==
Dicon Wikipedia di Papiamento ta un plataforma comparti? E editornan ta encurasha pa
indica den cua variante un articulo ta skirbi originalmente, si ta den Papiamento of
Papiamentu. Unabes un variante ta scogi pa un articulo, ta wordo considera bon practica pa mantene consistencia y edicion continuo den e mesun variante ey. E uniformidad den lenguahe, en particular e ortografia y vocabulario, ta preserva claridad y evita confusion pa otro lector y editornan.
Bo por consulta e documentacion riba Wikipedia di Papiamento pa mas informacion tocante con
pa indica e variante di bo escogencia.
Mescos cu Wikipedia di Ingles ta acepta tanto "color" como "colour"; pero ta spera consistencia den un mesun articulo. E principio aki ta aplica tambe na e uzo di Papiamento y Papiamentu den nan plataforma comparti.
== Cuminsa un otro version di lenguahe riba Wikipedia ==
Aunke ta practico y comun pa comparti un version di idioma, tambe ta posibel pa propone i
desaroya un Wikipedia separa pa un variante specifico di un idioma manera un Wikipedia di
Papiamento separa, cu lo ta diferente for di e version comparti cu ta existi awor.
Pero, tin cierto criteria cu e Wikimedia Foundation ta exigi pa lansa un edicion nobo di
Wikipedia. Esaki ta inclui:
* E idioma mester ta reconoci cu un codigo ISO 639.
* Mester tin suficiente contribuidonan activo cu ta compromete pa desaroya e version
nobo.
* E idioma mester tin un localisacion valido den sistema di Wikimedia (traduccion di
interface via translatewiki.net).
* E comunidad mester demostra actividad continuo den Wikimedia Incubator, e
plataforma unda ta test y desaroya edicionnan nobo.
Bo por haya e lista completo di rekisito y paso pa propone un edicion nobo di Wikipedia riba
Wikimedia Incubator: https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_committee/Handbook#Requisites
== Contribui na un comunidad bilingual ==
No ta importa si bo ta skirbi den Papiamento of Papiamentu, contribui na Wikipedia di
Papiamento/u ta yuda preserva i promove e idioma den tur su forma. Si bo ta respeta cada
variante y colabora entre diferente manera di skirbi, e comunidad di Wikipedia ta sigui
construi un fuente di informacion valioso y inclusivo pa tur cu ta papia Papiamento/u den
islanan ABC y den mundu henter.
------------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Multiple image| total_width = 340
| align = center
| caption_align= center
| image2 = Bolletjes.jpg
| caption2 = Bolitanan den stoma di un mula
| image1 = Bird smuggler.jpg
| caption1 = Mula transportando parhanan
| image3 = Anus-patron (1205687).jpg
| caption3 = Cartucho di ano pa transporta microfilm ilegal
| image4 = Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg
| caption4 = Tunnel pa contrabanda na [[Gaza]] (2009)
}}
{{clear}}
{{Appendix}}
[[Category:Sociedad]]
-----------------
== Shoco ==
De Arubaanse holenuil a laga den holen op de grond na bieden a topa cu cactusbegroeiing en droog bos. [[Afbeelding:Athene cunicularia arubensis.jpeg|thumb|175px|links|Hol van de shoco nabij Alto Vista]] Als de shoco geen kuil nos finden, graaft ze self een kuil in zachhe grond. Pasobra un groot di e nivelnan di nivelnan di e subsorto aki ainda ta na fin, palabranan di e poblashon ta bini ku e beschrechtde gebied di [[Nationaal park Arikok]] a wòrdu konkluí.
E shoco ta un wezen di als bereigd sorteá den genia genétiko.
Tera Cora, e zona patras di campo di golf di Tierra del Sol, algun biaha tabata un zona di biodiversidad halto y tambe tabata un di e luga- nan di reproduccion mas im- portante pa Burrowing Owl (Athene cunicularia aruben- sis) localmente yama “Sho- co.”<ref>https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20241005.pdf Shoconan ta confrontando temponan dificil y mester di fondonan pa proyecto di preservacion], NoticiaCla (5 di october 2024)</ref>
{{Appendix}}
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox persona
| variante = a
| nomber = Nigel Maduro
| ofishi = activista
}}
'''Nigel Maduro''' ta un activista ambiental y climatico di Aruba.<ref>https://solodipueblo.com/nigel-maduro-tin-anuncio-pa-dia-26-di-september-anuncio-ta-sigui-riba-un-ana-di-protesta-y-caida-di-gobierno/], Solodipueblo (16 di september 2024)</ref>
activista defensor di tera, cientifico den sostenibilidad y tambe representante hoben di
Aruba National Trust, Nigel Maduro
Nigel Maduro ta Caquetío Indígena di Aruba, un aktivista ambiental intersekshonal, un sientífiko di sostenibilidat, i un artista multidisiplinario. Nigel tin eksperensia trahando den e sektor ambiental sin fin di lucro (Greenpeace Aotearoa), e sektor di sostenibilidat korporativo, i asta tabata un planifikadó stratégiko di sostenibilidat pa un kunuku di agro-ekologia. E ta notoriamente conoci pa lanta un movecion socio-ambiental na Aruba dor di wordo deteni pa graffiti “No More Hotels” y “Land Back” tur rond di e isla. Desde e tempu ei el a organisá múltiple protesta disruptivo durante protokòlnan i diskursonan gubernamental. Nigel tin komo meta pa kambio sistemátiko den e industria di hotèl i turismo di Aruba, tur miéntras e ta yuda ku proyektonan di konsulta di desaroyo sostenibel i ta duna sosten i asistensia na movementunan di base.<ref>[https://dezwijger.nl/programma/roots-resilience-caribbean-perspectives-on-climate-change Roots resilience: Caribbean Perspectives on climate change], dezwijger.nl</ref>
{{Appendix}}
Nigel ta ampliamente rekonosé pa su protestanan di akshon direkto. Un di su actonan mas notabel tabata graffiti “No More Hotels” y “Land Back” riba areanan turistico den henter Aruba—un acto cu a lanta un debate local significativo tocante desaroyo di turismo insostenibel y perdida di tereno. E protesta aki no solamente a konsientisá riba asuntunan ambiental i kultural pero tambe a bira un katalisadó pa kompromiso mas amplio di komunidat a traves di manifestashonnan pasífiko i protestanan di “Beach Party” ku ta kombiná tayernan di sostenibilidat ku presentashonnan públiko kreativo.
Master Science den Liderato Estratégiko: Nigel a haña un Master di Science den Liderato Estratégiko. E formashon akademiko aki a duna dje un marco robusto pa enfrenta desafionan kompleho di sostenibilidat, pa kombiná siensia ku aktivismo, i pa impulsa kambio sistémiko den polítika i industria.
Trabao Profesional i Karrera
Aktivismo Ambiental i di Klima:
Akshon Directo i Protesanan: Nigel a gana atenshon largu ku su inisiativa di akshon directo den Aruba. Notablemente, e a hasi grafiti ku slogan “No More Hotels” i “Land Back”, ku a pone enfoke riba e keshonan di desaroyo insostenibel i e perde di tereno pa e Pueblo Indígena.
Organisashon di Komunidat: El ta un e figura importante den organisá demostrashonnan pasífikamente i eventonan di komunidat, manera e “Beach Party” protesanan, ku ta combiná e partisipashon públiko ku edukashon ambiental. Esakinan ta yuda pa mustrá e impakto di e desaroyo excesivo i pa uni e komunidat riba prátikanan sostenibel.
Siensia di Sostenibilidat i Konsultoria:
Nigel a krea su karrera como un siensia di sostenibilidat, spesialisa den kambio di klima, konservashon di biodiversidat, i drechtenan di e Pueblo Indígena.
Su trabao a inkluí rolnan tanto den sektornan di organisashon sin ganansa como den sektornan korporativo, kaminda el a kontribuí pa planifikashon estratégico di sostenibilidat, manera pa asisti den praktikannan agro-ekológiko i proyektonan di konservashon ku ta basa riba e komunidat.
Representashon Internashonal:
Reconosí pa su liderato, Nigel a wordu selekshoná pa e Caribbean Climate Justice Leaders Academy pa representá Aruba na plataforma global manera COP29. Su rol internashonal ta demostrá su influencia i su kompromiso pa duna bocho na e preocupashonnan di su komunidat den diskushonnan global riba klima.
Arte Multidisiplinario
A mas ku su aktivismo i siensia, Nigel ta ekspresá su perspektivanan a través di su arte. Su trabao creativo ta kompletá su aktivismo, duna un narrashon visual pa e asuntunan ambiental i sosial cu Aruba ta enfrenta.
Nigel Maduro, ku su kombina di formación akademiko riguroso, aktivismo “hands-on”, i ekspreshon creativo, ta un forsa dinamiko den e lucha pa sostenibilidat ambiental i drechtenan di e Pueblo Indígena den Aruba i den e región di Caribe.
{{Appendix}}
------------
== Cinema na Aruba ==
(Oranjestad)—During the span of over 100 years, Aruba only saw five '''open air movie theatres'''. Now practically obsolete on the island, these theaters were once frequently visited by locals and migrants
in the 20th century.
The first open air theater was constructed in 1920 and was commissioned by Shon Eduard (Eddy) de Veer. This theater was located at the Hotel Colombia in Oranjestad, which is now where the Aruban census office is located. The theater was simple; it only consisted of a screen, and visitors had to bring their own chairs to
enjoy the popular silent movies of the time.
American migrants who worked in the refinery and lived in the Lago Colony in Sero Colorado also had their
piece of the pie with their Open air Theatre, which formed part of the Esso Club, also known as the Pan-Am
Club. It was at this theater that “Talkies” were first streamed, movies with sound. This theater mostly streamed American blockbusters for the American expats, this way making sure that these migrant were not missing out on entertainment from their home land.
In the 1950’s and 60’s, Savaneta saw their own open air theater, located in front of the Marinier’s Kazerne (Marine Barracks). This theater was mostly visited by the neighboring marines, who didn’t have much entertainment other than movies at that time.
The last and most recent open air theater was constructed in the form of a drive-in theater.
A popular American concept, the Drive Inn located in Balashi was a hot spot for teenagers, who had the habit of cramming all their friends in one car to go see the movies. For this phenomenon there was a separate price that you had to pay called the “car crash”. This theater closed around 2012, but was re-opened during the pandemic in July 2020, where movies were streamed on a gigantic screen set up in front of stacked containers. However, this nostalgic form of entertainment did not last very long as it was closed again only a year or two later. Nowadays you can still see the stacked containers when you drive near the bridge in Balashi.<ref>“De kolibrie op de rots en meer over de geschiedenis van Aruba” by Evert Bongers. </ref>
-------------------------
Same-sex marriage in Aruba, Curaçao and Sint Maarten
{{Databox}}
'''Matrimonio di mesun sexo''' no ta wordo ehecuta na Aruba, Curaçao, of Sint Maarten, cu ta paisnan constituyente di Reino Hulandes. E islanan tabata obligá despues di vários sentensia di korte pa registrá kualke matrimonio (inkluso matrimonio di mesun sekso) registrá den Reino, pero esaki ta konsiderá prinsipalmente derechonan di residensia, i nan no mester duna matrimonionan di mesun sekso e mesun efekto hurídiko ku sekso opuesto matrimonionan.[1] Matrimonio den e teritorio Oropeo di Hulanda, meskos ku den e munisipionan Karibense di Boneiru, Sint Eustatius i Saba,[2] ta habrí pa kualke dos persona sin importá sekso.
Aruba a reconoce sociedadnan registra cu ta brinda casi tur e derechonan y beneficionan di matrimonio desde september 2021. E mesun luna ey, un corte mas abao na Curaçao a dicta cu stroba parehanan di mesun sexo di casa ta viola e disposicionnan di igualdad di Constitucion di Curaçao, pero a laga e desishon di si mester legalisá matrimonio di mesun sekso te na Parlamento di Curaçao.[3] Na december 2022, Corte Conhunto di Husticia di Aruba, Curaçao, Sint Maarten, y di Bonaire, Sint Eustatius y Saba a dicta cu e prohibicion di matrimonio di mesun sexo di Aruba y Curaçao tabata inconstitucional. E òrdu di korte tabata programá pa drenta na vigor dia 7 di mart 2023 si no a apela esaki na Korte Supremo di Hulanda; sinembargo e gobiernonan di tanto Curaçao como Aruba
----------------------------------------
* gabinete di minoria
---------------------------------------
'''Hefe di estado''' ta
----------------------------
*gabinete (politica)
* izquierdista
* pais
* eleccion
---------------
-----------------------
== Miembro i elekshon ==
Parlamento Oropeo a wòrdu fundá na 1952; su kompetensianan a wòrdu ampliá varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan pa miembronan di parlamento (MEP); promé ku esei e miembronan tabata bini for di kada estado-miembro di Union Oropeo.
E parlamento tin 705 miembro, ku mester oumentá na 720 despues di e elekshonnan oropeo dia [[6 di yüni]] [[2024]]. E ta representa e di dos electorado democratico mas grandi na mundu (despues di Parlamento di India), ku un electorado di 375 mion votadó eligibel na 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/07/AR2009060702402.html |title=Conservatives Post Gains In European Elections |author1=Brand, Constant |author2=Wielaard, Robert |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=8 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref>{{cite news |author=Ian Traynor |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jun/07/eu-elections-social-democrats |title=Misery for social democrats as voters take a turn to the right |work=The Guardian |location=UK |date=7 June 2009 |access-date=17 August 2010}}</ref><ref name="18 new MEPs take their seats">{{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |title=18 new MEPs take their seats |publisher=European Parliament |date=10 January 2012 |access-date=14 February 2012 |archive-date=11 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511172955/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/content/20120103MUN34829/html/18-new-MEPs-take-their-seats |url-status=dead }}</ref> Kada un di e 27 estado-miembro di EU tin un kantidat fiho di asiento parlamentario, ku ta dependé di e kantidat di habitante. Esaki ta varia for di 6 asiento pa [[Malta]] te na 96 pa [[Alemania]]. For di 1 di febrüari 2020 [[Hulanda]] tin derecho riba 29 di e 705 asiento i pa e termino 2024-2029 esaki lo oumenta pa 31 asiento.
Siudadanonan hulandes di [[Reino Hulandes]], irespekto unda nan ta residensiá, tin derecho di voto pa parlamento oropeo; pa residentenan di [[Karibe Hulandes]] esaki a bai na vigor desde aña 2009.
E miembronan di parlamento oropeo ta wòrdu eligí kada sinko aña mediante elekshon general direkto i sekreto. Sinembargo, te ku 2019 e partisipashon a baha na kada turno di votashon, for di 65% na 1979 te cu 50% na 2009, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan. For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di parlamento oropeo.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
The Parliament is composed of 705 members (MEPs), due to rise to 720 after the June 2024 European elections. It represents the second-largest democratic electorate in the world (after the Parliament of India), with an electorate of 375 million eligible voters in 2009.[2][3][4]
en.wiki:E parlamento ta konstituí pa 720 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Parlament Oropeo a wordu funda na 1952; su kompetensianan a wordu amplia varios biahe, partikularmente na 1993 ku e Tratado di Maastricht i na 2009 ku e Tratado di Lisboa. Desde 1979 tin elekshonnan general direkto i sekreto ku ta tuma luga kada sinku ana, promé ku esei e miembronan di parlamento tabata bini for di kada pais. E parlamento ta konstituí pa 751 miembro, yamá "MEP". Kada miembro ta papia pa un lugá den Oropa, por ehèmpel Paris, Dinamarka òf Sicilia. Tur hende por wòrdu elegi, nan ta wòrdu elehá dor di tur siudadano di Union, e hendenan ku ta siudadano di un pais den Union.
Pasobra e MEPnan ta bin di diferente pais, nan ta papia diferente idioma (24 na 2013) den Parlamento. Nan tin un derecho protehá riba e promé idioma (multilingüismo), i Parlamento mester di hopi intérprete.
Diferente di otro gruponan internacional di politico, MEP no ta sinta den grupo di pais, pero nan ta sinta banda di personanan ku ta komparti nan ideanan. E dos gruponan mas grandi ta e "Partido Popular Oropeo-Demokratanan Oropeo" i e "Partido di e Sosialistanan Oropeo". Pero e gruponan aki ta traha huntu pa yega na un akuerdo, p'esei nan no ta bringa pa traha un lei si e otro grupo no ta gusta dje. De parlementsleden organiseren zich in fracties i; op basis van een gemeenschappelijke politieke overtuiging en niet op basis van hun land van herkomst. Momenteel zijn er in het Europees Parlement zeven fracties en een aantal 'niet-ingeschreven' leden. De fracties komen voort uit meer dan honderd nationale politieke partijen.
E miembronan di Parlamento Europeo ta wordo eligi cada cinco aña via eleccion general. Sinembargo, te cu 2019 e participacion a baha na cada turno di votacion, for di 65% na 1979 te cu 43% na e eleccionnan di 2009. Durante e último elekshonnan Europeo di mei 2019 e partisipashon tabata di 50%, e porsentahe di mas haltu den e último 20 añanan.[1] 2] For di yanüari 2022 Roberta Metsola (EPP) ta e presidente di Parlamento.
Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwonersaantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland.
== Reino Hulandes ==
In de zittingsperiode van 2 juli 2019 tot en met 2024 waren 33 personen afgevaardigden van Nederland in het Europees Parlement. Nederland had aanvankelijk 26 zetels na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2019.
=== Karibe Hulandes ===
Dit wetsvoorstel breidt in de Kieswet het kiesrecht voor de leden van het Europees Parlement uit tot alle Nederlanders die op de Nederlandse Antillen en Aruba wonen. Aanleiding voor deze wijziging zijn uitspraken van de Raad van State (200404446/1b en 200404450/1b) en het Europese Hof van Justitie (C-300/04) waarin zij stellen dat er mag geen onderscheid mag zijn tussen Nederlanders buiten Europa die nu Europees kiesrecht hebben en Nederlanders in Aruba en de Antillen die dat nu niet hebben.
De regel dat Arubanen en Antillianen alleen kunnen stemmen voor het Europees Parlement als zij ooit tien jaar in Nederland hebben gewoond komt te vervallen.
Bij de verkiezingen van 2009 konden kiesgerechtigden in Aruba en de Nederlandse Antillen voor het eerst stemmen voor het Europees Parlement. Het aantal geregistreerde briefstemmers nam daardoor aanzienlijk toe, van 15.936 in 1994 en 14.501 in 1999 naar 39.601 in 2009.[23] De opkomst bedroeg onder de geregistreerde Arubanen en Antillianen 77%, aanzienlijk hoger dan de opkomst van 36,8% onder Nederlanders in Nederland.[24] Men bedenke daarbij echter wel dat het totaal aantal inwoners van Aruba en de Nederlandse Antillen in 2009 rond de 330.000 lag,[25] en dat dus maar een klein percentage de moeite heeft genomen zich te laten registreren als kiesgerechtigde.
{{Appendix}}
[[:Category:Oropa]]
[[:Category:Politika]]
----------------------------
* Muhe
* Constitucion
* Globalisashon
* Progaganda
* Cancion
----------------------------
'''Pedro Tirso Maria (Tirso) Sprockel''' (☆ [[28 di yanüari]] [[1916]] na [[Kòrsou]] - † [[23 di sèptèmber]] [[2007]] na Kòrsou) tabata un lingwista di [[Kòrsou]] i luchadó di resistensia na [[Hulanda]] durante di [[Di Dos Guera Mundial|Segundo Guera Mundial]].
== Biografia ==
Tirso Sprockel a nasé dia 28 di yanüari 1916 na Kòrsou. E tabata yu di Isbelia Abbad i Jules Germaan Sprockel. E ta ruman di [[Gerald Sprockel|Cor Sprockel]] i sobrino di [[John Horris Sprockel]], ambos politiko. Na 1931, na edat di 15 aña, el a bai Hulanda pa sigui su estudio na [[Tilburg]]??. Na 1940 el a graduá pa MO-A [[ingles]].<ref name="AD">{{citeer web|url=http://www.norberthendrikse.nl/sprockel.pdf|titel=Tirso Sprockel als verzetsstrijder|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|auteur=Hendrikse, Solange|datum=2020-10-24|bezochtdatum=2024-04-25}}</ref>
E guera na Hulanda ta strob'é pa bolbe su isla natal; na 1942 e ta kasa ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg i ta kuminsa un famia. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber. Na Hulanda su kas a bira un lugá di skondí pa pilotonan hudiu i aliá. Entre otro, den sus aktividatnan di resistensia el a traha huntu ku dos studiante [[Antias Hulandes|antiano]]: [[Boy Ecury]] i [[Delfincio Navarro]]. E kas tabata un eskala riba e ruta di huisio via [[Spaña]] pa [[Inglatera]].
Na 1945 Sprockel ta regresa Korsou i ta bira dosente na Thomas College. Despues di a okupá varios funshon Sprockel a fungi komo inspector di Enseñansa i finalmente a keda nombra direktor di e Departamento di Enseñansa di [[Antias Hulandes]].<ref name="AD"/>
E tabatin tambe lasonan estrecho ku diferente fundashon una e tabata forma parti i e direktiva; manera Federatie Antilliaanse Jeugdzorg (FAJ), Stichting Don Bosco, de Katholieke Verkennerij Nederlandse Antillen en de Stichting Culturele Samenwerking ([[Sticusa]]).
Sprockel tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G.M. Dudar di Tilburg. Nan tabatin nuebe yu: kuater yu muhé i sinku yu hòmber.
Papiamentu
Despues di guera, Sprockel a traha komo linguista pa e rekonosementu i estudio di Papiamento. El a publiká hopi buki i ta kofundadó di e dikshonario Papiamentu online. E tabata kasá ku Wilhelmina (Minette) G. M. Dudar (Tilburg, 11 di ougùstùs 1913 - Curaçao, 20 di yüli 1997).
Trabou di hóbennan
Na 1953 Sprockel a ko-fundá e Federashon di Cuido di Hubentut Antilliano i durante 35 aña el a okupá un funshon di direkshon. E federashon a enfoká riba e trabou di kas den e bario i partikularmente riba e padvinderij i explorashon.[1] 1] Tambe el a traha huntu ku su ruman muhé Aminta Da Costa Gomez-Sprockel pa hobennan ku discapacidat na Kòrsou. Na Kòrsou, na 1986, un sentro di formashon pa hóbennan ku retraso mental a wòrdu nombrá na su nòmber: e Sentro pa Formashon Laboral "Tirso Sprockel".
== Honor ==
Durante su bida Sprockel a risibí varios kondekorashon: Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]] (1983), komander den Orden di St. Silvester[2] (1988) i e plata Vlaamse Gaai (1963),[3] e premio di mas haltu den e mundu di verkennerij. explorashon. Tambe Sprockel a wòrdu nombrá komo Doctor honoris causa na [[University of Curaçao|Universidat di Antia Hulandes]] pa su dedikashon na [[Papiamentu]].
==Literatuur==
* Tirso Sprockel - ''De groei en bloei van het Curaçaose onderwijs in de 20e eeuw'', essay 1999
==Externe link==
* [http://www.papiamentu.nl Mede door Sprockel opgezette site over het Papiamentu]
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Sprockel, Tirso}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Kòrsou]]
[[:Category:Papiamentista]]
* Op zondag 6 oktober 1985 zal het sportveld van buurt- centrum Janwe, officieel worden omgedoopt in sportveld Tirso Sprockel. Het buurt- centrum wil op die wijze de heer Sprockel eren voor zijn jarenlange inzet voor metname de formatie van de Curacaose jeugd.
De heer Sprockel, die ruim dertig jaar op onderwijs- gebied actief was en ondermeer de functie vervulde van directeur van het departement van Onderwijs, alsmede van President Curator van de Universiteit van de Nederlandse Antillen, heeft zich volgens de leiding van het buurtcentrum Janwe altijd bijzonder ingezet voor de eugd op het eiland en bekleedde onderandere bestuurs- functies in sociale organisaties als de Verkenners, de Jeugd- centrale en de Federatie Antilliaanse Jeugdzorg. Reden waarom het buurtcentrum- bestuur de heer Sprockel. die momenteel als directeur van Cede Antiy as ten behoeve van particuliere instellingen bemiddelt terzake de financiering van sociaal- educatieve projecten, besloot op deze manier eer te bewijzen. Na afloop van een korte plechtigheid, zullen er die zondag om zeven uur savonds op het sportveld Tirso Sprockel basketball- en volleyball wedstrijden worden gehouden, die voor een ieder, met name jongeren, gratis toegankelijk zullen zijn.<ref>Sportveld Janwé krijgt nam ”Tirso Sprockel”. "Amigoe". Curaçao, 10-09-1985, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643391:mpeg21:p007</ref>
* algemeen directeur van Sede Antia (Sentro pa Desaroyo di Antia) tot 1990
* president college curatoren UNA - 1979
* Commandeur in de Orde van St. Sylvester: hij was de eerste Curacaoenaar en de eerste Antilliaan die deze kerlijke erkenning kreeg in 1988.<ref>TIRSO SPROCKEL: NAMENS PROCESSIE AANVAARD Voor eerst Antilliaan onderscheiden met Sylvester orde Mgr. Ellis: met talenten door Sprockel gewoekerd. "Amigoe". Curaçao, 16-06-1988, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 24-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642163:mpeg21:p011</ref>
--------------------
Te bewerken naar Papiaments:
* [[Lijst van scholen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen op Aruba]]
* [[Lijst van politieke partijen in de Nederlandse Antillen]]
* [[Lijst van ministers van Economische Zaken van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Economische Ontwikkeling]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Aruba]]
* [[Lijst van ministers van Financiën van Sint Maarten]]
* [[Lijst van ministers van Justitie van Aruba]]
* [[Lijst van Curaçaose ministers van Justitie]]
* '''ABBA''' Amateur Baseball Bond Aruba ([[:it:Federazione di baseball di Aruba|it]])
* '''CBF''' Curacao Baseball Federation ([[:it:Federazione di baseball di Curaçao|it]])
------------------------
== Preparacion Bandera di Aruba==
Dia 21 di januari 1976 gobierno insular e tempo ey, a institui un comision di Bandera, cu tabata tin como tarea conseha e Colegio Ehecutivo en cuanto e stipulamento di un bandera Arubano. E comision a consisti di Julio Maduro como presidente, Ronald Donk y Walter van Romondt como miembro y Epi Wever como secretario. Nan tabatin 6 siman pa completa e tarea, caminda un competencia di bandera a wordo anuncia unda comunidad Arubano a activa nan creatividad y yuda crea e bandera. Un total di 693 diseño a wordo presenta. Despues di a presenta su recomendacion na e Conseho Ehecutivo, riba dia 26 di februari 1976 a selecciona 3 diseño caminda Sarah Bollinger asesora pa Whitney Smith, un experto den diseño di bandera, a traha un diseño nobo pa Aruba. E comision a bolbe presenta e recomendacion, mas detaya aki, riba dia 8 di maart 1976, cual recomendacion a ser discuti den e reunion interno di e Conseho Legislativo, teni riba dia 8 di maart 1976;
A DICIDI:
-----------
== Gabinete Mercelina ==
Partido PFP den un komunikado di prensa ta konfirmá ku porfin e proseso di formashon a yega den e etapa ku ta trahando e dekretonan pa nombra e 7 ministernan nobo huntu ku e minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag.
E kandidato pa promé minister enkargá ku Asuntunan General ta [[Luc Mercelina]] (URSM). [[Veronica Webster]] (URSM) ta kandidato pa minister di Salubridat Públiko, Desaroyo Sosial i Labor i [[Grisha Heyliger-Marten]] (DP) ta kandidato pa minister di Turismo, Asuntunan Ekonómiko i Telekomunikashon.
[[Marinka Gumbs]] (DP) ta kandidato pa bira minister di Finansa, [[Raeyhon Peterson]] (PFP) ta kandidato pa bira Minister di Bibienda Popular, Planifikashon Urbano i Medio Ambiente, [[Christophe Emmanuel]] (NOW) ta kandidato pa bira minister di Edukashon, Kultura, Hubentut i Deporte i Lyndon Lewis NOW) ku ta kandidato pa bira minister di Hustisia.
[[Patrice Gumbs]] (PFP) i [[Gracita Arrindell]] (URSM) ta kandidatonan pa minister plenipotensiario i minister plenipotensiario suplente na Den Haag. Pa NOW Claudius Buncamper lo drenta parlamento pa remplasá Emmanuel, pa URSM Richinel Brug lo remplasá Mercelina i pa DP Viren Kotai lo remplasá Heyliger-Marten.
---------------------
{{Databox}}
'''Parlamento di e teritorio Kòrsou''', ofisialmente ''Staten van het gebiedsdeel Curaçao'' i abreviá ''Staten van Curaçao'') tabata entre 1937 i 1949 e órgano representativo di e pueblo i konseho legislativo di e teritorio Kòrsou, konsistiendo di e seis isla [[Kòrsou]], [[Aruba]], [[Boneiru]], [[Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] i [[Saba]]. E órgano tabata konsistí di 10 miembro elegi i 5 miembro nombrá i tabata e susesor di e [[Konseho Kolonial]] i predesesor di [[Parlamento di Antias Hulandes]].
== Nomber ==
Ku e revishon di e konstitushon hulandes na 1922, e término 'kolonia' a keda eliminá fo'i konstitushon. No tabata te 23 di aprel 1936 ku keda kla ku e leinan pa adapta e organisashon estatal den e parti karibense di [[Reino Hulandes]]. Asina, e aña ei e nòmber [[Kòrsou i Dependensianan]] a wòrdu remplasá pa Teritorio di Kòrsou i riba 1 di aprel 1937 e Konseho Kolonial a bira e Parlamento di Kòrsou.
== Konstelashon ==
Pa e konstelashon di e parlamento nobo a skohe un modelo kombiná, konsistiendo di 10 miembro elegí i 5 nombrá. 1] E miembronan elegi tabata ser elegí direktamente dor di e votadornan a base di e reglanan elektoral di Kòrsou di 1937. E miembronan nombrá tabata wòrdu nombrá dor di e Gobernador despues di a konsulta ku e Konseho Ehekutivo. Tambe e gobernador tabata nombra e presidente di parlamento. Algun nombramentu a wòrdu konsiderá komo nombramentu korektivo, pasobra e personanan tabata para na banda di e gobernantenan.
== Repartishon di asiento ==
Pa promé biaha tambe a introdusí un repartishon pa isla di e asientonan di e miembronan elegi. Esaki a keda reparti den 6 asiento pa Kòrsou, 2 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i [[Islariba]]. Na 1946, despues di protesta di Aruba esaki a kambia den 5 asiento pa Korsou, 3 pa Aruba i 1 kada un pa Boneiru i Islariba.
== Elekshon ==
Bou di e sistema elektoral kombiná aki e tuma lugá tres elekshon: 20 di desember 1937, 17 di november 1941 (elektorado di 3897 persona) i 5 november 1945 (elektorado di 6251 persona).[12][13]
E parlamento a wordu konstitui komo lo siguiente:
{| class="wikitable" style="text-align:left;"
!colspan=1 rowspan=2 style="color: gray"| Miembro
!colspan=4 style="color: gray"| Periodo parlamentario 1938-1942
|-
! rowspan="1" style="color: gray"| Repartishon
! style="color: gray"| Nòmber
! style="color: gray"| Partido
! style="color: gray"| Remarke
|-
| rowspan="10" style="color: gray"| Elegí
| rowspan="6" |Curacao
| [[Moises Frumencio da Costa Gomez|Moises da Costa Gomez]]|| rowspan="3" |CKP ||
|-
| Ernesto Cecilio Martijn ||
|-
| Adolphe Desertine ||
|-
| J. Capriles || rowspan="2"|lijst Capriles-Rustige ||
|-
| J. Rustige ||
|-
| Willy Maal ||lijst Jonckheer-<br/ >Suarez-Maal ||
|-
| rowspan="2"| Aruba
| Jacobo Arends || rowspan="2"|Katholieke partij Aruba ||
|-
| Jean M. de Cuba ||
|-
| rowspan="1"| Bonaire
| John de Jongh || CKP ||
|-
| rowspan="1"| Bovenwinden
| W.R. Plantz || ||
|-
| rowspan="5" style="color: gray"| Benoemd
| rowspan="5" |Curacao
| [[John Sprockel]]* || || benoemd statenvoorzitter
|-
| Isaac Capriles || ||
|-
| Salomon Alfred Senior || ||
|-
| Carel Nicolaas („Cai") Winkel* || ||
|-
| Ph. Bichon van IJsselmonde* || ||na 1940 remplasa pa F. Vromans.
|-
|}
*) oudlid Koloniale Raad
{{Appendix}}
[[:Category:Karibe Hulandes]]
----------------------------------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
{{Infobox person
| name = Anouk Balentina
| image =
| caption =
| term =
| monarch =
| predecessor =
| birth_date = [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]]
| occupation = hurista, activista y ambientalista
| party =
}}
'''Anouk Balentina''' (☆n. [[1 di desèmber|1 di december]] [[1979]] na [[Aruba]]) ta un hurista, activista di derecho humano i ambientalista [[Aruba]]no.
== Bida ==
Anouk Balentina a nase i lanta den bario di [[Parkietenbos]].<ref>[https://dossierkoninkrijksrelaties.nl/2023/01/30/open-brief-aan-de-koning/ Open brief aan de Koning]. Dossierkoninrijksrelaties.nl (30 di januari 2023)</ref>
Desde un edad hoben ela cuminsa sigui di cerca e desaroyonan rond di e dump di Parkietenbos.<ref>http://magazine.xclusivomagazine.com/2002-april-magazine-aruba#!entrevista-anouk-balentina-457</ref>
Na 2020 Balentina ta entama un caso sumario pa ordena pa para establecimento y testmento
di e incinerator na Parkietenbos inmediatamente.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2022/07/awe1907.pdf Caso incinerator Parkietenbos: ciudadano
ta bolbe gana caso contra gobierno], Awemainta (19 di juli 2022)</ref>
Balentina hunto cu 80 otro, a protesta contra e concepto di e permiso di molester pa por
opera e incinerator na Parkietenbos. Sinembargo gobierno a dicidi di otorga e permiso aki dia 23 di december 2020
----------------------
https://kennisplatform.wikimedia.nl/artikelen/schrijven/hoe-vertaal-ik-een-artikel-uit-een-andere-taal-met-de-vertaaltool/
https://www.wikimedia.nl/wp-content/uploads/2021/06/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf
* Template:Página Prinsipal Actual --> rubrika "Aktual"" riba pagina principal
* Template:Página Prinsipal Idioma dicho --> rebrika "Dicho"
* Template:Página Prinsipal Articulo destaca
-------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Dr. Horacio E. Oduber Hospital''' (HOH) ta un [[hospital]] general di tamaño mediano na [[Aruba]]. E ta situa nortwest di e [[kapital|capital]] [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], den e zona di Eagle unda antes tabata lokalisa [[Arend Petroleum Maatschappij]]. E hospital, cu ta hiba e nomber di e medico Arubiano, Horacio Oduber, a cuminsá funciona cu 187 cama fin di aña 1976. El a wordo oficialmente inaugura dia [[5 di mart]] [[1977]] den presencia di Wilhelm de Gaay Fortman, minister di Asuntonan Antiano di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer nieuws|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010639094:mpeg21:a0065|titel=Gedeputeerde Leo bedankt Nederland en bisdom. Ziekenhuis onder zware politiebewaking geopend|werk=[[Amigoe]]|datum=1977-03-07|bezochtdatum=2024-02-22}}</ref> Actualmente e hospital ta dispone di 320 cama y tin mas di 1000 persona emplea. E maneho ta den man di fundacion ''Stichting Ziekenverpleging Aruba''.<ref>[https://www.arubahospital.com/about-hoh/board-of-directors/ Board of Directors], Website oficial HOH</ref>
HOH ta afilia na ''[[Dutch Caribbean Hospital Alliance]] (DCHA)'', un organisacion cooperativo di hospitalnan den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]].<ref>{{nl}}[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/02/10/oprichting-ziekenhuiscooperatie-dutch-caribbean-hospital-alliance-een-feit Oprichting ziekenhuiscoöperatie “Dutch Caribbean Hospital Alliance” een feit], Rijksoverheid (10 di februari 2021)</ref>
== Historia ==
Horacio Eulogio Oduber (1862-1935) tabata e prome dokter Arubiano y tabatin su consultorio na cas den Wilhelminastraat.<ref name="Ancho">{{Citeer web|url=http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|titel=Historische figuren: Horacio Oduber|werk=Historiadiaruba.aw|datum= |bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230802180232/http://www.historiadiaruba.aw/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=65|archiefdatum=2023-08-02}}</ref> E dokter tabata wordo paga solamente cu mercancia y tabata haña cuminda pa su cabay. Hopi hende a muri pa motibu di infeccion, virus o malesa desconoci na e momentu ey. Segun un estimacion, na 1910 tabatin mas o ménos 8.000 habitante riba e isla. Mayoria di nan tabata trahadonan di cunucu ku tabatin menos recurso financiero. Como cu no tabatin un hospital na e momentu ey, e dokter tabata trata e pashentnan na su cas.<ref name="Ancho"/> E operacionnan necesario, incluyendo amputacionnan, tabata wordo ehecuta solamente dor di suministra hopi rum pa motibo di falta di anestesia.
Na 1920 e "San Pedro de Verona", a keda funda pa soeurnan catolico (Dominicanessen) na 1920. [[File:BNA-DIG-HARTOG-CAHA-001-014-008.jpg|thumb|left|Cas di dokter Horacio Oduber na Wilhelminastraat en frente di e kerki protestant (1907)]] [[File:Voormalig ziekenhuis San Pedro de Verona.jpg|thumb|220x220px|left|Entrada di San Pedro de Verona]]Despues di apertura di e hospital nobo na 1977 a converti San Pedro hospital den un cas di cuido. Desde seramento di hospital di [[Lago Oil & Transport Company|Lago]] na 1985 HOH a keda e unico hospital na Aruba pa un poblacion di alrededor 120.000 habitante.<ref>{{nl}}[http://www.skipr.nl/actueel/id2829-vumc-versterkt-band-met-arubaans-ziekenhuis.html VUmc versterkt band met Arubaans ziekenhuis], 4 di december 2009</ref>
Na september 2014 a inicia un proyecto di renovacion y expansion di e hospital, uno di e proyectonan di construccion mas grandi den historia di Aruba. E proyecto ta ensera lantamento di un edificio nobo di seis piso separa di e edificio existente di cinco piso.<ref>[http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2064-renovatie-en-nieuwbouwplannen-van-het-horacio-oduber-hospitaal-hoh Renovatie- en nieuwbouwplannen van het Horacio Oduber Hospitaal (HOH)]</ref> Esaki ta inclui un cas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio existente cu ta mehora privacidad y servicionan pa pashent den un ambiente moderno. Trabounan di e fase final di e proyecto a reanuda fin di 2023 despues cu un disputa entre partidonan a para e construccion na 2022.
== Servicionan ==
Dr. Horacio E. Oduber Hospital ta conta cu 320 cama y mas di 1000 empleado cu ta atende mas di 16.000 pashent pa aña. E tin un plataforma pa helicopter pa ricibi pashent cu ta jega cu helicopter di polis o helicopter militar.
E hospital ta dispone di tur specialidad basico y algun super specialidad. E tin un departamento di emergencia (eerste hulp) cu ta trata mas o menos 55.000 pashent pa aña. Tin un centro di trauma nivel III disponibel, como tambe un departamento combina cu ta inclui cuido intensivo/cuido mediano/cuido coronario (curason) cu 12 cama, clinica di hemodialyse, tres departamento di psychiater, cinco sala di operacion, banco di sanger, clinica pa trata dolor, centro di oncologia pa tratamento durante dia (dagbehandeling), cuido di enfermo pa dia (dagverpleging), clinica pa trata herida, policlinica interno y externo, departamento pa parto, post di dokter di cas, departamento di fisioterapia y rehabilitacion, tres departamento pa investigacion di diagnostica, diferente laboratorio, botica di hospital, camber di caterisacion di curason, shete departamento pa cuido di enfermo, departamento di servicio pa maternidad, departamento pa mucha, camber di couveuse y diferente otro servicio facilitario.<ref>[https://www.overheid.aw/informacion-tocante-servicio/cuido-y-salud-sub-topics_47801/item/hospital-dr-horacio-oduber-hoh_41386.html Hospital Dr. Horacio Oduber (HOH)], Gobierno di Aruba website oficial</ref>
Fuera di residente i turista local HOH tambe ta ricibi regularmente pashent for di hospital mas chikito den e region, manera for di [[Boneiru|Bonaire]] y Isla Riba. Ora cu no tin cama den cuido intensivo of couveuse ta manda pashent for di [[Kòrsou|Corsou]] pa Aruba.
== Galeria ==
<gallery widths="200" heights="200">
Oduber Hospital 21 30 49 855000.jpeg|Compleho di Horacio Oduber Hospital
Oduber Hospital 21 30 42 124000.jpeg|Entrada principal di e hospital
Oduber Hospital 21 31 33 124000.jpeg|Fachada di edificio B
</gallery>
---------------------
Dr. Horacio E. Oduber Hospital (HOH) ta un hospital general di tamaño mediano na Aruba
E edificio di hospital ta situa na nordwest di e capital Oranjestad, unda cu antes tabata lokaliza Arend Petroleum Company na Eagle. E hospital aki di 187 cama ta recibi su prome uso na final di anja 1976. Dia 5 di maart 1977, a tuma luga e apertura oficial den presencia di e Ministro Hulandes De Gaay Fortman. Na september di 2014, a cuminsa cu e proyecto di expansion y renovacion di e hospital, uno di e proyecto di construccion mas grandi den historia di Aruba. Esaki ta inclui un kas di cama nobo, un sala di emergencia tres biaha mas grandi, un clinica externo nobo pa specialistanan y renovacion di e edificio. Esaki ta mehora privacidad y servicionan pa paciente den un ambiente moderno. Fase final di e proyecto aki lo sigui despues cu e problema entre parti a haci cu construccion a wordo para na 2022.
Horacio Oduber Hospital ta forma parti di Dutch Caribbean Hospital Alliance (DCHA) hunto cu otro hospitalnan den Caribe cu ta parti di Reino Hulandes. Aliansa y colaboracion ta inclui e laboratorio di pais di Curacao (ADC), streeklab Haarlem, University Medical Center Utrecht (UMCU), Erasmus Medical Center (EMC), Radboud University, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), Maastricht University, Xavier University, Thomas Moore na Belgica y hospitalnan partner na Colombia.
Por lesa mas tocante e hospital na aña 2023 den e broshura di di 2da edicion yama NOS SEMPER T'EY.
-------------------
'''E Konstitushon di Sint Maarten''' (na [[ingles]]: Constitution of Sint Maarten; [[hulandes]]: '''Staatsregeling van Curaçao''') ta e areglo legal konstituyente di pais [[Sint Maarten]], ku ta forma parti di [[Reino Hulandes]]. E ta e ley mas altu di Kòrsou i ta regla kon e pais ta organisá y ta wòrdu goberná. Eiden ta indiká e órganonan di gobernashon, nan tarea- i kompetensianan
== Historia ==
E Regla di Estado di Sint Maarten a keda aprobá unánimamente pa e [[Konseho Insular]] dia 21 di yüli 2010.[1] 1]
E Regla di Estado di Sint Maarten a drenta na vigor dia 10 di òktober 2010, despues di e desmantelashon di Antillas Hulandes i e kreashon di e pais independiente Sint Maarten. E Regla di Estado ta subordona legalmente na e Constitucion di Reino Hulandes y e Statuut pa Reino Hulandes.
E konstitushon a drenta na vigor dia [[10 di òktober]] [[2010]], ora ku Antias Hulandes a keda desmantelá.
== Contenido ===
E Regla di Estado di Sint Maarten tin e siguiente kapítulonan:
Tereno i unidat
* Derecho Fundamental
* Gobièrnu i e minister mandatario
E Estadonan
* Konseho Konsultivo, Korte General di Kontroles, Ombudsman i koleganan di konseho permanente
* Lejislashon i gobernashon
* Hustisia, Ministerio Públiko i Polis
Disposishonnan final
Finalmente, e reglanan di estado ta kontené un kantidat di artíkulonan adishonal.
E contenido di Constitucion ta como lo sigiuente:
* Capitulo I - Derecho Fundamental
* Capitulo II - Gobierno
* Capitulo III - [[Parlamento di Aruba|Parlamento]]
* Capitulo IV - Conseho di Consulta, Camara di Control General y colegio permanente di conseho
* Capitulo V - Legislacion y Gobernacion
* Capitulo VI - Husticia y poder hudicial
* Capitulo VII - Disposicion final
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Staatsregeling van Sint Maarten}}
{{References}}
}}
[[:Category:Gobièrnu]]
[[:Category:Sint Maarten]]
== Mira tambe ==
* [[Antias Hulandes]]
* [[Disolucion di Antia Hulandes|Disolushon di Antias Hulandes]]
----------------------------
zie encyclopedia NA/CUR
'''Raad van State di Reino Hulandes''' (papiamento: Conseho di Estado) ta un di e entidadnan consultativo mas halto den Reino Hulandes. , ancra den C di
The '''Council of State''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Raad van State.ogg|Raad van State}}}}) is a [[constitution]]ally established advisory body in the [[Netherlands]] to the [[Cabinet of the Netherlands|government]] and [[States General of the Netherlands|States General]] that officially consists of members of the royal family and Crown-appointed members generally having political, commercial, diplomatic or military experience. It was founded in 1531, making it one of the world's oldest still-functioning state organisations.<ref>{{cite web|url=http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|title=The Council of State|access-date=2013-02-02|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115200809/http://www.raadvanstate.nl/the_council_of_state/|url-status=dead}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Raad van State}}
{{References}}
}}
[[:Category:]]
---------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =65395301|titulo=Sababank}}
{{References}}
}}
[[Category:Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =|titulo=Jacob Wit}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wit, Jacob}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Antias Hulandes]]
--------------------
Suggesties Gender Gap Challenge (nl.wiki): Esmee Winkel (11/1)- Philomena Wong - Grace Bareno? - Rina Penso - Deborah Jack (en.wiki)
---------------------
'''Aanmaken''':
* {{CUW}} : [[Medardo de Marchena]] - [[Manuel Fray]] - [[Joseph Sickman Corsen]] - shon Win Hoyer - Jan Gerard Palm - [[Yandi Paula]] - [[Mongui Maduro]] - [[Gibi Basilio]] - [[Jose Capricorne]] - Plaza hotel curacao (en.wiki) - [[Chin Behilia]] - [[Rene Römer]] - [[Paul Comenencia]]
* {{ABW}} : [[Lista di gezaghebber di Aruba]] (nl.wiki) - [[Chiara Petrocchi]] (taekwondo) - [[Kanisha Sluis]] (en.wiki) - Akisha Albert (en.wiki) -
* General: [[Etnografia]] - [[Seramika]] - [[Leonel Messi]] (ht.wiki) - [[gobiernu]] - politiko - konstitushon - estado - pais? - [[Madurodam]]
* nl.wiki: Nederlands Caribisch Soortenregister (Dutch Caribbean Species Register) - Casearua tremula (Palu di Boneiru of Kenepa spirito)
* no.wik: Shete Boka nasjonalpark -
* en.wiki: Bandariba
'''Verbeteren/aanvullen''':
* [[Coca-Cola]] - [[Skandinavia]] - [[Rastafari]] - [[Guera Friu]] - [[Yuana]] - [[Jazz]] - [[One Piece]] - [[Nydia Ecury]] - [[Boven Bolivia]] / Plantage Bolivia (bnn/vara joop) - [[Guillfred Besaril]] (https://24ora.com/geoffrey-wever-gobierno-a-tuma-e-paso-corecto-den-caso-di-guillfred-besaril/)
== Curaçao ==
# December 1, 1796: [[Johann Lauffer]] overthrows Jan Jacob Beaujon as governor.<ref>{{cite book|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/cura%C3%A7ao-in-the-age-of-revolutions-1795-1800 |title=Curaçao in the Age of Revolutions, 1795–1800 |chapter=The Patriot coup d’état in Curaçao, 1796| last1=Fatah-Black |first1=Karwan| publisher=[[KITLV]] |location=Leiden|year=2011|isbn=978-90-6718-380-2|page=123}}</ref>
-----------
== Historia di ATA ==
Den decada 20, economia di Aruba tabata conta cu un pilar economico dependiente di Refineria Lago. Despues di Guera Mundial II, despues cu turismo y biahe a cuminsa bira mas popular, a cuminsa mira e posibilidad pa explora e sector di turismo na Aruba. Cu establecimento di Aruba Tourist Commission, consistiendo di diferente comerciante local, a percura pa un plan pa expansion di infrastructura pa por acomoda e necesidad di e bishitante. Den cara di adversidad, Aruba a cambia su enfoke pa turismo, resultando den desaroyonan y proyectonan importante.
Na aña 1953 Aruba Tourist Commission a cambia di maneho y a sigui bou di nomber di Aruba Tourism Bureau. Aki ta caminda cu a conoce gran baluartenan den historia di e industria di turismo
caminda cu Aruba por a conta cu un sector turistico evoluciona, caminda a percura pa reforsa economia local y fomenta intercambio cultural. Aruba Tourism Bureau a conta cu un temporada entre aña 1953 te cu 1985, danki na maneho di directornan Michael Kuiperi, sigui pa Odulio Bertrando ‘Beti’ Arends y finalmente Roderick ‘Rory’ Arends. Na aña 1985, Aruba Tourism Bureau
a hiba un transformacion y a bira Aruba Tourism Authority, bou di guia di Remigio Wever, Jan van Nes y Myrna Jansen-Feliciano, kendenan a percura pa un maneho di turismo duradero durante
temporada stabiel y durante temporada di desafio.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/02/AM240221.pdf Ta rindi honor na tur ex-director di Aruba
Tourism Bureau y Aruba Tourism Authority], Awemainta (21 di februari 2024) </ref>
* Ronella Croes, CEO di ATA desde 2010?
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1159849385|titulo=Spoken word}}
{{References}}
}}
[[:Category:Musika]]
------------------
* [[:en:Wikipedia:Administrators' reading list]]
* https://nl.wikibooks.org/wiki/Handboek_MediaWiki
* https://translatewiki.net
{{NPOV language}}
{{Refimprove}}
{{stub}}
--------------------------
== Hooiberg ==
Na 1988 a embeyece '''Hooiberg''' pa convirtie esaki den un atraccion turistico: a renoba e trapi cu ta inclui 4 plataformanan na diferente nivel, por ehempel na 70 m i 110 m di haltura, pa descansa i saca potret, i a instala 50 luga di parkeo.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642486:mpeg21:a0078|titel=Hooiberg wordt toeristenoord|werk=[[Amigoe]]|datm=1987-08-20|bezochtdatum=2022-11-15}}</ref>
De regering heeft plannen om de Hooiberg aantrekkelijk te gaan maken en tot toeristenplek te ontwikkelen. Tijdens zyn recente bezoek is minister drs Jan de Koning ermee akkoord gegaan met goedkeuring van een bedrag van 305 duizend florin om dit project te kunnen uitvoeren. De Hooiberg zal een geheel nieuwe trap krijgen met handsteun en een plek om uit te rusten. Beneden komt een parkeerplaats voor ongeveer vijftig auto's, en een platform in de vorm van een klein park met lokalen voor de verkoop van frisdrank, eten en souvenirs. Op de trap op zeventig meter hoogte, komt een terras waar men kan uitrusten en door middel van een telescoop over Aruba kan kijken. Een tweede terras met telescoop volgt op 110 meter hoogte. Er volgen hierna nog twee terrassen voordat men het hoogste punt van de Hooiberg heeft bereikt. Het Hooiberg-project dossier is bijna klaar en verwacht wórdt, dat werkzaamheden aan de trap medio november dit jaar zullen beginnen. Het Hooibergproject is afkomstig van Planafdeling Bouwkunde architecten bureau, van Publieke Werken.
Na 2022 a anunsia un proyecto pa renova e facilidadnan existente, embeyece e atraccion i agrega un mirador riba e top di e sero.
Na aña 2022 Ministro di Turismo Dangui Oduber a anuncia un projecto pa embeyesamento di Hooiberg.[1] Aruba Tourism Authority (ATA) y Tourism Product Enhancement Fond[sic] (TPEF) lo funda e projecto. E prome fase lo wordo funda pa TPEF y ta incera e renobacion di e trapinan y hutnan riba Hooiberg. ATA lo funda e segundo fase di e project caminda un punto di observacion lo ser construi na e punto mas halto di e sero dunando bishitantenan un bista di 360-grado di Aruba. Artistanan local lo provee un toque artistico cu obra di arte di mosaico.
---------------
'''Jay Bryant Haviser''' (21 di november [[1955]] na ... ) ta un arkeologo merikano.
NAME: Jay Bryant HAVISER Jr.
BIRTHPLACE: Bartow, Florida, U.S.A. BIRTHDATE: November 21, 1955
MARITAL STATUS Re-married Nov. 27, 2008, to Ilene J. Rosalina (Curaçao)
CHILDREN 2 children 2 step-children (all born on Curaçao)
RESIDENCE: Opal Road #1, Pelican, St. Maarten, Dutch Caribbean.
tel.1721-544-4154 / cell 1721-524-1155
OFFICE: SIMARC Archaeological Center, A.T. Illidge Road #117, Madame Estate, St.Maarten, Netherlands Caribbean tel./fax. 1-721-542-0201
E-mail: jhaviser@hotmail.com
DUAL NATIONALITY: Netherlands / U.S.A.
Awards
1996 Cola Debrot Prize for Science (Curaçao/Netherlands Antilles)
2008 Ridder in de Order van Oranje-Nassau (Knighthood), decoration from Her Majesty Queen Beatrix of the Netherlands
2008 Lifetime Environmental Achievement Award (St. Maarten) IslandVision Fd
2009 Culture Time Person of the Year Award for 2008 (St. Maarten), PJD2 Radio
2013 Paul Harris Fellow Award, Rotary International, Mid-Isle Chapter St. Maarten
------------------
'''Madurodam''' is een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[Miniatuurpark|miniatuurstad]] in [[Den Haag]] op een [[Schaal (verhouding)|schaal]] van 1 op 25,<ref>De Erasmus- en van Brienenoordbruggen zijn gebouwd op de grotere schaal van 1:12. Op 1:25 zou men er niet overheen kunnen lopen.</ref> geopend op [[2 juli]] [[1952]] aan het George Maduroplein. Dit toeristische [[attractiepark]] trekt jaarlijks circa 600.000 betalende bezoekers.<ref>Op [https://web.archive.org/web/20160312195102/http://nieuws.nl/algemeen/20130108/meer-bezoekers-voor-madurodam/ nieuws.nl] meldt het park zelf 739.000 over 2013, een stijging van 36% ten opzichte van 2011. Omgerekend zouden er dat laatste jaar dus rond de 550.000 geweest moeten zijn. De organisatie spreekt min of meer standaard van 1 miljoen per jaar, een cijfer dat door ''[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3486389/2013/08/03/1-miljoen-bezoekers-trok-Madurodam-het-afgelopen-jaar.dhtml Trouw]'' wordt gemeld over 2013. Er bestaan geen andere cijfers dan die door het park zelf verstrekt worden.</ref> Het park beslaat een totaaloppervlak van 62.630 m². De gebouwde stad zelf meet 17.630 m². De miniatuurstad heeft veelal als inspiratie gediend voor de bouw van diverse attractieparken wereldwijd zoals [[Legoland Billund]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|titel=nieuws|bezochtdatum=2020-10-24|werk=www.miniland.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201027034227/http://www.miniland.nl/Nieuws/Artikelen/121117%20legoland%20billund%2050%20geschiedenis.htm|archiefdatum=2020-10-27|dodeurl=nee}}</ref> en het [[Disneyland Park (Anaheim)|Disneyland Park in Anaheim]].<ref>{{Citeer boek|titel=Walt Disney's Disneyland|auteur=Nichols, Chris, 1971-|medeauteurs=Nichols, Charlene (Archivist),|url=https://www.worldcat.org/oclc/1018083433|plaats=[Köln, Germany]|ISBN=978-3-8365-6348-2}}</ref>
Het is genoemd naar [[George Maduro]], een [[Curaçao (hoofdbetekenis)|Curaçao]]se student die zich tijdens [[Duitse aanval op Nederland in 1940|de meidagen van 1940]] als [[cavalerie]][[officier]] onderscheidde in [[Duitse aanval op Nederland in 1940#De slag om de residentie|de slag om de residentie]], en in februari 1945 in concentratiekamp [[Dachau (concentratiekamp)|Dachau]] overleed; zijn ouders schonken het beginkapitaal voor het project, dat door de familie Maduro wordt beschouwd als monument voor hun enige zoon.<ref>[https://www.madurodam.nl/nl/organisatie/geschiedenis/ ''Wie was George Maduro?''], madurodam.nl</ref>
----------
== Aloe ==
Aloe na Aruba, Bonaire y Sentebibu na Corsou y Boneiru.
=== Islanan ABC ===
Sintebibu heeft dikke, vlezige bladeren, sappig en veel slijn bevattend. Aloe werd op Aruba en Bonaire aangeplant in verband met betekenis in de farmaceutische industrie. <ref>Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, H. Hoetink (1969)</ref>Aloe werd in 1836 door gezaghebber Baron van Rader op Curacao als gouvernementscultuur geintroduceerd. De plant is uitgesproken kalkminnend. De jonge uitlopers (siboys, semina) worden in de droge tijd uitgezet. Na 2-3 jaar kan men de dikke bladeren afsnijden en laten staan in lekbakken plaatsen waarna het sap in koperen ketels wordt ingedampt en verhard tot aloehars. De hars uit Aruba en Bonaire werd voornamelijk naar de Verenigde Staten uitgevoerd.
De aloeplant wordt al sinds midden 1800 op Aruba verbouwd. Het klimaat en de droge grond lenen zich bij uitstek voor de aloeteelt. De plant doet het hier heel goed: de Arubaanse aloe heeft een aloenegehalte van 22 %, terwijl het gehalte van de aloe in de rest van de wereld ten hoogste 15% bevat.<ref name="Aloe">[http://www.historiadiaruba.aw/index.php@f13option=com_content&task=view&id=46&Itemid=32 Aloe/Mon Plaisir], Historia di Aruba</ref>
De grootste bloei van de aloe-cultuur maakte Aruba door onder gezaghebber Jan Helenus Ferguson (1866-1871). De weg door de aloevelden vanuit de stad werd dan ook naar hem genoemd. In de 19e eeuw werd ook een aloeplantage aangelegd in Socotoro; Socotoro is vermoedelijk vernoemd naar het eiland Sokotra of Socotora, destijds een Brits eiland in de Indische Oceaan voor de kust van Yemen. Dat eiland ligt op dezelfde lengtegraad als Aruba en daar wordt ook aloe verbouwd. De legende wil dat Alexander de Grote op aanraden van Aristoteles dit eiland veroverde voor de aloe die hij gebruikte om de wonden van zijn soldaten te genezen. Op de aloeplantage Mon Plaisir van de Fransman Louis Bazin verrees begin 1900 een voor die tijd moderne stoomkookinrichting. Aruba was in de 19e eeuw de grootste leverancier van aloehars, die voornamelijk werd gebruikt voor de productie van laxerende middelen. De aloehars werd naar het buitenland geexporteerd, voor het merendeel naar New York, maar ook naar Hamburg en naar Londen. De hars uit de Antillen (destijds `Curacaose` genoemd) was een van de beste ter wereld en duurder dan de andere soorten op de markt. Het aandeel van Aruba in de `Curacaose` export was ruim 90%. In de economie van de tijd voor de komst van de olie-industrie betekende de aloe een redelijke bron van inkomsten, vooral voor de kleine cunucero. In tijden van werkeloosheid (de droge tijd) was de aloteelt een goede bron van bestaan. Begin 1900 werd het eerste wetenschappelijk onderzoek op de aloeplant verricht. Daarbij werd de genezende werking van aloe op verbranding door zonnestraling en andere brandwonden onomstotelijk bevestigd. Door de komst van de olie-industrie veranderde er veel op de arbeidsmarkt op Aruba en raakte de aloeteelt wat op de achtergrond. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de aloecultuur weer hervat. In 1949 richtte Casey Eman de eerste aloefabriek van Aruba op, onder de naam Aruba Aloe Products Company. Destijds werden de aloesappen plaatselijk bewerkt tot aloene en verscheept naar de Verenigde Staten.
De productie van Arubaanse aloe bedroeg in 1951 ongeveer 15.000 pond oftewel 30% van de totale wereldopbrengst. Na het indampen van het harssap in open koperen potten van ca. 200 liter was het aloe-product klaar voor export voor vooral de geneeskundige en cosmetische industrie in USA en Europa. Aloe-industrie op Aruba was toentertijd een vuil en zwaar lichamelijk werk met een schraal loon voor haar seizoen-arbeiders. Aruba werd een van de grootste aloeproducenten van de wereld wegens de goede kwaliteit aloe.<ref name="Aloe"/>
Conoci na Aruba tabata e plantage di aloe di Mon Plaisir y Sividivi.
aloë-cultuur, die op Bonaire en Aruba veel voorkomt, maar waarvan op het eiland Curacao maar twee
aanplantingen op eenigszins ruime schaal bestaan).
Rond 1850 werden er enkele aloe plantages op Aruba gesticht die tot 1868 door het gouvernement geexploiteerd werden. Hierna kwam de aloeteelt in particuliere handen.
==== Uzo ====
Ta come of bebe e blanco di aloe pa problema di artritis, diabetes, tosamento y ulcera na stoma. Tambe por hunta e blanco riba curpa y cuero pa kita dolor of trata un herida of kemadura. Tambe sa laba cabey cune. Algun gota di e zeta geel of juice di aloe mescla cu awa ta bon pa un purgashi di e curpa. Pa problema di cuero, manera carpata, of di digestion di animalnan domestico tambe ta uza e likido di aloe.<ref>Remedinan di tera, Grupo di Noord, 2010</ref> Bij het beschilderen van buitenmuren worden gesneden aleobladeren in de waterverf gedaan.
{{Appendix}}
--------------------
'''Francesco Corallo''' (nasé [[19 di sèptèmber]] [[1960]] na Catania, [[Italia]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), tambe konosí komo ''King of the Slots''<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref>, ta un empresario i doño di kasino italiano-hulandes.<ref name=":3" /> Corallo a nase na Catania, Sisilia, i a biba riba e isla karibense di Sint Maarten for di tempu ku e tabatin dieshete aña.<ref name=":5" /> E ta mas konosí pa su empresanan den e industria di wega di plaka i su enbolbimentu den vários kontroversia legal.
{{Appendix}}
----
'''Francesco Corallo''' ([[Catania (stad)|Catania]], [[Italië]], [[1960]]<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|titel=La vita d'azzardo di Francesco Corallo tra il padre boss e l'entourage di Fini|bezochtdatum=2018-10-14|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=2013-08-04|werk=La Repubblica|uitgever=|taal=it|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728155350/https://www.repubblica.it/cronaca/2012/05/30/news/la_vita_d_azzardo_di_francesco_corallo_tra_il_padre_boss_e_l_entourage_di_fini-64287400/?refresh_ce|archiefdatum=2020-07-28}}</ref>), ookwel bekend als “King of the Slots”,<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-claims-his-phone-was-hacked-on-orders-of-italy-and-the-netherlands |titel=Corallo claims his phone was hacked on orders of Italy and the Netherlands |datum=18 januari 2022 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |taal=en}}</ref> is een [[Italië|Italiaans]]-[[Nederland|Nederlands]]<ref name=":3" /> [[zakenman]] en [[Casino (gokken)|casino]]-eigenaar op het [[Caribische eilanden|Caribische eiland]] [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]].<ref name=":5" />
== Levensloop ==
Corallo bezit diverse casino's, waaronder drie in Sint-Maarten<ref>{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |titel=Corallo will rebuild Starz Casino in Cupecoy |datum=2018-01-19 |bezochtdatum=2019-12-19 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://stmaartennews.com/business/corallo-will-rebuild-starz-casino-cupecoy/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref> en daarnaast ook in Santo Domingo en [[Panama (land)|Panama]]. Voorheen bezat hij ook een gokgelegenheid in [[Curaçao]], maar daar verloor hij zijn licentie nadat zijn naam boven kwam drijven in de praktijken rondom [[Gerrit Schotte]].<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |titel=English/Italian :The Biography Of Francesco Corallo “The Godfather” Of The Caribbean Part 1 |achternaam=Galli |voornaam=Eva |datum=2016-12-14 |bezochtdatum=2018-10-14 |werk=St Maarten News |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200728165936/https://sxmgovernment.com/2016/12/14/english-italian-the-biography-of-francesco-corallo-the-godfather-of-the-caribbean-part-1/ |archiefdatum=2020-07-28 |dodeurl=ja}}</ref> Het onderzoek hiernaar kwam aan het rollen na een verzoek om referenties door Schotte aan de Italiaanse regering voor de aanstelling van Corallo in een hoge positie bij een financiële instelling op de Antillen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |titel=Schotte behind bars 18 months |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=6 december 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald Newspaper St. Maarten |uitgever= |taal= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204743/https://www.thedailyherald.sx/islands/83340-schotte-behind-bars-18-months |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Toen Corallo in 2011 gearresteerd werd door de Italiaanse financiële politie (''Guardia di Financa''), beriep hij zich op [[diplomatieke immuniteit]] omdat hij een diplomaat van Dominica zou zijn. Hij bezat namelijk een Dominicaans diplomatiek paspoort dat hij illegaal gekocht had, juist om aan arrestatie in Italië te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/cc-francesco-corallo-bought-his-diplomatic-passport/ |titel=Francesco Corallo bought his diplomatic passport |datum=2017-01-03 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Curaçao Chronicle |taal=en |via=Knipselkrant}}</ref> De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken ging niet mee in zijn claim: hij verklaarde dat diplomatieke immuniteit in het gastland (hier: Italië) niet van toepassing is voor iemand die betrokken is in belangrijke economische activiteiten.<ref>{{Citeer web |url=https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |titel=Inside Dominica IV: Government or enemy of people? |datum=2011-11-18 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dominica news online most popular |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204744/https://sakafete.com/inside-dominica-iv-government-or-enemy-of-people/ |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref>
Eind 2016 werd Corallo op [[Sint Maarten (eiland)|St.-Maarten]] gearresteerd op [[verdenking]] van [[belastingontduiking]], [[Witwassen|witwasserij]], [[Verduistering (misdrijf)|verduistering]] en lidmaatschap van een internationale [[Georganiseerde misdaad|criminele organisatie]]. In afwachting van uitzetting werd hij maandenlang in een [[Philipsburg|Philipsburgse]] [[politiebureau]] in verzekerde bewaring gesteld.<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |titel=Corallo wins case at Human Rights Court |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=9 oktober 2018 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204746/https://www.thedailyherald.sx/islands/81459-corallo-wins-case-at-human-rights-court |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=ja}}</ref> Het [[Europees Hof voor de Rechten van de Mens]] bepaalde later dat de omstandigheden rond de bewaring van Corallo in St.-Maarten inhumaan waren, maar oordeelde ook dat de bewaring zelf niet onrechtmatig leek.<ref name=":2" /> In augustus 2017 werd Corallo na een juridische strijd door Sint-Maarten uitgeleverd aan Italië.<ref>{{Citeer web |url=https://online.flipbuilder.com/toms/occx/files/basic-html/page37.html |titel=Ayera tardi Francesco Corallo a keda extradita pa Italia |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=2017-08-17 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Awemainta |uitgever= |taal=pap |archiefurl= |archiefdatum= |dodeurl= |via=Online Flipbuilder}}</ref><ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/legal-documents/judgments/137-judgements/8062-fransesco-corallo-may-be-extradited |titel=Francesco Corallo may be extradited |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=20 juni 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Dutch Caribbean Legal Portal |uitgever= |taal=en}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.soualigapost.com/en/news/16220/justice/francesco-corallo-was-extradited-italy |titel=Francesco Corallo (Catania, Italy, 1960) was extradited today to Italy |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=16 augustus 2017 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=Souliga Post |uitgever= |taal=en |archiefurl= |archiefdatum=}}</ref> Eenmaal aangekomen in Italië werd hij vrijgelaten<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son#:~:text=allegedly%20tried%20to%20extort%20his%20son,-Islands%2004%20May&text=PHILIPSBURG%2D%2DGaetano%20Corallo%2C%20father,Italy%20where%20he%20presently%20resides. |titel=Corallo Sr. allegedly tried to extort his son |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=11 mei 2024 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=The Daily Herald |uitgever= |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180613053454/http://curacaochronicle.com/judicial/corallo-sr-allegedly-tried-to-extort-his-son/ |archiefdatum=2018-06-13}}</ref> en een klein jaar later, in juli 2018, keerde hij weer terug naar Sint-Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/businessman-corallo-returns-to-st-maarten#:~:text=Maarten,-Islands%2026%20July&text=PHILIPSBURG%2D%2DAtlantis%20Group%20owner,in%20Italy%20and%20can%20travel. |titel=Businessman Corallo returns to St. Maarten |datum=2018-07-26 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=the Daily Herald |taal=en}}</ref>
In 2016 werd door de aanklager in Rome aan zijn collega's in St.-Maarten gevraagd drie boten van Corallo [[Inbeslagname|in beslag te nemen]] en te verkopen met als doel 215,4 miljoen euro aan onrechtmatige winsten van de zakenman terug te vorderen. Na een juridische strijd waarin Corallo tegen de verkoop van zijn boten streed, gaf een Philisburgse rechtbank in 2019 definitief haar fiat voor de verkoop.<ref name=":5">{{Citeer web |url=https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |titel=Court allows prosecutor to sell Corallo’s boats |datum=2019-02-13 |bezochtdatum=11 mei 2024 |werk=StMaartenNews.com |taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219204747/https://stmaartennews.com/judicial/court-allows-prosecutor-sell-corallos-boats/ |archiefdatum=2019-12-19}}</ref>
== Persoonlijk ==
Francesco Corallo heeft een vertroebelde relatie met zijn vader, [[Gaetane Corallo]]. Het is echter onbekend wat voor rol de vader speelt in zijn zoons leven: in 2010 werd door de rechtbank van Rome gesteld dat hun relatie verbroken is en er geen zakelijk verband tussen de twee bestaat. Later werd door de civiele rechtbank van Rome een bevel uitgevaardigd waarin het Italiaanse Ministerie van Binnenlandse Zaken opgedragen werd elke verwijzing van Corallo en zijn broer met hun vader te verwijderen van de website.<ref name=":1" /> In 2016 beschuldigde de vader Francesco weer van geldvervreemding, een voorval dat zo'n dertig jaar eerder plaatsgevonden zou hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://knipselkrant-curacao.com/dh-corallo-sr-sticks-to-claim-on-son-expected-his-arrest/ |titel=Corallo Sr. sticks to claim on son, expected his arrest |achternaam= |voornaam= |auteur= |datum=15 december 2016 |bezochtdatum= |werk=Daily Herald |uitgever= |taal=en |dodeurl= |via=Knipselkrant |dodelink=}}</ref> Hier is echter nooit bewijs voor gevonden en Corallo overwoog meerdere [[Smaad|smaadzaken]] tegen zijn vader aan te spannen.<ref name=":4" />
== Referenties ==
{{References}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =63318783|titulo=Gilbert Wawoe}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Wawoe, Gilbert}}
[[:Category:Hende]]
[[:Category:Korsou]]
br0dm4gj5zvswavuxhfqac4og0ulafb
Usuario:Caribiana/Sandbox/Flora
2
7903
189945
189813
2026-05-05T16:25:08Z
Caribiana
8320
189945
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Sargassum
}}
'''Sargassum''' ta un genero di algae maron marino. E nomber científiko di e género a wòrdu publiká na 1820 pa Carl Adolph Agardh.[1] E tipo di espesie di e género ta Fucus baccifer (Turner) C. Agardh, ku awor ta wòrdu konsiderá un sinónimo di Sargassum natans (Linnaeus) Gaillon. Segun Strasburger, e género ta kontené mas o ménos 250 espesie. Den e database di Algae tin no menos cu 359 nomber di especie cu a wordo acepta.
== Descripcion ==
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Etimologia ==
E género ta inkluí tambe dos espesie puramente pelágiko òf planktóniko (Sargassum natans i Sargassum fluitans). Esakinan ta bula libremente den e awa di superfisie, por ehèmpel den e Laman Sargasso, ku ta haña su nòmber for di e Sargassum. Nan reprodukshon ta tuma lugá solamente vegetativamente dor di e kiebro di e talo.
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
k2w0tynrweiwi9vpupj2wlary7td0wt
189946
189945
2026-05-05T16:35:43Z
Caribiana
8320
189946
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division=
| clase =
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di algae marino color maron. E ta pertenece na e famia Sargassaceae y a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820.
E tipo di espesie di e género ta Fucus baccifer (Turner) C. Agardh, ku awor ta wòrdu konsiderá un sinónimo di Sargassum natans (Linnaeus) Gaillon. Segun Strasburger, e género ta kontené mas o ménos 250 espesie. Den e database di Algae tin no menos cu 359 nomber di especie cu a wordo acepta.
== Descripcion ==
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Etimologia ==
E género ta inkluí tambe dos espesie puramente pelágiko òf planktóniko (Sargassum natans i Sargassum fluitans). Esakinan ta bula libremente den e awa di superfisie, por ehèmpel den e Laman Sargasso, ku ta haña su nòmber for di e Sargassum. Nan reprodukshon ta tuma lugá solamente vegetativamente dor di e kiebro di e talo.
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
8qwq0204gk8244xie4o40wmpdqf79xc
189947
189946
2026-05-05T16:39:01Z
Caribiana
8320
189947
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division=
| clase =
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di algae marino color maron. E ta pertenece na e famia Sargassaceae y a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun Strasburger, e genero ta constitui pa mas o menos 250 [[espesie|especie]]. Den e database di algae tin no menos cu 359 nomber di especie cu a wordo acepta.
== Descripcion ==
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Etimologia ==
E género ta inkluí tambe dos espesie puramente pelágiko òf planktóniko (Sargassum natans i Sargassum fluitans). Esakinan ta bula libremente den e awa di superfisie, por ehèmpel den e Laman Sargasso, ku ta haña su nòmber for di e Sargassum. Nan reprodukshon ta tuma lugá solamente vegetativamente dor di e kiebro di e talo.
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
1mx3ifo6y5xa5m947oxg3jdni1eent1
189948
189947
2026-05-05T16:40:29Z
Caribiana
8320
189948
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division=
| clase =
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di algae marino color maron. E ta pertenece na e famia Sargassaceae y a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun Strasburger, e genero ta constitui pa mas o menos 250 [[espesie|especie]]. Den e database di algae tin no menos cu 359 nomber di especie cu a wordo acepta.
== Descripcion ==
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Etimologia ==
E género ta inkluí tambe dos espesie puramente pelágiko òf planktóniko (Sargassum natans i Sargassum fluitans). Esakinan ta bula libremente den e awa di superfisie, por ehèmpel den e Laman Sargasso, ku ta haña su nòmber for di e Sargassum. Nan reprodukshon ta tuma lugá solamente vegetativamente dor di e kiebro di e talo.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
07vwxpg8fu9gohedjdk75il3yoh4u6m
189949
189948
2026-05-05T16:42:18Z
Caribiana
8320
189949
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di algae marino color maron. E ta pertenece na e famia Sargassaceae y a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun Strasburger, e genero ta constitui pa mas o menos 250 [[espesie|especie]]. Den e database di algae tin no menos cu 359 nomber di especie cu a wordo acepta.
== Descripcion ==
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Etimologia ==
E género ta inkluí tambe dos espesie puramente pelágiko òf planktóniko (Sargassum natans i Sargassum fluitans). Esakinan ta bula libremente den e awa di superfisie, por ehèmpel den e Laman Sargasso, ku ta haña su nòmber for di e Sargassum. Nan reprodukshon ta tuma lugá solamente vegetativamente dor di e kiebro di e talo.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
i98p5rcidwdv9k68wsud6d85dgu21ph
189950
189949
2026-05-05T16:43:48Z
Caribiana
8320
189950
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di algae marino color maron. E ta pertenece na e famia Sargassaceae y a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun Strasburger, e genero ta constitui pa mas o menos 250 [[espesie|especie]]. Den e banco di dato di algae tin no menos cu 359 nomber di especie cu a wordo acepta.
== Descripcion ==
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Etimologia ==
E género ta inkluí tambe dos espesie puramente pelágiko òf planktóniko (Sargassum natans i Sargassum fluitans). Esakinan ta bula libremente den e awa di superfisie, por ehèmpel den e Laman Sargasso, ku ta haña su nòmber for di e Sargassum. Nan reprodukshon ta tuma lugá solamente vegetativamente dor di e kiebro di e talo.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
n7sae8ip5g7rbeyhawnsycv69imcv9n
189951
189950
2026-05-05T16:47:08Z
Caribiana
8320
189951
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga marino color maron. E ta pertenece na e famia Sargassaceae y a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun Strasburger, e genero ta constitui pa mas o menos 250 [[espesie|especie]]. Den e banco di dato di algae tin no menos cu 359 nomber di especie cu a wordo acepta.
== Descripcion ==
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Etimologia ==
E género ta inkluí tambe dos espesie puramente pelágiko òf planktóniko (Sargassum natans i Sargassum fluitans). Esakinan ta bula libremente den e awa di superfisie, por ehèmpel den e Laman Sargasso, ku ta haña su nòmber for di e Sargassum. Nan reprodukshon ta tuma lugá solamente vegetativamente dor di e kiebro di e talo.
== Islanan ABC ==
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
dwokmzm28gmohcqwkuiclj17um0z42f
189952
189951
2026-05-05T16:54:46Z
Caribiana
8320
189952
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga marino color maron. E ta pertenece na e famia Sargassaceae y a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun Strasburger, e genero ta constitui pa mas o menos 250 [[espesie|especie]]. Den e banco di dato di algae tin no menos cu 359 nomber di especie cu a wordo acepta.
== Descripcion ==
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Etimologia ==
E género ta inkluí tambe dos espesie puramente pelágiko òf planktóniko (Sargassum natans i Sargassum fluitans). Esakinan ta bula libremente den e awa di superfisie, por ehèmpel den e Laman Sargasso, ku ta haña su nòmber for di e Sargassum. Nan reprodukshon ta tuma lugá solamente vegetativamente dor di e kiebro di e talo.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1">
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
izqbwabnd3xra7hg24fql9dheo9lsgh
189953
189952
2026-05-05T17:00:20Z
Caribiana
8320
189953
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga marino color maron. E ta pertenece na e famia Sargassaceae y a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun Strasburger, e genero ta constitui pa mas o menos 250 [[espesie|especie]]. Den e banco di dato di algae tin no menos cu 359 nomber di especie cu a wordo acepta.
== Descripcion ==
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Etimologia ==
E género ta inkluí tambe dos espesie puramente pelágiko òf planktóniko (Sargassum natans i Sargassum fluitans). Esakinan ta bula libremente den e awa di superfisie, por ehèmpel den e Laman Sargasso, ku ta haña su nòmber for di e Sargassum. Nan reprodukshon ta tuma lugá solamente vegetativamente dor di e kiebro di e talo.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
n47hok8kkl6l7txniou41tn8p4s4sxv
189954
189953
2026-05-05T17:07:09Z
Caribiana
8320
189954
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga marino color maron. E ta pertenece na e famia Sargassaceae y a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun Strasburger, e genero ta constitui pa mas o menos 250 [[espesie|especie]]. Den e banco di dato di algae tin no menos cu 359 nomber di especie cu a wordo acepta.
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
== Descripcion ==
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
kfop4cqoxjr1ux5l7sqmemb18g1w5c3
189955
189954
2026-05-05T17:17:09Z
Caribiana
8320
189955
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di Sargassum identifica.
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
== Descripcion ==
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
qo4ago8ktbw5q2ebq3md8hev9hlzlm7
189956
189955
2026-05-05T17:17:49Z
Caribiana
8320
189956
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
== Descripcion ==
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
cmw1id7imv7um0w0d27f1bfl8wwo9dc
189957
189956
2026-05-05T17:29:06Z
Caribiana
8320
189957
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba lama.
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
cmai5l9d0nx3f04kylhlb5tkzgqfaen
189958
189957
2026-05-05T17:50:22Z
Caribiana
8320
189958
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba lama.
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
2w6g1gx4njmhy800xuzjmnbqw2kwwv5
189959
189958
2026-05-05T18:13:28Z
Caribiana
8320
189959
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba lama.
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
== Distribucion ==
Sargassum ta wòrdu haña rònt mundo den lamannan tropikal i subtropikal. Tradishonalmente, e tabata asosia ku e Sargasso Sea, ku a haña su nòmber meskos.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
Importansia ekológiko
Den su estado natural na laman habrí, Sargassum tin un rol esensial:
*ta proveé habitat i protekshon pa fauna marino
*ta kontribuí na produkshon primario (base di kadena alimentisio)
*ta funshoná komo zona di kriansa pa diferente especie
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
3i3pt0w7pix44ox4pm2e2tjqengn7de
189960
189959
2026-05-05T18:21:01Z
Caribiana
8320
189960
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba lama.
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
== Distribucion ==
Sargassum ta wòrdu haña rònt mundo den lamannan tropikal i subtropikal. Tradishonalmente, e tabata asosia ku e Sargasso Sea, ku a haña su nòmber meskos.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
Importansia ekológiko
Den su estado natural na laman habrí, Sargassum tin un rol esensial:
*ta proveé habitat i protekshon pa fauna marino
*ta kontribuí na produkshon primario (base di kadena alimentisio)
*ta funshoná komo zona di kriansa pa diferente especie
Problemanan na kosta
E problema ta surgi ora grandi kantidat di Sargassum yega kosta, manera ta pasa regularmente den Karibe.
Ora e alga:
akumulá riba playa
muri i deskompone
e por:
reducí oxígeno den awa
afektá koral, manglar i yerba di laman
liberá gas manera sulfuro di hidrógeno (ku oló desagradabel)
E efektonan aki por tin impacto direktamente riba:
turismo
peskeria
salú públiko
E Karibe i e Islanan ABC
Den region Karibe, inkluyendo Aruba, Bonaire i Curaçao, afluensianan di Sargassum a bira mas frekuente den último añanan.
Interesantemente, e kantidat ku ta yega ta varia hopi entre e islanan:
Bonaire ta eksperensia e impacto mas grandi, pasobra su posishon geográfiko
Curaçao ta sigui despues
Aruba generalmente ta haña menos kantidat
E diferensia aki ta dependé di:
direkshon di bientu i koriente
posishon geográfiko
topografia di kosta
Algun lugánan spesífiko ta mas vulnerabel pa akumulashon, spesialmente e kostanan di pariba (windward).
== Monitoreo i maneho ==
Diferente pais den Karibe ta usa teknologia pa sigui e moveshon di Sargassum, inkluyendo imagen di satélite y sistema di alerta tempran.
Organisashonnan lokal i regional ta traha huntu pa mehorá monitoreo i respuesta.
Limpiesa di Sargassum ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
sgnu5q87taardg6uufqe5pyg552ld5m
189961
189960
2026-05-05T18:22:23Z
Caribiana
8320
189961
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba lama.
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
== Distribucion ==
Sargassum ta wòrdu haña rònt mundo den lamannan tropikal i subtropikal. Tradishonalmente, e tabata asosia ku e Sargasso Sea, ku a haña su nòmber meskos.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
Importansia ekológiko
Den su estado natural na laman habrí, Sargassum tin un rol esensial:
*ta proveé habitat i protekshon pa fauna marino
*ta kontribuí na produkshon primario (base di kadena alimentisio)
*ta funshoná komo zona di kriansa pa diferente especie
Problemanan na kosta
E problema ta surgi ora grandi kantidat di Sargassum yega kosta, manera ta pasa regularmente den Karibe.
Ora e alga:
akumulá riba playa
muri i deskompone
e por:
reducí oxígeno den awa
afektá koral, manglar i yerba di laman
liberá gas manera sulfuro di hidrógeno (ku oló desagradabel)
E efektonan aki por tin impacto direktamente riba:
turismo
peskeria
salú públiko
E Karibe i e Islanan ABC
Den region Karibe, inkluyendo Aruba, Bonaire i Curaçao, afluensianan di Sargassum a bira mas frekuente den último añanan.
Interesantemente, e kantidat ku ta yega ta varia hopi entre e islanan:
Bonaire ta eksperensia e impacto mas grandi, pasobra su posishon geográfiko
Curaçao ta sigui despues
Aruba generalmente ta haña menos kantidat
E diferensia aki ta dependé di:
direkshon di bientu i koriente
posishon geográfiko
topografia di kosta
Algun lugánan spesífiko ta mas vulnerabel pa akumulashon, spesialmente e kostanan di pariba (windward).
== Monitoreo i maneho ==
Diferente pais den Karibe ta usa teknologia pa sigui e moveshon di Sargassum, inkluyendo imagen di satélite y sistema di alerta tempran.
Organisashonnan lokal i regional ta traha huntu pa mehorá monitoreo i respuesta.
Limpiesa di Sargassum ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
4lxjzetbb3zp6hhjxx5gr0ai1bgk8ct
189962
189961
2026-05-05T18:38:13Z
Caribiana
8320
189962
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-dorado i su abilidat pa bula libremente riba e superfisie di oséano danki na blaasnan chikitu yená ku gas. Su tamaño ta varia hopi, tipikamente ta varia di mas o ménos 10 centimeter pa mas ku 2 meter, ounke den kasonan eksepshonal e por krese asta mas largu.
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente manera mat riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
Den lama habri, ''Sargassum'' ta forma tipo di mat flotante grandi cu ta drif cu biento y coriente. E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito,
crustaseo y turtuganan di lama hubenil.
E sistemanan flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
== Distribucion ==
Sargassum ta wòrdu haña rònt mundo den lamannan tropikal i subtropikal. Tradishonalmente, e tabata asosia ku e Sargasso Sea, ku a haña su nòmber meskos.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
Importansia ekológiko
Den su estado natural na laman habrí, Sargassum tin un rol esensial:
*ta proveé habitat i protekshon pa fauna marino
*ta kontribuí na produkshon primario (base di kadena alimentisio)
*ta funshoná komo zona di kriansa pa diferente especie
Problemanan na kosta
E problema ta surgi ora grandi kantidat di Sargassum yega kosta, manera ta pasa regularmente den Karibe.
Ora e alga:
akumulá riba playa
muri i deskompone
e por:
reducí oxígeno den awa
afektá koral, manglar i yerba di laman
liberá gas manera sulfuro di hidrógeno (ku oló desagradabel)
E efektonan aki por tin impacto direktamente riba:
turismo
peskeria
salú públiko
E Karibe i e Islanan ABC
Den region Karibe, inkluyendo Aruba, Bonaire i Curaçao, afluensianan di Sargassum a bira mas frekuente den último añanan.
Interesantemente, e kantidat ku ta yega ta varia hopi entre e islanan:
Bonaire ta eksperensia e impacto mas grandi, pasobra su posishon geográfiko
Curaçao ta sigui despues
Aruba generalmente ta haña menos kantidat
E diferensia aki ta dependé di:
direkshon di bientu i koriente
posishon geográfiko
topografia di kosta
Algun lugánan spesífiko ta mas vulnerabel pa akumulashon, spesialmente e kostanan di pariba (windward).
== Monitoreo i maneho ==
Diferente pais den Karibe ta usa teknologia pa sigui e moveshon di Sargassum, inkluyendo imagen di satélite y sistema di alerta tempran.
Organisashonnan lokal i regional ta traha huntu pa mehorá monitoreo i respuesta.
Limpiesa di Sargassum ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
fruqdjelo95j6rz7rpsc5xt85fpr1fn
189963
189962
2026-05-05T18:43:26Z
Caribiana
8320
189963
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas. Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta drif cu biento y coriente. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito, crustaseo y turtuganan di lama hubenil.
E sistemanan flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
== Distribucion ==
Sargassum ta wòrdu haña rònt mundo den lamannan tropikal i subtropikal. Tradishonalmente, e tabata asosia ku e Sargasso Sea, ku a haña su nòmber meskos.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
Importansia ekológiko
Den su estado natural na laman habrí, Sargassum tin un rol esensial:
*ta proveé habitat i protekshon pa fauna marino
*ta kontribuí na produkshon primario (base di kadena alimentisio)
*ta funshoná komo zona di kriansa pa diferente especie
Problemanan na kosta
E problema ta surgi ora grandi kantidat di Sargassum yega kosta, manera ta pasa regularmente den Karibe.
Ora e alga:
akumulá riba playa
muri i deskompone
e por:
reducí oxígeno den awa
afektá koral, manglar i yerba di laman
liberá gas manera sulfuro di hidrógeno (ku oló desagradabel)
E efektonan aki por tin impacto direktamente riba:
turismo
peskeria
salú públiko
E Karibe i e Islanan ABC
Den region Karibe, inkluyendo Aruba, Bonaire i Curaçao, afluensianan di Sargassum a bira mas frekuente den último añanan.
Interesantemente, e kantidat ku ta yega ta varia hopi entre e islanan:
Bonaire ta eksperensia e impacto mas grandi, pasobra su posishon geográfiko
Curaçao ta sigui despues
Aruba generalmente ta haña menos kantidat
E diferensia aki ta dependé di:
direkshon di bientu i koriente
posishon geográfiko
topografia di kosta
Algun lugánan spesífiko ta mas vulnerabel pa akumulashon, spesialmente e kostanan di pariba (windward).
== Monitoreo i maneho ==
Diferente pais den Karibe ta usa teknologia pa sigui e moveshon di Sargassum, inkluyendo imagen di satélite y sistema di alerta tempran.
Organisashonnan lokal i regional ta traha huntu pa mehorá monitoreo i respuesta.
Limpiesa di Sargassum ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
rc5gqj3zfwicuyg337u10fkej7nk7pt
189964
189963
2026-05-05T18:47:39Z
Caribiana
8320
189964
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas. Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito, crustaseo y turtuga di lama hubenil.
E sistemanan flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
Sargassum ta wòrdu haña rònt mundo den lamannan tropikal i subtropikal. Tradishonalmente, e tabata asosia ku e Sargasso Sea, ku a haña su nòmber meskos.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
Importansia ekológiko
Den su estado natural na laman habrí, Sargassum tin un rol esensial:
*ta proveé habitat i protekshon pa fauna marino
*ta kontribuí na produkshon primario (base di kadena alimentisio)
*ta funshoná komo zona di kriansa pa diferente especie
Problemanan na kosta
E problema ta surgi ora grandi kantidat di Sargassum yega kosta, manera ta pasa regularmente den Karibe.
Ora e alga:
akumulá riba playa
muri i deskompone
e por:
reducí oxígeno den awa
afektá koral, manglar i yerba di laman
liberá gas manera sulfuro di hidrógeno (ku oló desagradabel)
E efektonan aki por tin impacto direktamente riba:
turismo
peskeria
salú públiko
E Karibe i e Islanan ABC
Den region Karibe, inkluyendo Aruba, Bonaire i Curaçao, afluensianan di Sargassum a bira mas frekuente den último añanan.
Interesantemente, e kantidat ku ta yega ta varia hopi entre e islanan:
Bonaire ta eksperensia e impacto mas grandi, pasobra su posishon geográfiko
Curaçao ta sigui despues
Aruba generalmente ta haña menos kantidat
E diferensia aki ta dependé di:
direkshon di bientu i koriente
posishon geográfiko
topografia di kosta
Algun lugánan spesífiko ta mas vulnerabel pa akumulashon, spesialmente e kostanan di pariba (windward).
== Monitoreo i maneho ==
Diferente pais den Karibe ta usa teknologia pa sigui e moveshon di Sargassum, inkluyendo imagen di satélite y sistema di alerta tempran.
Organisashonnan lokal i regional ta traha huntu pa mehorá monitoreo i respuesta.
Limpiesa di Sargassum ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
ln9ideh5myncx8nw9l2u5gix3w26g77
189965
189964
2026-05-05T18:49:14Z
Caribiana
8320
/* Descripcion */
189965
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas. Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito, crustaseo y turtuga di lama hubenil.
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
Sargassum ta wòrdu haña rònt mundo den lamannan tropikal i subtropikal. Tradishonalmente, e tabata asosia ku e Sargasso Sea, ku a haña su nòmber meskos.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
Importansia ekológiko
Den su estado natural na laman habrí, Sargassum tin un rol esensial:
*ta proveé habitat i protekshon pa fauna marino
*ta kontribuí na produkshon primario (base di kadena alimentisio)
*ta funshoná komo zona di kriansa pa diferente especie
Problemanan na kosta
E problema ta surgi ora grandi kantidat di Sargassum yega kosta, manera ta pasa regularmente den Karibe.
Ora e alga:
akumulá riba playa
muri i deskompone
e por:
reducí oxígeno den awa
afektá koral, manglar i yerba di laman
liberá gas manera sulfuro di hidrógeno (ku oló desagradabel)
E efektonan aki por tin impacto direktamente riba:
turismo
peskeria
salú públiko
E Karibe i e Islanan ABC
Den region Karibe, inkluyendo Aruba, Bonaire i Curaçao, afluensianan di Sargassum a bira mas frekuente den último añanan.
Interesantemente, e kantidat ku ta yega ta varia hopi entre e islanan:
Bonaire ta eksperensia e impacto mas grandi, pasobra su posishon geográfiko
Curaçao ta sigui despues
Aruba generalmente ta haña menos kantidat
E diferensia aki ta dependé di:
direkshon di bientu i koriente
posishon geográfiko
topografia di kosta
Algun lugánan spesífiko ta mas vulnerabel pa akumulashon, spesialmente e kostanan di pariba (windward).
== Monitoreo i maneho ==
Diferente pais den Karibe ta usa teknologia pa sigui e moveshon di Sargassum, inkluyendo imagen di satélite y sistema di alerta tempran.
Organisashonnan lokal i regional ta traha huntu pa mehorá monitoreo i respuesta.
Limpiesa di Sargassum ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
flwset4v9066ni8nb4ug3lf839ags81
189966
189965
2026-05-05T18:57:51Z
Caribiana
8320
189966
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas. Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito, crustaseo y turtuga di lama hubenil.
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lamanan tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.Tradishonalmente, e tabata asosia ku e Sargasso Sea, ku a haña su nòmber meskos.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" (GASB). E faha masivo aki ta extende for di costa west di [[Afrika|Africa]] atraves di Atlantico te den Caribe y por contene decenas di miyones di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e cresemento inusual aki por ta mara na:
*subida di temperatura di oséano (kambio di klima)
*enrikesimentu di nutriente (p.e., derame di riu manera for di Amazonia)
* kambionan den coriente di lama
---
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
Importansia ekológiko
Den su estado natural na laman habrí, Sargassum tin un rol esensial:
*ta proveé habitat i protekshon pa fauna marino
*ta kontribuí na produkshon primario (base di kadena alimentisio)
*ta funshoná komo zona di kriansa pa diferente especie
Problemanan na kosta
E problema ta surgi ora grandi kantidat di Sargassum yega kosta, manera ta pasa regularmente den Karibe.
Ora e alga:
akumulá riba playa
muri i deskompone
e por:
reducí oxígeno den awa
afektá koral, manglar i yerba di laman
liberá gas manera sulfuro di hidrógeno (ku oló desagradabel)
E efektonan aki por tin impacto direktamente riba:
turismo
peskeria
salú públiko
E Karibe i e Islanan ABC
Den region Karibe, inkluyendo Aruba, Bonaire i Curaçao, afluensianan di Sargassum a bira mas frekuente den último añanan.
Interesantemente, e kantidat ku ta yega ta varia hopi entre e islanan:
Bonaire ta eksperensia e impacto mas grandi, pasobra su posishon geográfiko
Curaçao ta sigui despues
Aruba generalmente ta haña menos kantidat
E diferensia aki ta dependé di:
direkshon di bientu i koriente
posishon geográfiko
topografia di kosta
Algun lugánan spesífiko ta mas vulnerabel pa akumulashon, spesialmente e kostanan di pariba (windward).
== Monitoreo i maneho ==
Diferente pais den Karibe ta usa teknologia pa sigui e moveshon di Sargassum, inkluyendo imagen di satélite y sistema di alerta tempran.
Organisashonnan lokal i regional ta traha huntu pa mehorá monitoreo i respuesta.
Limpiesa di Sargassum ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
egvdgiuluzvzlfzvhdvvbyd8ab1l309
189967
189966
2026-05-05T19:11:40Z
Caribiana
8320
189967
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas. Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito, crustaseo y turtuga di lama hubenil.
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lamanan tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.Tradishonalmente, e tabata asosia ku e Sargasso Sea, ku a haña su nòmber meskos.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" (GASB). E faha masivo aki ta extende for di costa west di [[Afrika|Africa]] atraves di Atlantico te den Caribe y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e cresemento inusual aki por ta relaciona cu:
* subida di temperatura di ocean (cambio di clima)
* fertilisacion di nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]])
* cambionan den e patronchi di coriente
Importansia ekológiko
Den su estado natural na laman habrí, Sargassum tin un rol esensial:
*ta proveé habitat i protekshon pa fauna marino
*ta kontribuí na produkshon primario (base di kadena alimentisio)
*ta funshoná komo zona di kriansa pa diferente especie
Problemanan na kosta
E problema ta surgi ora grandi kantidat di Sargassum yega kosta, manera ta pasa regularmente den Karibe.
Ora e alga:
akumulá riba playa
muri i deskompone
e por:
reducí oxígeno den awa
afektá koral, manglar i yerba di laman
liberá gas manera sulfuro di hidrógeno (ku oló desagradabel)
E efektonan aki por tin impacto direktamente riba:
turismo
peskeria
salú públiko
E Karibe i e Islanan ABC
Den region Karibe, inkluyendo Aruba, Bonaire i Curaçao, afluensianan di Sargassum a bira mas frekuente den último añanan.
Interesantemente, e kantidat ku ta yega ta varia hopi entre e islanan:
Bonaire ta eksperensia e impacto mas grandi, pasobra su posishon geográfiko
Curaçao ta sigui despues
Aruba generalmente ta haña menos kantidat
E diferensia aki ta dependé di:
direkshon di bientu i koriente
posishon geográfiko
topografia di kosta
Algun lugánan spesífiko ta mas vulnerabel pa akumulashon, spesialmente e kostanan di pariba (windward).
== Monitoreo i maneho ==
Diferente pais den Karibe ta usa teknologia pa sigui e moveshon di Sargassum, inkluyendo imagen di satélite y sistema di alerta tempran.
Organisashonnan lokal i regional ta traha huntu pa mehorá monitoreo i respuesta.
Limpiesa di Sargassum ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
a6r15vv9vqhwk8dxcguwaakxi015gi0
189978
189967
2026-05-05T19:22:31Z
Caribiana
8320
189978
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas. Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito, crustaseo y turtuga di lama hubenil.
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lamanan tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB). E faha masivo aki ta extende for di costa west di [[Afrika|Africa]] atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu:
* subida di temperatura di ocean (cambio di clima)
* fertilisacion di nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]])
* cambionan den e patronchi di coriente
== Ecologia ==
Den su estado natural na lama habr, ''Sargassum'' tin un rol ecologico esencial, cu ta pa:
* provee habitat y proteccion pa fauna marino
* contribui na produccion primario (base di cadena alimentiscio)
* funciona como zona di crio pa diferente especie
Problemanan na kosta
E problema ta surgi ora grandi kantidat di Sargassum yega kosta, manera ta pasa regularmente den Karibe.
Ora e alga:
akumulá riba playa
muri i deskompone
e por:
reducí oxígeno den awa
afektá koral, manglar i yerba di laman
liberá gas manera sulfuro di hidrógeno (ku oló desagradabel)
E efektonan aki por tin impacto direktamente riba:
turismo
peskeria
salú públiko
E Karibe i e Islanan ABC
Den region Karibe, inkluyendo Aruba, Bonaire i Curaçao, afluensianan di Sargassum a bira mas frekuente den último añanan.
Interesantemente, e kantidat ku ta yega ta varia hopi entre e islanan:
Bonaire ta eksperensia e impacto mas grandi, pasobra su posishon geográfiko
Curaçao ta sigui despues
Aruba generalmente ta haña menos kantidat
E diferensia aki ta dependé di:
direkshon di bientu i koriente
posishon geográfiko
topografia di kosta
Algun lugánan spesífiko ta mas vulnerabel pa akumulashon, spesialmente e kostanan di pariba (windward).
== Monitoreo i maneho ==
Diferente pais den Karibe ta usa teknologia pa sigui e moveshon di Sargassum, inkluyendo imagen di satélite y sistema di alerta tempran.
Organisashonnan lokal i regional ta traha huntu pa mehorá monitoreo i respuesta.
Limpiesa di Sargassum ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
sv4qsm1k43nbtb01uftw8pbi64md6nt
189983
189978
2026-05-05T19:29:00Z
Caribiana
8320
/* Ecologia */
189983
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas. Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito, crustaseo y turtuga di lama hubenil.
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lamanan tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB). E faha masivo aki ta extende for di costa west di [[Afrika|Africa]] atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu:
* subida di temperatura di ocean (cambio di clima)
* fertilisacion di nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]])
* cambionan den e patronchi di coriente
== Ecologia ==
Den su estado natural na lama habr, ''Sargassum'' tin un rol ecologico esencial, cu ta pa:
* provee habitat y proteccion pa fauna marino
* contribui na produccion primario (base di cadena alimentiscio)
* funciona como zona di crio pa diferente especie
Sinembargo, problemanan ta surgi ora grandi cantidad di ''Sargassum'' yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por:
* reducí oxígeno den awa
* afecta [[coral]], mangel y [[yerba di lama]]
* libera gas manera sulfuro di hidrógeno (cu holo desagradabel)
E efectonan aki por tin impacto directamente riba turismo, pesca y salud publico.
== Islanan ABC ==
Na e islanan Aruba, Bonaire i Curaçao, mescos cu e region di Caribe, e yegada di Sargassum a bira mas frekuente den último añanan. Interesantemente, e cantidad cu ta yega ta varia hopi entre e islanan:
* Boneiro ta experensia e impacto mas grandi, pasobra su posishon geográfiko
Curaçao ta sigui despues
Aruba generalmente ta haña menos kantidat
E diferensia aki ta dependé di:
direkshon di bientu i koriente
posishon geográfiko
topografia di kosta
Algun lugánan spesífiko ta mas vulnerabel pa akumulashon, spesialmente e kostanan di pariba (windward).
== Monitoreo i maneho ==
Diferente pais den Karibe ta usa teknologia pa sigui e moveshon di Sargassum, inkluyendo imagen di satélite y sistema di alerta tempran.
Organisashonnan lokal i regional ta traha huntu pa mehorá monitoreo i respuesta.
Limpiesa di Sargassum ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
o0s61dolq7xwit52jfl5abjwf7nl8qv
189985
189983
2026-05-05T19:31:08Z
Caribiana
8320
189985
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito, crustaseo y turtuga di lama hubenil.
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB). E faha masivo aki ta extende for di costa west di [[Afrika|Africa]] atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu:
* subida di temperatura di ocean (cambio di clima)
* fertilisacion di nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]])
* cambionan den e patronchi di coriente
== Ecologia ==
Den su estado natural na lama habr, ''Sargassum'' tin un rol ecologico esencial, cu ta pa:
* provee habitat y proteccion pa fauna marino
* contribui na produccion primario (base di cadena alimentiscio)
* funciona como zona di crio pa diferente especie
Sinembargo, problemanan ta surgi ora grandi cantidad di ''Sargassum'' yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por:
* reducí oxígeno den awa
* afecta [[coral]], mangel y [[yerba di lama]]
* libera gas manera sulfuro di hidrógeno (cu holo desagradabel)
E efectonan aki por tin impacto directamente riba turismo, pesca y salud publico.
== Islanan ABC ==
Na e islanan Aruba, Bonaire i Curaçao, mescos cu e region di Caribe, e yegada di Sargassum a bira mas frekuente den último añanan. Interesantemente, e cantidad cu ta yega ta varia hopi entre e islanan:
* Boneiro ta experensia e impacto mas grandi, pasobra su posishon geográfiko
Curaçao ta sigui despues
Aruba generalmente ta haña menos kantidat
E diferensia aki ta dependé di:
direkshon di bientu i koriente
posishon geográfiko
topografia di kosta
Algun lugánan spesífiko ta mas vulnerabel pa akumulashon, spesialmente e kostanan di pariba (windward).
== Monitoreo i maneho ==
Diferente pais den Karibe ta usa teknologia pa sigui e moveshon di Sargassum, inkluyendo imagen di satélite y sistema di alerta tempran.
Organisashonnan lokal i regional ta traha huntu pa mehorá monitoreo i respuesta.
Limpiesa di Sargassum ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
kr9p28j5cn9rw6undt3qpidzjqqzvni
189986
189985
2026-05-05T19:55:03Z
Caribiana
8320
189986
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito, crustaseo y turtuga di lama hubenil.
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB). E faha masivo aki ta extende for di costa west di [[Afrika|Africa]] atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), fertilisacion di nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa:
* provee habitat y refugio pa bida marino
* sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda)
* funciona como area di crio pa diferente especie
Sinembargo, problemanan ta surgi ora gran cantidad di ''Sargassum'' yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por:
* reduci e nivel di oxigeno den awa
* afecta rif di [[koral|coral]], mangel y veltnan di [[yerba di lama]]
* saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webu putri”)
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.
== Islanan ABC ==
Mescos cu den region di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den ultimo añanan. Interesantemente, e cantidad cu ta yega ta varia hopi entre e islanan:
* Boneiro ta experencia e impacto mas grandi comparativamente
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta haya menos cantidad
E diferencia aki ta depende di e direccion di coriente y biento, posicion geografico di e isla y topografia di su costa.
Algun lugánan spesífiko ta mas vulnerabel pa akumulashon, spesialmente e kostanan di pariba (windward).
== Monitoreo i maneho ==
Diferente pais den Karibe ta usa teknologia pa sigui e moveshon di Sargassum, inkluyendo imagen di satélite y sistema di alerta tempran.
Organisashonnan lokal i regional ta traha huntu pa mehorá monitoreo i respuesta.
Limpiesa di Sargassum ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
hvd7bc10j69r7pzw797gjo0gtil8m59
189988
189986
2026-05-05T20:00:29Z
Caribiana
8320
189988
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito, crustaseo y turtuga di lama hubenil.
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB). E faha masivo aki ta extende for di costa west di [[Afrika|Africa]] atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), fertilisacion di nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa:
* provee habitat y refugio pa bida marino
* sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda)
* funciona como area di crio pa diferente especie
Sinembargo, problemanan ta surgi ora gran cantidad di ''Sargassum'' yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por:
* reduci e nivel di oxigeno den awa
* afecta rif di [[koral|coral]], mangel y veldnan di [[yerba di lama]]
* saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webu putri”)
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro caminda den Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den ultimo añanan. Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega ta varia hopi entre e islanan:
* Boneiro ta experencia e impacto mas grandi comparativamente
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta haya menos cantidad
E diferencia aki ta depende di e direccion di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e di su costa.
Algun lugánan spesífiko ta mas vulnerabel pa akumulashon, spesialmente e kostanan di pariba (windward).
== Monitoreo i maneho ==
Diferente pais den Karibe ta usa teknologia pa sigui e moveshon di Sargassum, inkluyendo imagen di satélite y sistema di alerta tempran.
Organisashonnan lokal i regional ta traha huntu pa mehorá monitoreo i respuesta.
Limpiesa di Sargassum ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
5qu3szat3kibxok0s7jek3j85g4gjal
189989
189988
2026-05-05T20:15:18Z
Caribiana
8320
189989
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito, crustaseo y turtuga di lama hubenil.
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB). E faha masivo aki ta extende for di costa west di [[Afrika|Africa]] atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), fertilisacion di nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa:
* provee habitat y refugio pa bida marino
* sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda)
* funciona como area di crio pa diferente especie
Sinembargo, problemanan ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por:
* reduci e nivel di oxigeno den awa
* afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]]
* saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”)
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den e ultimo añanan. Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:
* Boneiro tin e tendencis di experencia e impacto mas grandi comparativamente
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa.
Algun luganan specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa pariba (riba biento).
== Monitoreo i maneho ==
Diferente pais den Karibe ta usa teknologia pa sigui e moveshon di Sargassum, inkluyendo imagen di satélite y sistema di alerta tempran.
Organisashonnan lokal i regional ta traha huntu pa mehorá monitoreo i respuesta.
Limpiesa di Sargassum ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
1rf2biit379dv42zadzs784o3w0ohpz
189990
189989
2026-05-05T20:34:20Z
Caribiana
8320
189990
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito, crustaseo y turtuga di lama hubenil.
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB). E faha masivo aki ta extende for di costa west di [[Afrika|Africa]] atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), fertilisacion di nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa:
* provee habitat y refugio pa bida marino
* sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda)
* funciona como area di crio pa diferente especie
Sinembargo, problemanan ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por:
* reduci e nivel di oxigeno den awa
* afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]]
* saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”)
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den e ultimo añanan. Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:
* Boneiro tin e tendencis di experencia e impacto mas grandi comparativamente
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa.
Algun luganan specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa pariba (riba biento).
E islanan ta haci uzo di tecnologia pa sigui movecion di e alga, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran. Organisacionnan involvi den esaki ta Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Agencia Meteorologico di Corsou.
--------
Limpiesa di Sargassum ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
eeg6mde0tihridvnrmeal12y9vydel5
189991
189990
2026-05-05T20:35:31Z
Caribiana
8320
189991
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito, crustaseo y turtuga di lama hubenil.
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB). E faha masivo aki ta extende for di costa west di [[Afrika|Africa]] atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), fertilisacion di nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa:
* provee habitat y refugio pa bida marino
* sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda)
* funciona como area di crio pa diferente especie
Sinembargo, problemanan ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por:
* reduci e nivel di oxigeno den awa
* afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]]
* saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”)
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den e ultimo añanan. Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:
* Boneiro tin e tendencis di experencia e impacto mas grandi comparativamente
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa.
Algun luganan specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa pariba (riba biento).
E islanan ta haci uzo di tecnologia pa sigui movecion di e alga, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran. Organisacionnan involvi den esaki ta Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
--------
Limpiesa di Sargassum ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
5ohu7lwngtr65cl5mrc48nfj2061e4m
189992
189991
2026-05-05T20:42:49Z
Caribiana
8320
189992
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito, crustaseo y turtuga di lama hubenil.
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB). E faha masivo aki ta extende for di costa west di [[Afrika|Africa]] atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), fertilisacion di nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa:
* provee habitat y refugio pa bida marino
* sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda)
* funciona como area di crio pa diferente especie
Sinembargo, problemanan ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por:
* reduci e nivel di oxigeno den awa
* afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]]
* saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”)
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den e ultimo añanan. Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:
* Boneiro tin e tendencis di experencia e impacto mas grandi comparativamente
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa.
Algun luganan specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa pariba (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekerí hopi trabou. Ademas nan por daña ecosistemanan di playa frágil y por stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran. Organisacionnan involvi ta local y regional, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
Limpiesa di alga ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekerí hopi trabou. Ademas nan por daña ecosistemanan di playa frágil y por stroba neishi di turtuga di lama.
Tin investigashon kontinuo riba opshonnan di reuso manera:
fertilisante
bioenergia
Sinembargo, aplikashonnan na eskala grandi ta limitá debí na kontenido haltu di salu i potensial kontaminashon.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
bh32trsdzgtvmk09yws4hia9lq01nyc
189993
189992
2026-05-05T20:45:45Z
Caribiana
8320
/* Islanan ABC */
189993
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito, crustaseo y turtuga di lama hubenil.
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB). E faha masivo aki ta extende for di costa west di [[Afrika|Africa]] atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), fertilisacion di nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa:
* provee habitat y refugio pa bida marino
* sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda)
* funciona como area di crio pa diferente especie
Sinembargo, problemanan ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por:
* reduci e nivel di oxigeno den awa
* afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]]
* saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”)
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den e ultimo añanan. Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa.
Algun luganan specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa pariba (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistemanan fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran. Organisacionnan involvi ta local y regional, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
Limpiesa di alga ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekerí hopi trabou. Ademas nan por daña ecosistemanan di playa frágil y por stroba neishi di turtuga di lama.
Tin investigashon kontinuo riba opshonnan di reuso manera:
fertilisante
bioenergia
Sinembargo, aplikashonnan na eskala grandi ta limitá debí na kontenido haltu di salu i potensial kontaminashon.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
l1vqi4ncim8dv3flh7l9100yrb0om0s
189994
189993
2026-05-05T20:48:12Z
Caribiana
8320
189994
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = Eukaryota
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito, crustaseo y turtuga di lama hubenil.
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB). E faha masivo aki ta extende for di costa west di [[Afrika|Africa]] atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), fertilisacion di nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa:
* provee habitat y refugio pa bida marino
* sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda)
* funciona como area di crio pa diferente especie
Sinembargo, problemanan ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por:
* reduci e nivel di oxigeno den awa
* afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]]
* saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”)
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den e ultimo añanan. Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa.
Algun luganan specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa pariba (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistemanan fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran. Organisacionnan involvi ta local y regional, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
Limpiesa di alga ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekerí hopi trabou. Ademas nan por daña ecosistemanan di playa frágil y por stroba neishi di turtuga di lama.
Tin investigashon kontinuo riba opshonnan di reuso manera:
fertilisante
bioenergia
Sinembargo, aplikashonnan na eskala grandi ta limitá debí na kontenido haltu di salu i potensial kontaminashon.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
6dh6v6ircw35cg57s24n51hwdv6v8jg
189995
189994
2026-05-05T20:49:11Z
Caribiana
8320
189995
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| reino = [[Eukaryota]]
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = Sargassum
| especie =
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo=
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito, crustaseo y turtuga di lama hubenil.
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB). E faha masivo aki ta extende for di costa west di [[Afrika|Africa]] atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), fertilisacion di nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa:
* provee habitat y refugio pa bida marino
* sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda)
* funciona como area di crio pa diferente especie
Sinembargo, problemanan ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por:
* reduci e nivel di oxigeno den awa
* afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]]
* saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”)
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den e ultimo añanan. Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa.
Algun luganan specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa pariba (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistemanan fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran. Organisacionnan involvi ta local y regional, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Organismo]]
Limpiesa di alga ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekerí hopi trabou. Ademas nan por daña ecosistemanan di playa frágil y por stroba neishi di turtuga di lama.
Tin investigashon kontinuo riba opshonnan di reuso manera:
fertilisante
bioenergia
Sinembargo, aplikashonnan na eskala grandi ta limitá debí na kontenido haltu di salu i potensial kontaminashon.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
rbg5fip2kn2xyi6idghzr5l69mefrqj
189996
189995
2026-05-05T20:54:55Z
Caribiana
8320
189996
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = organismo
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| dominio = [[Eukaryota]]
| reino = Protista
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = '''''Sargassum'''''
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo= *''Sargassum bacciferum'', tambe conoci como ''Sargassum natans'' o ''Fucus natans''.
}}
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, incluyendo pisca chikito, crustaseo y turtuga di lama hubenil.
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB). E faha masivo aki ta extende for di costa west di [[Afrika|Africa]] atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), fertilisacion di nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa:
* provee habitat y refugio pa bida marino
* sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda)
* funciona como area di crio pa diferente especie
Sinembargo, problemanan ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por:
* reduci e nivel di oxigeno den awa
* afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]]
* saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”)
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den e ultimo añanan. Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa.
Algun luganan specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa pariba (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistemanan fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran. Organisacionnan involvi ta local y regional, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Organismo]]
Limpiesa di alga ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekerí hopi trabou. Ademas nan por daña ecosistemanan di playa frágil y por stroba neishi di turtuga di lama.
Tin investigashon kontinuo riba opshonnan di reuso manera:
fertilisante
bioenergia
Sinembargo, aplikashonnan na eskala grandi ta limitá debí na kontenido haltu di salu i potensial kontaminashon.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
bkobaey1vuphb3xtx57h1wq1kn506xs
189997
189996
2026-05-05T21:16:25Z
Caribiana
8320
189997
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = organismo
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| dominio = [[Eukaryota]]
| reino = Protista
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = '''''Sargassum'''''
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo= *''Sargassum bacciferum'', tambe conoci como ''Sargassum natans'' o ''Fucus natans''.
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, manera pisca, crustaceo y turtuga chikito.<ref name=:"2">[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB). E faha masivo aki ta extende for di costa di West Africa atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), contaminacion cu nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.<ref name=:"2"/>
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa:
* provee habitat y refugio pa bida marino
* sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda)
* funciona como area di crio pa diferente especie
Sinembargo, problema serio ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por:
* reduci e nivel di oxigeno den awa
* afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]]
* saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”)
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.
----
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den e ultimo añanan.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref> Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:<ref name=:"1"/>
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa.
Algun luganan specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa pariba (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistemanan fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran.<ref name=:"1"/> Organisacionnan involvi ta local y regional, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Organismo]]
Limpiesa di alga ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekerí hopi trabou. Ademas nan por daña ecosistemanan di playa frágil y por stroba neishi di turtuga di lama.
Tin investigashon kontinuo riba opshonnan di reuso manera:
fertilisante
bioenergia
Sinembargo, aplikashonnan na eskala grandi ta limitá debí na kontenido haltu di salu i potensial kontaminashon.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
pwugvsgq9bj1e8n1aqzkacqr6gaaoxs
189998
189997
2026-05-05T21:17:57Z
Caribiana
8320
189998
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = organismo
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| dominio = [[Eukaryota]]
| reino = Protista
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = '''''Sargassum'''''
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo= *''Sargassum bacciferum'', tambe conoci como ''Sargassum natans'' o ''Fucus natans''.
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, manera pisca, crustaceo y turtuga chikito.<ref name=:"2">[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB). E faha masivo aki ta extende for di costa di West Africa atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), contaminacion cu nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.<ref name=:"2"/>
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa:
* provee habitat y refugio pa bida marino
* sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda)
* funciona como area di crio pa diferente especie
Sinembargo, problema serio ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por:
* reduci e nivel di oxigeno den awa
* afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]]
* saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”)
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den e ultimo añanan.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref> Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:<ref name=:"1"/>
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa.
Algun luganan specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa pariba (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistemanan fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran.<ref name=:"1"/> Organisacionnan involvi ta local y regional, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1351722989|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Organismo]]
Limpiesa di alga ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekerí hopi trabou. Ademas nan por daña ecosistemanan di playa frágil y por stroba neishi di turtuga di lama.
Tin investigashon kontinuo riba opshonnan di reuso manera:
fertilisante
bioenergia
Sinembargo, aplikashonnan na eskala grandi ta limitá debí na kontenido haltu di salu i potensial kontaminashon.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
pxlsz1sb9hl668np7yujq0cci71k7uj
189999
189998
2026-05-05T21:19:17Z
Caribiana
8320
189999
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = organismo
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| dominio = [[Eukaryota]]
| reino = Protista
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = '''''Sargassum'''''
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo= *''Sargassum bacciferum'', tambe conoci como ''Sargassum natans'' o ''Fucus natans''.
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, manera pisca, crustaceo y turtuga chikito.<ref name=:"2">[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87}}</ref> E faha masivo aki ta extende for di costa di West Africa atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), contaminacion cu nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.<ref name=:"2"/>
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa:
* provee habitat y refugio pa bida marino
* sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda)
* funciona como area di crio pa diferente especie
Sinembargo, problema serio ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por:
* reduci e nivel di oxigeno den awa
* afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]]
* saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”)
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den e ultimo añanan.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref> Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:<ref name=:"1"/>
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa.
Algun luganan specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa pariba (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistemanan fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran.<ref name=:"1"/> Organisacionnan involvi ta local y regional, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1351722989|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Organismo]]
Limpiesa di alga ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekerí hopi trabou. Ademas nan por daña ecosistemanan di playa frágil y por stroba neishi di turtuga di lama.
Tin investigashon kontinuo riba opshonnan di reuso manera:
fertilisante
bioenergia
Sinembargo, aplikashonnan na eskala grandi ta limitá debí na kontenido haltu di salu i potensial kontaminashon.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
fvzpdiea6xoixuxev3w1a9i2dnkb9oe
190000
189999
2026-05-05T21:21:53Z
Caribiana
8320
190000
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = organismo
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| dominio = [[Eukaryota]]
| reino = Protista
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = '''''Sargassum'''''
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo= *''Sargassum bacciferum'', tambe conoci como ''Sargassum natans'' o ''Fucus natans''.
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, manera pisca, crustaceo y turtuga chikito.<ref name=:"2">[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87}}</ref> E faha masivo aki ta extende for di costa di West Africa atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), contaminacion cu nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.<ref name=:"2"/>
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa:
* provee habitat y refugio pa bida marino
* sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda)
* funciona como area di crio pa diferente especie
Sinembargo, problema serio ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por:
* reduci e nivel di oxigeno den awa
* afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]]
* saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”)
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.<ref>{{Cite journal |last=van Tussenbroek |first=Brigitta I. |last2=Hernández Arana |first2=Héctor A. |last3=Rodríguez-Martínez |first3=Rosa E. |last4=Espinoza-Avalos |first4=Julio |last5=Canizales-Flores |first5=Hazel M. |last6=González-Godoy |first6=Carlos E. |last7=Barba-Santos |first7=M. Guadalupe |last8=Vega-Zepeda |first8=Alejandro |last9=Collado-Vides |first9=Ligia |date=2017-09-15 |title=Severe impacts of brown tides caused by Sargassum spp. on near-shore Caribbean seagrass communities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025326X17305374 |journal=Marine Pollution Bulletin |volume=122 |issue=1 |pages=272–281 }}</ref>
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den e ultimo añanan.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref> Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:<ref name=:"1"/>
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa.
Algun luganan specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa pariba (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistemanan fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran.<ref name=:"1"/> Organisacionnan involvi ta local y regional, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1351722989|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Organismo]]
Limpiesa di alga ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekerí hopi trabou. Ademas nan por daña ecosistemanan di playa frágil y por stroba neishi di turtuga di lama.
Tin investigashon kontinuo riba opshonnan di reuso manera:
fertilisante
bioenergia
Sinembargo, aplikashonnan na eskala grandi ta limitá debí na kontenido haltu di salu i potensial kontaminashon.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
lpk9fmivl5f4u9hzmbrkv9gu70cfd95
190001
190000
2026-05-05T21:25:10Z
Caribiana
8320
190001
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = organismo
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| dominio = [[Eukaryota]]
| reino = Protista
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = '''''Sargassum'''''
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo= *''Sargassum bacciferum'', tambe conoci como ''Sargassum natans'' o ''Fucus natans''.
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, manera pisca, crustaceo y turtuga chikito.<ref name=:"2">[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87}}</ref> E faha masivo aki ta extende for di costa di West Africa atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), contaminacion cu nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.<ref name=:"2"/>
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa:
* provee habitat y refugio pa bida marino
* sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda)
* funciona como area di crio pa diferente especie
Sinembargo, problema serio ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por reduci e nivel di oxigeno den awa, afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]] y saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”). E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.<ref>{{Cite journal |last=van Tussenbroek |first=Brigitta I. |last2=Hernández Arana |first2=Héctor A. |last3=Rodríguez-Martínez |first3=Rosa E. |last4=Espinoza-Avalos |first4=Julio |last5=Canizales-Flores |first5=Hazel M. |last6=González-Godoy |first6=Carlos E. |last7=Barba-Santos |first7=M. Guadalupe |last8=Vega-Zepeda |first8=Alejandro |last9=Collado-Vides |first9=Ligia |date=2017-09-15 |title=Severe impacts of brown tides caused by Sargassum spp. on near-shore Caribbean seagrass communities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025326X17305374 |journal=Marine Pollution Bulletin |volume=122 |issue=1 |pages=272–281 }}</ref>
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den e ultimo añanan.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref> Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:<ref name=:"1"/>
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa.
Algun luganan specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa pariba (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistemanan fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran.<ref name=:"1"/> Organisacionnan involvi ta local y regional, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1351722989|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Organismo]]
Limpiesa di alga ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekerí hopi trabou. Ademas nan por daña ecosistemanan di playa frágil y por stroba neishi di turtuga di lama.
Tin investigashon kontinuo riba opshonnan di reuso manera:
fertilisante
bioenergia
Sinembargo, aplikashonnan na eskala grandi ta limitá debí na kontenido haltu di salu i potensial kontaminashon.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
068evur8zy7qdo43u790tf960yq1c9k
190002
190001
2026-05-05T21:26:32Z
Caribiana
8320
/* Ecologia */
190002
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
* pending: Bursera karsteniana - [[Melocactus stramineus]] - [[Agave cucui]] - [[Agave vivipara]] - [[Agave boldinghiana]] - [[Sargassum]] - [[Philocereus lanuginosus]] - [[Supi]] - [[Palo di Boneiro]] - [[Druif]] - [[Coral]] - [[Cadushi di colebra]]
* Aruba: De vier mangrovesoorten''[[Fofoti|Conocarpus erectus]]'' (fofoti), ''[[Laguncularia racemosa]]'' (mangel blanco), ''[[Rhizophora mangel]] (mangel tam), ''[[Avicennia germinans]] (mangel preto) die beschermd zijn conform “Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna AB 2017 nr. 48” in de natuur (“natuur en landschap zone”) en in
beschermde gebieden (“natuurreservaten”) mogen niet gesnoeid worden zonder een ontheffingsvergunning van de Minister van Natuur.
--------------
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = organismo
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| dominio = [[Eukaryota]]
| reino = Protista
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = '''''Sargassum'''''
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo= *''Sargassum bacciferum'', tambe conoci como ''Sargassum natans'' o ''Fucus natans''.
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, manera pisca, crustaceo y turtuga chikito.<ref name=:"2">[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" ((''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87}}</ref> E faha masivo aki ta extende for di costa di West Africa atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), contaminacion cu nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.<ref name=:"2"/>
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa provee habitat y refugio pa bida marino, sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda) y funciona como area di crio pa diferente especie.
Sinembargo, problema serio ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por reduci e nivel di oxigeno den awa, afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]] y saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”).
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.<ref>{{Cite journal |last=van Tussenbroek |first=Brigitta I. |last2=Hernández Arana |first2=Héctor A. |last3=Rodríguez-Martínez |first3=Rosa E. |last4=Espinoza-Avalos |first4=Julio |last5=Canizales-Flores |first5=Hazel M. |last6=González-Godoy |first6=Carlos E. |last7=Barba-Santos |first7=M. Guadalupe |last8=Vega-Zepeda |first8=Alejandro |last9=Collado-Vides |first9=Ligia |date=2017-09-15 |title=Severe impacts of brown tides caused by Sargassum spp. on near-shore Caribbean seagrass communities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025326X17305374 |journal=Marine Pollution Bulletin |volume=122 |issue=1 |pages=272–281 }}</ref>
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den e ultimo añanan.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref> Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:<ref name=:"1"/>
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa.
Algun luganan specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa pariba (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistemanan fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran.<ref name=:"1"/> Organisacionnan involvi ta local y regional, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1351722989|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Organismo]]
Limpiesa di alga ta kompliká pa via cu e ta kosta hopi plaka i man di obra, por daña ekosistema di playa y por interferí ku anidashon di tortuga.
Tin investigashon pa reutilisacion, manera: fertilizante y bioenergia, pero e aplicacion na gran escala ta limitá pa motibu di salinidad y posibel contaminacion.
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekerí hopi trabou. Ademas nan por daña ecosistemanan di playa frágil y por stroba neishi di turtuga di lama.
Tin investigashon kontinuo riba opshonnan di reuso manera:
fertilisante
bioenergia
Sinembargo, aplikashonnan na eskala grandi ta limitá debí na kontenido haltu di salu i potensial kontaminashon.
----
E sistemanan flotante aki ta konsiderá komo un “ecosistema den laman habrí”.
Varios especie por crece den colonia enorme di algae cu ta bula den kua hopi bestia ta haña nan kas. E tipo di terenonan flotante ei ta hunga un rol como criadero pa varios bestia, manera turtuga di laman jong i piská puffer. Varios especie ta wòrdu uza den e bioindustria pa saca etanol.
Sargassum ta karakterisá pa su koló maron-òr i su abilidat pa flota libremente riba laman danki na vesiklanan chikí yen di gas. E tamaño di e alga por varia hopi, generalmente entre 10 sentímetro i mas ku 2 meter, aunke en kaso ekssepshonal por alkansá largunan mas grandi.
E tamaño di e alga ta varia entre 10 centimeter i mas ku 2 meter, rara bes a opservá ehemplarnan te ku 16 meter. For di un rizoma den forma di disko òf kóniko, un òf mas taki ta desaroyá den stamnan plat (kauloide), ku por krese entre un i binti sentimeter largu. Tur aña, e brotenan banda aki ta brota di 10 cm pa mas ku 2 meter largu i ta wòrdu basha na fin di e temporada di kresementu.
== Distribucion ==
Sargassum ta plamá rònt mundo den lamannan tropikal i mas kayente. Mayoria espesie ta traha nan nèshi firme banda di kosta (bentiko) (de bes en kuando ramanan kibra por bula den laman). Kantu di kosta, nan ta forma selvanan di Sargassum (selvanan di kelp), ku ta proveé un habitat spesial pa krabnan chikitu, lombrishi i otro bestianan marino. Ta asumí ku un parti signifikante di e produkshon primario di biomasa ta tuma lugá den e mondinan di alga aki.
Desde 2011, alga Sargassum a bira cada bes mas comun den Oceano Atlantico, birando un berdadero plaga y na 2018, algun isla a declara estado di emergencia. Na 2019, e tapijt di alga maron, yamá pa investigadónan komo e “Great Atlantic Sargassum Belt”, a alkansá su largura máksimo te awor. E ta ekstendé for di West Afrika te na Karibe i ta konsistí di un kalkulashon di 20 mion ton di yerba di laman. Ta kere ku sobrefertilisashon i e deforestashon di e selva di Amazona ta e kousa.
== Islanan ABC ==
The ABC Islands, consisting of Aruba, Bonaire, and Curaçao, located in the Southern Caribbean have long been a sought-after destination for tourists and nature enthusiasts alike. However, in recent years, these Caribbean jewels like many other Caribbean countries, have experienced recurring influxes of sargassum. Interestingly, despite their proximity, these islands have been receiving highly varied amounts of sargassum, with different associated impacts. Lac Bay and Lagun in Bonaire, Sint Joris Bay and Boca Ascencion in Curaçao and Boca Grandi and Boca Prins in Aruba are some of the sites most impacted by inundations.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref>
The ABC Islands provide a compelling illustration of the dynamic nature of sargassum distribution in the Caribbean. These islands, though in close proximity to each other, experience highly varied amounts of sargassum influxes. The positioning of the islands in succession along the route of winds and currents plays a role in the exposure and severity of sargassum influxes. Bonaire, on the front line of any southern-based sargassum trajectory, acts as a shield for Curaçao and Aruba. As such, Bonaire is most severely impacted followed by Curaçao and Aruba respectively. Aruba has fortunately escaped much the severe impacts. Patterns of human activity also vary between the islands. Both Bonaire and Curaçao have more visited regions of the windward coast making sargassum influxes more impactful on human and economic activity. Contrarily, Aruba’s windward side is especially desolate.<ref name=:"1"/>
The ABC islands have made use of sentinel data and monitoring systems such as CLS SAMTool. During a trial period in 2020, over 50 end-users representing the Caribbean including Aruba, Bonaire and Curaçao received credentials to test the SAMtool web platform for free. Also during the trial, several dedicated analyses were provided to the end-users in the form of situation bulletins. The Department of Nature and Environment and the Meteorological Department participated from Aruba, STINAPA and the Port Authority participated from Bonaire and the Meteorological Agency participated from Curaçao. Apart from satellite detection software, less formal monitoring methods have been conducted.<ref name=:"1"/>
E presencia e siman cu a pasa di sargassum na costa di Boneiru, a pone hopi hende preocupa atrobe. Sargassum ta un tipo di alga marron cu por flota libremente riba laman danki na burbuhanan di gas cu e tin aden. Riba laman habri, e ta forma un ecosistema importante pa hopi organismo marino manera pisca, crustaceonan y tortuga chikito. Pero e mesun fenomeno natural aki, cu na otro momento ta positivo, por bira un problema serio ora gran cantidad yega costa. Den ultimo añanan, investigacion ta mustra cu sargassum no ta limita mas na Sargassozee, pero cu un “Great Atlantic Sargassum Belt” a forma entre Africa y Brasil. Aki, combinacion di temperatura di awa cu ta subi, cambio den corrientenan y contaminacion cu nutrientenan ta haci e alga crece mas rapido, doblando su volumen den poco tempo.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
DI ECOSISTEMA PA CRISIS COSTERO
Problema cuminsa ora e sargassum yega costa, manera ta pasa regularmente den Caribe. Ora e alga muri y descompone, e ta crea falta di oxigeno den awa y acidificacion, loke ta afecta serio ecosistemanan fragil manera coral, manglar y yerba di lama. Ademas, e ta libera un gas fuerte, sulfuro di hidrogeno, cu tin un olornan di “webo putri”, causando molestia pa residente y bishitante. E impacto aki ta directo riba turismo, un pilar economico pa Aruba. Playa cu yen di sargassum bira menos atractivo, y actividad peskero tambe por sufri.
ARUBA NO TA FOR DI PELIGER
Dentro di region ABC, Aruba generalmente ta haya menos impacto cu otro isla, pero esaki no kiermen cu nos ta proteha completamente. Especialmente e costa di pariba (east coast) ta vulnerable pa acumulacion periodico di sargassum. Mientras Bonaire ta fungi como un tipo di “barera natural” cu ta ricibi hopi di e fluho di sargassum, Aruba tambe ta sinti e efecto, aunke na escala menos. Pero inclusive un cantidad chikito por causa daño den area sensitivo y crea impacto visual y economico.
UN PROBLEMA DIFICIL DI CONTROLA
Limpia sargassum no ta facil. E proceso ta costa hopi placa y manpower, y hasta e limpiesa mes por causa daño adicional, manera destrui playa natural of disturbia luga di anidacion di tortuga. Tambe, reutilisacion di e material no ta simpel. Aunke tin investigacion pa usa sargassum como fertilizante of energia (biogas), su alto contenido di sal y posible metal pisa ta complica uso a gran escala.
MIRADA PA FUTURO
Expertonan ta adverti cu, cu cambio climatico, cantidad di sargassum lo sigui aumenta. Pa Aruba, esaki ta nifica cu e problema cu awor por mira como “ocasional”, por bira structural den futuro. Solucion ta pidi un enfoke integra: monitoreo constante, sistema di alerta tempran, y cooperacion regional, pasobra e problema no tin frontera. E mensahe ta cla: sargassum no ta solamente un asunto ambiental, pero un reto economico y social cu Aruba mester prepara pa enfrenta antes cu e bira un crisis completo.
Alga sargassum generalmente no ta un problema grandi na Aruba, ounke de bes en kuando e por afektá e isla. Aruba ta afortuna di ta situa pafo di e faha principal di sargassum y tipicamente ta experencia solamente afluencianan menor,
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
E makroalga maron aki ta bini di Laman Sargasso, ku a haña e nòmber pasobra e ta hospedá kantidatnan grandi di Sargassum.<ref>{{Cite web |title=Sargasso |url=http://www.straightdope.com/mailbag/msargasso.html |publisher=Straight Dope}}</ref> Sargassum por ekstendé pa kilometernan riba e superfisie di oséano, formando matnan di drif maron di oro ku ta move ku e korientenan i bientu; den añanan resien, Sargassum ta konosí pa yega na gran kantidat den henter e region di Karibe. Mas resientemente, sientífikonan a haña usando datonan di satélite ku un hotspot nobo a bin ta formando for di wèst Afrika i ta ekstendé den Laman Karibe, yamá e Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87 |doi=10.1126/science.aaw7912}}</ref>
E ta forma matnan, generalmente entre 10 cm y mas cu 2 meter, cu ta move cu coriente y biento. E formacion di alga cu ta bin di West Afrika y ta extende te Lama Caribe ta conoci como Faha Grandi di Sargassum Atlántiko (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).
Den laman habrí, e ta forma matnan flotante grandi ku ta move ku bientu i koriente. E strukturanan aki ta sirbi komo un habitat importante pa hopi organismo marino, manera piska chikito, crustaseonan y tortuga di laman hóben.
Sinembargo, desde 2011, un fenomeno nobo a wordu dokumentá: e Great Atlantic Sargassum Belt (GASB). E banda aki ta ekstendé for di kustanan di Afrika Occidental te den Karibe i por kontené desénnan di mion ton di alga.
Investigashon ta sugerí ku e kresementu esepshonal di Sargassum por ta relashoná ku:
aumento di temperatura di awa (kambio klimátiko)
nutrientenan (fertilisashon, run-off di río manera Amazona)
kambio den patronnan di koriente
---------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Pal'i Siya Cora
| alias =
| imagen =
| descripcion = ''''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Magnoliopsida''
| orden = ''Sapindales''
| famia = '' Burseraceae''
| genero = '''Bursera'''
| autor = Engl.
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Pal'i Siya Cora''' (''Bursera karsteniana'') [ 1 ] ta un espesie di mata dikotiledóno deskribí pa Adolf Engler. Bursera karsteniana ta pertenesé na e género Bursera i e famia Burseraceae. [ 2 ] [ 3 ] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Papiamento name Pal'i Siya Cora (Aruba)
Papiamento name Palu di Sia Kòrá (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Palu di Sia Dushi (Curaçao)
Papiamento name Palu di sia blanku
Valid name Bursera karsteniana Engl.
-----------------
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber =
| alias =
| imagen = Agave americana R01.jpg
| descripcion = ''A. americana''
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Magnoliophyta''
| clase = ''Liliopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = '''Agave'''
| autor =
| fecha =
| sinonimo =
}}
'''Manzanilla''' (''Hippomane mancinella'') ta un palu/mata sumamente venenoso den e famia di spurge (Euphorbiaceae). E ta komun den Sentro Amérika i Karibe, inkluyendo Kòrsou, Boneiru, i Aruba. E nòmber manzanilla ta nifiká “apel chikitu” na spañó; e ta debe e nòmber aki na e aparensia di su fruta.
--
palunan di Mansaliña. Ounke ku kasi tur kaminda ku tin e palunan aki na Westpunt tin bòrchinan indikando ku ta trata di fruta venenoso, <ref>https://vigilantekorsou.news/turista-ta-kome-mansalina-bira-basta-malu/</ref>
------------
'''''Agave sisalana''''' (antes ''agave rigida var. sisalana'') ta un [[espesie|especie]] di mata [[suculento]] cu ta pertenece na e [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1838 pa e medico y botanista Mericano Henry Perrine (1797-1840).<ref>{{Citeer boek|paginas=24-25|auteur=Bart A de Boer|jaar=1996|uitgever=Curaçao : Stichting Dierenbescherming Curaçao|plaats=Curaçao|hoofdstukurl=https://archive.org/details/nosmataipalunanc0000debo/page/24/mode/1up?q=kukuisa|hoofdstuk=Pita, Kuk'i indjan, Kukuisa|titel=Nos mata-i palunan : Curaçao, Bonaire, Aruba}}</ref> E ta un mata di fibra importante.
== Distribucion natural y cultivacion mundial ==
E especie ta nativo di peninsula di Yucatan na [[México|Mexico]], caminda e ta conoci localmente como ''henequén''.<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> E nomber “sisalana” ta bini di Sisal, un pueblo na costa di Yucatan for di unda e fibra tabata wordo exporta mundialmente. E especie ta crece den suelo semi-arido.
Pa mas di 8.000 aña, e pueblonan Azteca y Maya di Mexico ta uza e fibranan di ''A. sisalana'' pa traha hilo, cuerde, tela simpel y reda di piska.<ref>https://web.archive.org/web/20151122011519/http://www.bergianska.se/om-oss/press-media-och-nyheter/nyheter/sisalfibrer-anv%C3%A4nds-mest-till-rep-och-sn%C3%B6ren-1.171914 Sisal fibers are most commonly used for ropes and cords.], bergianska.se (22 di april 2014)</ref>
Na principio di [[siglo 20]], e especie a wordo introduci den hopi pais tropical y subtropical, entre otro, Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], [[Israel]], Florida y Caribe. Despues e cultivo a bira importante na [[Brasil|Brazil]], [[Tanzania]] y [[Kenia]], cu awendia ta e paisnan productor y exportador mas grandi di sisal na mundo.<ref>[https://www.fao.org/economic/futurefibres/fibres/sisal/en/ Sisal], FAO</ref>
== Descripcion ==
E ta un especie monocarpico: e mata ta floria solamente un biaha den nan bida y despues ta muri. E tin un stam di 40-100 cm; rozet di 1.5 pa 2 m di diameter, cu rama. E blachinan ta largo, 60-150 cm di largura y 2.5-9 cm di hanchura, normalmente di color berde briyante. Su randnan tin poco djente chikito y su lomba ta maron scur te na e punta. E flor, di color berde-geel, ta aparece riba un stengel halto di 5–6 meter cu hopi ramo.
Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-,15 (-25), den e mitar ariba di e scape.
E flor ta 4-6.5 cm, color berde-geel.
E mata ta monocárpico, ku ta nifiká ku el a floria solamente un biaha den su bida, despues di kua el ta muri.
E tin un stam di 40–100 cm y un rozet di 1.5–2 m di diámetro.
Blachinan ta largo, ensiforme, 60–150 cm di longitud y 2.5–9 cm di ancho, di koló bèrdè briante, a bes ku un tinu glaucoso. Margenan ta casi sin djente, ku lomba maron escuro den e punta.
E flor, di koló berde-hel, ta aparesé den un panikla alto di 5–6 meter ku hopi ramita y bulbil (pequeño brot).
== Uzo ==
E cultivo di ''A. sisalana'' ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo procesa specialmente pa traha cuerde, cabuya, saco, tela y mat. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
E kultivo di A. sisalana ta dirigí principalmente na e produccion di fibra natural for di e blachinan. Despues di korta, nan ta pasa e blachinan den makina di decorticacion pa separá e fibra for di e pulpa.
Na promedio, 1.000 blachi ta duna rond di 18 kilogram di fibra sekó.[3]
E fibra ta fuerte, duradero y resistí agua salá, y por eso ta uza pa traha cuerde, cabuya, saco, tapete, y material di amarra pa barko. Den siglo 20, sisal tabata un di e produkto agrikultural mas eksportá den hopi pais tropikal, antes ku fibra sintétiko substituí gran parti di su uzo industrial.
== Cultivo den Caribe Hulandes ==
Rond di comienso di siglo 20 ''A. sisalana'' a wordo introduci na e [[islanan ABC]]. Aki e especie tabata crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Na [[Kòrsou|Corsou]] tabata yama e especie 'huncu' y na Aruba 'cucuisa'. Sinembargo den uso general, e palabra cucuisa tabata referi na e mata ''[[A. karatto]]''.[7]
Na [[Kòrsou|Corsou]], el a bira un cultura agriculo nobo. Na plantashi Mount Pleasant cu un superficie di 200 hectar na Malpais,<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di e especie pa prona Aruba duccion di sisal y hasta a establece un fabrica ekipa cu machin. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Na Aruba, e parti abou blanco di e blachinan di ''A. sisalana'' tabata wordo fermenta cu rom blanco puro y uza como ingrediente pa traha likeur di [[cucui]].<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Antepasadonan tabata referi na e especie como cucuisa, mientras tabata comun tambe pa uza cucuisa pa indica e especie ''A. karatto''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
--
Rond di kuminsamentu di siglo 20, Agave sisalana a wòrdu introducí den e islanan ABC. E mata a demonstra ku e ta prosperá bon den suelo di kalichi.
Na Curaçao, e kultivo di sisal a bira un eksperimento agrikultural nobo. Na plantashi Mount Pleasant na Malpais, ku un superficie di 200 hectar, tabatin un fabríka ku makina pa prosesá fibra.[4] Sinembargo, e produccion no a resultá rentabel y eventualmente a para despues di algun aña.[5][3]
Na Aruba, e parti blanco di bou di e blachinan tabata fermentá ku rom blanco y sirbí komo ingrediente pa traha likeur di cucui.[6] Den uso popular, e mata tabata yama cucuisa, i den algun lugá tabata meskla ku e nomber di Agave karatto.[7]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
------
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna[1] -- Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao. Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur. Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Nomber ==
E nomber di e especie ta referí na e ciudad portuario di Sisal na e costa nort di Yucatan, [[México|Mexico]].<ref>Sterling Evans: ''Dependent Harvests: Grain Production on the American and Canadian Plains and the Double Dependency with Mexico, 1880–1950''. In: ''Agricultural History''. Band 80, Nummer 1, 2006, S. 40, {{JSTOR|3745103}}.</ref> Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen.
----
E orígen eksakto di e espesie aki no ta konosí. El a wNa cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3] E por a originá den e provinsia mehikano di Chiapas.<ref name="FM">''Flora Mesoamericana''. ([{{Tropicos|ID=50183169|WissName=Agave sisalana|ProjektID=3|Linktext=nein}} online]), Zugriff am 26. Juni 2008.</ref>
E mata ta nativo di Yucatán, Mexico, i a risibí su nòmber pasobra e haf for di kua e tabata manda pa mundu ta yama Sisal. Durante e tempu di flor di e agroindustria henequen na Yucatán, e haf aki tabata e haf prinsipal, awor remplasá pa e haf di Progreso. Na Yucatán i Mexico, e ta wòrdu yamá henequen, ounke e por ta diferente variedat tambe (Agave sisalana i Agave fourcroydes). El a kontribuí na e gran rikesa di Yucatán i su kapital, Mérida, den e promé añanan di siglo 20, ounke e rikesa aki tabata konsentrá den algun famia.
Na cuminsamentu di [[siglo 20]], e cultivo a wordo introduci tambe pa Florida, Caribe incluso [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], Israel y algun pais africano, manera Kenia y Tanzania. Finalmente, cultivo a wòrdu establesé na Brazil, cu aktualmente ta e produktor i eksportadó di mas grandi na mundu.[3]
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]].
Te ku 8.000 aña pasá, e Aztekanan i Mayanonan tabata usa e fibranan di e mata di sisal pa traha hilo, kòrda, tela simpel i reda di piska. [ 2 ]
== Descripcion ==
E ta un espesie monokarpiko; ku stam di 40-100 cm òf acaule; rosetanan di 1.5 pa 2 m di diameter, ku rama. Blachinan 60-150 x 2.5 pa 5 (-9) cm, ensiforme, e hóben glaukoso, ku poko djente chikitu, normalmente bèrdè briante i sin djente na madures; lomba 2-2.5 cm, kóniko pa subulado, maron skur, no-dekurente, algu ranura na e base, rondoná na e superfisie superior; margennan no ta kachó. Panicle 5-6 m, bulbilifero, brakteado, elipsoide; ramanan 10-15 (-25), den e mitar ariba di e scape. Flornan 4-6.5 cm, berde-hel; tepalnan 17-18 x 5-6 mm, igual, lineal-lanceola; Filamentonan 50-60 mm, hinká riba e mitar di e tubo; anteranan 23-25 mm; ovario 15-25 x 8-9 mm. Kapsula i simia generalmente no ta desaroyá.[2]
E palabra ''cucuisa'' (ortografia bieu: kukwisa) a origina for di e likeur di [[cucui]] cu ta uza ''a. sisalana'' como ingrediente.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|titel=Cultura Di Aruba Y Su Tradicion Di Dande|bezochtdatum=2025-04-22|datum=2009-12-30|uitgever=Diario|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190720125623/https://www.diario.aw/2009/12/cultura-di-aruba-y-su-tradicion-di-dande/|archiefdatum=2019-07-20|dodeurl=ja|via=web.archive.org|citaat=Tabatin di nos antepasadonan cu ta usa e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa)}}</ref> Nombernan alternativo ta encera ''huncu'' of ''sisal.''<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463018:mpeg21:a0088|titel=Alcohol|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1966-09-17|uitgever=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|taal=nl|via=delpher.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462793:mpeg21:a0118|titel=SAMBUMBU|bezochtdatum=2025-04-22|auteur=Paul Brenneker|datum=1969-12-20|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij}}</ref> Ademas, ''cucuisa'' tambe por referi na e especie ''agave karatto.''<ref>{{Citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177349|titel=Agave ''Agave karlatto''|bezochtdatum=2025-04-22|werk=dutchcaribbeanspecies.org}}</ref>
== Distribucion y uzo ==
''A. sisalana'' ta originalmente di [[Amérika Sentral|Centro America]], y a wordo introduci, entre otro, na Oost-Africa, [[Sri Lanka]], [[Indonesia]], y [[Israel]]. E cultivo ta dirigi principalmente na obtene fibra for di e blachinan, cu ta wordo uza pa produccion di cabuya. ''A. sisalana'' ta crece miho riba suelo di [[Piedra di kalki|calichi]]. Un promedio di 1.000 blachi ta produci rond di 40 liber (18 kilogram) di fibra.<ref name=":0" />
Antes, na Malpais (plantashi Mount Pleasant),<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010280307:mpeg21:a0005|titel=Landbouw|bezochtdatum=2025-04-22|datum=1913-11-15|werk=Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden|uitgever=NV Paulus Drukkerij|via=delpher.nl|citaat=Op de terreinen van de „Eerste Sisal-Cultuur Maatschappij" van de plantage „Malpais" (Mount Pleasant) zijn,}}</ref> [[Kòrsou|Corsou]] tambe tabatin cultivacion di ''A. sisalana'' y hasta a establece un fabrica. Sinembargo, produccion a fracasa y a termina despues di algun tempo.<ref>{{Citeer boek|hoofdstuk=Plantenbeschrijvingen: Agavaceae|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-PLANTEN-1967/page/46/mode/1up|titel=Handleiding tot het gebruik van inheemse en ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao|auteur=Arnolodo N Broeders|jaar=1967|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|pagina=46}}</ref><ref name=":0" />
Un bebida tradicional Mexicano conoci como ''pulque'' ta wordo extrae for di ''A. sisalana''. Pa logra esaki, e stam di flor ta wordo corta na un cierto haltura, unda e djus ta wordo acumula. E rendimento ta mas o menos 5 pa 6 liter pa dia.<ref name=":0">{{Citeer boek|paginas=127-128|titel=Buniteza den Secura|hoofdstuk=Kalkheuvels|hoofdstukurl=https://archive.org/details/BNA-DIG-ARNOLDO-SECURA-1969/page/123/mode/1up|jaar=1969|bezochtdatum=2025-04-22|uitgever=Boekhandel St. Augustinus|plaats=Curaçao|auteur=Arnoldo N Broeders}}</ref>
{{multiple image
| image1 = KITLV A204 - Kweekbedden van sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 35015.tiff
| caption1 = Cultivacion di sisal na empresa di Mount Pleasant na Corsou.
| image2 = KITLV A204 - Gedroogde sisal op onderneming Mount Pleasant te Curaçao, KITLV 75887.tiff
| caption2 = Sisal seco na Mount Pleasant na Corsou
| align = center
}}
{{Appendix}}
Tabatin di nos antepasadonan cu ta uza e siguiente ingredientenan pa traha coecoei (cucui): e parti abao blanco di e blachinan di mata di agave (Agave sisalana, tin hende ta yame cucuisa) fermenta cu rom blanco puro y pa e color cora ta uza fruta di tuna<ref>https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2020-12-07/page/n8/mode/1up?q=agave+sisalana Tradicion di dande revisa], BDA (7 di december 2020)</ref>
--
Rond di cambio di siglo, sisal a bira e cultura agricola nobo pa e colonia di Curacao.
Plantage Mount Pleasance - 200 hectar beplant met agave sisalana voor de sisalcultuur.
Eerste twee decennia van 20ste eeuw op Curacao sisalcultuur - met machine
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave cocui
| alias =
| imagen = Agavecocui.jpg
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. cocui
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave cocui''' ta un [[espesie|especie]] di pita of cuco di indjan (agave), cu ta pertenece na [[Famia (biologia)|famia]] Asparagaceae.
sv.wiki: Agave cocui [ 1 ] is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave cocui is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
de.wiki:Cocui di agave ta krese den rosetanan individual. Su blachinan konkavo inicialmente glaukoso, ampliamente lanceolá, ku ranura, profundamente i tin bia arku pronto ta bira bèrdè i briante. Nan ta skerpi punta òf un poko koniko. E blachi di blachi ta 100 pa 120 centimeter (rara vez 80 pa 140 centimeter) largo y mas o menos 30 centimeter hancho. E rand di e blachi ta konkávo. Na e margen aki tin djentenan marginal kòrá-kastanja-bruin, di 2.5 pa 6 milimeter largu, ku por lo general ta 1 pa 2 sentimeter for di otro. E djentenan marginal ta generalmente kurvá bai ariba serka di e punta di e blachi i bai abou den direkshon di e base di e blachi. Nan ta triangular konik òf ta surgi for di un base den forma di kresente riba proyekshonnan bèrdè òf ku ta bira duru den transkurso di tempu. E lomba terminal di tres rand kòrá-bruin, liso, kóniko ta snuif poko bou di su sentro i tin randnan ku ta bira paden den direkshon di e base. E ta 12 pa 20 milimeter (rara bes 10 pa 30 milimeter) largu. E lomba terminal, ku ta kore bai abou, ta hinka den e tehido di blachi bèrdè na e parti patras.
-----------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Agave vivipara
| alias =
| imagen = Starr 071024-0211 Agave vivipara.jpg
| descripcion =
| status = EN ?
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
| species = A. vivipara
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo = * ''A. augustifolia''
}}
'''Agave vivipara''' (tambe ''A. augustifolia'') ta un [[espesie|especie]] di mata di e [[Famia (biologia)|famia]] di Asparagaceae.
== Etimologia ==
Papiamento name Kuki di Indjan (Bonaire, Curaçao)
Papiamento name Tekla (Curaçao)
Papiamento name Cuco di Indjan (Aruba)
Valid name Agave vivipara L.
Synonym Agave angustifolia Haw.
== Distribucion ==
, nativo di Amérika Sentral. [ 2 ] Endemico na Islanan ABC.
de.wiki:It is the most widespread species in the subfamily Agaveaceae ( Agavoideae ) .
== Deskripshon ==
E ta un espesie chikí. E tin blachinan punta, bèrdè skur ku un liña blanku fini kantu di e margen.
Konservashon
E Lista Kòrá di IUCN ta klasifiká Agave vivipara komo un espesie vulnerabel. [ 1 ]
Usonan
E ta wòrdu usá pa produsí mescal (un likor mehikano) [ 3 ] , i tambe komo un mata ornamental.
Agave vivipara L. is a plant ofthe Asparagaceae family , native to Central America . [ 2 ]
Description
It is a small species.
It has pointed, dark green leaves with a thin white line along the margin.
Conservation
The IUCN Red List classifies Agave vivipara as a vulnerable species . [ 1 ]
Uses
It is used to produce mescal (a Mexican liquor) [ 3 ] , and also as an ornamental plant.
---------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Agave boldinghiana/A. vivipara interchangeable
| alias =
| imagen =
| descripcion =
| status =
| reino = ''[[Mata|Plantae]]''
| division= ''Tracheophyta''
| clase = ''Spermatopsida''
| orden = ''Asparagales''
| famia = ''Asparagaceae''
| genero = ''Agave''
| autor = Trel.
| fecha = 1913
| species = A. boldinghiana
| imagen2 =
| descripcion2=
| sinonimo =
}}
'''Agave boldinghiana''' [ 1 ] Agave boldinghiana [1] ta un [[espesie]] di mata di asparagus deskribí pa William Trelease. Agave boldinghiana ta den e género Agave i e famia Asparagaceae. [2] [3] No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida. [ 2 ]
Agave boldinghiana is widespread on the Leeward Islands of Aruba , Bonaire and Curaçao .
The first description by William Trelease was published in 1913. [ 1 ]
* endemico na Korsou i Boneiru
sv.wiki: is a species of asparagus plant described by William Trelease . Agave boldinghiana is in the genus Agave and the family Asparagaceae . [ 2 ] [ 3 ] No subspecies are listed in the Catalogue of Life . [ 2 ]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
[[:Kategoria:Mata endemico di Aruba]]
------------
{{Taxobox| variante = a
| tipo=mata
| status = LC
| fuente status = 2011
| nomber = ''Melocactus stramineus''
| imagen=
| descripcion=''Melocactus stramineus''
| reino= [[Matanan|Plantae]]
| division= [[Embryophyta]]
| clase= [[Spermatopsida]]
| orden= [[Caryophyllales]]
| famia= [[Cadushi (famia)|Cactaceae]]
| genero = ''[[Melocactus]]''
| taxon= [[Espesie|Especie]]
| c-nomber= ''Melocactus stramineus''
| autor= Suringar
| fecha= 1886
| imagen2=
| descripcion2 =
|sinonimo=
}}
'''Melocactus stramineus''' ta un [[espesie|especie]] di mata cu flor di e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae. E nomber specifico stramineus ta bini di [[Latin]], cu ta nifica ‘geel-straw’ (straw yellow), i ta referí na e spina di e especie. [ 1 ] El a wordo describi na 1886 pa e botanico Hulandes Willem Frederik Reinier Suringar. [ 2 ]
espesie di datu di e género Melocactus ku ta konstitui pa mas òf menos 30 pa 40 espesie.??
== Descripcion ==
''M. stramineus'' ta crece cu brote mediano pa bèrdè skur pa gris- glaukoso, sfériko te kòrtiku silíndriko deprimí ku ta yega haltura di 15 pa 18 sentimeter ku diameternan di 9.5 pa 25 centimeter. Tin dies pa 18 ribchi ku rand un poko skèrpi, rekto òf un poko tuberkulá. E spina gris òf kòrá-bruin pa maron tin bia ta bira pretu ku edat. Apenas nan ta distinguibel den spinanan sentral i radial. E un pa kuater spina sentral ta 3 pa 4 sentimeter largu. E sinku pa diesdos spina radial ta 3 pa 4.5 sentimeter largu. Esunnan mas abou di esakinan ta esunnan mas largu. E cephalium, ku ta konsistí di numeroso borchi kòrá briante te kòrá-bruin, ta krese te 12.7 sentimeter haltu i tin un diameter di 8 centimeter. E ta por lo ménos mes hanchu ku mitar di e diameter di e mata.
E flornan, cu ta sali for di e sefalio, tin un diameter di 1 pa 1.4 cm. E frutanan cora-magenta ta 3 pa 3.4 cm largu.
== Distribucion ==
E especie ta hopi plama na [[Aruba]].
E espesie ta lista komo “ Peliger di Extinshon (EN) ” riba e Lista Kòrá di Especienan Menasá di IUCN. [ 4 ] No tin subespecie registra den "Catalogue of Life".[5]
== Mira tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Aruba]]
Melocactus stramineus is widespread in Aruba .
It was first described in 1886 by Willem Frederik Reinier Suringar . [ 2 ] A nomenclatural synonym is Melocactus macracanthos subsp. stramineus (Suringar) Guiggi (2010). [ 3 ]
The species is listed as “ Endangered (EN) ” on the IUCN Red List of Threatened Species . [ 4 ]
--------------------------
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =162540437|titulo=Pereskia guamacho}}
{{References}}
;Lista di fuente
* {{cite journal |last=Griffiths |first=Howard |title=Ecophysiology of Pereskia guamacho, a cactus with leaves |journal=Annals of Botany |volume=98 |issue=5 |year=2006 |pages=1061–1070 |doi=10.1093/aob/mcl188 |pmid=17080640}}
}}
[[:Kategoria:Flora]]
[[:Kategoria:Islanan ABC]]
-----------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = ''Pilosocereus lanuginosus''
| alias = breba di pushi (Aruba); kadushi di pushi (Boneiro/Corsou)
| exhibi titulo = cursivo
| imagen=
| descripcion=
| reino = [[Matanan|Plantae]]
| division =
| clase = [[Tracheophyta]]
| orden = [[Poales]]
| famia= [[Cactaceae]]
| genero = ''Pilosocereus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1753
}}
'''''Pilosocereus lanuginosus''''' ta un [[espesie|especie]] di mata den e [[Famia (biologia)|famia]] Cactaceae.[2][3] E prome descripcion a wordo publica na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species plantarum''.[4]
== Descripcion ==
E especie ta crese manera un palo y ta rama for di un solo troncon, alkansando te cu 10 meter di haltura. E brotenan drechi ta inicialmente fuertemente blou, despues ta bira blou-bèrdè y glas y tin un diameter di 6 pa 10 cm. Normalmente tin 9 pa 13 ribchi, cu tin ranuranan transversal. Esun ku tabata pretu na promé instante cu spina còrá despues ta bira gris of geel. Algun spina central ta claramente mas largo cu otro y ta dirigi pabou. Un 9 pa 15 spina radial ta 10 pa 20 mm largo. E parti di flor di e brote ta cla i ta consisti di dos pa tres ribchi. For di e areolnan ta sali spina y un lana blanco pa maron cla, 2 pa 3 cm largo.
E flornan blanco den forma di klok ta 6 pa 7.5 cm largo y por yega un diameter di te cu 4 cm. E frutanan lila-cora ta sferico y plat. Nan por crese te na un diameter di 3 pa 3.5 cm y tin un carne masomenos color lila.
== Distribucion ==
Pilosocereus lanuginosus ta presente den Caribe y den e parti nort di continente [[Sur Amérika|Sur America]]. E ta un especie nativo riba e [[islanan ABC]]. E ta wordo yama kadushi (di) pushi na [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] y breba di pushi na [[Aruba]], unda e especie tambe ta proteha pa ley. Otro nombernan uza ta cadushi Spaño, foño y funfun.[5]
== Etimologia y taxonomia ==
Ronald Stewart Byles y Gordon Douglas Rowley a clasifica e especie den e genero ''Pilosocereus'' na 1957.[6] E epíteto specifico ''lanuginosus'' ta nifica ‘pelu di lana, lana cortico, suave’. No tin subespecie riba lista den e Katalogo di Bida.[7]
---------------
{{Taxobox
| variante = c
| tipo = mata
| nomber = Palo di Boneiro
| imagen =
| descripcion =
| reino = ''[[Matanan|Plantae]]''
| division = Tracheopyta
| clase =
| orden = Malpighiales
| famia = ''[[Salicaceae]]''
| genero = ''Casearia''
| subfamia =
| autor = ([[August Grisebach|Griseb.]]) [[August Grisebach|Griseb.]] ex [[Charles Wright (botanicus)|C.Wright]]
| fecha =
| species = tremula
| imagen2=
| descripcion2=
}}
'''Palo di Boneiro''' (''Casearia tremula'', na [[ingles]]: ''yellowwood'' i [[hulandes]]: ''geelhout'') ta un especie di mata chikito cu ta wordo haya den Caribe y Sur America. E ta un espesie nativo di e [[Islanan ABC]]. Na Boneiru i Aruba e ta wòrdu yamá palu di Bonaire i na Curaçao kenepa spirito.[1] E palu ta produsí frutanan ku ta parse apel chikí. Ora nan ta madurá nan ta bula habri i e simianan ta sali. Promé ku e frutanan kibra habri, e amazona ku ala hel (Amazona barbadensis) por kome nan. Nan no ta adekuá pa konsumo humano.
Casearia tremula [1] ta un espesie di mata di willow deskribí pa promé biaha pa August Heinrich Rudolf Grisebach i ku a haña su nòmber aktual pa August Heinrich Rudolf Grisebach i John Wright. Casearia tremula ta parti di e género Casearia i e famia di willow. No tin subespesie lista den e Katalogo di Bida.<ref name = "COL">{{citeer web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16754869|titel= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum= 26 May 2014 |författare= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum= 2014|verk= |utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
---------
== Mesa di kwihi ==
Sr. Zacharias Kelly di Savaneta tabata e pionero den trahamento di mesa di kwihi. Despues el a uni su mes na Sr. Jaco Henriquez cu a nace dia 14 di januari 1928, kende tabata traha boto crioyo. Nan tabata traha den un cas cu tabata pertenece originalmente na Francisco Vicente (Chento) Thijsen, casa di Abellona v/d Linden, esta Savaneta 196, net pariba di Sra. Chindy de Kort. Chento, e tempo ey, a ofrece e cas na benta na Sr. Debaristo Thijsen, pero ta Jaco a cumpr'e. Aki Jaco a establece un shop di carpinte.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 78-79</ref>
Jaco, e tempo ey, tabata traha pa e contratista Badger den Lago. El a conoce un Americano cu yama MacDonald. Dia MacDonald a termina na Lago, e tabata bisa Jaco cu e kier hiba algo di cultura di Aruba hunto cu ne. Jaco a pensa ta kico e por traha p'e? Un dia e tabata wak un mata di kwihi y el a dicidi di corta e stam y purba traha un mesa pa e regala MacDonald. Den cas di Sili Thijsen cu tabata bou construccion ainda, nan a hiba e troncon. Nan a clab'e pa sigur'e bon y cu un ranza grandi (un zaag grandi cu un hende cada banda ta tene pa corta palo), nan a partie den dos pida.
Ora di bay schaaf e, Jaco a dicidi di traha un "chapi" (un pida hero den e forma di e letter "S" mula riba mashin). Riba un motor di 220V, el a pone e chapi na un shaft y asina nan a bin schaaf e palonan. Despues nan a cap e kita tur su mahosnan, coba e bastronan for di e troncon. Pa e pianan, nan a uza palo di wayaca y kwihi. Dos di nos grandinan cu tabata yuda Jaco tabata Nicasio Noguera y Humberto de Cuba.
Sr. Juan de Cuba, miho conoci como Juan di Maria, tabata traha cu Jaco y despues e mes a lanta su negoshi pa traha e mesanan, cu despues su yiu Roque a keda cu ne. Chimbo Thijsen y su ruman, Sili, tambe a traha dos aña cu Jaco y Sili tabata spuit e mesanan cu lacquer. Jaco tabata bende 100 mesa pa luna cu local y turista. Jaco a muri dia 9 di october 2007. Despues ta Chona Henriquez a keda cu e negoshi. Pero despues cu esaki a cera, Chona a bende e cas cu Sr. Charlie Jr. di Charlie's Bar.
Otro cu tabata traha na Lago cu tabata dedica su tempo liber na trahamento di mesa di kwihi of brazil tabata Sr. Mario (Mai) Alberts. Fuera di esey nan tabata traha diferente otro artefacto cu tabata hopi bendi cu tanto local como turista. E tabata un trabou masha duro di ora bo bay den mondi busca e tronconnan grandi ey te ora bo yega na e producto final.
Segun mi tin entendi, no ta traha mesa di kwihi mas pa motibo cu no ta permiti pa uza e matanan di kwihi mas. Esaki indudablemente lo caba cu nos medio ambiente. Pero ainda tin algun hende ta traha algun articulo chikito, manera plakkaat, trofeo, etc.
--------------------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Cadushi di colebra''' o '''Kadushi di kolebra''' (''Acanthocereus tetragonus'') ta un especie di cadushi di e genero Acanthocereus cu ta pertenece na e famia di Cactaceae. El a wordo describi pa prome biaha na 1753 pa Carl Linnaeus den ''Species Plantarum''. Na 1938 [[Pieter Wagenaar Hummelinck]] a pone e especie den e genero Acanthocereus.<ref>P. Wagenaar Hummelinck: ''Over Cereus repandus, Cephalocereus lanuginosus, Lemaireocereus griseus en Acanthocereus tetragonus.'' In: ''Succulenta.'' Band 20, Nummer 11, 1938, S. 165 ([https://www.cactuspro.com/biblio_fichiers/pdf/Succulenta/Succulenta_1938.pdf online]).</ref> Un otro nomenclatuurlijk sinonim ta Cereus tetragonus (L.) Mill. (1768).
== Distribucion y habitat ==
E ta un especie nativo di estadonan [[Teksas|Texas]] i [[Florida]] na [[Estadonan Uni di Amérika|Merca], [[Mexico]], [[Amérika Sentral|Centro America]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y Caribe. E ta un espesie straño den kolekshonnan. Komo ku e ta un planta ku a kultivá pa motibu ornamental,
== Taxonomia ==
E nomber di e tipo, tetragonus, ta derivá for di e palabra [[griego]] tetra- pa 'cuater' y gonia pa 'rand' y ta referi comunmente na e cuater angulo di e especie. [1]
Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
Papiamento name Kadushi di Kolebra (Curaçao)
Papiamento name Cadushi di Colebra (Aruba)
Papiamento name Cushicuri (Aruba)<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189519&cat=163 Acanthocereun tetragonus]</ref>
== Descripcion ==
E especie ta un cadushi halto cu crece den forma di un pilar o columna, alkansando un altura di 2 pa 7 meter largo, e promedio di altura ta di 2 pa 3 m. E stamnan ta berde scur cu tres pa cinco angulo di 6 pa 8 cm di diametro. Riba e stamnan tin randnan longitudinal cu spinanan gris di 2,5 cm. Den luganan habri e stamnan ta bin abou y unda esaki ta mishi cu tera ta produci raiz y ta forma ramanan nobo.
Flornan di colo berde cla cu lana di colo bruin pafo y colo bina crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi.
E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
E ta produci fruta comibel. E fruta ta 2,5 cm di colo cora, 3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
E ta un kaktus rampante, di bes en kuando kolumná i arbustivo, e tronkonan mas grandi ta ronde. Planta erekto òf arko, di te ku 7 m largu, e promedio di altura ta di 2 te ku 3 m, hopi bia formando matanan ku stèmnan múltiple, di 3 te ku 8 cm gruesu, formá di 3 te ku 5 ribil longitudinal, e spinan griyo i asicular, sin founan evidente. Na lugá habrí nan ta dekupí i e partinan ku ta mishi ku suela ta produsí rais i forma ramanan nobo. E tronconan bieu ta bira cilíndrico di te ku 5 cm di diametro. E areolanan mester ta entre 3 i 5 cm for di otro. E spina radial na inicio ta 6 pa 7 i 1 pa 4 cm largu, spina sentral solitario, mas largu ku e radial. Flores di koló berde kla ku lana di koló brun pafó i koló púrpura crema paden. E ta florece na fin di zomer y su flornan ta habri durante anochi. E ta produsí fruta komebel di 2,5 cm di koló kòrá,3 di 14 pa 25 cm largu i kasi 10 cm di diámetro, nocturno, e tubo receptakular, ku areolanan distante, skama i tricomas brun ku 1 pa 2 spina akilar; partinan sepaloid di e perianto lineal-elíptiko, berde pálido ku margen blanku-bes òf kòrá; e partinan petaloid di perianto blanku òf bèrdè. Fruto oblong di koló kòrá òf púrpura ora madurá, 10 cm largu pa 5 cm largu, ku areolanan sirkulá di 2 pa 5 mm largu i terminá na punta; simia pretu, lustroso i numeroso.4
== Literatura ==
* Proosdij, A.S.J. van 2012. Arnoldo's Zakflora: Wat in het wild groeit en bloeit op Aruba, Bonaire en Curaçao. 318 pp. Walburg Pers, Zutphen.
en.wiki:''Acanthocereus tetragonus'' ta un cadushi haltu cu ta alcansa un altura di 2 ⁇ 7 m (6.6 ⁇ 23.0 ft). E stèmnan ta berde skur, tin tres te sinku angulo, i ta 6 ⁇ 8 cm (2.4 ⁇ 3.1 in) di diametro. E areolnan ta gris i separá pa 2 ⁇ 3 cm (0.79 ⁇ 1.18 in). Areola sentral tin un te dos spina te ku 4 cm di largura, mientras ku areola radial tin seis te ku ocho spina te ku 2.5 cm di largura.[ E flornan ta di 14 ⁇ 20 cm di diametro ku un tubo di 8 ⁇ 15 cm di largura. 8] E tepalanan externo ta berde-blanku, e tepalanan interno ta blanku puro, i e pistilanan ta blanku krémiko. E flornan ta habri for di meimei di anochi te den oranan di mainta, i ta atrae e molinan di kolibri (Hemaris spp.). E fruta briyante y kòrá ta mas o ménos 5 cm largu. E flornan ta mustra atrayente i ta blanku ku un koló rojo profundo i naranja òf rojo-aranja den nan sentro. E flornan ta habri anochi y ta sera durante dia. E cadushi aki ta florece un par di biaha pa aña pa varios siman largo.
de.wiki:Acanthocereus tetragonus ta krese di forma di kolumna te ku e ta para, ta hopi variabel i ta alkansá un altura di 2 pa 7 meter. Tin biaha ta forma un stoma ku un diametro di te ku 50 centimeter. E bròtonan di tres te ku sinku banda, di koló berde skur, tin un diametro di 6 te ku 8 sentímetro. Nan bordanan ta suavemente ondulante. E areolas grisnan ta 2 pa 3 centimeter apart. E spikanan, ku ta parse di ta un spik, ta brun i ta bira griyo ora nan bira mas bieu. E un òf dos spíkulo sentralnan ta te ku 4 sentímetro largu, e seis te ku ocho (algun biaha mas) spíkulo marginalnan ta te ku 2,5 sentímetro largu
E stèmnan, ku tin entre tres i sinku ribes, ta di ala lihé i por yega 3 meter haltu. Nan ta generalmente kurba i por kore den kontakto ku tera. E spikenan, rígido, ta grupá den bundel di sinku te ocho, i ta mas o ménos 4 cm largu.
fr.wiki"De stengels, die tussen de drie en vijf ribben hebben, zijn licht gevleugeld en kunnen 3 m hoog worden. Ze zijn over het algemeen gebogen en kunnen wortelen in contact met de grond. De stekels, stijf, zijn gegroepeerd in bundels van vijf tot acht, en zijn ongeveer 4 cm lang.<ref>{{cite book|author=Griffiths, Mark, 1963-|title=Index of garden plants|uitgever=Timber Press|datum=1994|isbn=0-88192-246-3|isbn2=978-0-88192-246-2|isbn3=0-333-59149-6|oclc=30718536|lire en ligne=https://www.worldcat.org/oclc/30718536|consulté le=2021-01-23}}</ref>.
{{Appendix}}
en.wiki:Acanthocereus tetragonus ta un espesie di kaktus ku ta nativo di Florida i e Lower Rio Grande Valley di Texas na Estádos Unídos, Méksiko, Sentral Amérika, Karibe, i nort di Sur Amérika. E espesie ta invasivo na New Caledonia.[ 4] Nòmbernan komun ta inkluí cereus ku ta flor den anochi,[5] kaktus di alambre piká,[2] kaktus di spada-pera,[2] kaktus di dildo,[6] kaktus di triángulo,[2] i Órgano-alado de pitaya (español).[ E kultivar miniatura ta konosí komo kaktus di kastigu di fada. Carl Linnaeus a deskrib'é na 1753 komo Cactus tetragonus, pero Pieter Wagenaar Hummelinck a trese e genero aki den Acanthocereus na 1938.[1] 2]
--------------------------
* ''[[opuntia wentiana]]''=[[tuna]]
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Bushi|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
*[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
* Jathrophia = seida
* ''Cordia curassavica''=basora preto;
===Flora den Caribe Hulandes===
<div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;">
*[[Acanthocereus tetragonus]] '''cadushi di culebra''' ([[:en:Acanthocereus tetragonus|en]] / [[:es:Acanthocereus tetragonus|es]])
*[[Cuco di indjan|Agave arubensis]] ([[:sv:Agave arubensis|sv]])
*[[Agave rutteniae]] ([[:sv:Agave rutteniae|sv]])
*''[[Bourreria succulenta]]'' '''Mata di yuana'''
*[[Brassavola cucullata]] ([[:en:Brassavola cucullata|en]] / [[:es:Brassavola cucullata|es]]) (https://www.dcnanature.org/small-island-survival/)
*[[Bromelia humilis]] ([[:en:Bromelia humilis|en]] / [[:fr:Bromelia humilis|fr]])
*[[Bursera karsteniana]] '''Palu di siya blanco''' ([[:sv:Bursera karsteniana|sv]])
*[[Bursera simaruba]] '''Palu di siya cora''' ([[:de:Bursera simaruba|de]] / [[:fr:Bursera simaruba|fr]])
*[[Bursera tomentosa]] ([[:es:Bursera tomentosa|es]] / [[:sv:Bursera tomentosa|sv]])
*[[Cakile lanceolata]] ([[:sv:Cakile lanceolata|sv]]) (AUA - BON - SSS)
*[[Canavalia rosea]] '''bonchi di lama''' ([[:es:Canavalia rosea|es]] / [[:fr:Canavalia rosea|fr]]) (AUA - SSS)
*''[[Capparis indica]]'' '''Huliba macho'''
*[[Beishi di yuana|Celtis iguanaea]] '''beishi di yuana''' ([[:en:Celtis iguanaea|en]] / [[:es:Celtis iguanaea|es]]) (ABC-SSS)
*''[[Cordia cylindrostachya]]''
*''[[Croton flavens]]'' ('''Walishali-wilde salie''')
*[[Cynophalla flexuosa]] ([[:en:Cynophalla flexuosa|en]] / [[:es:Cynophalla flexuosa|es]]) (ABC-SSS)
*[[Castela erecta]] ([[:sv:Castela erecta|sv]]) - Aruba, Curacao
*[[Clusia rosea]] ([[:es:Clusia rosea|es]] / [[:sv:Clusia rosea|sv]])
*[[Erythrina velutina]] ([[:es:Erythrina velutina|es]] / [[:fr:Erythrina velutina|fr]]) (ABC)
*[[Guaiacum sanctum]] ([[:es:Guaiacum sanctum|es]] / [[:fr:Guaiacum sanctum|fr]]) (ABC)
*[[Haematoxylum brasiletto]] ([[:en:Haematoxylum brasiletto|en]] / [[:es:Haematoxylum brasiletto|es]]) (ABC)
*[[Halodule wrightii]] ([[:en:Halodule wrightii|en]] / [[:sv:Halodule wrightii|sv]]) (ABC-SXM)
*[[Jacquemontia nodiflora]] ([[:sv:Jacquemontia nodiflora|sv]])
*[[Krugiodendron ferreum]] ([[:en:Krugiodendron ferreumii|en]] / [[:de:Krugiodendron ferreum|de]]) (ABC-SXM- Statia)
*''[[Malphigia punicifolia]]''
*[[Maytenus sieberiana]] ([[:sv:Maytenus sieberiana|sv]])
*[[Maytenus tetragona]] ([[:sv:Maytenus tetregona|sv]])
*[[Melocactus koolwijkianus]] of [[Melocactus curvispinus koolwijkianus]] (Aruba- endemisch)
*[[Melocactus intortus]] is endemisch voor SSS
**[[Kabes di indjan|Melocactus macracanthos]] ('''bushi, kabes di indjan''') ([[:de:Melocactus macracanthos|de]] / [[:es:Melocactus macracanthos|es]] (endemisch ABC)
**[[Melocactus stramineus]] ([[:de:Melocactus stramineus|de]]) (Aruba- endemisch)
**[[Metopium brownei]] ([[:en:Metopium brownei|en]] / [[:es:Metopium brownei|es]]) (ABC)
**[[Opuntia caracassana]] ([[:de:Opuntia Caracassana|de]] / [[:es:Opuntia Caracassana|es]] (ABC)
*[[Opuntia curassavica]]<ref>[[Carel de Haseth]], [https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/05/Kaka-di-pushi-Carel-de-Haseth-in-Antilliaans-Dagblad-13-juni-2020.pdf Geduld is een schone zaak], [[Antilliaans Dagblad]], 13 juni 2020</ref> ([[:de:Opuntia Curacassavica|de]]) (ABC-Statia)
*[[Pereskia guamacho]] ([[:de:Pereskia guamacho|de]] / [[:es:Perekis guamacho|es]] (ABC)
*[[Philosocereus lanunginosus]] '''Breba di pushi''' ([[:de:Pilosocereus lanuginosus|de]] / [[:sv:Pilosocereus lanuginosus|sv]]) (ABC)
**[[Stenocereus griseus]] '''kadushi''' ([[:en:Stenocereus griseus|en]] / [[:fr:Stenocereus griseus|fr]]) (ABC)
*''[[Stenocereus heptagonus]]''
*''[[Strumpfia maritima]]'' '''Bai no bolbe''' ([[:es:Strumpfia|es]] / [[:fr:Strumpfia|fr]]) (ABC-SXM-Statia)
*''[[Yerba di Caña|Thalassia testudinum]]'' ([[:en:Thalassia testudinum|en]] / [[:de:Thalassia testudinum|de]]) (ABC-SXM- Statia), inheemse schildpadgras
</div>
''Agave karatto''=Kukwisa; ''cnidoscolus urens''=bringamosa; ''solanum agrarium''=patia shimaron; ''Cenchrus echinatus''=pegasaya; ''Crescentia cujete''=calbas; Coccoloba uvifera=druif; ''Malpighia emarginata''=shimarucu; ''Conocarpus erecta''=mangel; ''Caesalpinia coriaria''=watapana; ''Prosopis juliflora''=kwihi; ''lantana camara''=flor di sanger;
---------
==Flora and fauna unique to Aruba==
'''Endemic reptiles''' include:
* the Aruba Leaf-toed Gecko ''Phyllodactylus julieni'' ([[:nl:Phyllodactylus julieni|nl]])(DCSR) (iNaturalist),
* the Aruba Whiptail ''Cnemidophorus arubensis'' (DCSR) (iNaturalist), and
* the Aruba Island Rattlesnake ''Crotalus unicolor'' (ARKive WM) (iNaturalist).
'''Endemic birds''':
The Aruba Brown-throated Parakeet ''Eupsittula pertinax arubensis'' (DCSR) (iNaturalist) is an endemic subspecies.
'''Endemic Invertebrates''' unique to the island include
* the longhorned beetle ''Urgleptes hummelincki'' ([[:es:Urgleptes hummelincki|es]]) (Internet Archive),
** a darkling beetle=kalander ''Stictodera gridelli'' (Internet Archive),
** a flattie spider haraña ''Selenops arikok'' ([[:fr:Selenops arikok|fr]]) (GBIF) (DCSR),
* a rock bristletail ''Meinertellus xerophilus'' (Internet Archive),
* a scorpion ''Centruroides simplex'' (ResearchGate),
* a pseudoscorpion ''Pachychernes corticalis'' (p. 3 of Zool. Med Leiden WM pdf),
* a cave-dwelling silverfish ''Anelpistina arubana'' (Wikispecies) (BHL),
* the freshwater isopods ''Arubolana imula'' (fig. D at BHL) and
* ''Stygocyathura hummelincki'' (Internet Archive),
* a copepod ''Metacyclops mutatus'' (Internet Archive),
** a sponge ''Dercitus arubensis'' ([[:nl:Dercitus arubensis|nl]]) (ZooKeys),
and several land snails:
* ''Cerion arubanum'' (Femorale WM),
* ''Neosubulina (or Leptinaria) scopulorum'' (figs. 1-2 at ResearchGate) (Internet Archive),
* ''Cistulops arubana'' (Femorale WM),
* ''Hojeda vanattai'' (Plate 5 at ResearchGate), and
* ''Brachypodella arubana'' (fig. 70 at Internet Archive).
Among the marine molluscs known only from Aruban waters are the cone shells
* ''Tenorioconus monicae'' (ResearchGate),
* ''Conus wendrosi'' = conasprella wendrosi (Femorale WM), <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=742466</ref>
* ''Conus vantwoudti'' (Femorale WM), =conasprella vantwoudti <ref>https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=866559</ref>
* ''Jaspidiconus booti'' (fig. b at BHL),
* ''Conasprella hendrikae'' (figs. 1A-D at ResearchGate), and
** ''Conus hieroglyphus'' ([[:nl:Conus hieroglyphus|nl]]) (IUCN).
** ''Conus curassaviensis'' ([[:fr:Conus curassaviensis|fr]]) (Eddie Hardy),
** ''Conasprella wendrosi'' ([[:nl:Conasprella wendrosi|nl]])
Other endemic marine molluscs include
* ''Gibberula arubagrandis'' (BHL),
* ''Granulina plagula'' (BHL),
* ''Splendrillia stellae'' (GBIF),
** soldachi ''Cerodrillia arubensis'' ([[:nl:Cerodrillia arubensis|nl]]) (GBIF), and
* ''Eratoidea infera'' (GBIF).
Plants unique to Aruba include
* a cactus ''Melocactus stramineus'' ([[:de:Melocactus stramineus|de]])(iNaturalist) and the agaves
* ''Agave rutteniae'' (fhirt) and
* [[Cuco di indjan|Agave arubensis]] (fhirt) (overheid.aw WM).
Aruba is included in the Caribbean Islands biodiversity hotspot (Biodiversity Hotspots WM) and is part of the Aruba-Curaçao-Bonaire Cactus Scrub ecoregion
------------
{{Databox}}
'''Bonaire National Marine Park''' (BNMP) ta e reserva marino di mas bieu na mundu.<ref>{{nl}}[https://www.beautiful-bonaire.nl/natuur/bonaire-national-marine-park-geschiedenis.php Geschiedenis Bonaire National Marine Park], beautiful-bonaire.nl</ref> E ta enserá e laman ront di e [[isla]]nan [[Boneiru]] i [[Klein Bonaire]] for di e liña di awa altu te ku 60 meter di profundidat. E parke a keda establesé na 1979 i ta konsistí di 27 km² di [[ref di koral]], mondinan di yerba di laman i di mangel. E ta inkluí tambe dos zona "Ramsar", esta e [[laguna]] di [[Lac]] i Klein Bonaire.<ref>{{en}}[https://infobonaire.com/about-bonaire/nature/marine/bonaire-national-marine-park/ Bonaire National Marine PArk], infobonaire.com </ref>
Na aña 1999 BNMP a risibí e status di 'parke nashonal' di [[Antias Hulandes]]. Na 2001 Klein Bonaire, isla chikitu inhabitá, a wòrdu agregá na e parke marino komo un zona di [[naturalesa]] legalmente protehá. Den laman west di Boneiru tin yen di lugánan di buseo ku ta fásil pa yega for di e kosta. Pa buseadónan e lugánan di buseo rondó di Klein Bonaire ta aksesibel ku boto. Ku eksepshon di un área chikitu, akseso na e parke bou awa ta kompletamente liber pa buseadónan.
Loke ta úniko na BNMP ta ku e ta funshoná riba su mes entrada (sin subsidio). E fondonan ta bini for di un entrada ku ta kobra pa buseadó. Otro usuario, manera landadó, koredó di surf i kiteboard, kayakista i deportistanan akuátiko, ta paga un preis di entrada mas abou. Esaki simultaneamente ta duna entrada na e [[Washington Slagbaai National Park]]. Ademas di protekshon di naturalesa, e parke marino ta enkargá ku informashon pa turista tokante buseo responsabel i mantenshon di buinan pa barkunan ku buseadó. E maneho di e parke marino ta den man di [[STINAPA Boneiru]] ku tambe ta manehá Washington Slagbaai National Park. Piskadónan tambe tin entrada na e parke marino, pero nan reda mester ta sertifiká pa STINAPA Boneiru.
==Link eksterno==
* [http://www.bmp.org/ Bonaire National Marine Park]
{{Appendix}}
[[Category:Naturalesa]]
[[Category:Boneiru]]
Het '''Bonaire National Marine Park''' of '''BNMP''' is het oudste [[zeereservaat]] ter wereld. Het omvat de zee rond [[Bonaire]] en [[Klein Bonaire]] van de hoogwaterlijn tot zestig meter diepte. Het park is in [[1979]] ingesteld en omvat 2600 hectare [[koraalrif]], [[zeegras]]- en [[Mangrove|mangrovevegetaties]]. Ook de [[lagune]] [[Bonaire#Lac|Lac]] maakt deel uit van het onderwaterpark.
In [[1999]] ontving het onderwaterpark de status van ''nationaal park'' van de [[Nederlandse Antillen]]. Het onbewoonde eilandje [[Klein Bonaire]] werd in [[2001]] als wettelijk beschermd natuurgebied aan het onderwaterpark toegevoegd. De westzijde van Bonaire is bezaaid met [[duikgebied|duikplaatsen]] die eenvoudig vanaf het strand bereikbaar zijn. De duikplaatsen rondom Klein Bonaire zijn voor duikers per boot bereikbaar. Met uitzondering van een klein gebied is het BNMP geheel vrij toegankelijk voor duikers.
---------------------
'''Brassavola nodosa''' heeft spitse bladeren en grote, witte bloemen. Beide soorten op Curaçao vooral in het Christoffelgebied, op Aruba in Rooi Prins, op Bonaire op kalkgebied van Plantage Colombia en Plantage Bolivia.
Op de Bovenwindse Eilanden groeit een twintigtal soorten orchideeën, vooral in hogere delen vah Saba en Sint Eustatius, o.a. de wild lily of eyelash orchid (Epidendrum ciliare) en de dancing doll (Oncidium species).
---------
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Banana shimaron''' (''Myrmecophila humboldtii'') ta un especie di orkidea. E especie a keda deskribí dor di Heinrich Gustav Reichenbach bou di e nòmber ''Epidendrum humboldtii''. Robert Allen Rolfe a clasifica e especie den e género ''Myrmecophila''.<ref name="kew">{{Citeer web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=132047 | titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe, Orchid Rev. 25: 51 (1917). |first=R. |last=Govaerts |werk=World Checklist of Selected Plant Families |uitgever=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref>
== Origen i habitat ==
Su area di distribucion natural ta extende den e planonan abou di [[Colombia]] y [[Venezuela]] y e [[islanan ABC]]. Riba e islanan e tin presencia den e partinan mas halto di [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|parke nacional di Christoffel]], na zuidoost di [[Rincon]] y den e [[Parke Nacional Arikok]].<ref>{{Citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:a0286|titel=Zeldzame orchideeën nu beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na Aruba e especie ta practicamente extinto y ta wordo protega pa ley desde 2017.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20160406004135/http://www.diario.aw/2013/10/posibel-banana-shimaron-di-aruba-localisa-den-mondi/|taal=pap|titel=Posibel banana shimaron di Aruba localisa den mondi|datum=2013-10-08|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref>
== Descripcion ==
E sorto ta epifitico. Su pseudobulbonan cilindrico ta crece entre 15 pa 20 cm di altura y ta hol di paden. Den e cavidad tin colonianan di fruminga, cu ta proteha e partinan vulnerabel di e planta, manera e raiznan. Na cada bulbo tin dos of tres blachi rigido ku ta parce di cueru.<ref>{{Citeer web|url=https://web.archive.org/web/20210513145908/https://nov-orchidee.nl/images/NOV-Orchidee/Orchitheek/M/Myrmecophila_humboldtii%20.pdf|titel=Myrmecophila humboldtii (Rchb.f.) Rolfe|werk=Nederlandse Orchideeënvereniging|datum=|bezochtdatum=2024-01-15}}</ref> Na final di e stelchi di flor, cu ta mas ku un meter largo, tin un troshi di seis te cu dies flor den forma di pluma. E flor cu perfume por tin un diametro di entre 5 pa 7 centimeter y ta varia den colo for di ros cla te biña. Den e paisnan di origen e temporada di florece ta generalmente den luna di juli/augustus.
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
-----------------
'''Kabana''' o '''Palma di Kòrsou''' (''Sabal antillensis''), ta un espesie di palma di e genero Sabal. E espesie aki ta raro i ta eksistí solamente na [[Kòrsou]]. El a keda deskribí pa promé biaha na 2017 pa Griff. & Freitas.<ref name="DCSR">{{citeer web|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026|titel=Sabalpalm ''Sabal antillensis''|werk=Dutch Caribbean Species Register|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Promé ku esei e palma tabata klasifiká komo ''Sabal mauritiiformis'' i ''Sabal causiarium''. Inisialmente e espesie ''Sabal antillensis'' a wòrdu deskribi komo endémiko na Kòrsou i [[Boneiru]], pero desde 2019 e poblashon na Boneiru a wòrdu reklasifiká komo [[Kabana (Boneiru)|''Sabal lougheediana'']].<ref name="DCSR"/>
== Distribushon ==
E kabana ta un úniko palma endémiko di e [[isla]] di Kòrsou. E ta situá prinsipalmente rib’e serunan di Knip, spesífikamente na Seru Gracia i Seru Bientu, ost di [[Seru Kristòfel]]. Na 2023 a deskubri un poblashon deskonosí te e momento ei, n’e banda ost di Seru Kristòfel, ampliando asina e área di distribushon natural.<ref name="AweMainta">{{citeer web|url=https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf|titel=A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou|werk=Awemainta|datum=2023-12-29|bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> Durante e di dos konteo na 1979 a registra 323 ehemplar adulto. Despues ku a elimina e kantidat di kabritu fo’i [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel]] na prinsipio di e añanan 90, e poblashon a oumenta te 1000 ehemplar adulto.
== Deskripshon ==
E palma ta destaká pa su tronkon di dwars y sunu ku por alkansa te 45 sèntimeter di diameter.<ref>{{citeer web|url=https://www.palmpedia.net/wiki/Sabal_antillensis|titel=''Sabal antillensis''|werk=Palmpedia.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> E blachinan ta singular i kompakto riba otro na e tòp di e tronkon. E disko di blachi tin forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu te 1 meter. Su flor ta blanku den forma di pluma te 20 sèntimeter largu. E mata terestial ta produsi un fruta bòl manera un bèshi i simia maron, rondó di 0.6 sèntimeter den promedio.<ref>{{citeer web|url=https://www.severens.net/Soorten_2023/SpeciesS_2023/SabaAnti_2023/Beschrijving1_2023.html|titel=''Sabal antillensis''|werk=Severens.net|datum= |bezochtdatum=2023-12-30}}</ref> En general e tin un altura di 4 pa 5 meter y por biba durante un periodo eksepshonalmente largu.<ref name="AweMainta"/>
== Link eksterno ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=tG6qbem3BqI&t=99s&ab_channel=DutchCaribbeanNatureAlliance%28DCNA%29 DCNA BioNews: Sabal Palm en loslopende geiten], [[Youtube]] video (2021)
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Kòrsou]]
Rais: Rondó e base di e tronkon mashá kòrtiku rais di sostené.
Ramanan: Tronkon shinishi kla, stret, tin bia birá, diki te 60 sèntimeter o mas den diameter, lizu; despues forma di bòter; ku sikatris forma di renchi di blachinan kai afó.
Blachinan: Blachinan singular, kompakto riba otro na e tòp di e tronkon, firme; disko di blachi forma di wairu kòrtá ku mashá slepnan, di kueru, smal largu, mas anto 1 meter largu; stèlchi di blachi diki, igual largu o mas largu anto e disko di blachi, forma di kanal, sin spiñanan, mas o menos 15 sèntimeter prolongá den e disko di blachi; base di blachi 15 sèntimeter anchu, rondoná pa un baliña di blachi kòrtiku, splet habri, burusí, forma di fibra, maron.
Flornan: Flornan mashá, bíseksual, blanku, mas o menos 3 milimeter largu, pará den un pluma 1-3 meter largu; ramanan lateral di e konstrukshon di flor forma di pluma, te 20 sèntimeter largu, ku na e base un blachi di protekshon chikitu, 3-5.5 sèntimeter largu; flornan sinta, kèlki forma di pipa ku 3 djente, 2 milimeter largu; pétalo 3, smal, blanku, 4 milimeter largu; stámen 6, blanku, 2 milimeter largu, uni na e base, ovario blanku, 3 milimeter largu, ku 3 sèlnan i estilo fuerte.
Frutanan: Fruta un bèshi, maron, bòl, 1 sèntimeter den promedio; kaska di fruta di kueru.
Simianan: Simianan maron, rondó, 0.6 sèntimeter den promedio.
Previously reported as Sabal spec., Sabal mauritiiformis and Sabal cf. causiarum. Later described as a new species endemic for Bonaire and Curaçao, S. antillensis. In 2019, the Bonaire population was reported as another new species, S. lougheediana.<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=192026
Sabalpalm ''Sabal antillensis'']</ref>
cientificonan di CARMABI y di e Universidad y Investigacion di Wageningen, a haci e siman aki un descubrimento revolucionario: un poblacion desconoci te aworaki n’e banda oost di Christoffelberg na Corsou. E Palma Kabana di Corsou (Sabal antillensis) ta exclusivo di Corsou y ta situa principalmente rib’e seronan di Knip, concretamente na Seru Gracia y Seru Bientu, oost di Christoffelberg. E palmanan aki ta destaca pa su tronconnan di dwars y sunu y por biba durante un periodo excepcionalmente largo. Un investigacion di veld intensivo cu tecnica moderno a devela e
palmanan scondi den Christoffelpark, ampliando e area di distribucion natural di e kabana raro aki mas leu di e suposicionnan anterior.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/12/AM231229.pdf A descubri poblacion scondi di Palma Kabana di Corsou], Awemainta (29 di december 2023)</ref>
Aña pasa, durante un trabao riba veld den Christoffelberg,
Andre van Proosdij (WUR) y Erik Houtepen (CARMABI) a
descubri un palma n’e banda oost di Christoffelberg for
di un distancia considerabel. Aunke inalcansabel for di e
luga caminda e cientificonan tabata, e uzo di prismatico
a confirma rapidamente cu tabata trata aki di un Kabana.
E descubrimento aki ta digno di mencion, ya cu te asina
leu e Kabana solamente tabata conoci n’e seronan situa
west di Christoffelberg. Poco despues a lanta rumor riba e
palmanan riba Christoffelberg, aunke sin detaye concreto
riba su ubicacion. E siman aki, Houtepen y Van Proosdij, cu
ayudo di imagen di drone y prismatico, a sali riba un biahe
pa localisa e palmanan en cuestion. Subiendo e sero y dificil
banda oost, leu di caminda, nan a descubri cinco ehemplar
hoben y sano. Ta posibel cu tin mas mientrastanto, loke ta
rekeri un exploracion mas profundo. E palmanan parce sano,
tin entre 20 y 50 aña y ainda no a produci flor ni fruta.
E storia y origen di e ehemplarnan aki no ta conoci. Un
expansion di e poblacion di west pa oost parce por t’e
causa, pero no logica. Ya cu p’e simianan por propaga den
e direccion aki, nan lo mester supera biento fuerte y pasa
riba Christoffelberg. Ta mas probabel cu semper tin cantidad chikito di palma Kabana lo a crece den e banda oost di Christoffel, pero cu ningun hende a ripara nan te aworaki. Un
investigacion intensivo di e zona asisti pa drone, a devela e
matanan scondi aki durante hopi tempo den Christoffelpark.
E cientificonan a acumula DNA pa investigacion e relacion
genetico cu e poblacion di west.
E palmanan ta den un area di por lo menos 8 kilometer cuadra, e mayor parti dentro di Christoffelpark. E poblacion recien descubri ta representa un expansion rond di
15% di e area di distribucion conoci den direccion oost.
Den e reconteo inicial di e palmanan di Kabana na 1979,
solamente a registra 323 ehemplar adulto. Despues di a
elimina e cantidad di cabrito fo’i Christoffelpark na principio
di e añanan 90, poniendo fin n’e ‘overgrazing’, e vegetacion
natural a experencia un espectacular recuperacion. E poblacion di kabana tambe a aumenta considerablemente for di
e momento ey, superando mil. E palma Kabana di Corsou ta
un ehempel di exito di e restauracion di un especie vegetal
raro den Christoffelpark.
---------------------------
[[File:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|thumb|Cereus repandus na [[Aruba]]]]
'''Cereus repandus''' ta un espesie di kadushi di e genero Cereus den e famia di Cactaceae.
E dianan aki Boneiru ta sofoká bou di un sekura pisá. Pero asta den sekura tin bunitesa. Riba e foto aki por mira floramentu di kadushi. Kadushi (Cereus repandus) ta e tipo di káktus riba e islanan aki ku ta bira mas haltu. Ademas e ta forma un tronkon hopi diki ku nan sa usa ántes pa traha kozein di bentana i porta. Asta sa usa e palu di e tronkon di kadushi pa traha muebel. E fruta di kadushi (ku nan sa yama dader) ta hopi dushi, basta kompletamente hechu. E no tin sumpiña manera e parimentu di yatu. Na Kòrsou i Boneiru e nòmber kadushi ta konosí, miéntras ku na Aruba nan ta yam’é breba.<ref>[https://extraboneiru.com/2020/06/bunitesa-den-sekura/# Bunitesa den sekura], Extra Boneriano, 9 juni 2020</ref>
De '''appelcactus'''<ref name=bt>[https://www.botanischetuinen.nl/planten/plant/6760/cereus-repandus/ botanische tuinen]{{Dode link|datum=februari 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (''Cereus repandus'') is een grote [[zuilcactus]] die 10 tot 12 meter hoog kan worden.
De cactus komt van nature waarschijnlijk in het westelijke Caribische gebied en Venezuela voor, maar hij is nu te vinden in veel tuinen in tropische en subtropische gebieden van de wereld. Op de voormalige [[Nederlandse Antillen]] wordt de plant verbouwd vanwege zijn vruchten of gebruikt als heg. Hij wordt op Curaçao en Bonaire ''kadushi'' genoemd en op Aruba ''breba''. In Zuid-Afrika is het een invasieve soort.<ref>[http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus llife]. [https://web.archive.org/web/20210226093523/http://www.llifle.com/Encyclopedia/CACTI/Family/Cactaceae/6464/Cereus_repandus Gearchiveerd] op 26 februari 2021.</ref>
De cactus bloeit 's nachts. De bloemen zijn wit of lichtroze. De vruchten zijn rood en hun smaak herinnert enigszins aan appel. De rest van de plant is ook eetbaar, hoewel de stekels en de harde huid wel verwijderd moeten worden.<ref name=bt/>
== Galeria==
<gallery>
Bestand:Caryophyllales - Cereus repandus - 1.jpg
Bestand:Cereus repandus in Aruba - on the way back from Altovista chapel (2896840490).jpg|Op [[Aruba]]
Bestand:Cereus repandus in Aruba - On the way to Natural Bridge (2904735959).jpg|Op Aruba
Bestand:Cereus repandus monstrosus1.jpg|De stekels
File:天輪柱(鬼面角) Cereus peruvianus -香港公園 Hong Kong Park- (9219874393).jpg|Bloemknop in Hong Kong
</gallery>
== Link eksterno ==
* [https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189522&cat=CTAB_NAMES Cereus Repandus]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
[[Category:Antia Hulandes]]
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =150943996|titulo=Thalassia testudinum}}
{{References}}
;Video
* [http://www.youtube.com/watch?v=kzWPEi7QMjI Youtube: Seagrass bed, San Salvador, Bahamas]
}}
[[Category:Flora]]
--------------------
== Acerola (Shimarucu) Malpighia Emarginata==
# vertalen en toevoegen aan Nederlandse lemma
# aanvullen voor Papiamentse lemma
ORA nos tabata mucha hopi biaha nos tabata cana den mondi p’asina bay piki '''Shimarucu'''. Despues di tempo por a tuma nota cu e fruta aki tabata manda un señal na momento cu eta pari. E
molester di e bestianan chikito conoci na Aruba como “lebelebe” ta masha hopi. Esey ta dunabo un indicacion cu e mata di Shimarucu ta pariendo.<ref>[http://www.awemainta.com/papers/AM200828/offline/download.pdf Conoce un poco di e mata di shimarucu], Awemainta, 28 augustus 2020</ref>
Hopi di nos tabata come e Shimarucu te hasta ora e ta berde. Na momento cu ta completamente hecho nos ta piki delaster un fruta cu tin na e mata. Sin corda mes cu e mata aki tambe ta haci bo curpa grawata na momento di piki e fruta. Mata di Shimarucu cu originalmente ta for Yucatan, Mexico, conoci como “'''Malpighia Emarginata'''” cual ta su number cientifico. Un famia di “Malphiaceae”, e Shimarucu ta wordo yama tambe manera “Acerola Cherry” Barbados Cherry of West Indian Cherry.
E ta un mata cu no ta bira mucho grandi y por yega un grandura 2.5 pa 3 meter. Un mata cu durante aña ta mustra manera seco. Ta wanta secura pa un period basta largo y lo bira berde y pari despues di yobida. E mata por crece bon riba tur tipo di suelo. Ta wordo haya tanto na Bonaire y tambe Corsou. E ta un mata cu no tin takinan diki. Takinan ta manera fini y flexible.
Durante secura e ta perde tur su blachinan. E ta un mata cu ta floria masha liher despues di yobida y despues di floria ta cuminsa duna fruta hopi liher tambe. Kiermen su periodo di floria ta cortico.
E mata despues di tres aña planta ta duna cantidad significante di fruta cora. E frutanan aki ta contene cantidad di vitamina C mas tanto den e fruta cu ta berde ainda. Dos of tres fruta
diario ta suficiente pa un persona di 65kg haya vitamina C cu e mester. Ta contene antioxidante. E fruta tin tres simiya triangular parti paden. E bast ta contene 20 pa 25% di Tannin cu ta wordo uza den industrianan di cuero. Na Venezuela e takinan flexibel ta wordo uza pa tara stul y banki.
Na paisnan manera Puerto Rico tin plantacionnan grandi di Shimarucu. For di esaki ta produci juice.
E juice aki tambe ta wordo uza of combina cu otro juicenan cu tin menos vitamina C pa haci nan mas rico na Vitamina C. E fruta ta wordo uza namomento cu tin diarea. E ta un mata ta wordo multiplica mas facil via di stek. E fruta Shimarucu ta wordo comi fresco manera e wordo piki na mata.
Na Aruba mata di Shimarucu ta crece den mondi. Un fruta hopi gusta. Bon conoci pa traha “Dushi di Shimarucu” y Jam. Sr. Vicente Kock (dfm) na varios ocasion a yega di produci Biña di Shimarucu. Awendia tambe por mira personanan para bandi caminda ta piki Shimarucu.
Por mira tambe e fruta di Shimarucu a bay riba rednan social caminda personanan ta bende na saco y por mira e ta hopi solicita pa come. E mata por wordo mira for di un distancia debi na su frutanan cora cu ta sobresali entre cualkier otro mata.
Mata di Shimarucu ta obtenibel na Santa Rosa por pasa cumpra esaki si ta desea.
{{Commonscat}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =|titulo=}}
{{References}}
}}
---------
'''Oreaster Reticulatus'''
DNM kier reitera cu e especie aki Oreaster Reticulatus, strea di lama, red cushion seastar, tambe conoci como e West Indian Sea Star, ta un especie protegi manera stipula den e Decreto Nacional flora y fauna local (Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna), segun e Ordenansa nacional di proteccion di naturalesa (Natuurbeschermingsverordening - AB1995no2).
<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=182860 Cushion sea star Oreaster reticulatus]</ref>
{{Appendix}}
------------------
0aaex18intkpy6rlos637ibqzkxxcvn
Nicole Hoevertsz
0
8091
190026
155674
2026-05-06T09:21:25Z
Caribiana
8320
ampliacion
190026
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|a}}
{{Infobox persona}}
'''Nicole Lucia Maria Hoevertsz''' (☆ [[30 di mei (fecha)|30 di mei]] [[1964]] na [[Aruba]]) ta un ex-landado sincronisa, atleta olimpico y dirigente deportivo [[Aruba]]no. El a participa na [[Weganan Olimpico di Zomer]] 1984 bou di e bandera di [[Antias Hulandes]]. Desde 2017 e ta miembro di e directiva ehecutivo di [[Comite Olimpico Internacional]] (COI) y na 2021 a keda eligi como vice-presidente.<ref name="profile">{{en}}[http://www.olympic.org/mrs-nicole-hoevertsz IOC profile Mrs. Nicole Hoevertsz], COI. Recupera 20 juli 2021.</ref>
== Biografia ==
Nicole Hoevertsz ta yiu di Dolf Hoevertsz di Aruba y Marie-José Smarius di [[Limburg]], [[Hulanda]]. Su tata tabata rector di [[Colegio Arubano]] di 1979 te 1993, unda na 1982 el a obtene su VWO-diploma.<ref>{{nl}}[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640696:mpeg21:a0074 Personalia], Amigoe, 5 juli 1982. Recupera 20 juli 2021.</ref> Hoevertsz a continua su estudionan na [[University of Curaçao|Universidad di Antias Hulandes]] y a cambia despues pa [[Universidat di Leiden|Universidad di Leiden.]] Aki el a gradua cu titulo di [[maestria]] den ley, specialisando den derecho internacional.
Na 1991 Hoevertsz ta inicia su carera profesional como consehero huridico na departamento di Relacionnan Exterior di gobierno di Aruba. Como tal el a presidi na 1992 e Comision Derechonan Humano di Aruba (MCA). Entre 1994 y 1996 el a fungi como secretario interino di [[conseho di minister]] di Aruba y tabata e prome muhe den e posicion aki.<ref name="profile"/> E tabata consehero huridico di minister-presidente di Aruba di 1997 te 2001 y a regresa despues pa departamento di Relacionnan Exterior. Durante e prome y di dos gabinete [[Mike Eman]] (2009-2017) Hoevertsz a asumi e funcion di secretario di conseho di minister.
=== Carera deportivo ===
Den landamento sincronisa Hoevertsz a sali campeon di Aruba multiple biaha. E tabata practica landamento sincronisa cu "The Barracudas", un club deportivo funda na 1970. Entre 1973 y 1984 el a participa na competencianan regional y internacional y a sa di gana varios campeonato (hubenil) Arubano y Antiano. E punto culminante di su carera deportivo tabata su participacion na [[Weganan Olimpico di Zomer]] 1984 na [[Los Angeles]], e prome biaha cu landamento sincronisa e keda admiti como [[Weganan Olimpico|wega olimpico]]. Den e "duet" hunto cu Esther Croes e ta logra e di 18 lugar.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20120407063721/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ho/nicole-hoevertsz-1.html Profiel riba sports-reference.com]. Recupera 20 juli 2021.</ref> Cu su experiencia Hoevertsz a bira activo como trainer den decada ochenta di [[siglo 20]] y ademas tabata duna curso na principiante di lantamento sincronisa y di coaching. Bou su guia tabata organisa shownan na diferente hotel cu e clubnan di landamento sincronisa, entre nan "The Barracudas" y "Aruba Dolphins". Na e Weganan Olimpico di 1988 e tabata coach di e team di landamento sincronisa di Aruba na [[Seoul]] pa [[Comite Olimpico Arubano]] (COA).<ref>{{nl}}[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642804:mpeg21:a0090 Waardig in Seoul present], Amigoe, 5 oktober 1988. Recupera 20 juli 2021.</ref>
Riba tereno di dirigente deportivo na Aruba, Hoevertsz a ocupa varios posicion. Desde 1991 Hoevertsz ta secretario-general di Arubaanse Zwembond y desde 1998 secretario-general di [[Comite Olimpico Arubano]] (COA). E mesun aña e ta bira presidente di comision di deporte femenino pa e Organisacion Pan-Americano di Deporte (PASO) y ta canciller di PASO desde 1999. E tabata co-fundador y secretario di directiva di Instituto di Medicina pa Deporte di Aruba (ARUMEDE), lanta na 1992.<ref>{{nl}}[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644318:mpeg21:a0100 Oprichting ARUMEDE], Amigoe, 29 januari 1992. Recupera 20 juli 2021.</ref>
=== Actividadnan dentro COI ===
Na 2006 Hoevertsz ta keda eligi miembro di [[Comite Olimpico Internacional]]. El a traha den diferente comision, manera comision di deporte femenino (2003-2013), comision di relacionnan internacional (2009-2015), comision di hurisprudencia (2014-2015), comision di deporte y ley (2014-2015), y desde 2015 ta traha den comision di audit, solidaridad olimpico y asuntonan huridico.
Na 2017 el a keda eligi como miembro di directiva ehecutivo di COI.<ref>{{nl}} Jan Volkers, [https://www.volkskrant.nl/sport/zonder-ellebogen-te-gebruiken-klimt-nicole-hoevertsz-naar-top-internationaal-olympisch-comite~b2c8b133/ Zonder ellebogen te gebruiken klimt Nicole Hoevertsz naar top Internationaal Olympisch Comité], De Volkskrant, 18 september 2017. Recupera 20 juli 2021</ref> Den e funcion aki Hoevertsz ta desplega rolnan importante, entre otro como presidente di e Comision di Coordinacion pa e Weganan Olimpico di Zomer 2028 na Los Angeles y vicepresidente di e Comision di Coordinacion pa e Weganan Olimpico di Zomer 2024 na [[Paris]]. Hoevertsz tambe tabata presidi e Comision di Atletanan Olimpico di Rusia cu, relaciona cu e escandalo di doping den cua e autoridadnan gubernamental di Rusia tabata envolvi, tabatin na su encargo pa finalisa reglanan y regulacion pa participacion di e atletanan den Weganan Olimpico di Invierno na [[PyeongChang]] 2018.
Durante un reunion di COI na Tokio dia 20 di juli 2021, el a keda eligi como vice-presidente di COI despues cu ela postula cu mes como unico candidato pa sigui Anita DeFrantz.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/22927 Miembro di COA postula pa vice presidente Comite Olimpico Internacional], NoticiaCla, 19 juli 2021. Recupera 20 juli 2021.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210721153237/https://nos.nl/tokyo2020/artikel/2390150-arubaanse-hoevertsz-nieuwe-vicevoorzitter-ioc-droom-van-meisje-van-een-klein-eiland Arubaanse Hoevertsz nieuwe vicevoorzitter IOC: 'Droom van meisje van een klein eiland'], NOS, 21 juli 2021. Recupera 21 juli 2021.</ref>
Na 2018 Nicole Hoevertz tabatin e honor di ta un di e coredonan cu e antorcha pa weganan olimpico di invierno na [[Sur Korea]].
Actualmente e ta presidi e Comision di Coordinacion pa e Weganan Olimpico y Paralimpico di Los Angeles 2028.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20260505.pdf Nicole Hoevertsz a participa como panelista na e “Women in Para Sports Americas Aruba Summit”], Bon Dia Aruba (6 di april 2026)</ref>
== Honor ==
* [[File:Flag of the Netherlands Antilles.svg|20px|border]] Jaycees di Antias Hulandes (1991)
* [[File:Flag of Aruba.svg|20px|border]] Comite Olimpico Arubano (1992)
* [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px|border]] Condecoracion como Ofisial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]] (2024)
{{Commonscat|3=S}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =206998790|titulo=Nicole Hoevertsz}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Hoevertsz, Nicole}}
[[Category:Hende]]
[[Category:Deporte na Aruba]]
[[Category:Atleta Olimpico|Landamento]]
[[Category:Arubano konosí]]
6deimwky6q7nafrannl1vl641yqqo5u
190027
190026
2026-05-06T09:22:20Z
Caribiana
8320
190027
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|a}}
{{Infobox persona}}
'''Nicole Lucia Maria Hoevertsz''' (☆ [[30 di mei (fecha)|30 di mei]] [[1964]] na [[Aruba]]) ta un ex-landado sincronisa, atleta olimpico y dirigente deportivo [[Aruba]]no. El a participa na [[Weganan Olimpico di Zomer]] 1984 bou di e bandera di [[Antias Hulandes]]. Desde 2017 e ta miembro di e directiva ehecutivo di [[Comite Olimpico Internacional]] (COI) y na 2021 a keda eligi como vice-presidente.<ref name="profile">{{en}}[http://www.olympic.org/mrs-nicole-hoevertsz IOC profile Mrs. Nicole Hoevertsz], COI. Recupera 20 juli 2021.</ref>
== Biografia ==
Nicole Hoevertsz ta yiu di Dolf Hoevertsz di Aruba y Marie-José Smarius di [[Limburg]], [[Hulanda]]. Su tata tabata rector di [[Colegio Arubano]] di 1979 te 1993, unda na 1982 el a obtene su VWO-diploma.<ref>{{nl}}[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640696:mpeg21:a0074 Personalia], Amigoe, 5 juli 1982. Recupera 20 juli 2021.</ref> Hoevertsz a continua su estudionan na [[University of Curaçao|Universidad di Antias Hulandes]] y a cambia despues pa [[Universidat di Leiden|Universidad di Leiden.]] Aki el a gradua cu titulo di [[maestria]] den ley, specialisando den derecho internacional.
Na 1991 Hoevertsz ta inicia su carera profesional como consehero huridico na departamento di Relacionnan Exterior di gobierno di Aruba. Como tal el a presidi na 1992 e Comision Derechonan Humano di Aruba (MCA). Entre 1994 y 1996 el a fungi como secretario interino di [[conseho di minister]] di Aruba y tabata e prome muhe den e posicion aki.<ref name="profile"/> E tabata consehero huridico di minister-presidente di Aruba di 1997 te 2001 y a regresa despues pa departamento di Relacionnan Exterior. Durante e prome y di dos gabinete [[Mike Eman]] (2009-2017) Hoevertsz a asumi e funcion di secretario di conseho di minister.
=== Carera deportivo ===
Den landamento sincronisa Hoevertsz a sali campeon di Aruba multiple biaha. E tabata practica landamento sincronisa cu "The Barracudas", un club deportivo funda na 1970. Entre 1973 y 1984 el a participa na competencianan regional y internacional y a sa di gana varios campeonato (hubenil) Arubano y Antiano. E punto culminante di su carera deportivo tabata su participacion na [[Weganan Olimpico di Zomer]] 1984 na [[Los Angeles]], e prome biaha cu landamento sincronisa e keda admiti como [[Weganan Olimpico|wega olimpico]]. Den e "duet" hunto cu Esther Croes e ta logra e di 18 lugar.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20120407063721/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ho/nicole-hoevertsz-1.html Profiel riba sports-reference.com]. Recupera 20 juli 2021.</ref> Cu su experiencia Hoevertsz a bira activo como trainer den decada ochenta di [[siglo 20]] y ademas tabata duna curso na principiante di lantamento sincronisa y di coaching. Bou su guia tabata organisa shownan na diferente hotel cu e clubnan di landamento sincronisa, entre nan "The Barracudas" y "Aruba Dolphins". Na e Weganan Olimpico di 1988 e tabata coach di e team di landamento sincronisa di Aruba na [[Seoul]] pa [[Comite Olimpico Arubano]] (COA).<ref>{{nl}}[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642804:mpeg21:a0090 Waardig in Seoul present], Amigoe, 5 oktober 1988. Recupera 20 juli 2021.</ref>
Riba tereno di dirigente deportivo na Aruba, Hoevertsz a ocupa varios posicion. Desde 1991 Hoevertsz ta secretario-general di Arubaanse Zwembond y desde 1998 secretario-general di [[Comite Olimpico Arubano]] (COA). E mesun aña e ta bira presidente di comision di deporte femenino pa e Organisacion Pan-Americano di Deporte (PASO) y ta canciller di PASO desde 1999. E tabata co-fundador y secretario di directiva di Instituto di Medicina pa Deporte di Aruba (ARUMEDE), lanta na 1992.<ref>{{nl}}[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644318:mpeg21:a0100 Oprichting ARUMEDE], Amigoe, 29 januari 1992. Recupera 20 juli 2021.</ref>
=== Actividadnan dentro COI ===
Na 2006 Hoevertsz ta keda eligi miembro di [[Comite Olimpico Internacional]]. El a traha den diferente comision, manera comision di deporte femenino (2003-2013), comision di relacionnan internacional (2009-2015), comision di hurisprudencia (2014-2015), comision di deporte y ley (2014-2015), y desde 2015 ta traha den comision di audit, solidaridad olimpico y asuntonan huridico.
Na 2017 el a keda eligi como miembro di directiva ehecutivo di COI.<ref>{{nl}} Jan Volkers, [https://www.volkskrant.nl/sport/zonder-ellebogen-te-gebruiken-klimt-nicole-hoevertsz-naar-top-internationaal-olympisch-comite~b2c8b133/ Zonder ellebogen te gebruiken klimt Nicole Hoevertsz naar top Internationaal Olympisch Comité], De Volkskrant, 18 september 2017. Recupera 20 juli 2021</ref> Den e funcion aki Hoevertsz ta desplega rolnan importante, entre otro como presidente di e Comision di Coordinacion pa e Weganan Olimpico di Zomer 2028 na Los Angeles y vicepresidente di e Comision di Coordinacion pa e Weganan Olimpico di Zomer 2024 na [[Paris]]. Hoevertsz tambe tabata presidi e Comision di Atletanan Olimpico di Rusia cu, relaciona cu e escandalo di doping den cua e autoridadnan gubernamental di Rusia tabata envolvi, tabatin na su encargo pa finalisa reglanan y regulacion pa participacion di e atletanan den Weganan Olimpico di Invierno na [[PyeongChang]] 2018.
Durante un reunion di COI na Tokio dia 20 di juli 2021, el a keda eligi como vice-presidente di COI despues cu ela postula cu mes como unico candidato pa sigui Anita DeFrantz.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/22927 Miembro di COA postula pa vice presidente Comite Olimpico Internacional], NoticiaCla, 19 juli 2021. Recupera 20 juli 2021.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210721153237/https://nos.nl/tokyo2020/artikel/2390150-arubaanse-hoevertsz-nieuwe-vicevoorzitter-ioc-droom-van-meisje-van-een-klein-eiland Arubaanse Hoevertsz nieuwe vicevoorzitter IOC: 'Droom van meisje van een klein eiland'], NOS, 21 juli 2021. Recupera 21 juli 2021.</ref>
Na 2018 Nicole Hoevertz tabatin e honor di ta un di e coredonan cu e antorcha pa weganan olimpico di invierno na [[Sur Korea]].
Actualmente e ta presidi e Comision di Coordinacion pa e Weganan Olimpico y Paralimpico di Los Angeles 2028.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20260505.pdf Nicole Hoevertsz a participa como panelista na e “Women in Para Sports Americas Aruba Summit”], Bon Dia Aruba (5 di mei 2026)</ref>
== Honor ==
* [[File:Flag of the Netherlands Antilles.svg|20px|border]] Jaycees di Antias Hulandes (1991)
* [[File:Flag of Aruba.svg|20px|border]] Comite Olimpico Arubano (1992)
* [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px|border]] Condecoracion como Ofisial (''officier'') den [[Orden di Oranje-Nassau]] (2024)
{{Commonscat|3=S}}
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =206998790|titulo=Nicole Hoevertsz}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Hoevertsz, Nicole}}
[[Category:Hende]]
[[Category:Deporte na Aruba]]
[[Category:Atleta Olimpico|Landamento]]
[[Category:Arubano konosí]]
my5o8c6sd3pmlzld2b29863zkn37dr1
Usuario:Caribiana/Sandbox/Fauna
2
8146
190008
186608
2026-05-05T22:12:42Z
Caribiana
8320
190008
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Brummeria xerophila]] - [[ROPV]] - [[Voluta damula]] - [[Picuda]] - [[Sphyrna lewini]] - [[glas di lama]] - [[strea di lama]] - [[Conenchi di rabo di catuna]] - [[Calomys hummelincki]] - [[hòmber di guera portugues]] - [[Agaue arubaensis]] - [[Tuna Hala Hel]] (Thunus albacares)
----------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox | variante = a
| nomber = ''Brunneria xerophila''
| exhibi titulo = cursivo
| imagen =
| descripcion =
| status =
| dominio = [[Eukaryota]]
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = Arthropoda
| clase = [[Insekto|Insecta]]
| clade1 =
| orden = Orthoptera ?
| superfamia =
| famia = Acrididae ?
| genero = ''Brunneria''
| c-nomber = ''Brunneria xerophila''
| autor =
| fecha =
| parentesis = si
| original =
| commons =
| species =
| sinonimo =
}}
'''Brunneria xerophila''' ta un especie di [[Insekto|insecto]] (mantis di orashon) den e famia di Acrididae (tirakochi). E espesie a wòrdu deskribí formalmente na 2025 dor di Kris Anderson. Su nòmber komun ta mantis di orashon Arubano.
Taksonomia
Brunneria xerophila ta pertenesé na òrdu Mantodea (mantisnan di orashon), un grupo di insekto karnivoro konosí pa nan kabes triangular i pianan dilanti doblá ku nan ta uza pa cacha presa.
E epíteto xerophila ta derivá di idioma griego i ta nifiká “amante di seku”, referiendo na e klima árido di Aruba kaminda e espesie aki ta biba.
Deskubrimentu
E espesie a wòrdu deskubrí na 2025 riba Aruba dor di boluntarionan di Naturalis Biodiversity Center i miembronan di Netherlands Entomological Society.
Promé ku esaki, e presensia di mantis riba Aruba tabata solamente sospechá dor di potrètnan publiká riba e plataforma iNaturalist, pero no por a identifiká e espesie eksakto for di e imágennan.
Na febrüari 2025, kuater ehemplar a wòrdu rekohé na diferente lugá riba e isla. Estudionan posterior a mustra ku nan ta representá un espesie nobo pa siensia.
E deskubrimentu ta notable, pasobra promé no tabata konosí niun espesie di mantis riba Aruba ni riba e islanan bisiña Bonaire i Curaçao.
Deskripshon
Brunneria xerophila ta un insekto relativamente grandi, ku por yega mas o ménos 7 sentímetro di largura, loke ta hasi esaki un di e insektonan mas grandi konosí riba e islanan ABC.
Manera otro mantisnan, e tin:
un kabes triangular
un kurpa largu i delga
pianan dilanti spesialisá pa cacha otro insekto
E espesie tin un kamuflahe bon i ta move despacio, loke ta hasi’é difísil pa mira den vegetashon. E ta un depredador ku ta alimentá ku otro invertebrado.
Habitat i ekologia
E espesie ta biba den ambiente seku i kayente tipiko di vegetashon di Aruba. E nòmber xerophila ta reflehá e adaptashon aki na kondishonnan árido.
Mantisnan generalmente ta biba den klima tropikal i subtropikal i ta hunga un rol importante komo depredador den ekosistema terestre.
Distribushon
Te na 2025, Brunneria xerophila ta konosí solamente di Aruba.
Aunke solamente un kantidat limitá di observashon a wòrdu registrá, investigadónan ta sospechá ku e espesie por ta mas generalisá riba e isla. Mas investigashon ta nesesario pa determiná si e ta presente tambe den áreanan serka, manera kosta di Venezuela.
Investigashon i konservashon
E deskubrimentu di Brunneria xerophila ta parti di un esfors amplio pa dokumentá biodiversidat den Karibe Hulandes, den kolaborashon entre Aruba Conservation Foundation i Naturalis Biodiversity Center.
E investigashon aki a yuda deskubrí varios otro invertebrado nobo pa siensia riba Aruba, inkluyendo insekto i aráñanan.
Debí na su distribushon limitá aparente, e espesie por ta vulnerabel ekológikamente, aunke su estado di konservashon ainda no a wòrdu evaluá formalmente.
----------
== Distribucion ==
E especie a wordo haya na [[Aruba]].<ref>Kris Anderson, [https://www.dcbd.nl/reposerver/api/file/4517 Two New Species of Brunneria Saussure, 1869 (Mantodea:
Coptopterygidae) with Novel Diagnostic Characters and a Key to the Species]</ref>
------
Na 2025, un di dos especie di mantis pa Reino Hulandes a wordo descubri 8.000 kilometer leu riba e isla di Aruba. Investigashonnan resien a mustra ku esaki ta, de echo, un espesie no deskribí.
Aruba, Bonaire, i Curaçao ta situá banda di kosta di Venezuela i ta gaba ku un klima kayente perfektamente adekuá pa mantis resa. Apesar di esaki, nunka no a haña mantis einan te resientemente. E promé pistanan di nan presensia na Aruba tabata algun potrèt publiká riba iNaturalist – pero e espesie eksakto no por a wòrdu identifiká for di e imágennan.
Na febrüari 2025, boluntarionan di Naturalis Biodiversity Center i miembronan di e Sosiedat Entomológiko di Hulanda a rekohé un total di kuater ehemplar for di vários lugá. Un estudio di e insektonan rekohé a revelá ku nan ta representá un espesie nobo pa siensia. Eksperto merikano Kris Anderson, un spesialista den mantis di Karibe, a deskribí e espesie i a yam’é Brunneria xerophila. E epíteto ‘xerophila’ ta griego pa ‘amante di seku,’ referiendo na e vegetashon kayente i seku kaminda e espesie aki ta wòrdu hañá riba Aruba. E nomber comun lo ta mantis di oracion Arubano.
Karakterísikanan
Ku nan kabes triangular straño i pianan dilanti doblá, e mantisnan ta resa ta entre e insektonan mas karakterístiko i rekonosibel.
Moveshon: nan ta kana riba nan kuater pianan patras.
Cazamento: nan ta uza nan par di pia dilanti pa coge otro insectonan.
E ‘Orashon’: den un posishon di sosiegu, e dos pianan aki ta wòrdu tené ariba i primi huntu, paresido na e akto di hasi orashon.
Miéntras ku mantis ta insektonan grandi, nan kamuflahe i moveshonnan slow hopi bia ta hasi nan difísil pa mira den e vegetashon. Mundialmente, solamente mas o ménos 2.400 espesie ta konosí – kompará ku sientos di miles di espesie di bichi. Debí na nan tamaño i e kantidat relativamente abou di espesie, nan ta entre e gruponan di insekto mas konosí i mas studiá. Mantis ta prosperá den kalor, i mayoria di espesienan ta wòrdu hañá den tropiko.
Cu casi 7 centimeter di largura, e mantis di oracion di Aruba ta un di e insectonan mas grandi cu ta wordo haya riba e Islanan ABC (Fuente: Mathijn Speelman)
Solamente riba Aruba?
Ta raro pa un especie nobo di insecto for di Reino Hulandes wordo describi, specialmente uno cu ta relativamente grandi y impactante. Actualmente, tin solamente un man yen di miramento registra di e mantis di Aruba. Sinembargo, ta sospechá ku e espesie ta basta generalisá riba henter e isla. Te kaminda ta konosí aktualmente, e espesie aki ta presentá solamente na Aruba, ounke trabou riba tereno den partinan bisiña di Venezuela ta nesesario pa konfirmá esaki.
E fieldwork realisa riba Aruba ta parti di un colaboracion entre Aruba Conservation Foundation (ACF) y Naturalis Biodiversity Center pa traha un miho mapa di fauna di e isla. Trabaonan riba tereno realisa pa boluntarionan ya a conduci na descubrimento di hopi invertebrado nobo na Aruba, incluyendo varios especie di saltamonte, araña, y insecto berdadero cu ta nobo pa ciencia.
{{Appendix}}
----------------
==ROPV Aruba ==
E '''Ruimtelijke Ontwikkelingsplan Volkshuisvesting''', conoci como ROPV, ta e framework di zonificacion y desaroyo espacial na [[Aruba]]. E ta designa diferente zona riba henter e isla, for di zonanan di vivienda, zonanan di naturalesa pa hasta zonanan marino. E ROPV ta determina ki tipo di actividad y desaroya ta permiti den cada area.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20260219.pdf E problema cu zonificacion di naturalesa den ROPV], BDA (19 di februari 2026</ref>
== Tipo di actividad ==
* Vivienda
* Zona di naturalesa
Pa loke ta zonanan di naturalesa, e ROPV ta reconoce dos diferente area: area di ‘natuurgebied)’ y area di ‘natuur en landschap’. Aunke tur dos zona tin como prome funcion e proteccion y restauracion di naturalesa, e diferencia principal entre e dos zona aki tin di haber cu e nivel di proteccion y maneho.
Den areanan marca como ‘natuurgebied’, proteccion pa flora y fauna ta mas estricto, unda maneho y supervision ta cay bao responsabilidad di [[Aruba Conservation Foundation]]. Cualkier actividad
of intervencion humano ta depende di e autorisacion di ACF. Den areanan marca como ‘natuur en landschap’, proteccion ta menos estricto, unda DNM ta actua como autoridad di maneho, pero en realidad no tin control directo manera ACF tin den areanan di natuurgebied.
Den zonanan marca como natuur en landschap, actividad humano no ta ser monitoria estrictamente, loke ta presenta un menasa pa especienan di bestia y mata den e area. Tambe tin un falta di consistencia den kico ta marca como natuurgebied y kico ta natuur en lanschapgebied den cuadra di ROPV.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Taxobox | variante = c
| nomber = ''Voluta damula''
| exhibi titulo = cursivo
| imagen =
| descripcion =
| status =
| dominio = [[Eukaryota]]
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = [[Molusko|Mollusca]]
| clase = [[Sòldachi|Gastropoda]]
| clade1 = Caenogastropoda
| orden = Neogastropoda
| superfamia = Volutoidea
| famia = Volutidae
| genero = ''Voluta''
| c-nomber = ''Voluta damula''
| autor =
| fecha =
| parentesis = si
| original =
| commons =
| species =
| sinonimo = ''Voluta musica damula''
}}
'''''Voluta damula''''' ta un [[espesie]] di [[Sòldachi|soldachi]] marino di e [[famia (biologia)|famia]] di Volutidae, originalmente deskribí na 1907 pa William Healey Dall komo un supespesie di ''V. musica''.
== Etimologia i taxonomia ==
E espesie ta wordu haya na Kòrsou i inisialmente duná e nòmber ''Voluta musica damula'', komo parti di e ''kompleho Voluta musica'' i supespesie di ''V. musica'', un molusko presente den Karibe i na costa di Colombia i [[Venezuela]].[[File:Volutidae - Voluta musica.JPG|thumb|left|180px|Kaska di un ''V. musica''.]] E “kompleho Voluta musica” ta un kaso di radiashon insular: unda un poblashon riba islanan separá por evolushoná distinto a largu tempu, ounke nan ta sigui parse hopi similar den forma general. ''V. damula'' ta un ehèmpel klaro di esaki. Na 2024 un revision sientífiko a propone pa e molusko wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon ku e ''kompleho Voluta musica''. Sinembargo, base di dato ofisial manera WoRMS<ref>[https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1578853 ''Voluta musica damula'' Dall, 1907 ], World Register of Marine Species (WoRMS)</ref> ta sigui registr'é komo un supespesie. E artíkulo aki ta reflehá e dos posishon.
== Distribushon i habitat ==
E espesie ta [[endemismo|endemico]] na e isla [[Kòrsou]].
Voluta damula ta endémiko na Kòrsou. No tin registrashon konfirmá di otro isla of di e kontinente sur-merdikunal.
E molusko ta biba Riba fondo di arena òf arena meskla ku yerba di awa (seagrass) Den zòna sublitoral Na profundidat ku tipikamente ta keda entre 0 i ±40 meter . Manera hopi voluta, e sa hala na e dia ora na santu òf medio kubrí pa protekshon.
== Deskripshon ==
E kaska tin un forma conico-oval, cu un largura cu ta varia tipicamente entre ... i ... mm. E kurpa manera spiral ta
E kaska di Voluta damula ta relativamente chikí i mas oval-elongá kompará ku e forma típica di Voluta musica.
Karakterístika prinsipalnan:
*Longitud: típikamente entre 42 i 57 mm (según deskrepshon di Dall i material resientemente estudiá)
*Ancho: proporcionalmente estrecho, ku un spire mas haltu
*Kolo: fondo kla òf blanquis, ku e patrón karakterístiko di “linja musikal” – línjanan spiralis i pònchi marón ku ta fèrmente parse ku notashon musikal
*Apertura: largu, ku un ton rosá of violasio
*Kolumela: tin entre 9 i 10 plegamento
*Kanaal sifonal: presenta 4–5 ribanan plano
E kombinashon di su forma mas estrecho, su spire haltu i su palèt di kolo ta separá damula di e forma mas anchura di V. musica ku ta biba den otro parti di Karibe.
== Konservashon ==
E espesie no tin un evaluacion oficial pa e [[Lista Kòrá di IUCN|Lista Cora di IUCN]] (Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa), pero su status di especie endemico ta ser considera di importancia pa monitorea.
[[File:Volutidae - Voluta musica.JPG|thumb|left|180px|Kaska di un ''V. musica''.]]
== Mira tambe ==
* [[Voluta caquetio]]
{{Appendix}}
Su nòmber sientífiko a wordu publiká na 1907 pa Dall.<ref>[https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1578853 ''Voluta musica damula'' Dall, 1907 ], World Register of Marine Species (WoRMS)</ref>
{{DEFAULTSORT:Voluta damula}}
[[:Kategoria:Animal endemico di Kòrsou]]
[[:Kategoria:Sòldachi]]
Na 2024 un revision sientifiko a propone pa e molusko wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon ku e kompleho Voluta musica.
Na base di un análisis di 2024 riba e “kompleho Voluta musica”, hopi malakólogo ta trata damula komo un espesie endémiko di Kòrsou. Sinembargo, base di dato ofisial manera WoRMS<ref>[https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1578853 ''Voluta musica damula'' Dall, 1907 ], World Register of Marine Species (WoRMS)</ref>
E ta sigui registrá e komo un supespesie. E artíkulo aki ta reflehá e dos posishon.
'''Voluta damula''' ta un molusko gastropodo marino di famia Volutidae, originalmente deskribí na 1907 pa William Healey Dall komo un supespesie di '''Voluta musica'''. Un revisión sientífiko resientemente (2024) ta propone ku e forma di Kòrsou mester wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon den e kompleho di Voluta musica.
E “kompleho Voluta musica” ta un ehèmpel interesant di radiashon insular: poblashonnan separá na isla por evolushoná distinto na tempu largu, aunke nan ta parse hopi similar den forma general. Voluta damula ta un ehèmpel klaro di esaki na Kòrsou. Na 2024 un revision sientifiko a propone pa e molusko wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon ku e kompleho Voluta musica.
-----
V. musica typica specimen from the Berschauer Collection, photographed by the author. Voluta musica damula Dall, 1907 (Figure 8, Plate 4 Figures A-D) Description. "Shell small, oval, with eight or nine low ribs, slightly nodulous at the shoulder; nucleus pale brown; ground color whitish, with the usual tracery in fawn-color and pale brown, with vertical brown fringe-like lines and distinct spiral sculpture in front of the suture and four or five flattish ridges on the canal; aperture livid pink, or sometimes violaceous, with brown spots on the outer lip and nine or ten plaits on the inner lip; a specimen of four whorls, beside the nucleus, measures 42 mm. long and 21 mm. wide." (Dall, 1907) Type Specimens. U.S. National Museum Nos. 54521 holotype, and 29249 paratype. Type Locality. Curaçao.<ref>https://www.researchgate.net/figure/musica-typica-specimen-from-the-Berschauer-Collection-photographed-by-the-author-Voluta_fig3_380528676 ], The Festivus issue 2 volumen 56</ref>
Accordingly, the Aruban population is designated herein as V. musica. Dall named a specimen from Curaçao
as Voluta musica damula, which when compared with other specimens from Curaçao
appears to be a narrower and higher spired form which otherwise shares the same morphology. Plate 4 illustrates Dall’s holotype of V. musica damula together with five other specimens from Curaçao, and three specimens from Bonaire. The specimens from Curaçao, denoted as V. musica damula are distinct from other populations, and therefore V. damula is recognized herein as a full species.<ref>David P. Berschauer,[file:///Users/lorraine/Downloads/Volutamusicacomplexarticle%20(1).pdf Review of the Voluta musica Complex], The Festivus, issue 2 volume 56</ref>
Voluta damula is generally considered a geographic subspecies or form of the wider species Voluta musica (the common music volute), rather than a distinct species itself, though some recent research recognizes it as a full species. The formal name is Voluta musica damula Dall, 1907.
-----
'''Voluta musica damula''' (Dall, 1907) was originally described as a subspecies of the “music volute” (Voluta musica), from shells collected at Curaçao. However, a recent 2024 revision of the “Voluta musica complex” argues that damula — along with several other geographically isolated forms — should be considered a distinct species, now often referred to as Voluta damula.
== Distribution and habitat ==
Voluta damula appears to be endemic to Curaçao. Like other volutes, it lives on sandy (or sandy–seagrass) bottoms, often partially buried; recorded depths range from near-shore to about 40 m, though in some related populations much deeper records (even 100 m) exist.
== Morphology / Description ==
The shell is relatively small and oval, with a narrow, higher spire than “typical” volutes. Colouration: pale (whitish) base with the characteristic “music-staff” pattern of brown to fawn spiral lines and spots. The aperture is long, with a pink or violaceous interior; the columella has multiple plaits (9–10), and the siphonal canal has ridges. Typical shell lengths (from type and other specimens) are ~42–57 mm (for the shell, excluding protoconch).
== Taxonomic status and notes ==
Where older works lumped all variation under a single variable species, modern morphological, biogeographic and developmental arguments point to V. damula being a separate species derived by long-term isolation (allopatry).
== Conservation / Uncertain status ==
No formal global conservation status exists for V. damula. Given its apparent restriction to one island and specialised habitat, it may be vulnerable to habitat disruption, collection pressure, or environmental change — but data are lacking.
--------------------
== Tribon cabes di martiu ==
{{Taxobox| variante = a
| nomber = Sphyrna lewini
| status = CR
| rl-id = 39385
| imagen = Hamerhaai1.jpg
| descripcion = Tribon di martiu
| imagen2 = Sphyrna lewini distmap.png
| descripcion2 = Mapa di distribucion
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = [[Chordata]]
| superclase =
| clase = Elasmobranchii
| orden = Carcharhiniformes
| famia = [[Sphyrnidae]]
| genero = ''[[Sphyrna]]''
| c-nomber= ''S. lewini''
| autor = Griffith & Smith
| fecha = 1834
| parentesis = si
| origineel = ''Zygaena lewini''
| worms = 105816
| sinonimo=
* ''Sphyrna diplana'' Springer, 1941
* ''Cestracion leeuwenii'' Day, 1865
* ''Cestracion oceanica'' Garman, 1913
* ''Zygaena erythraea'' Klunzinger, 1871
* ''Zygaena indica'' van Hasselt, 1823
}}
'''Sphyrna lewini''' ta un [[espesie|especie]] di pisca di e [[Famia (biologia)|famia]] di tribon di martiu (Sphyrnidae). El a wordo describi pa prome biaha bou di nomber ''Zygaena lewini'' na 1834 pa Griffith & Smith.
== Distribucion y habitat ==
E especie ta habita den [[Oséano Pasífiko|Ocean Pacifico]], [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] y [[Oséano indio|Indio]]. E ta presente tambe den [[Laman Mediteráneo|Lama Mediteraneo]].
== Descripcion ==
E tribon por alcansa un largura di te cu 430 centimeter y por biba te cu 35 aña.
Deskripshon
E tiburon kabes di martiu por alkansá un largura di 430 centimeter i por biba te ku 35 aña. E kurpa di e tiburon ta largu. E wowonan ta di forma normal i simétriko. E boka ta situá na e parti abou di e kabes. Miéntras ta landa, e kabes ta zwaai bai bin. E tribon tin dos hala dorsal i un hala anal.
E tiburon kabes di martiu ta wòrdu mira mas komunmente kantu di murayanan di koral skerpi di refnan di koral. Su profundidat máksimo ta 275 meter bou di superfisie. E tiburon aki hopi bia ta aparesé den skolnan grandi i ta parse di ta preferá awa ku ta kore i mas friu. Generalmente nan ta mantené un distansia konsiderabel for di buseadónan. Su dieta ta konsistí prinsipalmente di materia animal, alimentando di makroinvertebrá i piská.
== Status ==
E tribon cabes di martiu ta den peliger di extincion pa motibo di sobrepiscamento.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Animalnan]]
E especie ta den peliger di extincion debi na aumento di jaagmento. E tribon aki ta popular riba e mercado Chines como ingrediente principal pa sop’i tribon. Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa (IUCN) a consider’e como criticamente na peliger desde 2019.<ref>[https://www.iucnredlist.org/species/39386/2920499 Great Hammerhead], IUCN</ref> Estudionan recien a mustra un bahada particularmente grandi di tribon predador grandi, kategoria na cua e tribon cabes di martiu ta pertenece. Esaki a wordo demostra, entre otro, pa investigadornan Mericano y Canades den un area noordwest di Oceano Atlantico, caminda e rutanan principal di migracion di tribon ta situa.<ref>Myers e.a. (2007). Cascading effects of loss of Apex predatory sharks from a Coastal Ocean, Science, 315</ref> E bahada ta parce di ta particularmente dramatico pa e tribonnan cabes di martiu. Esaki por tin consecuencianan grandi pa cambio di ecosistema.
E tribon aki ta hopi gara y ta popular riba e mercado Chines como ingrediente principal pa sop’i tribon. Asina ta resulta cu e poblacion di e tribon cabes di martiu ta baha den cantidad rond mundo. Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa (IUCN) a consider’e como criticamente na peliger desde 2019. Na Aruba tambe nos ta haya nan den lama y p’esey ta pidi piscadonan pa eherce cautela.<ref name=":0"/>
--
E tribon cabes di martiu ta haya su nomber pa via di e forma di su cabes. Su nomber cientifico ta Sphyrna mokarran y na Ingles conoci pa e Great hammerhead, e ta e especie di tribon mas grandi den e famia Sphyrnidae. Ta hay’e den lama rond mundo, den awanan tropical den e region ecuatorial. E forma di su cabes yama ‘cephalofoil’ ta hancho y e parti dilanti ta casi stret den forma di e letter T, cu su wowonan ta peilo afo cada banda. Su boca localisa bou su cabes tin 17 rij di djente triangular n’e parti ariba di su cacumbein. E ta replasa su djentenan cada 8 dia. Algun sorto di tribon ta gasta 30.000 djente den nan bida. E sorto aki por biba 30 aña y e peso maximo registra ta rond di 450 kilo. Su tamaño ta varia entre 4.6 meter y 6.2 meter y su color ta shinishi scur of bruin y bou di su curpa ta blanco.<ref name=":0"/>
E especie femenino ta bira mas grandi cu e machonan. E ta un pisca predador solitario y landado fuerte, cu ta alimenta su mes cu otro pisca, secat, kreeft, otro sort'i tribon mas chikito y su faborito ta chucho (sting rays). E embra ta pari yiunan cada dos aña, nan por haya entre 13 y 42 yiu cu ta nace bibo (vivaparous). E yiunan ta nace entre 50 y 70 centimeter cada un.<ref name=":0"/>
Aunke e ta potencialmente peligroso, e tribon cabes di martiu no ta ataca hende y tin biaha e por comporta su mes curioso rond di buceadonan. E tribon aki ta hopi gara y ta popular riba e mercado Chines como ingrediente principal pa sop’i tribon. Asina ta resulta cu e poblacion di e tribon cabes di martiu ta baha den cantidad rond mundo. Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa (IUCN) a consider’e como criticamente na peliger desde 2019. Na Aruba tambe nos ta haya nan den lama y p’esey ta pidi piscadonan pa eherce cautela.<ref name=":0"/>
{{Appendix}}
E tribon cabes di martiu ta haya su nomber pa e forma di su cabes. Na Ingles nan ta yam’e scalloped hammerhead (Sphyrna lewini) cu ta un especie di tribon di e famia Sphyrnidae. Diferente na e cabes di martiu ‘great hammerhead’ esun aki n’e parti dilanti di su cabes no ta stret sino ondula. E ta e mas comun di tur e tribonnan cabes di martiu. Ta hay’e rond mundo den awanan tropical te na un profundidad di 500 meter. E sorto akita e mas chikito di e tribonnan cabes di martiu. E largura maximo registra pa e especie aki ta 4.3 meter y por pisarond di 150 kilo. Su color ta shinishi, bruin of hasta poco berde y blanco parti abou.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf E poblacion di e tribonnan cabes di martiu a baha drasticamente den e ultimo 30 añanan], Bon Dia Aruba (6 di augustus 2025)</ref>
Su skelet ta traha di weso moli (kraakbeen), e mesun material cu ta forma e horeanan di hende. Tribonnan tin diferente tipo di hala, un riba su lomba, un di pecho y unna su rabo cu ta yud’e nabega
den awa.
E tribon embra ta uza areanan na costa pa broei su yiunan, nan ta mustra di keda uza e mesun area na costa, awa poco hundo pa brinda e yuinan proteccion y cuminda den efase di crecemento. E embra ta pari yiunan bibo 1 bes pa aña. E por haya entre 12 pa 41 yiu. E sorto aki ta conocicu su inteligencia ta halto y e ta desplega un comportacion agresivo ora cu e mester gara cuminda. E forma di su cabes ta permiti e tribon pa hinca su cabes den e suela di lama y asina gara chucho (stingray) cu ta landa na fondo di lama.
E especie di tribon aki no ta parce di ta ataca y come otro, tampoco den periodonan dihamber. Nan ta come sardin, macrel y tambe pulpo.
== Menasa ==
Den algun parti di e oceano Atlantico, nan poblacion a baha cu mas di 95% den e ultimo 30 añanan. E motibonan ta cu den algun parti di oceano Atlantico tin piscamento excesivo, demanda pa halanan di tiburon y tambe zeta di tribon cu ta traha di nan higra ta halto. E especie aki tin e tendencia di aglomera den grupo grandi, locual ta haci nan captura masal mas facil.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Animalnan]]
----------------
== Sea glass ==
Especially on the strip on white sand between the famous Natural Bridge” and the huge red anchor close to “Grapefield” beach you will be able to find your own pieces of sea glass. The sea glass that was created is the product of a very long and interesting process. It can take anywhere from 10 to 30 years to make sea glass. The name for any piece of glass that finds its way to the ocean and tumbles around in the water long enough is “Sea glass.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250731.pdf Another Treasure of Aruba’s Beaches: Sea Glass!], Aruba Today (31 di juli 2025)</ref>
The colorful pieces of glass are being used for decoration, handcrafts and jewelry!
Once glass makes its way into the ocean, the glass is broken up into shards and is tumbled around in the water, where sand and other rocks act like sandpaper to smooth out its rough edges.
Sometimes as the sea glass is passed through fire, it becomes fire glass, the rarest of sea glass with certain inclusions, just like precious gems.
{{Appendix}}
---------------
{{Taxobox parha| variante = a
| nomber = ''Sternchi''
| exhibi titulo = cursivo
| imagen = Sterna hirundo - Common Tern.jpg
| descripcion = Sternchi comun of meuchi pico cora (''Sterna hirundo'')
| status =
| reino = [[Animal]]ia
| troncon = [[Chordata]]
| clase = [[Para|Aves]]
| orden = Charadriiformes
| famia = Sternidae
| genero =
| taxon =
| c-nomber = Sternini
| autor = Vigors
| fecha = 1825
| imagen2 =
| descripcion2 =
| commons =
| species =
| sinonimo =
* ''Sterninae'' (tradicional)
* ''Sternini'' (den algun sistema)
}}
--------
{{Variante|a}}
{{Taxobox | variante = a
| nomber = ''Oreaster reticulatus''
| exhibi titulo= cursivo
| imagen = Oreaster reticulatus (reticulated starfish) (San Salvador Island, Bahamas) 2.jpg
| descripcion =
| status =
| dominio = Eukaryota
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = Echinodermata
| clase = Asteroidea
| subclase =
| orden = Valvatida
| famia = Oreasteridae
| genero = ''Oreaster''
| c-nomber = ''O. reticulatus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1758
| parentesis = si
| original =
| commons =
| species =
| sinonimo =
* ''Asterias reticulata'' <small>Linnaeus, 1758</small>
* ''Pentaceros reticulatus'' <small>(Gray, 1840)</small>
* ''Oreaster gigas'' <small>(Lutken, 1859)</small>
}}
'''Strea di lama''' (''Oreaster reticulatus'') ta un [[espesie|especie]] di strea di laman tropical di e [[Famia (biologia)|famia]] Oreasteridae. E nomber cientitico a wordo publica na 1758 pa Carl Linnaeus den e di dies edicion di Systema naturae.[1]
O. reticulatus ta un di e streanan di laman mas pisá na mundu, yegando un diameter di te ku 50 sentimeter (20 inch). E ta biba banda di e costanan di [[Florida]] y [[Bahamas]].[2]
{{Appendix}}
zie fr.wiki
{{DEFAULTSORT:Oreaster reticulatus}}
[[:Kategoria:Animalnan]]
---------------
{{Taxobox mamifero
| nomber = Conenchi di rabo di catuna
| exhibi titulo =
| imagen =
| descripcion =
| orden =
| famia =
| genero =
| taxon =
| c-nomber =
| autor =
| fecha =
| parentesis =
| original =
| imagen2 =
| descripcion2 =
| commons =
| species =
}}
'''Conenchi di rabo di catuna''' (''Sylvilagus floridanus nigronuchalis'', conoci localmente como '''coneu''' ta un especie endemico di conenchi na [[Aruba]].
Aruba ta un isla chikito den Caribe cu ecosistemanan cu ta keda cambia y RIU a dicidi di contribui n’e proteccion, preservacion y restauracion di un especie endemico manera e conenchi “cottontail”. E cadena hotelero ta agrega e proyecto di conservacion di biodiversidad aki na su proyecto di sosten na comunidad, avansando di e manera aki e obhetivonan di su strategia di sostenibilidad “Proudly Committed”.<ref>https://24ora.com/riu-ta-lansa-proyecto-pa-proteha-e-conenchi-endemico-di-aruba/ Riu ta lansa proyecto pa proteha e conenchi endemico di Aruba], 24ora.com (12 di februari 2025)</ref>
{{Appendix}}
Aruba su conenchi nativo, e subspecies Aruban Cotton Tail, ta den posibel peliger di extincion y den un esfuerso pa salba e especie endemico aki, Aruba Conservation Foundation(ACF) a lansa un proyecto pa proteha y colecta mas informacion tocante e especie aki. Natasha Silva, Chief Conservation Officer na ACF, a splica den un entrevista cu Bon DiaAruba con nan a yega na e proyecto, kico ta e meta y loke nan kier logra cu e proyecto aki.
Silva a splica cu Aruba tin su propio conenchi cual ta un subspecies, un especie cu ta bin di e Eastern Cotton Tail.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250219.pdf Aruban Cotton Tail, e especie di conenchi nativo di Aruba], BDA (19 di februari 2025)</ref>
E especie Eastern Cotton Tail ta biba for di e sur di Canada te cu Venezuela y Colombia.
E subspecies aki ta biba na dos isla so, Aruba y Corsou, y na Aruba e ta conoci como e Aruban Cotton Tail. Su nomber cientifico mes ta nifica coneu di mondi. E subspecies di Aruba y Corsou tin un parti preto riba nan nek, loke ta diferente na e especie di otro paisnan, locual ta hacie echt nativo di Aruba.
Silva a sigui splica cu antes tabatin hopi y por a topa nan riba caminda frecuentemente, pero aworaki no tin hopi y tin biaha por wak un pa aña den Arikok, cu ta un area protegi. El a indica cu sa tin otro luga riba e isla cu tambe tin nan, pero si a nota cu tin hopi menos cu antes.
Esaki ta algo cu ta pone e fundacion preocupa y pa tin bista riba e biodiversidad nativo pa
haya si nan ta na peliger di extincion.
“Pa e coneu nos no sa con hopi tin ainda y esey tabata e eigenlijk e prome pregunta cu a pone cu nos mester sa mas di e coneu, si nan ta okay si of no. Nos ta kere nan ta na peliger di extincion pasobra nos ta wak menos y nos ta wak cu tur e menasanan a bira mas, e ta mas duro pa nan sobrevivi na Aruba,” el a bisa.
El a splica cu un aña pasa ACF a traha riba su Conservation Framework den cual a identifica kico ta e prioridadnan pa e siguiente dies aña.
Dentro di e framework a bisa cu e prioridad mester ta riba e especienan nativo, flora y fauna. E fundacion a identifica cual eseynan ta y coneu tabata tambe riba e lista.
E proyecto aki ta den colaboracion cu e cadena hotelero Riu International, cu a acerca ACF mas cu un aña pasa pa haci un proyecto multianual cu fundacion.
Silva a indica cu di banda di ACF nunca a traha cu un cadena di hotel of cu un hotel local y pues prome cu a bay di acuerdo pa realisa e colaboracion aki, nan a sinta cu nan na mesa hopi biaha y tambe a haci investigacion pa wak ki tipo di cadena hotelero nan ta, si nan ta hopi serio den e aspecto di sostenibilidad, si nan ta desaroyando y birando mas sotenibel, y kico ta nan aspiracion y ambicionnan bayendo na futuro pa e parti di sostenibilidad y tambe e parti di medio ambiente y naturalesa.
A base di criteria cu ACF mes a pone na mesa, a bay di acuerdo pa concretisa e colaboracion aki. Un di e criterianan ta cu e partner mester ta serio den e parti di sostenibilidad, y otro ta cu e fundacion no kier ser envolvi den ningun tipo di “green washing”.
Despues di e dialogo y combersacionnan ambos a bay di acuerdo pa realisa e colaboracion aki y ACF a ricibi un fondo pa tres aña, pero ta un proyecto cu eventualmente ACF lo continua pa decadas.
Pa loke ta trata kico e proyecto y e fondo aki ta encera, Silva a splica cu den e fondo aki ACF por contrata un ranger cu ta dedica na e proyecto aki, cual ta algo significante.
Cu e fondonan aki tambe ACF ta bay wak con e populacion ta, pa motibo cu ta wak hopi tiki. Tambe ta bay tin un aspecto di educacion, teniendo na cuenta cu tin hopi hende na Aruba cu no sa cu nan t’ey, cual el a señala ta un fout di ACF pasobra no a duna suficiente educacion.
E otro parti ta pa haya data pasobra tin falta di data. E fundacion no tin conocemento di con grandi e populacion ta, unda nan ta biba, kico ta e habitat cu nan mester y kico ta e menasanan.
Silva a splica cu nan tin un idea di kico ta e menasanan pasobra ta wak nan na otro
pais, pero el a remarca cu e ser humano, specialmente trafico manera UTV y ATV, ta un problema, tin hopi coneu cu ta ser haya placha riba caminda. “Cu esey nos ta bisa nos mester haci un proyecto unda nos ta bay gara tur e data esencial tocante e populacion, tocante e habitat y cu esey nos por traha un plan pa restaura e habitat cu nan ta
---
Conew (cottontail rabbit, Sylvilagus floridanus nigronuchalis) The Eastern Cottontail rabbit (Syl- vilagus floridanus) was probably brought over to the island by Indian settlers thousands of years ago as a source of food. This rabbit, locally known as Conew, has spread all over the island and has become part of our ecosystem. The very adaptable Conew can live in a wide variety of habitats, includ- ing Aruba’s xeric scrublands, where it typically grazes on weeds and grasses.
The Aruban Conew has a brownish grey color and a distinctive white belly. This white fur extends to the bottom of the tail which becomes visible as the rabbit runs. These rabbits can grow up to approximately 40 centimeters in length over their short lifespan of 3 years. Cottontail rabbits reach reproductive maturity when they are just 2 to 3 months old. A female rabbit, called a doe, finds a suitable nest spot under a shrub or rocks and lines it with fur. She can have an average of 3 to 4 litters per year averaging 5 young each. The doe only visits her young once or twice a day to nurse her babies for a period of 2 to 3 weeks. The young reach independence at 4 to 5 weeks.
The Aruban Conew is an endangered species and protected by Aruban law. The Conew is thought to have drastically declined due to an increase in human activities, habitat fragmentation and predation by the invasive Boa constrictor as well as feral cats and dogs. However, recently there seem to be more rabbit sightings in rural and wilderness areas and also in the National Park. This could be linked to a recent decline of the invasive Boa population after the long period of drought. As the Conew can reproduce very quickly, a short break in predation pressure can lead to a fast increase of rabbits. Sadly, the Boas are back on the rise again with the truly wet rainy seasons we have recently experienced. This could cause a new decline in the Conew population that was just starting to recover.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20241212.pdf Unique fauna of Aruba], Aruba Today (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo =
| nomber =
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia =
|genero =
|especie =
|c-nomber = ''Physalia physalis''
|fecha =
|autor =
}}
E '''hòmber di guera portugues''' (''Physalia physalis'') ta un medusa estatal ku ta wòrdu hañá den laman mas kayente. E no ta un berdadero medusa, pero un kolonia kompleho di sientos di pólip di kuater tipo.[1]
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo = pisca
| nomber =
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia = Tuna
|genero =
|especie =
|c-nomber =''Thunus albacares''
|fecha =
|autor =
}}
'''Tuna Hala Hel''' (''Thunus albacares''), [[ingles]]:Yellowfin Tuna, [[hulandes]]: geelvintonijn, ta un di tunanan mas grandi cu ta ser gara den nos awanan. E ta pertenece den e famia di Tuna.
Tuna tin diferente tipo pero por lo general ta caracterisa pa nan curpa gordo y den forma
oval manera di un bala di futbol Americano.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/AM240308.pdf Nomber di pisca na Papiamento: Tuna Hala Hel], AweNainta (8 di maart 2024)</ref>
Tuna Hala Hel, su caracteristica cu mas ta resalta ta su 2 finnan grandi y color geel. E
por alcansa tamaño di 2 meter largo y pisa te casi 400 liber of 180 kilo.
Tuna ta un grupo di pisca di importancia rond mundo pa alimentacion y ta ser uza tanto den mochi, filet pero tambe empaketa den e.o. bleki. Ademas Tuna ta popular tambe pa
pesca recreativo.
== Descripcion ==
Tuna Hala Hel ta un pisca oval, gordo, den forma di un bala di futbol Americano. Su lomba
ta blauw y e tin un strepi geel ta core memey di su curpa di dilanti te patras. Su aletanan
of finnan ta caracteristicamente geel of hel manera nos ta pronunciele.
Nan ta pisca di careda, referiendo traha pa landa distancia largo y cu hopi velocidad.
P’esey nan diseño, largo manera torpedo y cu fin chikito a lo largo di lomba te na rabo. Nan
rabo tambe ta fini manera luna nobo, y cual ta corta awe pa bay dilanti rapidamente.
{{Appendix}}
[[:Category:Fauna na Aruba]]
--------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo = carpata
| nomber = Agaue arubaensis
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia = Halacaridae
|genero =
|especie =
|c-nomber = ''Agaue arubaensis''
|fecha = 1994
|autor = Bartsch
}}
'''Agaue arubaensis''' ta un especie di carpata den e famia Halacaridae.<ref>Bartsch, I. (2012). <i>Agaue arubaensis</i> Bartsch, 1994. Geraadpleegd via: World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=406495. [https://web.archive.org/web/20201111192837/http://marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails Gearchiveerd] op 11 november 2020.</ref> E nomber cientifico di e especie a wordo publica pa prome biaha na 1994 pa Bartsch.
{{Appendix}}
[[:Category:Fauna na Aruba]]
[[:Category:Naturalesa na Aruba]]
--------------------------
DNM: Tin hende y hasta companianan ta strobando dolfijnnan den nos awa teritorial
Noticla: Posted on 01/8/2021 5:33 pm AST | Updated on 01/8/2021 5:34 pm AST
ORANJESTAD - Directie Natuur en Milieu (DNM) a tuma nota cu recientemente tin hendenan y hasta companianan ta strobando dolfijnnan den nos awanan teritorial. Aruba su awa tin masha hopi actividad di dolfijn y bayena durante henter aña. Mester ta alerta ora topa e especienan aki den nos awanan. E motibo pa cual nan ta cerca di nos costanan no ta pa entretene hende, pero pa algun motibo di necesidad. En bes cu hende scoge pa molestia e bestianan, DNM ta haci e peticion pa aleha di e sitio y laga nan na paz.
Den nos awa teritiorial tin 6 especie di dolfijn cu tin luga di refugio cerca di nos costa. E sortonan ta:
''Tursiops truncatus, Steno bredanensis, Stenella longirostris, Stenella frontalis, Stenella attenuata, y Stenella coeruleoalba''
Aruba ta un "nursery" di e 6 especienan aki y e nursery belt ta 3 kilometer rond di costa. E especienan ta bini cerca ora tin necesidad di proteccion, ora ta duna luz of recupera di nan heridanan (injuries).
Nan ta bini pa sconde tambe di nan predatornan, manera tribon.
DNM kier a enfatisa y ta recorda tur hende cu tur dolfijn y bayena ta proteha pa nos leynan local. Articulo 7 inciso 3 di Natuurbeschermingsverordening ta specifica cu ta prohibi pa stroba e sortonan di bestianan protegi. E actonan aki ta castigabel pa ley(strafbaar). Den ley tin para: “Het is verboden een in het wild le¬vend dier als bedoeld in het eerste lid, te van¬gen of opzettelijk in zijn rust te ver¬sto¬ren”.
Nos ta pidi encarecidamente pa coopera cu proteccion di nos fauna protegi na Aruba, pa asina yuda cu conservacion di nos recursonan natural.
E specienan aki di dolfijn y bayenanan ta bini mas tanto pa busca refugio cerca di nos costa; ora nan ta den necesidad di proteccion, pa haya y cuida nan yiunan, como tambe pa recupera ora nan ta malo. Pues hende cu encontra e dolfijnnan no mag di stroba nan, bay cerca di nan, duna nan cuminda, saca potret of filma nan. Semper ta mihor pa observa e dolfijnnan for di un distancia respetabel cu ta sigur pa nan y abo mes. Mundialmente e norma ta cu ora ta observa e mamiferonan marino, pa no landa, no core riba, no mishi, no purba interactua cu e especienan aki. Keda na un distancia di 50 meter si ta riba lama grandi ora nan ta djis hungando y bulando den e olanan. Pero ta recomenda pa keda 100 meter leu ora cu nan ta cerca nos costa pasobra nan ta bini pa haya yiu y recupera (birth and recovery). Mayoría biaha nan ta den un grupo mas grandi pa yuda cu proteccion.
DNM y Kustwacht ta traha di cerca cu Aruba Mammal Foundation cu ta e NGO encarga pa proteccion y investigacion di e especienan mamifero manera esunnan menciona den e relato aki. Sra. Angiolina Henriquez di Aruba Marine Mammal Foundation a manda nos hopi informacion y comparti articulonan scientifico y potretnan pa uza den investigacion. Tambe e la duna DNM tambe e siguiente mensahe pa comparti cu pueblo;
{{Appendix}}
---------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo =
| nomber =
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia =
|genero =
|especie =
|c-nomber = ''Triops longicaudatus''
|fecha = 1864
|autor = LeConte
}}
'''Hobo hobo''' (''triops longicaudatus'')<ref name = "col3"> (1996), database, NODC Taxonomic Code</ref> ta un especie di crustaceo di e famia di Triopsidae. E especie a ser describi pa prome biaha na 1846 pa John Lawrence LeConte. especie di cangrue minusculo
Triops longicaudatus [1] [2] ta un krustacea ku a ser deskribí pa promé biaha pa John Lawrence LeConte na 1846. Triops longicaudatus ta un miembro di e género Triops i e famia Triopsidae. [ 3 ] [ 4 ] No tin sub-species menshoná den e Catalogo di Bida . [ 3 ]
== Distribucion y habitat ==
Su teritorio ta surdi for di e parti sur-oest di Canada, rond di latitud 50 grado N, i ta bai pa parti sur di e region di Centro i Sur Amerika. E cancer tambe ta aparece den otro parti di mundo, manera Hapon, e islanan Galapagos y West India. Na Merka e ta presentá prinsipalmente den áreanan di desierto i stepa i, ku eksepshon di Alaska, ta presentá den tur estado inkluyendo Hawaii.
* distribuí na Nort i Sur Amérika.
* islanan ABC
E ta biba den curpa di awa dushi chikito no hundo manera plas di awa, rooi, dam y lagonan temporal cu ta seca den temporada di secura òf di calor, caminda nan ta pone nan yiunan ku ta keda intacto te ora e awaceronan bin bèk i nan ta kria.[1].
Triops leeft in kleine, rustige, ondiepe zoetwaterpoelen met schoon, niet-koud water. Hij zwemt vrij, maar kruipt en graaft vaak langs de bodem.
== Descripcion ==
E especie tin un curpa chikitu, midiendo rond di 4.5 pa 5 cm for di cabes te cu lomba y ta yega na madurez den 2 pa 3 siman. Den naturalesa e ta biba mas o menos 6 pa 12 siman y ora captura e ta biba 10 pa 13 siman. kleine en minuscule waterlichamen
Nan tin un bida kòrtiku, di mas o ménos 20 pa 90 dia i ta krese hopi lihé ku un largura di 25 pa 75 mm. E kresementu aki ta dependé di e kantidat di lus i kuminda ku nan ta haña. Despues di nan nasementu, nan ta dobla nan tamaño diariamente. E tin un shell manera un escudo protector, compuesto di wowo fiho y di 35 pa 71 pareha di filamento cu e ta usa pa landa y respira. E krustaceo aki tin mandibula i mandíbula. Triops heeft drie ogen, die in een driehoek op de bovenkant van het hoofd zijn gerangschikt en gaven het geslacht zijn naam ("de drieogige").
No tin sub-species menshoná den e Catalogo di Bida . [ 3 ]
Triops longicaudatus ta prefera di keda na fondo di awa, kaminda e ta move su kurpa abou. Aki e ta kai i ta buska kuminda constantemente ku su pia i e parti dilanti fortifiká di su spinal. E kraba ta un omnivoro ku kasi no ta satura ku por konsumi te ku 40% di su propio peso di kuminda kada dia. Ademas di tur e presanan animal ku e por dominá, manera larva di mosquito i kachó pa piskánan di rana, e ta kome tambe kuminda vegetal i kuminda, i e no ta stòp na miembro di su mes especie ku ta fresku aburí òf aktualmente rumiando.
{{Appendix}}
In our story this week we will talk about a bizarre looking prehistoric creature which emerges
of very tiny eggs and starts to swim around in these seasonal pounds of our desert island, egg
which can stay dormant for many decades awaiting the downpour. These tiny creatures of
approximately 4.5 to 5 cm from head to tail will reach matureness in 2 to 3 weeks and will live
about 6 to 12 weeks in the wild and 10 to 13 weeks in captivity. Locals know these tiny creatures under the name Hobo hobo or Hobi in Papiamento.
However many people confuses these with tadpoles, but these animals do not have nothing to do with frogs or any other amphibians present on the island but are prehistoric fresh
water crustaceous or shrimps known as Triops or popularly as tadpole shrimp in English. Most
Triops are hermaphrodites, meaning they can fertilize their own eggs.
The one we find on Aruba is called Triops longicaudatus by scientists. It looks much like a
miniature horseshoe crab, whit an elongated, segmented body, a flattened shield-like olive or
brownish colored carapace which covers most part of its body, whit two long filaments on the
end tail and whiskers like filaments on its face.
Despite their potential contribution in mosquito control, limited evidence for their effectiveness
in mosquito larval control is available. However, Triops are considered a pest in some countries.
It`s believed that egg could be carried by water fowl, in the mud that stick to their feet when
feeding in pound and seasonal lake<ref>https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20240520.pdf Aruba’s living fossil Triops longicaudatus: “Hobo hobo”], Aruba oday (20 di mei 2024)</ref>
th85wtm6ro0vgspftow90x52gzgelee
190009
190008
2026-05-05T22:16:04Z
Caribiana
8320
190009
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Brummeria xerophila]] - [[ROPV]] - [[Voluta damula]] - [[Picuda]] - [[Sphyrna lewini]] - [[glas di lama]] - [[strea di lama]] - [[Conenchi di rabo di catuna]] - [[Calomys hummelincki]] - [[hòmber di guera portugues]] - [[Agaue arubaensis]] - [[Tuna Hala Hel]] (Thunus albacares)
----------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox | variante = a
| nomber = ''Brunneria xerophila''
| exhibi titulo = cursivo
| imagen =
| descripcion =
| status =
| dominio = [[Eukaryota]]
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = Arthropoda
| clase = [[Insekto|Insecta]]
| clade1 =
| orden = Orthoptera ?
| superfamia =
| famia = Acrididae ?
| genero = ''Brunneria''
| c-nomber = ''Brunneria xerophila''
| autor =
| fecha =
| parentesis = si
| original =
| commons =
| species =
| sinonimo =
}}
'''Brunneria xerophila''' ta un especie di [[Insekto|insecto]] (''praying mantis'') den e famia di Acrididae (tirakochi).<ref>[https://www.bondia.com/a-descubri-especie-nobo-di-praying-mantis-na-aruba/ A descubri especie nobo di ‘praying mantis’ na Aruba], Bon Dia Aruba (24 di april 2026)</ref> E espesie a wòrdu deskribí formalmente na 2025 dor di Kris Anderson. Su nòmber komun ta mantis di orashon Arubano.
== Taxonomia ==
''Brunneria xerophila'' ta pertenesé na òrdu Mantodea (mantisnan di orashon), un grupo di insekto karnivoro konosí pa nan kabes triangular i pianan dilanti doblá ku nan ta uza pa cacha presa.
E epíteto xerophila ta derivá di idioma griego i ta nifiká “amante di seku”, referiendo na e klima árido di Aruba kaminda e espesie aki ta biba.
Deskubrimentu
E espesie a wòrdu deskubrí na 2025 riba Aruba dor di boluntarionan di Naturalis Biodiversity Center i miembronan di Netherlands Entomological Society.
Promé ku esaki, e presensia di mantis riba Aruba tabata solamente sospechá dor di potrètnan publiká riba e plataforma iNaturalist, pero no por a identifiká e espesie eksakto for di e imágennan.
Na febrüari 2025, kuater ehemplar a wòrdu rekohé na diferente lugá riba e isla. Estudionan posterior a mustra ku nan ta representá un espesie nobo pa siensia.
E deskubrimentu ta notable, pasobra promé no tabata konosí niun espesie di mantis riba Aruba ni riba e islanan bisiña Bonaire i Curaçao.
Deskripshon
Brunneria xerophila ta un insekto relativamente grandi, ku por yega mas o ménos 7 sentímetro di largura, loke ta hasi esaki un di e insektonan mas grandi konosí riba e islanan ABC.
Manera otro mantisnan, e tin:
un kabes triangular
un kurpa largu i delga
pianan dilanti spesialisá pa cacha otro insekto
E espesie tin un kamuflahe bon i ta move despacio, loke ta hasi’é difísil pa mira den vegetashon. E ta un depredador ku ta alimentá ku otro invertebrado.
Habitat i ekologia
E espesie ta biba den ambiente seku i kayente tipiko di vegetashon di Aruba. E nòmber xerophila ta reflehá e adaptashon aki na kondishonnan árido.
Mantisnan generalmente ta biba den klima tropikal i subtropikal i ta hunga un rol importante komo depredador den ekosistema terestre.
Distribushon
Te na 2025, Brunneria xerophila ta konosí solamente di Aruba.
Aunke solamente un kantidat limitá di observashon a wòrdu registrá, investigadónan ta sospechá ku e espesie por ta mas generalisá riba e isla. Mas investigashon ta nesesario pa determiná si e ta presente tambe den áreanan serka, manera kosta di Venezuela.
Investigashon i konservashon
E deskubrimentu di Brunneria xerophila ta parti di un esfors amplio pa dokumentá biodiversidat den Karibe Hulandes, den kolaborashon entre Aruba Conservation Foundation i Naturalis Biodiversity Center.
E investigashon aki a yuda deskubrí varios otro invertebrado nobo pa siensia riba Aruba, inkluyendo insekto i aráñanan.
Debí na su distribushon limitá aparente, e espesie por ta vulnerabel ekológikamente, aunke su estado di konservashon ainda no a wòrdu evaluá formalmente.
----------
== Distribucion ==
E especie a wordo haya na [[Aruba]].<ref>Kris Anderson, [https://www.dcbd.nl/reposerver/api/file/4517 Two New Species of Brunneria Saussure, 1869 (Mantodea:
Coptopterygidae) with Novel Diagnostic Characters and a Key to the Species]</ref>
------
Na 2025, un di dos especie di mantis pa Reino Hulandes a wordo descubri 8.000 kilometer leu riba e isla di Aruba. Investigashonnan resien a mustra ku esaki ta, de echo, un espesie no deskribí.
Aruba, Bonaire, i Curaçao ta situá banda di kosta di Venezuela i ta gaba ku un klima kayente perfektamente adekuá pa mantis resa. Apesar di esaki, nunka no a haña mantis einan te resientemente. E promé pistanan di nan presensia na Aruba tabata algun potrèt publiká riba iNaturalist – pero e espesie eksakto no por a wòrdu identifiká for di e imágennan.
Na febrüari 2025, boluntarionan di Naturalis Biodiversity Center i miembronan di e Sosiedat Entomológiko di Hulanda a rekohé un total di kuater ehemplar for di vários lugá. Un estudio di e insektonan rekohé a revelá ku nan ta representá un espesie nobo pa siensia. Eksperto merikano Kris Anderson, un spesialista den mantis di Karibe, a deskribí e espesie i a yam’é Brunneria xerophila. E epíteto ‘xerophila’ ta griego pa ‘amante di seku,’ referiendo na e vegetashon kayente i seku kaminda e espesie aki ta wòrdu hañá riba Aruba. E nomber comun lo ta mantis di oracion Arubano.
Karakterísikanan
Ku nan kabes triangular straño i pianan dilanti doblá, e mantisnan ta resa ta entre e insektonan mas karakterístiko i rekonosibel.
Moveshon: nan ta kana riba nan kuater pianan patras.
Cazamento: nan ta uza nan par di pia dilanti pa coge otro insectonan.
E ‘Orashon’: den un posishon di sosiegu, e dos pianan aki ta wòrdu tené ariba i primi huntu, paresido na e akto di hasi orashon.
Miéntras ku mantis ta insektonan grandi, nan kamuflahe i moveshonnan slow hopi bia ta hasi nan difísil pa mira den e vegetashon. Mundialmente, solamente mas o ménos 2.400 espesie ta konosí – kompará ku sientos di miles di espesie di bichi. Debí na nan tamaño i e kantidat relativamente abou di espesie, nan ta entre e gruponan di insekto mas konosí i mas studiá. Mantis ta prosperá den kalor, i mayoria di espesienan ta wòrdu hañá den tropiko.
Cu casi 7 centimeter di largura, e mantis di oracion di Aruba ta un di e insectonan mas grandi cu ta wordo haya riba e Islanan ABC (Fuente: Mathijn Speelman)
Solamente riba Aruba?
Ta raro pa un especie nobo di insecto for di Reino Hulandes wordo describi, specialmente uno cu ta relativamente grandi y impactante. Actualmente, tin solamente un man yen di miramento registra di e mantis di Aruba. Sinembargo, ta sospechá ku e espesie ta basta generalisá riba henter e isla. Te kaminda ta konosí aktualmente, e espesie aki ta presentá solamente na Aruba, ounke trabou riba tereno den partinan bisiña di Venezuela ta nesesario pa konfirmá esaki.
E fieldwork realisa riba Aruba ta parti di un colaboracion entre Aruba Conservation Foundation (ACF) y Naturalis Biodiversity Center pa traha un miho mapa di fauna di e isla. Trabaonan riba tereno realisa pa boluntarionan ya a conduci na descubrimento di hopi invertebrado nobo na Aruba, incluyendo varios especie di saltamonte, araña, y insecto berdadero cu ta nobo pa ciencia.
{{Appendix}}
----------------
==ROPV Aruba ==
E '''Ruimtelijke Ontwikkelingsplan Volkshuisvesting''', conoci como ROPV, ta e framework di zonificacion y desaroyo espacial na [[Aruba]]. E ta designa diferente zona riba henter e isla, for di zonanan di vivienda, zonanan di naturalesa pa hasta zonanan marino. E ROPV ta determina ki tipo di actividad y desaroya ta permiti den cada area.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20260219.pdf E problema cu zonificacion di naturalesa den ROPV], BDA (19 di februari 2026</ref>
== Tipo di actividad ==
* Vivienda
* Zona di naturalesa
Pa loke ta zonanan di naturalesa, e ROPV ta reconoce dos diferente area: area di ‘natuurgebied)’ y area di ‘natuur en landschap’. Aunke tur dos zona tin como prome funcion e proteccion y restauracion di naturalesa, e diferencia principal entre e dos zona aki tin di haber cu e nivel di proteccion y maneho.
Den areanan marca como ‘natuurgebied’, proteccion pa flora y fauna ta mas estricto, unda maneho y supervision ta cay bao responsabilidad di [[Aruba Conservation Foundation]]. Cualkier actividad
of intervencion humano ta depende di e autorisacion di ACF. Den areanan marca como ‘natuur en landschap’, proteccion ta menos estricto, unda DNM ta actua como autoridad di maneho, pero en realidad no tin control directo manera ACF tin den areanan di natuurgebied.
Den zonanan marca como natuur en landschap, actividad humano no ta ser monitoria estrictamente, loke ta presenta un menasa pa especienan di bestia y mata den e area. Tambe tin un falta di consistencia den kico ta marca como natuurgebied y kico ta natuur en lanschapgebied den cuadra di ROPV.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Taxobox | variante = c
| nomber = ''Voluta damula''
| exhibi titulo = cursivo
| imagen =
| descripcion =
| status =
| dominio = [[Eukaryota]]
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = [[Molusko|Mollusca]]
| clase = [[Sòldachi|Gastropoda]]
| clade1 = Caenogastropoda
| orden = Neogastropoda
| superfamia = Volutoidea
| famia = Volutidae
| genero = ''Voluta''
| c-nomber = ''Voluta damula''
| autor =
| fecha =
| parentesis = si
| original =
| commons =
| species =
| sinonimo = ''Voluta musica damula''
}}
'''''Voluta damula''''' ta un [[espesie]] di [[Sòldachi|soldachi]] marino di e [[famia (biologia)|famia]] di Volutidae, originalmente deskribí na 1907 pa William Healey Dall komo un supespesie di ''V. musica''.
== Etimologia i taxonomia ==
E espesie ta wordu haya na Kòrsou i inisialmente duná e nòmber ''Voluta musica damula'', komo parti di e ''kompleho Voluta musica'' i supespesie di ''V. musica'', un molusko presente den Karibe i na costa di Colombia i [[Venezuela]].[[File:Volutidae - Voluta musica.JPG|thumb|left|180px|Kaska di un ''V. musica''.]] E “kompleho Voluta musica” ta un kaso di radiashon insular: unda un poblashon riba islanan separá por evolushoná distinto a largu tempu, ounke nan ta sigui parse hopi similar den forma general. ''V. damula'' ta un ehèmpel klaro di esaki. Na 2024 un revision sientífiko a propone pa e molusko wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon ku e ''kompleho Voluta musica''. Sinembargo, base di dato ofisial manera WoRMS<ref>[https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1578853 ''Voluta musica damula'' Dall, 1907 ], World Register of Marine Species (WoRMS)</ref> ta sigui registr'é komo un supespesie. E artíkulo aki ta reflehá e dos posishon.
== Distribushon i habitat ==
E espesie ta [[endemismo|endemico]] na e isla [[Kòrsou]].
Voluta damula ta endémiko na Kòrsou. No tin registrashon konfirmá di otro isla of di e kontinente sur-merdikunal.
E molusko ta biba Riba fondo di arena òf arena meskla ku yerba di awa (seagrass) Den zòna sublitoral Na profundidat ku tipikamente ta keda entre 0 i ±40 meter . Manera hopi voluta, e sa hala na e dia ora na santu òf medio kubrí pa protekshon.
== Deskripshon ==
E kaska tin un forma conico-oval, cu un largura cu ta varia tipicamente entre ... i ... mm. E kurpa manera spiral ta
E kaska di Voluta damula ta relativamente chikí i mas oval-elongá kompará ku e forma típica di Voluta musica.
Karakterístika prinsipalnan:
*Longitud: típikamente entre 42 i 57 mm (según deskrepshon di Dall i material resientemente estudiá)
*Ancho: proporcionalmente estrecho, ku un spire mas haltu
*Kolo: fondo kla òf blanquis, ku e patrón karakterístiko di “linja musikal” – línjanan spiralis i pònchi marón ku ta fèrmente parse ku notashon musikal
*Apertura: largu, ku un ton rosá of violasio
*Kolumela: tin entre 9 i 10 plegamento
*Kanaal sifonal: presenta 4–5 ribanan plano
E kombinashon di su forma mas estrecho, su spire haltu i su palèt di kolo ta separá damula di e forma mas anchura di V. musica ku ta biba den otro parti di Karibe.
== Konservashon ==
E espesie no tin un evaluacion oficial pa e [[Lista Kòrá di IUCN|Lista Cora di IUCN]] (Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa), pero su status di especie endemico ta ser considera di importancia pa monitorea.
[[File:Volutidae - Voluta musica.JPG|thumb|left|180px|Kaska di un ''V. musica''.]]
== Mira tambe ==
* [[Voluta caquetio]]
{{Appendix}}
Su nòmber sientífiko a wordu publiká na 1907 pa Dall.<ref>[https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1578853 ''Voluta musica damula'' Dall, 1907 ], World Register of Marine Species (WoRMS)</ref>
{{DEFAULTSORT:Voluta damula}}
[[:Kategoria:Animal endemico di Kòrsou]]
[[:Kategoria:Sòldachi]]
Na 2024 un revision sientifiko a propone pa e molusko wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon ku e kompleho Voluta musica.
Na base di un análisis di 2024 riba e “kompleho Voluta musica”, hopi malakólogo ta trata damula komo un espesie endémiko di Kòrsou. Sinembargo, base di dato ofisial manera WoRMS<ref>[https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1578853 ''Voluta musica damula'' Dall, 1907 ], World Register of Marine Species (WoRMS)</ref>
E ta sigui registrá e komo un supespesie. E artíkulo aki ta reflehá e dos posishon.
'''Voluta damula''' ta un molusko gastropodo marino di famia Volutidae, originalmente deskribí na 1907 pa William Healey Dall komo un supespesie di '''Voluta musica'''. Un revisión sientífiko resientemente (2024) ta propone ku e forma di Kòrsou mester wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon den e kompleho di Voluta musica.
E “kompleho Voluta musica” ta un ehèmpel interesant di radiashon insular: poblashonnan separá na isla por evolushoná distinto na tempu largu, aunke nan ta parse hopi similar den forma general. Voluta damula ta un ehèmpel klaro di esaki na Kòrsou. Na 2024 un revision sientifiko a propone pa e molusko wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon ku e kompleho Voluta musica.
-----
V. musica typica specimen from the Berschauer Collection, photographed by the author. Voluta musica damula Dall, 1907 (Figure 8, Plate 4 Figures A-D) Description. "Shell small, oval, with eight or nine low ribs, slightly nodulous at the shoulder; nucleus pale brown; ground color whitish, with the usual tracery in fawn-color and pale brown, with vertical brown fringe-like lines and distinct spiral sculpture in front of the suture and four or five flattish ridges on the canal; aperture livid pink, or sometimes violaceous, with brown spots on the outer lip and nine or ten plaits on the inner lip; a specimen of four whorls, beside the nucleus, measures 42 mm. long and 21 mm. wide." (Dall, 1907) Type Specimens. U.S. National Museum Nos. 54521 holotype, and 29249 paratype. Type Locality. Curaçao.<ref>https://www.researchgate.net/figure/musica-typica-specimen-from-the-Berschauer-Collection-photographed-by-the-author-Voluta_fig3_380528676 ], The Festivus issue 2 volumen 56</ref>
Accordingly, the Aruban population is designated herein as V. musica. Dall named a specimen from Curaçao
as Voluta musica damula, which when compared with other specimens from Curaçao
appears to be a narrower and higher spired form which otherwise shares the same morphology. Plate 4 illustrates Dall’s holotype of V. musica damula together with five other specimens from Curaçao, and three specimens from Bonaire. The specimens from Curaçao, denoted as V. musica damula are distinct from other populations, and therefore V. damula is recognized herein as a full species.<ref>David P. Berschauer,[file:///Users/lorraine/Downloads/Volutamusicacomplexarticle%20(1).pdf Review of the Voluta musica Complex], The Festivus, issue 2 volume 56</ref>
Voluta damula is generally considered a geographic subspecies or form of the wider species Voluta musica (the common music volute), rather than a distinct species itself, though some recent research recognizes it as a full species. The formal name is Voluta musica damula Dall, 1907.
-----
'''Voluta musica damula''' (Dall, 1907) was originally described as a subspecies of the “music volute” (Voluta musica), from shells collected at Curaçao. However, a recent 2024 revision of the “Voluta musica complex” argues that damula — along with several other geographically isolated forms — should be considered a distinct species, now often referred to as Voluta damula.
== Distribution and habitat ==
Voluta damula appears to be endemic to Curaçao. Like other volutes, it lives on sandy (or sandy–seagrass) bottoms, often partially buried; recorded depths range from near-shore to about 40 m, though in some related populations much deeper records (even 100 m) exist.
== Morphology / Description ==
The shell is relatively small and oval, with a narrow, higher spire than “typical” volutes. Colouration: pale (whitish) base with the characteristic “music-staff” pattern of brown to fawn spiral lines and spots. The aperture is long, with a pink or violaceous interior; the columella has multiple plaits (9–10), and the siphonal canal has ridges. Typical shell lengths (from type and other specimens) are ~42–57 mm (for the shell, excluding protoconch).
== Taxonomic status and notes ==
Where older works lumped all variation under a single variable species, modern morphological, biogeographic and developmental arguments point to V. damula being a separate species derived by long-term isolation (allopatry).
== Conservation / Uncertain status ==
No formal global conservation status exists for V. damula. Given its apparent restriction to one island and specialised habitat, it may be vulnerable to habitat disruption, collection pressure, or environmental change — but data are lacking.
--------------------
== Tribon cabes di martiu ==
{{Taxobox| variante = a
| nomber = Sphyrna lewini
| status = CR
| rl-id = 39385
| imagen = Hamerhaai1.jpg
| descripcion = Tribon di martiu
| imagen2 = Sphyrna lewini distmap.png
| descripcion2 = Mapa di distribucion
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = [[Chordata]]
| superclase =
| clase = Elasmobranchii
| orden = Carcharhiniformes
| famia = [[Sphyrnidae]]
| genero = ''[[Sphyrna]]''
| c-nomber= ''S. lewini''
| autor = Griffith & Smith
| fecha = 1834
| parentesis = si
| origineel = ''Zygaena lewini''
| worms = 105816
| sinonimo=
* ''Sphyrna diplana'' Springer, 1941
* ''Cestracion leeuwenii'' Day, 1865
* ''Cestracion oceanica'' Garman, 1913
* ''Zygaena erythraea'' Klunzinger, 1871
* ''Zygaena indica'' van Hasselt, 1823
}}
'''Sphyrna lewini''' ta un [[espesie|especie]] di pisca di e [[Famia (biologia)|famia]] di tribon di martiu (Sphyrnidae). El a wordo describi pa prome biaha bou di nomber ''Zygaena lewini'' na 1834 pa Griffith & Smith.
== Distribucion y habitat ==
E especie ta habita den [[Oséano Pasífiko|Ocean Pacifico]], [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] y [[Oséano indio|Indio]]. E ta presente tambe den [[Laman Mediteráneo|Lama Mediteraneo]].
== Descripcion ==
E tribon por alcansa un largura di te cu 430 centimeter y por biba te cu 35 aña.
Deskripshon
E tiburon kabes di martiu por alkansá un largura di 430 centimeter i por biba te ku 35 aña. E kurpa di e tiburon ta largu. E wowonan ta di forma normal i simétriko. E boka ta situá na e parti abou di e kabes. Miéntras ta landa, e kabes ta zwaai bai bin. E tribon tin dos hala dorsal i un hala anal.
E tiburon kabes di martiu ta wòrdu mira mas komunmente kantu di murayanan di koral skerpi di refnan di koral. Su profundidat máksimo ta 275 meter bou di superfisie. E tiburon aki hopi bia ta aparesé den skolnan grandi i ta parse di ta preferá awa ku ta kore i mas friu. Generalmente nan ta mantené un distansia konsiderabel for di buseadónan. Su dieta ta konsistí prinsipalmente di materia animal, alimentando di makroinvertebrá i piská.
== Status ==
E tribon cabes di martiu ta den peliger di extincion pa motibo di sobrepiscamento.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Animalnan]]
E especie ta den peliger di extincion debi na aumento di jaagmento. E tribon aki ta popular riba e mercado Chines como ingrediente principal pa sop’i tribon. Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa (IUCN) a consider’e como criticamente na peliger desde 2019.<ref>[https://www.iucnredlist.org/species/39386/2920499 Great Hammerhead], IUCN</ref> Estudionan recien a mustra un bahada particularmente grandi di tribon predador grandi, kategoria na cua e tribon cabes di martiu ta pertenece. Esaki a wordo demostra, entre otro, pa investigadornan Mericano y Canades den un area noordwest di Oceano Atlantico, caminda e rutanan principal di migracion di tribon ta situa.<ref>Myers e.a. (2007). Cascading effects of loss of Apex predatory sharks from a Coastal Ocean, Science, 315</ref> E bahada ta parce di ta particularmente dramatico pa e tribonnan cabes di martiu. Esaki por tin consecuencianan grandi pa cambio di ecosistema.
E tribon aki ta hopi gara y ta popular riba e mercado Chines como ingrediente principal pa sop’i tribon. Asina ta resulta cu e poblacion di e tribon cabes di martiu ta baha den cantidad rond mundo. Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa (IUCN) a consider’e como criticamente na peliger desde 2019. Na Aruba tambe nos ta haya nan den lama y p’esey ta pidi piscadonan pa eherce cautela.<ref name=":0"/>
--
E tribon cabes di martiu ta haya su nomber pa via di e forma di su cabes. Su nomber cientifico ta Sphyrna mokarran y na Ingles conoci pa e Great hammerhead, e ta e especie di tribon mas grandi den e famia Sphyrnidae. Ta hay’e den lama rond mundo, den awanan tropical den e region ecuatorial. E forma di su cabes yama ‘cephalofoil’ ta hancho y e parti dilanti ta casi stret den forma di e letter T, cu su wowonan ta peilo afo cada banda. Su boca localisa bou su cabes tin 17 rij di djente triangular n’e parti ariba di su cacumbein. E ta replasa su djentenan cada 8 dia. Algun sorto di tribon ta gasta 30.000 djente den nan bida. E sorto aki por biba 30 aña y e peso maximo registra ta rond di 450 kilo. Su tamaño ta varia entre 4.6 meter y 6.2 meter y su color ta shinishi scur of bruin y bou di su curpa ta blanco.<ref name=":0"/>
E especie femenino ta bira mas grandi cu e machonan. E ta un pisca predador solitario y landado fuerte, cu ta alimenta su mes cu otro pisca, secat, kreeft, otro sort'i tribon mas chikito y su faborito ta chucho (sting rays). E embra ta pari yiunan cada dos aña, nan por haya entre 13 y 42 yiu cu ta nace bibo (vivaparous). E yiunan ta nace entre 50 y 70 centimeter cada un.<ref name=":0"/>
Aunke e ta potencialmente peligroso, e tribon cabes di martiu no ta ataca hende y tin biaha e por comporta su mes curioso rond di buceadonan. E tribon aki ta hopi gara y ta popular riba e mercado Chines como ingrediente principal pa sop’i tribon. Asina ta resulta cu e poblacion di e tribon cabes di martiu ta baha den cantidad rond mundo. Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa (IUCN) a consider’e como criticamente na peliger desde 2019. Na Aruba tambe nos ta haya nan den lama y p’esey ta pidi piscadonan pa eherce cautela.<ref name=":0"/>
{{Appendix}}
E tribon cabes di martiu ta haya su nomber pa e forma di su cabes. Na Ingles nan ta yam’e scalloped hammerhead (Sphyrna lewini) cu ta un especie di tribon di e famia Sphyrnidae. Diferente na e cabes di martiu ‘great hammerhead’ esun aki n’e parti dilanti di su cabes no ta stret sino ondula. E ta e mas comun di tur e tribonnan cabes di martiu. Ta hay’e rond mundo den awanan tropical te na un profundidad di 500 meter. E sorto akita e mas chikito di e tribonnan cabes di martiu. E largura maximo registra pa e especie aki ta 4.3 meter y por pisarond di 150 kilo. Su color ta shinishi, bruin of hasta poco berde y blanco parti abou.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf E poblacion di e tribonnan cabes di martiu a baha drasticamente den e ultimo 30 añanan], Bon Dia Aruba (6 di augustus 2025)</ref>
Su skelet ta traha di weso moli (kraakbeen), e mesun material cu ta forma e horeanan di hende. Tribonnan tin diferente tipo di hala, un riba su lomba, un di pecho y unna su rabo cu ta yud’e nabega
den awa.
E tribon embra ta uza areanan na costa pa broei su yiunan, nan ta mustra di keda uza e mesun area na costa, awa poco hundo pa brinda e yuinan proteccion y cuminda den efase di crecemento. E embra ta pari yiunan bibo 1 bes pa aña. E por haya entre 12 pa 41 yiu. E sorto aki ta conocicu su inteligencia ta halto y e ta desplega un comportacion agresivo ora cu e mester gara cuminda. E forma di su cabes ta permiti e tribon pa hinca su cabes den e suela di lama y asina gara chucho (stingray) cu ta landa na fondo di lama.
E especie di tribon aki no ta parce di ta ataca y come otro, tampoco den periodonan dihamber. Nan ta come sardin, macrel y tambe pulpo.
== Menasa ==
Den algun parti di e oceano Atlantico, nan poblacion a baha cu mas di 95% den e ultimo 30 añanan. E motibonan ta cu den algun parti di oceano Atlantico tin piscamento excesivo, demanda pa halanan di tiburon y tambe zeta di tribon cu ta traha di nan higra ta halto. E especie aki tin e tendencia di aglomera den grupo grandi, locual ta haci nan captura masal mas facil.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Animalnan]]
----------------
== Sea glass ==
Especially on the strip on white sand between the famous Natural Bridge” and the huge red anchor close to “Grapefield” beach you will be able to find your own pieces of sea glass. The sea glass that was created is the product of a very long and interesting process. It can take anywhere from 10 to 30 years to make sea glass. The name for any piece of glass that finds its way to the ocean and tumbles around in the water long enough is “Sea glass.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250731.pdf Another Treasure of Aruba’s Beaches: Sea Glass!], Aruba Today (31 di juli 2025)</ref>
The colorful pieces of glass are being used for decoration, handcrafts and jewelry!
Once glass makes its way into the ocean, the glass is broken up into shards and is tumbled around in the water, where sand and other rocks act like sandpaper to smooth out its rough edges.
Sometimes as the sea glass is passed through fire, it becomes fire glass, the rarest of sea glass with certain inclusions, just like precious gems.
{{Appendix}}
---------------
{{Taxobox parha| variante = a
| nomber = ''Sternchi''
| exhibi titulo = cursivo
| imagen = Sterna hirundo - Common Tern.jpg
| descripcion = Sternchi comun of meuchi pico cora (''Sterna hirundo'')
| status =
| reino = [[Animal]]ia
| troncon = [[Chordata]]
| clase = [[Para|Aves]]
| orden = Charadriiformes
| famia = Sternidae
| genero =
| taxon =
| c-nomber = Sternini
| autor = Vigors
| fecha = 1825
| imagen2 =
| descripcion2 =
| commons =
| species =
| sinonimo =
* ''Sterninae'' (tradicional)
* ''Sternini'' (den algun sistema)
}}
--------
{{Variante|a}}
{{Taxobox | variante = a
| nomber = ''Oreaster reticulatus''
| exhibi titulo= cursivo
| imagen = Oreaster reticulatus (reticulated starfish) (San Salvador Island, Bahamas) 2.jpg
| descripcion =
| status =
| dominio = Eukaryota
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = Echinodermata
| clase = Asteroidea
| subclase =
| orden = Valvatida
| famia = Oreasteridae
| genero = ''Oreaster''
| c-nomber = ''O. reticulatus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1758
| parentesis = si
| original =
| commons =
| species =
| sinonimo =
* ''Asterias reticulata'' <small>Linnaeus, 1758</small>
* ''Pentaceros reticulatus'' <small>(Gray, 1840)</small>
* ''Oreaster gigas'' <small>(Lutken, 1859)</small>
}}
'''Strea di lama''' (''Oreaster reticulatus'') ta un [[espesie|especie]] di strea di laman tropical di e [[Famia (biologia)|famia]] Oreasteridae. E nomber cientitico a wordo publica na 1758 pa Carl Linnaeus den e di dies edicion di Systema naturae.[1]
O. reticulatus ta un di e streanan di laman mas pisá na mundu, yegando un diameter di te ku 50 sentimeter (20 inch). E ta biba banda di e costanan di [[Florida]] y [[Bahamas]].[2]
{{Appendix}}
zie fr.wiki
{{DEFAULTSORT:Oreaster reticulatus}}
[[:Kategoria:Animalnan]]
---------------
{{Taxobox mamifero
| nomber = Conenchi di rabo di catuna
| exhibi titulo =
| imagen =
| descripcion =
| orden =
| famia =
| genero =
| taxon =
| c-nomber =
| autor =
| fecha =
| parentesis =
| original =
| imagen2 =
| descripcion2 =
| commons =
| species =
}}
'''Conenchi di rabo di catuna''' (''Sylvilagus floridanus nigronuchalis'', conoci localmente como '''coneu''' ta un especie endemico di conenchi na [[Aruba]].
Aruba ta un isla chikito den Caribe cu ecosistemanan cu ta keda cambia y RIU a dicidi di contribui n’e proteccion, preservacion y restauracion di un especie endemico manera e conenchi “cottontail”. E cadena hotelero ta agrega e proyecto di conservacion di biodiversidad aki na su proyecto di sosten na comunidad, avansando di e manera aki e obhetivonan di su strategia di sostenibilidad “Proudly Committed”.<ref>https://24ora.com/riu-ta-lansa-proyecto-pa-proteha-e-conenchi-endemico-di-aruba/ Riu ta lansa proyecto pa proteha e conenchi endemico di Aruba], 24ora.com (12 di februari 2025)</ref>
{{Appendix}}
Aruba su conenchi nativo, e subspecies Aruban Cotton Tail, ta den posibel peliger di extincion y den un esfuerso pa salba e especie endemico aki, Aruba Conservation Foundation(ACF) a lansa un proyecto pa proteha y colecta mas informacion tocante e especie aki. Natasha Silva, Chief Conservation Officer na ACF, a splica den un entrevista cu Bon DiaAruba con nan a yega na e proyecto, kico ta e meta y loke nan kier logra cu e proyecto aki.
Silva a splica cu Aruba tin su propio conenchi cual ta un subspecies, un especie cu ta bin di e Eastern Cotton Tail.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250219.pdf Aruban Cotton Tail, e especie di conenchi nativo di Aruba], BDA (19 di februari 2025)</ref>
E especie Eastern Cotton Tail ta biba for di e sur di Canada te cu Venezuela y Colombia.
E subspecies aki ta biba na dos isla so, Aruba y Corsou, y na Aruba e ta conoci como e Aruban Cotton Tail. Su nomber cientifico mes ta nifica coneu di mondi. E subspecies di Aruba y Corsou tin un parti preto riba nan nek, loke ta diferente na e especie di otro paisnan, locual ta hacie echt nativo di Aruba.
Silva a sigui splica cu antes tabatin hopi y por a topa nan riba caminda frecuentemente, pero aworaki no tin hopi y tin biaha por wak un pa aña den Arikok, cu ta un area protegi. El a indica cu sa tin otro luga riba e isla cu tambe tin nan, pero si a nota cu tin hopi menos cu antes.
Esaki ta algo cu ta pone e fundacion preocupa y pa tin bista riba e biodiversidad nativo pa
haya si nan ta na peliger di extincion.
“Pa e coneu nos no sa con hopi tin ainda y esey tabata e eigenlijk e prome pregunta cu a pone cu nos mester sa mas di e coneu, si nan ta okay si of no. Nos ta kere nan ta na peliger di extincion pasobra nos ta wak menos y nos ta wak cu tur e menasanan a bira mas, e ta mas duro pa nan sobrevivi na Aruba,” el a bisa.
El a splica cu un aña pasa ACF a traha riba su Conservation Framework den cual a identifica kico ta e prioridadnan pa e siguiente dies aña.
Dentro di e framework a bisa cu e prioridad mester ta riba e especienan nativo, flora y fauna. E fundacion a identifica cual eseynan ta y coneu tabata tambe riba e lista.
E proyecto aki ta den colaboracion cu e cadena hotelero Riu International, cu a acerca ACF mas cu un aña pasa pa haci un proyecto multianual cu fundacion.
Silva a indica cu di banda di ACF nunca a traha cu un cadena di hotel of cu un hotel local y pues prome cu a bay di acuerdo pa realisa e colaboracion aki, nan a sinta cu nan na mesa hopi biaha y tambe a haci investigacion pa wak ki tipo di cadena hotelero nan ta, si nan ta hopi serio den e aspecto di sostenibilidad, si nan ta desaroyando y birando mas sotenibel, y kico ta nan aspiracion y ambicionnan bayendo na futuro pa e parti di sostenibilidad y tambe e parti di medio ambiente y naturalesa.
A base di criteria cu ACF mes a pone na mesa, a bay di acuerdo pa concretisa e colaboracion aki. Un di e criterianan ta cu e partner mester ta serio den e parti di sostenibilidad, y otro ta cu e fundacion no kier ser envolvi den ningun tipo di “green washing”.
Despues di e dialogo y combersacionnan ambos a bay di acuerdo pa realisa e colaboracion aki y ACF a ricibi un fondo pa tres aña, pero ta un proyecto cu eventualmente ACF lo continua pa decadas.
Pa loke ta trata kico e proyecto y e fondo aki ta encera, Silva a splica cu den e fondo aki ACF por contrata un ranger cu ta dedica na e proyecto aki, cual ta algo significante.
Cu e fondonan aki tambe ACF ta bay wak con e populacion ta, pa motibo cu ta wak hopi tiki. Tambe ta bay tin un aspecto di educacion, teniendo na cuenta cu tin hopi hende na Aruba cu no sa cu nan t’ey, cual el a señala ta un fout di ACF pasobra no a duna suficiente educacion.
E otro parti ta pa haya data pasobra tin falta di data. E fundacion no tin conocemento di con grandi e populacion ta, unda nan ta biba, kico ta e habitat cu nan mester y kico ta e menasanan.
Silva a splica cu nan tin un idea di kico ta e menasanan pasobra ta wak nan na otro
pais, pero el a remarca cu e ser humano, specialmente trafico manera UTV y ATV, ta un problema, tin hopi coneu cu ta ser haya placha riba caminda. “Cu esey nos ta bisa nos mester haci un proyecto unda nos ta bay gara tur e data esencial tocante e populacion, tocante e habitat y cu esey nos por traha un plan pa restaura e habitat cu nan ta
---
Conew (cottontail rabbit, Sylvilagus floridanus nigronuchalis) The Eastern Cottontail rabbit (Syl- vilagus floridanus) was probably brought over to the island by Indian settlers thousands of years ago as a source of food. This rabbit, locally known as Conew, has spread all over the island and has become part of our ecosystem. The very adaptable Conew can live in a wide variety of habitats, includ- ing Aruba’s xeric scrublands, where it typically grazes on weeds and grasses.
The Aruban Conew has a brownish grey color and a distinctive white belly. This white fur extends to the bottom of the tail which becomes visible as the rabbit runs. These rabbits can grow up to approximately 40 centimeters in length over their short lifespan of 3 years. Cottontail rabbits reach reproductive maturity when they are just 2 to 3 months old. A female rabbit, called a doe, finds a suitable nest spot under a shrub or rocks and lines it with fur. She can have an average of 3 to 4 litters per year averaging 5 young each. The doe only visits her young once or twice a day to nurse her babies for a period of 2 to 3 weeks. The young reach independence at 4 to 5 weeks.
The Aruban Conew is an endangered species and protected by Aruban law. The Conew is thought to have drastically declined due to an increase in human activities, habitat fragmentation and predation by the invasive Boa constrictor as well as feral cats and dogs. However, recently there seem to be more rabbit sightings in rural and wilderness areas and also in the National Park. This could be linked to a recent decline of the invasive Boa population after the long period of drought. As the Conew can reproduce very quickly, a short break in predation pressure can lead to a fast increase of rabbits. Sadly, the Boas are back on the rise again with the truly wet rainy seasons we have recently experienced. This could cause a new decline in the Conew population that was just starting to recover.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20241212.pdf Unique fauna of Aruba], Aruba Today (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo =
| nomber =
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia =
|genero =
|especie =
|c-nomber = ''Physalia physalis''
|fecha =
|autor =
}}
E '''hòmber di guera portugues''' (''Physalia physalis'') ta un medusa estatal ku ta wòrdu hañá den laman mas kayente. E no ta un berdadero medusa, pero un kolonia kompleho di sientos di pólip di kuater tipo.[1]
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo = pisca
| nomber =
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia = Tuna
|genero =
|especie =
|c-nomber =''Thunus albacares''
|fecha =
|autor =
}}
'''Tuna Hala Hel''' (''Thunus albacares''), [[ingles]]:Yellowfin Tuna, [[hulandes]]: geelvintonijn, ta un di tunanan mas grandi cu ta ser gara den nos awanan. E ta pertenece den e famia di Tuna.
Tuna tin diferente tipo pero por lo general ta caracterisa pa nan curpa gordo y den forma
oval manera di un bala di futbol Americano.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/AM240308.pdf Nomber di pisca na Papiamento: Tuna Hala Hel], AweNainta (8 di maart 2024)</ref>
Tuna Hala Hel, su caracteristica cu mas ta resalta ta su 2 finnan grandi y color geel. E
por alcansa tamaño di 2 meter largo y pisa te casi 400 liber of 180 kilo.
Tuna ta un grupo di pisca di importancia rond mundo pa alimentacion y ta ser uza tanto den mochi, filet pero tambe empaketa den e.o. bleki. Ademas Tuna ta popular tambe pa
pesca recreativo.
== Descripcion ==
Tuna Hala Hel ta un pisca oval, gordo, den forma di un bala di futbol Americano. Su lomba
ta blauw y e tin un strepi geel ta core memey di su curpa di dilanti te patras. Su aletanan
of finnan ta caracteristicamente geel of hel manera nos ta pronunciele.
Nan ta pisca di careda, referiendo traha pa landa distancia largo y cu hopi velocidad.
P’esey nan diseño, largo manera torpedo y cu fin chikito a lo largo di lomba te na rabo. Nan
rabo tambe ta fini manera luna nobo, y cual ta corta awe pa bay dilanti rapidamente.
{{Appendix}}
[[:Category:Fauna na Aruba]]
--------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo = carpata
| nomber = Agaue arubaensis
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia = Halacaridae
|genero =
|especie =
|c-nomber = ''Agaue arubaensis''
|fecha = 1994
|autor = Bartsch
}}
'''Agaue arubaensis''' ta un especie di carpata den e famia Halacaridae.<ref>Bartsch, I. (2012). <i>Agaue arubaensis</i> Bartsch, 1994. Geraadpleegd via: World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=406495. [https://web.archive.org/web/20201111192837/http://marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails Gearchiveerd] op 11 november 2020.</ref> E nomber cientifico di e especie a wordo publica pa prome biaha na 1994 pa Bartsch.
{{Appendix}}
[[:Category:Fauna na Aruba]]
[[:Category:Naturalesa na Aruba]]
--------------------------
DNM: Tin hende y hasta companianan ta strobando dolfijnnan den nos awa teritorial
Noticla: Posted on 01/8/2021 5:33 pm AST | Updated on 01/8/2021 5:34 pm AST
ORANJESTAD - Directie Natuur en Milieu (DNM) a tuma nota cu recientemente tin hendenan y hasta companianan ta strobando dolfijnnan den nos awanan teritorial. Aruba su awa tin masha hopi actividad di dolfijn y bayena durante henter aña. Mester ta alerta ora topa e especienan aki den nos awanan. E motibo pa cual nan ta cerca di nos costanan no ta pa entretene hende, pero pa algun motibo di necesidad. En bes cu hende scoge pa molestia e bestianan, DNM ta haci e peticion pa aleha di e sitio y laga nan na paz.
Den nos awa teritiorial tin 6 especie di dolfijn cu tin luga di refugio cerca di nos costa. E sortonan ta:
''Tursiops truncatus, Steno bredanensis, Stenella longirostris, Stenella frontalis, Stenella attenuata, y Stenella coeruleoalba''
Aruba ta un "nursery" di e 6 especienan aki y e nursery belt ta 3 kilometer rond di costa. E especienan ta bini cerca ora tin necesidad di proteccion, ora ta duna luz of recupera di nan heridanan (injuries).
Nan ta bini pa sconde tambe di nan predatornan, manera tribon.
DNM kier a enfatisa y ta recorda tur hende cu tur dolfijn y bayena ta proteha pa nos leynan local. Articulo 7 inciso 3 di Natuurbeschermingsverordening ta specifica cu ta prohibi pa stroba e sortonan di bestianan protegi. E actonan aki ta castigabel pa ley(strafbaar). Den ley tin para: “Het is verboden een in het wild le¬vend dier als bedoeld in het eerste lid, te van¬gen of opzettelijk in zijn rust te ver¬sto¬ren”.
Nos ta pidi encarecidamente pa coopera cu proteccion di nos fauna protegi na Aruba, pa asina yuda cu conservacion di nos recursonan natural.
E specienan aki di dolfijn y bayenanan ta bini mas tanto pa busca refugio cerca di nos costa; ora nan ta den necesidad di proteccion, pa haya y cuida nan yiunan, como tambe pa recupera ora nan ta malo. Pues hende cu encontra e dolfijnnan no mag di stroba nan, bay cerca di nan, duna nan cuminda, saca potret of filma nan. Semper ta mihor pa observa e dolfijnnan for di un distancia respetabel cu ta sigur pa nan y abo mes. Mundialmente e norma ta cu ora ta observa e mamiferonan marino, pa no landa, no core riba, no mishi, no purba interactua cu e especienan aki. Keda na un distancia di 50 meter si ta riba lama grandi ora nan ta djis hungando y bulando den e olanan. Pero ta recomenda pa keda 100 meter leu ora cu nan ta cerca nos costa pasobra nan ta bini pa haya yiu y recupera (birth and recovery). Mayoría biaha nan ta den un grupo mas grandi pa yuda cu proteccion.
DNM y Kustwacht ta traha di cerca cu Aruba Mammal Foundation cu ta e NGO encarga pa proteccion y investigacion di e especienan mamifero manera esunnan menciona den e relato aki. Sra. Angiolina Henriquez di Aruba Marine Mammal Foundation a manda nos hopi informacion y comparti articulonan scientifico y potretnan pa uza den investigacion. Tambe e la duna DNM tambe e siguiente mensahe pa comparti cu pueblo;
{{Appendix}}
---------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo =
| nomber =
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia =
|genero =
|especie =
|c-nomber = ''Triops longicaudatus''
|fecha = 1864
|autor = LeConte
}}
'''Hobo hobo''' (''triops longicaudatus'')<ref name = "col3"> (1996), database, NODC Taxonomic Code</ref> ta un especie di crustaceo di e famia di Triopsidae. E especie a ser describi pa prome biaha na 1846 pa John Lawrence LeConte. especie di cangrue minusculo
Triops longicaudatus [1] [2] ta un krustacea ku a ser deskribí pa promé biaha pa John Lawrence LeConte na 1846. Triops longicaudatus ta un miembro di e género Triops i e famia Triopsidae. [ 3 ] [ 4 ] No tin sub-species menshoná den e Catalogo di Bida . [ 3 ]
== Distribucion y habitat ==
Su teritorio ta surdi for di e parti sur-oest di Canada, rond di latitud 50 grado N, i ta bai pa parti sur di e region di Centro i Sur Amerika. E cancer tambe ta aparece den otro parti di mundo, manera Hapon, e islanan Galapagos y West India. Na Merka e ta presentá prinsipalmente den áreanan di desierto i stepa i, ku eksepshon di Alaska, ta presentá den tur estado inkluyendo Hawaii.
* distribuí na Nort i Sur Amérika.
* islanan ABC
E ta biba den curpa di awa dushi chikito no hundo manera plas di awa, rooi, dam y lagonan temporal cu ta seca den temporada di secura òf di calor, caminda nan ta pone nan yiunan ku ta keda intacto te ora e awaceronan bin bèk i nan ta kria.[1].
Triops leeft in kleine, rustige, ondiepe zoetwaterpoelen met schoon, niet-koud water. Hij zwemt vrij, maar kruipt en graaft vaak langs de bodem.
== Descripcion ==
E especie tin un curpa chikitu, midiendo rond di 4.5 pa 5 cm for di cabes te cu lomba y ta yega na madurez den 2 pa 3 siman. Den naturalesa e ta biba mas o menos 6 pa 12 siman y ora captura e ta biba 10 pa 13 siman. kleine en minuscule waterlichamen
Nan tin un bida kòrtiku, di mas o ménos 20 pa 90 dia i ta krese hopi lihé ku un largura di 25 pa 75 mm. E kresementu aki ta dependé di e kantidat di lus i kuminda ku nan ta haña. Despues di nan nasementu, nan ta dobla nan tamaño diariamente. E tin un shell manera un escudo protector, compuesto di wowo fiho y di 35 pa 71 pareha di filamento cu e ta usa pa landa y respira. E krustaceo aki tin mandibula i mandíbula. Triops heeft drie ogen, die in een driehoek op de bovenkant van het hoofd zijn gerangschikt en gaven het geslacht zijn naam ("de drieogige").
No tin sub-species menshoná den e Catalogo di Bida . [ 3 ]
Triops longicaudatus ta prefera di keda na fondo di awa, kaminda e ta move su kurpa abou. Aki e ta kai i ta buska kuminda constantemente ku su pia i e parti dilanti fortifiká di su spinal. E kraba ta un omnivoro ku kasi no ta satura ku por konsumi te ku 40% di su propio peso di kuminda kada dia. Ademas di tur e presanan animal ku e por dominá, manera larva di mosquito i kachó pa piskánan di rana, e ta kome tambe kuminda vegetal i kuminda, i e no ta stòp na miembro di su mes especie ku ta fresku aburí òf aktualmente rumiando.
{{Appendix}}
In our story this week we will talk about a bizarre looking prehistoric creature which emerges
of very tiny eggs and starts to swim around in these seasonal pounds of our desert island, egg
which can stay dormant for many decades awaiting the downpour. These tiny creatures of
approximately 4.5 to 5 cm from head to tail will reach matureness in 2 to 3 weeks and will live
about 6 to 12 weeks in the wild and 10 to 13 weeks in captivity. Locals know these tiny creatures under the name Hobo hobo or Hobi in Papiamento.
However many people confuses these with tadpoles, but these animals do not have nothing to do with frogs or any other amphibians present on the island but are prehistoric fresh
water crustaceous or shrimps known as Triops or popularly as tadpole shrimp in English. Most
Triops are hermaphrodites, meaning they can fertilize their own eggs.
The one we find on Aruba is called Triops longicaudatus by scientists. It looks much like a
miniature horseshoe crab, whit an elongated, segmented body, a flattened shield-like olive or
brownish colored carapace which covers most part of its body, whit two long filaments on the
end tail and whiskers like filaments on its face.
Despite their potential contribution in mosquito control, limited evidence for their effectiveness
in mosquito larval control is available. However, Triops are considered a pest in some countries.
It`s believed that egg could be carried by water fowl, in the mud that stick to their feet when
feeding in pound and seasonal lake<ref>https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20240520.pdf Aruba’s living fossil Triops longicaudatus: “Hobo hobo”], Aruba oday (20 di mei 2024)</ref>
lrugdtl0qqrixa2elbo1jdknmxzs04y
190012
190009
2026-05-05T22:46:38Z
Caribiana
8320
190012
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Brummeria xerophila]] - [[ROPV]] - [[Voluta damula]] - [[Picuda]] - [[Sphyrna lewini]] - [[glas di lama]] - [[strea di lama]] - [[Conenchi di rabo di catuna]] - [[Calomys hummelincki]] - [[hòmber di guera portugues]] - [[Agaue arubaensis]] - [[Tuna Hala Hel]] (Thunus albacares)
----------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox | variante = a
| nomber = ''Brunneria xerophila''
| exhibi titulo = cursivo
| imagen =
| descripcion =
| status =
| dominio = [[Eukaryota]]
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = Arthropoda
| clase = [[Insekto|Insecta]]
| clade1 =
| orden = Manthodea
| superfamia =
| famia = Acrididae ?
| genero = ''Brunneria''
| c-nomber = ''Brunneria xerophila''
| autor =
| fecha =
| parentesis = si
| original =
| commons =
| species =
| sinonimo =
}}
'''Brunneria xerophila''' ta un especie di [[Insekto|insecto]] (''praying mantis'') den e famia di Acrididae (tirakochi).<ref>[https://www.bondia.com/a-descubri-especie-nobo-di-praying-mantis-na-aruba/ A descubri especie nobo di ‘praying mantis’ na Aruba], Bon Dia Aruba (24 di april 2026)</ref> E espesie a wòrdu deskribí formalmente na 2025 dor di Kris Anderson. Su nòmber komun ta mantis di orashon Arubano.<ref>https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/taxon.php?id=195828#</ref>
== Taxonomia ==
''Brunneria xerophila'' ta pertenesé na òrdu Mantodea (mantisnan di orashon), un grupo di insekto karnivoro konosí pa nan kabes triangular i pianan dilanti doblá ku nan ta uza pa cacha presa.
E epíteto xerophila ta derivá di idioma griego i ta nifiká “amante di seku”, referiendo na e klima árido di Aruba kaminda e espesie aki ta biba.
Deskubrimentu
E espesie a wòrdu deskubrí na 2025 riba Aruba dor di boluntarionan di Naturalis Biodiversity Center i miembronan di Netherlands Entomological Society.
Promé ku esaki, e presensia di mantis riba Aruba tabata solamente sospechá dor di potrètnan publiká riba e plataforma iNaturalist, pero no por a identifiká e espesie eksakto for di e imágennan.
Na febrüari 2025, kuater ehemplar a wòrdu rekohé na diferente lugá riba e isla. Estudionan posterior a mustra ku nan ta representá un espesie nobo pa siensia.
E deskubrimentu ta notable, pasobra promé no tabata konosí niun espesie di mantis riba Aruba ni riba e islanan bisiña Bonaire i Curaçao.
Deskripshon
Brunneria xerophila ta un insekto relativamente grandi, ku por yega mas o ménos 7 sentímetro di largura, loke ta hasi esaki un di e insektonan mas grandi konosí riba e islanan ABC.
Manera otro mantisnan, e tin:
un kabes triangular
un kurpa largu i delga
pianan dilanti spesialisá pa cacha otro insekto
E espesie tin un kamuflahe bon i ta move despacio, loke ta hasi’é difísil pa mira den vegetashon. E ta un depredador ku ta alimentá ku otro invertebrado.
Habitat i ekologia
E espesie ta biba den ambiente seku i kayente tipiko di vegetashon di Aruba. E nòmber xerophila ta reflehá e adaptashon aki na kondishonnan árido.
Mantisnan generalmente ta biba den klima tropikal i subtropikal i ta hunga un rol importante komo depredador den ekosistema terestre.
Distribushon
Te na 2025, Brunneria xerophila ta konosí solamente di Aruba.
Aunke solamente un kantidat limitá di observashon a wòrdu registrá, investigadónan ta sospechá ku e espesie por ta mas generalisá riba e isla. Mas investigashon ta nesesario pa determiná si e ta presente tambe den áreanan serka, manera kosta di Venezuela.
Investigashon i konservashon
E deskubrimentu di Brunneria xerophila ta parti di un esfors amplio pa dokumentá biodiversidat den Karibe Hulandes, den kolaborashon entre Aruba Conservation Foundation i Naturalis Biodiversity Center.
E investigashon aki a yuda deskubrí varios otro invertebrado nobo pa siensia riba Aruba, inkluyendo insekto i aráñanan.
Debí na su distribushon limitá aparente, e espesie por ta vulnerabel ekológikamente, aunke su estado di konservashon ainda no a wòrdu evaluá formalmente.
----------
== Distribucion ==
E especie a wordo haya na [[Aruba]].<ref>Kris Anderson, [https://www.dcbd.nl/reposerver/api/file/4517 Two New Species of Brunneria Saussure, 1869 (Mantodea:
Coptopterygidae) with Novel Diagnostic Characters and a Key to the Species]</ref>
------
Na 2025, un di dos especie di mantis pa Reino Hulandes a wordo descubri 8.000 kilometer leu riba e isla di Aruba. Investigashonnan resien a mustra ku esaki ta, de echo, un espesie no deskribí.
Aruba, Bonaire, i Curaçao ta situá banda di kosta di Venezuela i ta gaba ku un klima kayente perfektamente adekuá pa mantis resa. Apesar di esaki, nunka no a haña mantis einan te resientemente. E promé pistanan di nan presensia na Aruba tabata algun potrèt publiká riba iNaturalist – pero e espesie eksakto no por a wòrdu identifiká for di e imágennan.
Na febrüari 2025, boluntarionan di Naturalis Biodiversity Center i miembronan di e Sosiedat Entomológiko di Hulanda a rekohé un total di kuater ehemplar for di vários lugá. Un estudio di e insektonan rekohé a revelá ku nan ta representá un espesie nobo pa siensia. Eksperto merikano Kris Anderson, un spesialista den mantis di Karibe, a deskribí e espesie i a yam’é Brunneria xerophila. E epíteto ‘xerophila’ ta griego pa ‘amante di seku,’ referiendo na e vegetashon kayente i seku kaminda e espesie aki ta wòrdu hañá riba Aruba. E nomber comun lo ta mantis di oracion Arubano.
Karakterísikanan
Ku nan kabes triangular straño i pianan dilanti doblá, e mantisnan ta resa ta entre e insektonan mas karakterístiko i rekonosibel.
Moveshon: nan ta kana riba nan kuater pianan patras.
Cazamento: nan ta uza nan par di pia dilanti pa coge otro insectonan.
E ‘Orashon’: den un posishon di sosiegu, e dos pianan aki ta wòrdu tené ariba i primi huntu, paresido na e akto di hasi orashon.
Miéntras ku mantis ta insektonan grandi, nan kamuflahe i moveshonnan slow hopi bia ta hasi nan difísil pa mira den e vegetashon. Mundialmente, solamente mas o ménos 2.400 espesie ta konosí – kompará ku sientos di miles di espesie di bichi. Debí na nan tamaño i e kantidat relativamente abou di espesie, nan ta entre e gruponan di insekto mas konosí i mas studiá. Mantis ta prosperá den kalor, i mayoria di espesienan ta wòrdu hañá den tropiko.
Cu casi 7 centimeter di largura, e mantis di oracion di Aruba ta un di e insectonan mas grandi cu ta wordo haya riba e Islanan ABC (Fuente: Mathijn Speelman)
Solamente riba Aruba?
Ta raro pa un especie nobo di insecto for di Reino Hulandes wordo describi, specialmente uno cu ta relativamente grandi y impactante. Actualmente, tin solamente un man yen di miramento registra di e mantis di Aruba. Sinembargo, ta sospechá ku e espesie ta basta generalisá riba henter e isla. Te kaminda ta konosí aktualmente, e espesie aki ta presentá solamente na Aruba, ounke trabou riba tereno den partinan bisiña di Venezuela ta nesesario pa konfirmá esaki.
E fieldwork realisa riba Aruba ta parti di un colaboracion entre Aruba Conservation Foundation (ACF) y Naturalis Biodiversity Center pa traha un miho mapa di fauna di e isla. Trabaonan riba tereno realisa pa boluntarionan ya a conduci na descubrimento di hopi invertebrado nobo na Aruba, incluyendo varios especie di saltamonte, araña, y insecto berdadero cu ta nobo pa ciencia.
{{Appendix}}
----------------
==ROPV Aruba ==
E '''Ruimtelijke Ontwikkelingsplan Volkshuisvesting''', conoci como ROPV, ta e framework di zonificacion y desaroyo espacial na [[Aruba]]. E ta designa diferente zona riba henter e isla, for di zonanan di vivienda, zonanan di naturalesa pa hasta zonanan marino. E ROPV ta determina ki tipo di actividad y desaroya ta permiti den cada area.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20260219.pdf E problema cu zonificacion di naturalesa den ROPV], BDA (19 di februari 2026</ref>
== Tipo di actividad ==
* Vivienda
* Zona di naturalesa
Pa loke ta zonanan di naturalesa, e ROPV ta reconoce dos diferente area: area di ‘natuurgebied)’ y area di ‘natuur en landschap’. Aunke tur dos zona tin como prome funcion e proteccion y restauracion di naturalesa, e diferencia principal entre e dos zona aki tin di haber cu e nivel di proteccion y maneho.
Den areanan marca como ‘natuurgebied’, proteccion pa flora y fauna ta mas estricto, unda maneho y supervision ta cay bao responsabilidad di [[Aruba Conservation Foundation]]. Cualkier actividad
of intervencion humano ta depende di e autorisacion di ACF. Den areanan marca como ‘natuur en landschap’, proteccion ta menos estricto, unda DNM ta actua como autoridad di maneho, pero en realidad no tin control directo manera ACF tin den areanan di natuurgebied.
Den zonanan marca como natuur en landschap, actividad humano no ta ser monitoria estrictamente, loke ta presenta un menasa pa especienan di bestia y mata den e area. Tambe tin un falta di consistencia den kico ta marca como natuurgebied y kico ta natuur en lanschapgebied den cuadra di ROPV.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Taxobox | variante = c
| nomber = ''Voluta damula''
| exhibi titulo = cursivo
| imagen =
| descripcion =
| status =
| dominio = [[Eukaryota]]
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = [[Molusko|Mollusca]]
| clase = [[Sòldachi|Gastropoda]]
| clade1 = Caenogastropoda
| orden = Neogastropoda
| superfamia = Volutoidea
| famia = Volutidae
| genero = ''Voluta''
| c-nomber = ''Voluta damula''
| autor =
| fecha =
| parentesis = si
| original =
| commons =
| species =
| sinonimo = ''Voluta musica damula''
}}
'''''Voluta damula''''' ta un [[espesie]] di [[Sòldachi|soldachi]] marino di e [[famia (biologia)|famia]] di Volutidae, originalmente deskribí na 1907 pa William Healey Dall komo un supespesie di ''V. musica''.
== Etimologia i taxonomia ==
E espesie ta wordu haya na Kòrsou i inisialmente duná e nòmber ''Voluta musica damula'', komo parti di e ''kompleho Voluta musica'' i supespesie di ''V. musica'', un molusko presente den Karibe i na costa di Colombia i [[Venezuela]].[[File:Volutidae - Voluta musica.JPG|thumb|left|180px|Kaska di un ''V. musica''.]] E “kompleho Voluta musica” ta un kaso di radiashon insular: unda un poblashon riba islanan separá por evolushoná distinto a largu tempu, ounke nan ta sigui parse hopi similar den forma general. ''V. damula'' ta un ehèmpel klaro di esaki. Na 2024 un revision sientífiko a propone pa e molusko wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon ku e ''kompleho Voluta musica''. Sinembargo, base di dato ofisial manera WoRMS<ref>[https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1578853 ''Voluta musica damula'' Dall, 1907 ], World Register of Marine Species (WoRMS)</ref> ta sigui registr'é komo un supespesie. E artíkulo aki ta reflehá e dos posishon.
== Distribushon i habitat ==
E espesie ta [[endemismo|endemico]] na e isla [[Kòrsou]].
Voluta damula ta endémiko na Kòrsou. No tin registrashon konfirmá di otro isla of di e kontinente sur-merdikunal.
E molusko ta biba Riba fondo di arena òf arena meskla ku yerba di awa (seagrass) Den zòna sublitoral Na profundidat ku tipikamente ta keda entre 0 i ±40 meter . Manera hopi voluta, e sa hala na e dia ora na santu òf medio kubrí pa protekshon.
== Deskripshon ==
E kaska tin un forma conico-oval, cu un largura cu ta varia tipicamente entre ... i ... mm. E kurpa manera spiral ta
E kaska di Voluta damula ta relativamente chikí i mas oval-elongá kompará ku e forma típica di Voluta musica.
Karakterístika prinsipalnan:
*Longitud: típikamente entre 42 i 57 mm (según deskrepshon di Dall i material resientemente estudiá)
*Ancho: proporcionalmente estrecho, ku un spire mas haltu
*Kolo: fondo kla òf blanquis, ku e patrón karakterístiko di “linja musikal” – línjanan spiralis i pònchi marón ku ta fèrmente parse ku notashon musikal
*Apertura: largu, ku un ton rosá of violasio
*Kolumela: tin entre 9 i 10 plegamento
*Kanaal sifonal: presenta 4–5 ribanan plano
E kombinashon di su forma mas estrecho, su spire haltu i su palèt di kolo ta separá damula di e forma mas anchura di V. musica ku ta biba den otro parti di Karibe.
== Konservashon ==
E espesie no tin un evaluacion oficial pa e [[Lista Kòrá di IUCN|Lista Cora di IUCN]] (Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa), pero su status di especie endemico ta ser considera di importancia pa monitorea.
[[File:Volutidae - Voluta musica.JPG|thumb|left|180px|Kaska di un ''V. musica''.]]
== Mira tambe ==
* [[Voluta caquetio]]
{{Appendix}}
Su nòmber sientífiko a wordu publiká na 1907 pa Dall.<ref>[https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1578853 ''Voluta musica damula'' Dall, 1907 ], World Register of Marine Species (WoRMS)</ref>
{{DEFAULTSORT:Voluta damula}}
[[:Kategoria:Animal endemico di Kòrsou]]
[[:Kategoria:Sòldachi]]
Na 2024 un revision sientifiko a propone pa e molusko wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon ku e kompleho Voluta musica.
Na base di un análisis di 2024 riba e “kompleho Voluta musica”, hopi malakólogo ta trata damula komo un espesie endémiko di Kòrsou. Sinembargo, base di dato ofisial manera WoRMS<ref>[https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1578853 ''Voluta musica damula'' Dall, 1907 ], World Register of Marine Species (WoRMS)</ref>
E ta sigui registrá e komo un supespesie. E artíkulo aki ta reflehá e dos posishon.
'''Voluta damula''' ta un molusko gastropodo marino di famia Volutidae, originalmente deskribí na 1907 pa William Healey Dall komo un supespesie di '''Voluta musica'''. Un revisión sientífiko resientemente (2024) ta propone ku e forma di Kòrsou mester wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon den e kompleho di Voluta musica.
E “kompleho Voluta musica” ta un ehèmpel interesant di radiashon insular: poblashonnan separá na isla por evolushoná distinto na tempu largu, aunke nan ta parse hopi similar den forma general. Voluta damula ta un ehèmpel klaro di esaki na Kòrsou. Na 2024 un revision sientifiko a propone pa e molusko wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon ku e kompleho Voluta musica.
-----
V. musica typica specimen from the Berschauer Collection, photographed by the author. Voluta musica damula Dall, 1907 (Figure 8, Plate 4 Figures A-D) Description. "Shell small, oval, with eight or nine low ribs, slightly nodulous at the shoulder; nucleus pale brown; ground color whitish, with the usual tracery in fawn-color and pale brown, with vertical brown fringe-like lines and distinct spiral sculpture in front of the suture and four or five flattish ridges on the canal; aperture livid pink, or sometimes violaceous, with brown spots on the outer lip and nine or ten plaits on the inner lip; a specimen of four whorls, beside the nucleus, measures 42 mm. long and 21 mm. wide." (Dall, 1907) Type Specimens. U.S. National Museum Nos. 54521 holotype, and 29249 paratype. Type Locality. Curaçao.<ref>https://www.researchgate.net/figure/musica-typica-specimen-from-the-Berschauer-Collection-photographed-by-the-author-Voluta_fig3_380528676 ], The Festivus issue 2 volumen 56</ref>
Accordingly, the Aruban population is designated herein as V. musica. Dall named a specimen from Curaçao
as Voluta musica damula, which when compared with other specimens from Curaçao
appears to be a narrower and higher spired form which otherwise shares the same morphology. Plate 4 illustrates Dall’s holotype of V. musica damula together with five other specimens from Curaçao, and three specimens from Bonaire. The specimens from Curaçao, denoted as V. musica damula are distinct from other populations, and therefore V. damula is recognized herein as a full species.<ref>David P. Berschauer,[file:///Users/lorraine/Downloads/Volutamusicacomplexarticle%20(1).pdf Review of the Voluta musica Complex], The Festivus, issue 2 volume 56</ref>
Voluta damula is generally considered a geographic subspecies or form of the wider species Voluta musica (the common music volute), rather than a distinct species itself, though some recent research recognizes it as a full species. The formal name is Voluta musica damula Dall, 1907.
-----
'''Voluta musica damula''' (Dall, 1907) was originally described as a subspecies of the “music volute” (Voluta musica), from shells collected at Curaçao. However, a recent 2024 revision of the “Voluta musica complex” argues that damula — along with several other geographically isolated forms — should be considered a distinct species, now often referred to as Voluta damula.
== Distribution and habitat ==
Voluta damula appears to be endemic to Curaçao. Like other volutes, it lives on sandy (or sandy–seagrass) bottoms, often partially buried; recorded depths range from near-shore to about 40 m, though in some related populations much deeper records (even 100 m) exist.
== Morphology / Description ==
The shell is relatively small and oval, with a narrow, higher spire than “typical” volutes. Colouration: pale (whitish) base with the characteristic “music-staff” pattern of brown to fawn spiral lines and spots. The aperture is long, with a pink or violaceous interior; the columella has multiple plaits (9–10), and the siphonal canal has ridges. Typical shell lengths (from type and other specimens) are ~42–57 mm (for the shell, excluding protoconch).
== Taxonomic status and notes ==
Where older works lumped all variation under a single variable species, modern morphological, biogeographic and developmental arguments point to V. damula being a separate species derived by long-term isolation (allopatry).
== Conservation / Uncertain status ==
No formal global conservation status exists for V. damula. Given its apparent restriction to one island and specialised habitat, it may be vulnerable to habitat disruption, collection pressure, or environmental change — but data are lacking.
--------------------
== Tribon cabes di martiu ==
{{Taxobox| variante = a
| nomber = Sphyrna lewini
| status = CR
| rl-id = 39385
| imagen = Hamerhaai1.jpg
| descripcion = Tribon di martiu
| imagen2 = Sphyrna lewini distmap.png
| descripcion2 = Mapa di distribucion
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = [[Chordata]]
| superclase =
| clase = Elasmobranchii
| orden = Carcharhiniformes
| famia = [[Sphyrnidae]]
| genero = ''[[Sphyrna]]''
| c-nomber= ''S. lewini''
| autor = Griffith & Smith
| fecha = 1834
| parentesis = si
| origineel = ''Zygaena lewini''
| worms = 105816
| sinonimo=
* ''Sphyrna diplana'' Springer, 1941
* ''Cestracion leeuwenii'' Day, 1865
* ''Cestracion oceanica'' Garman, 1913
* ''Zygaena erythraea'' Klunzinger, 1871
* ''Zygaena indica'' van Hasselt, 1823
}}
'''Sphyrna lewini''' ta un [[espesie|especie]] di pisca di e [[Famia (biologia)|famia]] di tribon di martiu (Sphyrnidae). El a wordo describi pa prome biaha bou di nomber ''Zygaena lewini'' na 1834 pa Griffith & Smith.
== Distribucion y habitat ==
E especie ta habita den [[Oséano Pasífiko|Ocean Pacifico]], [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] y [[Oséano indio|Indio]]. E ta presente tambe den [[Laman Mediteráneo|Lama Mediteraneo]].
== Descripcion ==
E tribon por alcansa un largura di te cu 430 centimeter y por biba te cu 35 aña.
Deskripshon
E tiburon kabes di martiu por alkansá un largura di 430 centimeter i por biba te ku 35 aña. E kurpa di e tiburon ta largu. E wowonan ta di forma normal i simétriko. E boka ta situá na e parti abou di e kabes. Miéntras ta landa, e kabes ta zwaai bai bin. E tribon tin dos hala dorsal i un hala anal.
E tiburon kabes di martiu ta wòrdu mira mas komunmente kantu di murayanan di koral skerpi di refnan di koral. Su profundidat máksimo ta 275 meter bou di superfisie. E tiburon aki hopi bia ta aparesé den skolnan grandi i ta parse di ta preferá awa ku ta kore i mas friu. Generalmente nan ta mantené un distansia konsiderabel for di buseadónan. Su dieta ta konsistí prinsipalmente di materia animal, alimentando di makroinvertebrá i piská.
== Status ==
E tribon cabes di martiu ta den peliger di extincion pa motibo di sobrepiscamento.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Animalnan]]
E especie ta den peliger di extincion debi na aumento di jaagmento. E tribon aki ta popular riba e mercado Chines como ingrediente principal pa sop’i tribon. Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa (IUCN) a consider’e como criticamente na peliger desde 2019.<ref>[https://www.iucnredlist.org/species/39386/2920499 Great Hammerhead], IUCN</ref> Estudionan recien a mustra un bahada particularmente grandi di tribon predador grandi, kategoria na cua e tribon cabes di martiu ta pertenece. Esaki a wordo demostra, entre otro, pa investigadornan Mericano y Canades den un area noordwest di Oceano Atlantico, caminda e rutanan principal di migracion di tribon ta situa.<ref>Myers e.a. (2007). Cascading effects of loss of Apex predatory sharks from a Coastal Ocean, Science, 315</ref> E bahada ta parce di ta particularmente dramatico pa e tribonnan cabes di martiu. Esaki por tin consecuencianan grandi pa cambio di ecosistema.
E tribon aki ta hopi gara y ta popular riba e mercado Chines como ingrediente principal pa sop’i tribon. Asina ta resulta cu e poblacion di e tribon cabes di martiu ta baha den cantidad rond mundo. Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa (IUCN) a consider’e como criticamente na peliger desde 2019. Na Aruba tambe nos ta haya nan den lama y p’esey ta pidi piscadonan pa eherce cautela.<ref name=":0"/>
--
E tribon cabes di martiu ta haya su nomber pa via di e forma di su cabes. Su nomber cientifico ta Sphyrna mokarran y na Ingles conoci pa e Great hammerhead, e ta e especie di tribon mas grandi den e famia Sphyrnidae. Ta hay’e den lama rond mundo, den awanan tropical den e region ecuatorial. E forma di su cabes yama ‘cephalofoil’ ta hancho y e parti dilanti ta casi stret den forma di e letter T, cu su wowonan ta peilo afo cada banda. Su boca localisa bou su cabes tin 17 rij di djente triangular n’e parti ariba di su cacumbein. E ta replasa su djentenan cada 8 dia. Algun sorto di tribon ta gasta 30.000 djente den nan bida. E sorto aki por biba 30 aña y e peso maximo registra ta rond di 450 kilo. Su tamaño ta varia entre 4.6 meter y 6.2 meter y su color ta shinishi scur of bruin y bou di su curpa ta blanco.<ref name=":0"/>
E especie femenino ta bira mas grandi cu e machonan. E ta un pisca predador solitario y landado fuerte, cu ta alimenta su mes cu otro pisca, secat, kreeft, otro sort'i tribon mas chikito y su faborito ta chucho (sting rays). E embra ta pari yiunan cada dos aña, nan por haya entre 13 y 42 yiu cu ta nace bibo (vivaparous). E yiunan ta nace entre 50 y 70 centimeter cada un.<ref name=":0"/>
Aunke e ta potencialmente peligroso, e tribon cabes di martiu no ta ataca hende y tin biaha e por comporta su mes curioso rond di buceadonan. E tribon aki ta hopi gara y ta popular riba e mercado Chines como ingrediente principal pa sop’i tribon. Asina ta resulta cu e poblacion di e tribon cabes di martiu ta baha den cantidad rond mundo. Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa (IUCN) a consider’e como criticamente na peliger desde 2019. Na Aruba tambe nos ta haya nan den lama y p’esey ta pidi piscadonan pa eherce cautela.<ref name=":0"/>
{{Appendix}}
E tribon cabes di martiu ta haya su nomber pa e forma di su cabes. Na Ingles nan ta yam’e scalloped hammerhead (Sphyrna lewini) cu ta un especie di tribon di e famia Sphyrnidae. Diferente na e cabes di martiu ‘great hammerhead’ esun aki n’e parti dilanti di su cabes no ta stret sino ondula. E ta e mas comun di tur e tribonnan cabes di martiu. Ta hay’e rond mundo den awanan tropical te na un profundidad di 500 meter. E sorto akita e mas chikito di e tribonnan cabes di martiu. E largura maximo registra pa e especie aki ta 4.3 meter y por pisarond di 150 kilo. Su color ta shinishi, bruin of hasta poco berde y blanco parti abou.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf E poblacion di e tribonnan cabes di martiu a baha drasticamente den e ultimo 30 añanan], Bon Dia Aruba (6 di augustus 2025)</ref>
Su skelet ta traha di weso moli (kraakbeen), e mesun material cu ta forma e horeanan di hende. Tribonnan tin diferente tipo di hala, un riba su lomba, un di pecho y unna su rabo cu ta yud’e nabega
den awa.
E tribon embra ta uza areanan na costa pa broei su yiunan, nan ta mustra di keda uza e mesun area na costa, awa poco hundo pa brinda e yuinan proteccion y cuminda den efase di crecemento. E embra ta pari yiunan bibo 1 bes pa aña. E por haya entre 12 pa 41 yiu. E sorto aki ta conocicu su inteligencia ta halto y e ta desplega un comportacion agresivo ora cu e mester gara cuminda. E forma di su cabes ta permiti e tribon pa hinca su cabes den e suela di lama y asina gara chucho (stingray) cu ta landa na fondo di lama.
E especie di tribon aki no ta parce di ta ataca y come otro, tampoco den periodonan dihamber. Nan ta come sardin, macrel y tambe pulpo.
== Menasa ==
Den algun parti di e oceano Atlantico, nan poblacion a baha cu mas di 95% den e ultimo 30 añanan. E motibonan ta cu den algun parti di oceano Atlantico tin piscamento excesivo, demanda pa halanan di tiburon y tambe zeta di tribon cu ta traha di nan higra ta halto. E especie aki tin e tendencia di aglomera den grupo grandi, locual ta haci nan captura masal mas facil.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Animalnan]]
----------------
== Sea glass ==
Especially on the strip on white sand between the famous Natural Bridge” and the huge red anchor close to “Grapefield” beach you will be able to find your own pieces of sea glass. The sea glass that was created is the product of a very long and interesting process. It can take anywhere from 10 to 30 years to make sea glass. The name for any piece of glass that finds its way to the ocean and tumbles around in the water long enough is “Sea glass.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250731.pdf Another Treasure of Aruba’s Beaches: Sea Glass!], Aruba Today (31 di juli 2025)</ref>
The colorful pieces of glass are being used for decoration, handcrafts and jewelry!
Once glass makes its way into the ocean, the glass is broken up into shards and is tumbled around in the water, where sand and other rocks act like sandpaper to smooth out its rough edges.
Sometimes as the sea glass is passed through fire, it becomes fire glass, the rarest of sea glass with certain inclusions, just like precious gems.
{{Appendix}}
---------------
{{Taxobox parha| variante = a
| nomber = ''Sternchi''
| exhibi titulo = cursivo
| imagen = Sterna hirundo - Common Tern.jpg
| descripcion = Sternchi comun of meuchi pico cora (''Sterna hirundo'')
| status =
| reino = [[Animal]]ia
| troncon = [[Chordata]]
| clase = [[Para|Aves]]
| orden = Charadriiformes
| famia = Sternidae
| genero =
| taxon =
| c-nomber = Sternini
| autor = Vigors
| fecha = 1825
| imagen2 =
| descripcion2 =
| commons =
| species =
| sinonimo =
* ''Sterninae'' (tradicional)
* ''Sternini'' (den algun sistema)
}}
--------
{{Variante|a}}
{{Taxobox | variante = a
| nomber = ''Oreaster reticulatus''
| exhibi titulo= cursivo
| imagen = Oreaster reticulatus (reticulated starfish) (San Salvador Island, Bahamas) 2.jpg
| descripcion =
| status =
| dominio = Eukaryota
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = Echinodermata
| clase = Asteroidea
| subclase =
| orden = Valvatida
| famia = Oreasteridae
| genero = ''Oreaster''
| c-nomber = ''O. reticulatus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1758
| parentesis = si
| original =
| commons =
| species =
| sinonimo =
* ''Asterias reticulata'' <small>Linnaeus, 1758</small>
* ''Pentaceros reticulatus'' <small>(Gray, 1840)</small>
* ''Oreaster gigas'' <small>(Lutken, 1859)</small>
}}
'''Strea di lama''' (''Oreaster reticulatus'') ta un [[espesie|especie]] di strea di laman tropical di e [[Famia (biologia)|famia]] Oreasteridae. E nomber cientitico a wordo publica na 1758 pa Carl Linnaeus den e di dies edicion di Systema naturae.[1]
O. reticulatus ta un di e streanan di laman mas pisá na mundu, yegando un diameter di te ku 50 sentimeter (20 inch). E ta biba banda di e costanan di [[Florida]] y [[Bahamas]].[2]
{{Appendix}}
zie fr.wiki
{{DEFAULTSORT:Oreaster reticulatus}}
[[:Kategoria:Animalnan]]
---------------
{{Taxobox mamifero
| nomber = Conenchi di rabo di catuna
| exhibi titulo =
| imagen =
| descripcion =
| orden =
| famia =
| genero =
| taxon =
| c-nomber =
| autor =
| fecha =
| parentesis =
| original =
| imagen2 =
| descripcion2 =
| commons =
| species =
}}
'''Conenchi di rabo di catuna''' (''Sylvilagus floridanus nigronuchalis'', conoci localmente como '''coneu''' ta un especie endemico di conenchi na [[Aruba]].
Aruba ta un isla chikito den Caribe cu ecosistemanan cu ta keda cambia y RIU a dicidi di contribui n’e proteccion, preservacion y restauracion di un especie endemico manera e conenchi “cottontail”. E cadena hotelero ta agrega e proyecto di conservacion di biodiversidad aki na su proyecto di sosten na comunidad, avansando di e manera aki e obhetivonan di su strategia di sostenibilidad “Proudly Committed”.<ref>https://24ora.com/riu-ta-lansa-proyecto-pa-proteha-e-conenchi-endemico-di-aruba/ Riu ta lansa proyecto pa proteha e conenchi endemico di Aruba], 24ora.com (12 di februari 2025)</ref>
{{Appendix}}
Aruba su conenchi nativo, e subspecies Aruban Cotton Tail, ta den posibel peliger di extincion y den un esfuerso pa salba e especie endemico aki, Aruba Conservation Foundation(ACF) a lansa un proyecto pa proteha y colecta mas informacion tocante e especie aki. Natasha Silva, Chief Conservation Officer na ACF, a splica den un entrevista cu Bon DiaAruba con nan a yega na e proyecto, kico ta e meta y loke nan kier logra cu e proyecto aki.
Silva a splica cu Aruba tin su propio conenchi cual ta un subspecies, un especie cu ta bin di e Eastern Cotton Tail.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250219.pdf Aruban Cotton Tail, e especie di conenchi nativo di Aruba], BDA (19 di februari 2025)</ref>
E especie Eastern Cotton Tail ta biba for di e sur di Canada te cu Venezuela y Colombia.
E subspecies aki ta biba na dos isla so, Aruba y Corsou, y na Aruba e ta conoci como e Aruban Cotton Tail. Su nomber cientifico mes ta nifica coneu di mondi. E subspecies di Aruba y Corsou tin un parti preto riba nan nek, loke ta diferente na e especie di otro paisnan, locual ta hacie echt nativo di Aruba.
Silva a sigui splica cu antes tabatin hopi y por a topa nan riba caminda frecuentemente, pero aworaki no tin hopi y tin biaha por wak un pa aña den Arikok, cu ta un area protegi. El a indica cu sa tin otro luga riba e isla cu tambe tin nan, pero si a nota cu tin hopi menos cu antes.
Esaki ta algo cu ta pone e fundacion preocupa y pa tin bista riba e biodiversidad nativo pa
haya si nan ta na peliger di extincion.
“Pa e coneu nos no sa con hopi tin ainda y esey tabata e eigenlijk e prome pregunta cu a pone cu nos mester sa mas di e coneu, si nan ta okay si of no. Nos ta kere nan ta na peliger di extincion pasobra nos ta wak menos y nos ta wak cu tur e menasanan a bira mas, e ta mas duro pa nan sobrevivi na Aruba,” el a bisa.
El a splica cu un aña pasa ACF a traha riba su Conservation Framework den cual a identifica kico ta e prioridadnan pa e siguiente dies aña.
Dentro di e framework a bisa cu e prioridad mester ta riba e especienan nativo, flora y fauna. E fundacion a identifica cual eseynan ta y coneu tabata tambe riba e lista.
E proyecto aki ta den colaboracion cu e cadena hotelero Riu International, cu a acerca ACF mas cu un aña pasa pa haci un proyecto multianual cu fundacion.
Silva a indica cu di banda di ACF nunca a traha cu un cadena di hotel of cu un hotel local y pues prome cu a bay di acuerdo pa realisa e colaboracion aki, nan a sinta cu nan na mesa hopi biaha y tambe a haci investigacion pa wak ki tipo di cadena hotelero nan ta, si nan ta hopi serio den e aspecto di sostenibilidad, si nan ta desaroyando y birando mas sotenibel, y kico ta nan aspiracion y ambicionnan bayendo na futuro pa e parti di sostenibilidad y tambe e parti di medio ambiente y naturalesa.
A base di criteria cu ACF mes a pone na mesa, a bay di acuerdo pa concretisa e colaboracion aki. Un di e criterianan ta cu e partner mester ta serio den e parti di sostenibilidad, y otro ta cu e fundacion no kier ser envolvi den ningun tipo di “green washing”.
Despues di e dialogo y combersacionnan ambos a bay di acuerdo pa realisa e colaboracion aki y ACF a ricibi un fondo pa tres aña, pero ta un proyecto cu eventualmente ACF lo continua pa decadas.
Pa loke ta trata kico e proyecto y e fondo aki ta encera, Silva a splica cu den e fondo aki ACF por contrata un ranger cu ta dedica na e proyecto aki, cual ta algo significante.
Cu e fondonan aki tambe ACF ta bay wak con e populacion ta, pa motibo cu ta wak hopi tiki. Tambe ta bay tin un aspecto di educacion, teniendo na cuenta cu tin hopi hende na Aruba cu no sa cu nan t’ey, cual el a señala ta un fout di ACF pasobra no a duna suficiente educacion.
E otro parti ta pa haya data pasobra tin falta di data. E fundacion no tin conocemento di con grandi e populacion ta, unda nan ta biba, kico ta e habitat cu nan mester y kico ta e menasanan.
Silva a splica cu nan tin un idea di kico ta e menasanan pasobra ta wak nan na otro
pais, pero el a remarca cu e ser humano, specialmente trafico manera UTV y ATV, ta un problema, tin hopi coneu cu ta ser haya placha riba caminda. “Cu esey nos ta bisa nos mester haci un proyecto unda nos ta bay gara tur e data esencial tocante e populacion, tocante e habitat y cu esey nos por traha un plan pa restaura e habitat cu nan ta
---
Conew (cottontail rabbit, Sylvilagus floridanus nigronuchalis) The Eastern Cottontail rabbit (Syl- vilagus floridanus) was probably brought over to the island by Indian settlers thousands of years ago as a source of food. This rabbit, locally known as Conew, has spread all over the island and has become part of our ecosystem. The very adaptable Conew can live in a wide variety of habitats, includ- ing Aruba’s xeric scrublands, where it typically grazes on weeds and grasses.
The Aruban Conew has a brownish grey color and a distinctive white belly. This white fur extends to the bottom of the tail which becomes visible as the rabbit runs. These rabbits can grow up to approximately 40 centimeters in length over their short lifespan of 3 years. Cottontail rabbits reach reproductive maturity when they are just 2 to 3 months old. A female rabbit, called a doe, finds a suitable nest spot under a shrub or rocks and lines it with fur. She can have an average of 3 to 4 litters per year averaging 5 young each. The doe only visits her young once or twice a day to nurse her babies for a period of 2 to 3 weeks. The young reach independence at 4 to 5 weeks.
The Aruban Conew is an endangered species and protected by Aruban law. The Conew is thought to have drastically declined due to an increase in human activities, habitat fragmentation and predation by the invasive Boa constrictor as well as feral cats and dogs. However, recently there seem to be more rabbit sightings in rural and wilderness areas and also in the National Park. This could be linked to a recent decline of the invasive Boa population after the long period of drought. As the Conew can reproduce very quickly, a short break in predation pressure can lead to a fast increase of rabbits. Sadly, the Boas are back on the rise again with the truly wet rainy seasons we have recently experienced. This could cause a new decline in the Conew population that was just starting to recover.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20241212.pdf Unique fauna of Aruba], Aruba Today (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo =
| nomber =
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia =
|genero =
|especie =
|c-nomber = ''Physalia physalis''
|fecha =
|autor =
}}
E '''hòmber di guera portugues''' (''Physalia physalis'') ta un medusa estatal ku ta wòrdu hañá den laman mas kayente. E no ta un berdadero medusa, pero un kolonia kompleho di sientos di pólip di kuater tipo.[1]
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo = pisca
| nomber =
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia = Tuna
|genero =
|especie =
|c-nomber =''Thunus albacares''
|fecha =
|autor =
}}
'''Tuna Hala Hel''' (''Thunus albacares''), [[ingles]]:Yellowfin Tuna, [[hulandes]]: geelvintonijn, ta un di tunanan mas grandi cu ta ser gara den nos awanan. E ta pertenece den e famia di Tuna.
Tuna tin diferente tipo pero por lo general ta caracterisa pa nan curpa gordo y den forma
oval manera di un bala di futbol Americano.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/AM240308.pdf Nomber di pisca na Papiamento: Tuna Hala Hel], AweNainta (8 di maart 2024)</ref>
Tuna Hala Hel, su caracteristica cu mas ta resalta ta su 2 finnan grandi y color geel. E
por alcansa tamaño di 2 meter largo y pisa te casi 400 liber of 180 kilo.
Tuna ta un grupo di pisca di importancia rond mundo pa alimentacion y ta ser uza tanto den mochi, filet pero tambe empaketa den e.o. bleki. Ademas Tuna ta popular tambe pa
pesca recreativo.
== Descripcion ==
Tuna Hala Hel ta un pisca oval, gordo, den forma di un bala di futbol Americano. Su lomba
ta blauw y e tin un strepi geel ta core memey di su curpa di dilanti te patras. Su aletanan
of finnan ta caracteristicamente geel of hel manera nos ta pronunciele.
Nan ta pisca di careda, referiendo traha pa landa distancia largo y cu hopi velocidad.
P’esey nan diseño, largo manera torpedo y cu fin chikito a lo largo di lomba te na rabo. Nan
rabo tambe ta fini manera luna nobo, y cual ta corta awe pa bay dilanti rapidamente.
{{Appendix}}
[[:Category:Fauna na Aruba]]
--------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo = carpata
| nomber = Agaue arubaensis
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia = Halacaridae
|genero =
|especie =
|c-nomber = ''Agaue arubaensis''
|fecha = 1994
|autor = Bartsch
}}
'''Agaue arubaensis''' ta un especie di carpata den e famia Halacaridae.<ref>Bartsch, I. (2012). <i>Agaue arubaensis</i> Bartsch, 1994. Geraadpleegd via: World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=406495. [https://web.archive.org/web/20201111192837/http://marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails Gearchiveerd] op 11 november 2020.</ref> E nomber cientifico di e especie a wordo publica pa prome biaha na 1994 pa Bartsch.
{{Appendix}}
[[:Category:Fauna na Aruba]]
[[:Category:Naturalesa na Aruba]]
--------------------------
DNM: Tin hende y hasta companianan ta strobando dolfijnnan den nos awa teritorial
Noticla: Posted on 01/8/2021 5:33 pm AST | Updated on 01/8/2021 5:34 pm AST
ORANJESTAD - Directie Natuur en Milieu (DNM) a tuma nota cu recientemente tin hendenan y hasta companianan ta strobando dolfijnnan den nos awanan teritorial. Aruba su awa tin masha hopi actividad di dolfijn y bayena durante henter aña. Mester ta alerta ora topa e especienan aki den nos awanan. E motibo pa cual nan ta cerca di nos costanan no ta pa entretene hende, pero pa algun motibo di necesidad. En bes cu hende scoge pa molestia e bestianan, DNM ta haci e peticion pa aleha di e sitio y laga nan na paz.
Den nos awa teritiorial tin 6 especie di dolfijn cu tin luga di refugio cerca di nos costa. E sortonan ta:
''Tursiops truncatus, Steno bredanensis, Stenella longirostris, Stenella frontalis, Stenella attenuata, y Stenella coeruleoalba''
Aruba ta un "nursery" di e 6 especienan aki y e nursery belt ta 3 kilometer rond di costa. E especienan ta bini cerca ora tin necesidad di proteccion, ora ta duna luz of recupera di nan heridanan (injuries).
Nan ta bini pa sconde tambe di nan predatornan, manera tribon.
DNM kier a enfatisa y ta recorda tur hende cu tur dolfijn y bayena ta proteha pa nos leynan local. Articulo 7 inciso 3 di Natuurbeschermingsverordening ta specifica cu ta prohibi pa stroba e sortonan di bestianan protegi. E actonan aki ta castigabel pa ley(strafbaar). Den ley tin para: “Het is verboden een in het wild le¬vend dier als bedoeld in het eerste lid, te van¬gen of opzettelijk in zijn rust te ver¬sto¬ren”.
Nos ta pidi encarecidamente pa coopera cu proteccion di nos fauna protegi na Aruba, pa asina yuda cu conservacion di nos recursonan natural.
E specienan aki di dolfijn y bayenanan ta bini mas tanto pa busca refugio cerca di nos costa; ora nan ta den necesidad di proteccion, pa haya y cuida nan yiunan, como tambe pa recupera ora nan ta malo. Pues hende cu encontra e dolfijnnan no mag di stroba nan, bay cerca di nan, duna nan cuminda, saca potret of filma nan. Semper ta mihor pa observa e dolfijnnan for di un distancia respetabel cu ta sigur pa nan y abo mes. Mundialmente e norma ta cu ora ta observa e mamiferonan marino, pa no landa, no core riba, no mishi, no purba interactua cu e especienan aki. Keda na un distancia di 50 meter si ta riba lama grandi ora nan ta djis hungando y bulando den e olanan. Pero ta recomenda pa keda 100 meter leu ora cu nan ta cerca nos costa pasobra nan ta bini pa haya yiu y recupera (birth and recovery). Mayoría biaha nan ta den un grupo mas grandi pa yuda cu proteccion.
DNM y Kustwacht ta traha di cerca cu Aruba Mammal Foundation cu ta e NGO encarga pa proteccion y investigacion di e especienan mamifero manera esunnan menciona den e relato aki. Sra. Angiolina Henriquez di Aruba Marine Mammal Foundation a manda nos hopi informacion y comparti articulonan scientifico y potretnan pa uza den investigacion. Tambe e la duna DNM tambe e siguiente mensahe pa comparti cu pueblo;
{{Appendix}}
---------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo =
| nomber =
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia =
|genero =
|especie =
|c-nomber = ''Triops longicaudatus''
|fecha = 1864
|autor = LeConte
}}
'''Hobo hobo''' (''triops longicaudatus'')<ref name = "col3"> (1996), database, NODC Taxonomic Code</ref> ta un especie di crustaceo di e famia di Triopsidae. E especie a ser describi pa prome biaha na 1846 pa John Lawrence LeConte. especie di cangrue minusculo
Triops longicaudatus [1] [2] ta un krustacea ku a ser deskribí pa promé biaha pa John Lawrence LeConte na 1846. Triops longicaudatus ta un miembro di e género Triops i e famia Triopsidae. [ 3 ] [ 4 ] No tin sub-species menshoná den e Catalogo di Bida . [ 3 ]
== Distribucion y habitat ==
Su teritorio ta surdi for di e parti sur-oest di Canada, rond di latitud 50 grado N, i ta bai pa parti sur di e region di Centro i Sur Amerika. E cancer tambe ta aparece den otro parti di mundo, manera Hapon, e islanan Galapagos y West India. Na Merka e ta presentá prinsipalmente den áreanan di desierto i stepa i, ku eksepshon di Alaska, ta presentá den tur estado inkluyendo Hawaii.
* distribuí na Nort i Sur Amérika.
* islanan ABC
E ta biba den curpa di awa dushi chikito no hundo manera plas di awa, rooi, dam y lagonan temporal cu ta seca den temporada di secura òf di calor, caminda nan ta pone nan yiunan ku ta keda intacto te ora e awaceronan bin bèk i nan ta kria.[1].
Triops leeft in kleine, rustige, ondiepe zoetwaterpoelen met schoon, niet-koud water. Hij zwemt vrij, maar kruipt en graaft vaak langs de bodem.
== Descripcion ==
E especie tin un curpa chikitu, midiendo rond di 4.5 pa 5 cm for di cabes te cu lomba y ta yega na madurez den 2 pa 3 siman. Den naturalesa e ta biba mas o menos 6 pa 12 siman y ora captura e ta biba 10 pa 13 siman. kleine en minuscule waterlichamen
Nan tin un bida kòrtiku, di mas o ménos 20 pa 90 dia i ta krese hopi lihé ku un largura di 25 pa 75 mm. E kresementu aki ta dependé di e kantidat di lus i kuminda ku nan ta haña. Despues di nan nasementu, nan ta dobla nan tamaño diariamente. E tin un shell manera un escudo protector, compuesto di wowo fiho y di 35 pa 71 pareha di filamento cu e ta usa pa landa y respira. E krustaceo aki tin mandibula i mandíbula. Triops heeft drie ogen, die in een driehoek op de bovenkant van het hoofd zijn gerangschikt en gaven het geslacht zijn naam ("de drieogige").
No tin sub-species menshoná den e Catalogo di Bida . [ 3 ]
Triops longicaudatus ta prefera di keda na fondo di awa, kaminda e ta move su kurpa abou. Aki e ta kai i ta buska kuminda constantemente ku su pia i e parti dilanti fortifiká di su spinal. E kraba ta un omnivoro ku kasi no ta satura ku por konsumi te ku 40% di su propio peso di kuminda kada dia. Ademas di tur e presanan animal ku e por dominá, manera larva di mosquito i kachó pa piskánan di rana, e ta kome tambe kuminda vegetal i kuminda, i e no ta stòp na miembro di su mes especie ku ta fresku aburí òf aktualmente rumiando.
{{Appendix}}
In our story this week we will talk about a bizarre looking prehistoric creature which emerges
of very tiny eggs and starts to swim around in these seasonal pounds of our desert island, egg
which can stay dormant for many decades awaiting the downpour. These tiny creatures of
approximately 4.5 to 5 cm from head to tail will reach matureness in 2 to 3 weeks and will live
about 6 to 12 weeks in the wild and 10 to 13 weeks in captivity. Locals know these tiny creatures under the name Hobo hobo or Hobi in Papiamento.
However many people confuses these with tadpoles, but these animals do not have nothing to do with frogs or any other amphibians present on the island but are prehistoric fresh
water crustaceous or shrimps known as Triops or popularly as tadpole shrimp in English. Most
Triops are hermaphrodites, meaning they can fertilize their own eggs.
The one we find on Aruba is called Triops longicaudatus by scientists. It looks much like a
miniature horseshoe crab, whit an elongated, segmented body, a flattened shield-like olive or
brownish colored carapace which covers most part of its body, whit two long filaments on the
end tail and whiskers like filaments on its face.
Despite their potential contribution in mosquito control, limited evidence for their effectiveness
in mosquito larval control is available. However, Triops are considered a pest in some countries.
It`s believed that egg could be carried by water fowl, in the mud that stick to their feet when
feeding in pound and seasonal lake<ref>https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20240520.pdf Aruba’s living fossil Triops longicaudatus: “Hobo hobo”], Aruba oday (20 di mei 2024)</ref>
9ttskhwrrb6g2s82966sx2nigqe5tld
190013
190012
2026-05-05T22:47:37Z
Caribiana
8320
190013
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Brummeria xerophila]] - [[ROPV]] - [[Voluta damula]] - [[Picuda]] - [[Sphyrna lewini]] - [[glas di lama]] - [[strea di lama]] - [[Conenchi di rabo di catuna]] - [[Calomys hummelincki]] - [[hòmber di guera portugues]] - [[Agaue arubaensis]] - [[Tuna Hala Hel]] (Thunus albacares)
----------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox | variante = a
| nomber = ''Brunneria xerophila''
| exhibi titulo = cursivo
| imagen =
| descripcion =
| status =
| dominio = [[Eukaryota]]
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = Arthropoda
| clase = [[Insekto|Insecta]]
| clade1 =
| orden = Mantodea
| superfamia =
| famia = Coptopterygidae
| genero = ''Brunneria''
| c-nomber = ''Brunneria xerophila''
| autor = Kris Anderson
| fecha = 2026?
| parentesis = si
| original =
| commons =
| species =
| sinonimo =
}}
'''Brunneria xerophila''' ta un especie di [[Insekto|insecto]] (''praying mantis'') den e famia di Acrididae (tirakochi).<ref>[https://www.bondia.com/a-descubri-especie-nobo-di-praying-mantis-na-aruba/ A descubri especie nobo di ‘praying mantis’ na Aruba], Bon Dia Aruba (24 di april 2026)</ref> E espesie a wòrdu deskribí formalmente na 2025 dor di Kris Anderson. Su nòmber komun ta mantis di orashon Arubano.<ref>https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/taxon.php?id=195828#</ref>
== Taxonomia ==
''Brunneria xerophila'' ta pertenesé na òrdu Mantodea (mantisnan di orashon), un grupo di insekto karnivoro konosí pa nan kabes triangular i pianan dilanti doblá ku nan ta uza pa cacha presa.
E epíteto xerophila ta derivá di idioma griego i ta nifiká “amante di seku”, referiendo na e klima árido di Aruba kaminda e espesie aki ta biba.
Deskubrimentu
E espesie a wòrdu deskubrí na 2025 riba Aruba dor di boluntarionan di Naturalis Biodiversity Center i miembronan di Netherlands Entomological Society.
Promé ku esaki, e presensia di mantis riba Aruba tabata solamente sospechá dor di potrètnan publiká riba e plataforma iNaturalist, pero no por a identifiká e espesie eksakto for di e imágennan.
Na febrüari 2025, kuater ehemplar a wòrdu rekohé na diferente lugá riba e isla. Estudionan posterior a mustra ku nan ta representá un espesie nobo pa siensia.
E deskubrimentu ta notable, pasobra promé no tabata konosí niun espesie di mantis riba Aruba ni riba e islanan bisiña Bonaire i Curaçao.
Deskripshon
Brunneria xerophila ta un insekto relativamente grandi, ku por yega mas o ménos 7 sentímetro di largura, loke ta hasi esaki un di e insektonan mas grandi konosí riba e islanan ABC.
Manera otro mantisnan, e tin:
un kabes triangular
un kurpa largu i delga
pianan dilanti spesialisá pa cacha otro insekto
E espesie tin un kamuflahe bon i ta move despacio, loke ta hasi’é difísil pa mira den vegetashon. E ta un depredador ku ta alimentá ku otro invertebrado.
Habitat i ekologia
E espesie ta biba den ambiente seku i kayente tipiko di vegetashon di Aruba. E nòmber xerophila ta reflehá e adaptashon aki na kondishonnan árido.
Mantisnan generalmente ta biba den klima tropikal i subtropikal i ta hunga un rol importante komo depredador den ekosistema terestre.
Distribushon
Te na 2025, Brunneria xerophila ta konosí solamente di Aruba.
Aunke solamente un kantidat limitá di observashon a wòrdu registrá, investigadónan ta sospechá ku e espesie por ta mas generalisá riba e isla. Mas investigashon ta nesesario pa determiná si e ta presente tambe den áreanan serka, manera kosta di Venezuela.
Investigashon i konservashon
E deskubrimentu di Brunneria xerophila ta parti di un esfors amplio pa dokumentá biodiversidat den Karibe Hulandes, den kolaborashon entre Aruba Conservation Foundation i Naturalis Biodiversity Center.
E investigashon aki a yuda deskubrí varios otro invertebrado nobo pa siensia riba Aruba, inkluyendo insekto i aráñanan.
Debí na su distribushon limitá aparente, e espesie por ta vulnerabel ekológikamente, aunke su estado di konservashon ainda no a wòrdu evaluá formalmente.
----------
== Distribucion ==
E especie a wordo haya na [[Aruba]].<ref>Kris Anderson, [https://www.dcbd.nl/reposerver/api/file/4517 Two New Species of Brunneria Saussure, 1869 (Mantodea:
Coptopterygidae) with Novel Diagnostic Characters and a Key to the Species]</ref>
------
Na 2025, un di dos especie di mantis pa Reino Hulandes a wordo descubri 8.000 kilometer leu riba e isla di Aruba. Investigashonnan resien a mustra ku esaki ta, de echo, un espesie no deskribí.
Aruba, Bonaire, i Curaçao ta situá banda di kosta di Venezuela i ta gaba ku un klima kayente perfektamente adekuá pa mantis resa. Apesar di esaki, nunka no a haña mantis einan te resientemente. E promé pistanan di nan presensia na Aruba tabata algun potrèt publiká riba iNaturalist – pero e espesie eksakto no por a wòrdu identifiká for di e imágennan.
Na febrüari 2025, boluntarionan di Naturalis Biodiversity Center i miembronan di e Sosiedat Entomológiko di Hulanda a rekohé un total di kuater ehemplar for di vários lugá. Un estudio di e insektonan rekohé a revelá ku nan ta representá un espesie nobo pa siensia. Eksperto merikano Kris Anderson, un spesialista den mantis di Karibe, a deskribí e espesie i a yam’é Brunneria xerophila. E epíteto ‘xerophila’ ta griego pa ‘amante di seku,’ referiendo na e vegetashon kayente i seku kaminda e espesie aki ta wòrdu hañá riba Aruba. E nomber comun lo ta mantis di oracion Arubano.
Karakterísikanan
Ku nan kabes triangular straño i pianan dilanti doblá, e mantisnan ta resa ta entre e insektonan mas karakterístiko i rekonosibel.
Moveshon: nan ta kana riba nan kuater pianan patras.
Cazamento: nan ta uza nan par di pia dilanti pa coge otro insectonan.
E ‘Orashon’: den un posishon di sosiegu, e dos pianan aki ta wòrdu tené ariba i primi huntu, paresido na e akto di hasi orashon.
Miéntras ku mantis ta insektonan grandi, nan kamuflahe i moveshonnan slow hopi bia ta hasi nan difísil pa mira den e vegetashon. Mundialmente, solamente mas o ménos 2.400 espesie ta konosí – kompará ku sientos di miles di espesie di bichi. Debí na nan tamaño i e kantidat relativamente abou di espesie, nan ta entre e gruponan di insekto mas konosí i mas studiá. Mantis ta prosperá den kalor, i mayoria di espesienan ta wòrdu hañá den tropiko.
Cu casi 7 centimeter di largura, e mantis di oracion di Aruba ta un di e insectonan mas grandi cu ta wordo haya riba e Islanan ABC (Fuente: Mathijn Speelman)
Solamente riba Aruba?
Ta raro pa un especie nobo di insecto for di Reino Hulandes wordo describi, specialmente uno cu ta relativamente grandi y impactante. Actualmente, tin solamente un man yen di miramento registra di e mantis di Aruba. Sinembargo, ta sospechá ku e espesie ta basta generalisá riba henter e isla. Te kaminda ta konosí aktualmente, e espesie aki ta presentá solamente na Aruba, ounke trabou riba tereno den partinan bisiña di Venezuela ta nesesario pa konfirmá esaki.
E fieldwork realisa riba Aruba ta parti di un colaboracion entre Aruba Conservation Foundation (ACF) y Naturalis Biodiversity Center pa traha un miho mapa di fauna di e isla. Trabaonan riba tereno realisa pa boluntarionan ya a conduci na descubrimento di hopi invertebrado nobo na Aruba, incluyendo varios especie di saltamonte, araña, y insecto berdadero cu ta nobo pa ciencia.
{{Appendix}}
----------------
==ROPV Aruba ==
E '''Ruimtelijke Ontwikkelingsplan Volkshuisvesting''', conoci como ROPV, ta e framework di zonificacion y desaroyo espacial na [[Aruba]]. E ta designa diferente zona riba henter e isla, for di zonanan di vivienda, zonanan di naturalesa pa hasta zonanan marino. E ROPV ta determina ki tipo di actividad y desaroya ta permiti den cada area.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20260219.pdf E problema cu zonificacion di naturalesa den ROPV], BDA (19 di februari 2026</ref>
== Tipo di actividad ==
* Vivienda
* Zona di naturalesa
Pa loke ta zonanan di naturalesa, e ROPV ta reconoce dos diferente area: area di ‘natuurgebied)’ y area di ‘natuur en landschap’. Aunke tur dos zona tin como prome funcion e proteccion y restauracion di naturalesa, e diferencia principal entre e dos zona aki tin di haber cu e nivel di proteccion y maneho.
Den areanan marca como ‘natuurgebied’, proteccion pa flora y fauna ta mas estricto, unda maneho y supervision ta cay bao responsabilidad di [[Aruba Conservation Foundation]]. Cualkier actividad
of intervencion humano ta depende di e autorisacion di ACF. Den areanan marca como ‘natuur en landschap’, proteccion ta menos estricto, unda DNM ta actua como autoridad di maneho, pero en realidad no tin control directo manera ACF tin den areanan di natuurgebied.
Den zonanan marca como natuur en landschap, actividad humano no ta ser monitoria estrictamente, loke ta presenta un menasa pa especienan di bestia y mata den e area. Tambe tin un falta di consistencia den kico ta marca como natuurgebied y kico ta natuur en lanschapgebied den cuadra di ROPV.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Taxobox | variante = c
| nomber = ''Voluta damula''
| exhibi titulo = cursivo
| imagen =
| descripcion =
| status =
| dominio = [[Eukaryota]]
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = [[Molusko|Mollusca]]
| clase = [[Sòldachi|Gastropoda]]
| clade1 = Caenogastropoda
| orden = Neogastropoda
| superfamia = Volutoidea
| famia = Volutidae
| genero = ''Voluta''
| c-nomber = ''Voluta damula''
| autor =
| fecha =
| parentesis = si
| original =
| commons =
| species =
| sinonimo = ''Voluta musica damula''
}}
'''''Voluta damula''''' ta un [[espesie]] di [[Sòldachi|soldachi]] marino di e [[famia (biologia)|famia]] di Volutidae, originalmente deskribí na 1907 pa William Healey Dall komo un supespesie di ''V. musica''.
== Etimologia i taxonomia ==
E espesie ta wordu haya na Kòrsou i inisialmente duná e nòmber ''Voluta musica damula'', komo parti di e ''kompleho Voluta musica'' i supespesie di ''V. musica'', un molusko presente den Karibe i na costa di Colombia i [[Venezuela]].[[File:Volutidae - Voluta musica.JPG|thumb|left|180px|Kaska di un ''V. musica''.]] E “kompleho Voluta musica” ta un kaso di radiashon insular: unda un poblashon riba islanan separá por evolushoná distinto a largu tempu, ounke nan ta sigui parse hopi similar den forma general. ''V. damula'' ta un ehèmpel klaro di esaki. Na 2024 un revision sientífiko a propone pa e molusko wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon ku e ''kompleho Voluta musica''. Sinembargo, base di dato ofisial manera WoRMS<ref>[https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1578853 ''Voluta musica damula'' Dall, 1907 ], World Register of Marine Species (WoRMS)</ref> ta sigui registr'é komo un supespesie. E artíkulo aki ta reflehá e dos posishon.
== Distribushon i habitat ==
E espesie ta [[endemismo|endemico]] na e isla [[Kòrsou]].
Voluta damula ta endémiko na Kòrsou. No tin registrashon konfirmá di otro isla of di e kontinente sur-merdikunal.
E molusko ta biba Riba fondo di arena òf arena meskla ku yerba di awa (seagrass) Den zòna sublitoral Na profundidat ku tipikamente ta keda entre 0 i ±40 meter . Manera hopi voluta, e sa hala na e dia ora na santu òf medio kubrí pa protekshon.
== Deskripshon ==
E kaska tin un forma conico-oval, cu un largura cu ta varia tipicamente entre ... i ... mm. E kurpa manera spiral ta
E kaska di Voluta damula ta relativamente chikí i mas oval-elongá kompará ku e forma típica di Voluta musica.
Karakterístika prinsipalnan:
*Longitud: típikamente entre 42 i 57 mm (según deskrepshon di Dall i material resientemente estudiá)
*Ancho: proporcionalmente estrecho, ku un spire mas haltu
*Kolo: fondo kla òf blanquis, ku e patrón karakterístiko di “linja musikal” – línjanan spiralis i pònchi marón ku ta fèrmente parse ku notashon musikal
*Apertura: largu, ku un ton rosá of violasio
*Kolumela: tin entre 9 i 10 plegamento
*Kanaal sifonal: presenta 4–5 ribanan plano
E kombinashon di su forma mas estrecho, su spire haltu i su palèt di kolo ta separá damula di e forma mas anchura di V. musica ku ta biba den otro parti di Karibe.
== Konservashon ==
E espesie no tin un evaluacion oficial pa e [[Lista Kòrá di IUCN|Lista Cora di IUCN]] (Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa), pero su status di especie endemico ta ser considera di importancia pa monitorea.
[[File:Volutidae - Voluta musica.JPG|thumb|left|180px|Kaska di un ''V. musica''.]]
== Mira tambe ==
* [[Voluta caquetio]]
{{Appendix}}
Su nòmber sientífiko a wordu publiká na 1907 pa Dall.<ref>[https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1578853 ''Voluta musica damula'' Dall, 1907 ], World Register of Marine Species (WoRMS)</ref>
{{DEFAULTSORT:Voluta damula}}
[[:Kategoria:Animal endemico di Kòrsou]]
[[:Kategoria:Sòldachi]]
Na 2024 un revision sientifiko a propone pa e molusko wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon ku e kompleho Voluta musica.
Na base di un análisis di 2024 riba e “kompleho Voluta musica”, hopi malakólogo ta trata damula komo un espesie endémiko di Kòrsou. Sinembargo, base di dato ofisial manera WoRMS<ref>[https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1578853 ''Voluta musica damula'' Dall, 1907 ], World Register of Marine Species (WoRMS)</ref>
E ta sigui registrá e komo un supespesie. E artíkulo aki ta reflehá e dos posishon.
'''Voluta damula''' ta un molusko gastropodo marino di famia Volutidae, originalmente deskribí na 1907 pa William Healey Dall komo un supespesie di '''Voluta musica'''. Un revisión sientífiko resientemente (2024) ta propone ku e forma di Kòrsou mester wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon den e kompleho di Voluta musica.
E “kompleho Voluta musica” ta un ehèmpel interesant di radiashon insular: poblashonnan separá na isla por evolushoná distinto na tempu largu, aunke nan ta parse hopi similar den forma general. Voluta damula ta un ehèmpel klaro di esaki na Kòrsou. Na 2024 un revision sientifiko a propone pa e molusko wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon ku e kompleho Voluta musica.
-----
V. musica typica specimen from the Berschauer Collection, photographed by the author. Voluta musica damula Dall, 1907 (Figure 8, Plate 4 Figures A-D) Description. "Shell small, oval, with eight or nine low ribs, slightly nodulous at the shoulder; nucleus pale brown; ground color whitish, with the usual tracery in fawn-color and pale brown, with vertical brown fringe-like lines and distinct spiral sculpture in front of the suture and four or five flattish ridges on the canal; aperture livid pink, or sometimes violaceous, with brown spots on the outer lip and nine or ten plaits on the inner lip; a specimen of four whorls, beside the nucleus, measures 42 mm. long and 21 mm. wide." (Dall, 1907) Type Specimens. U.S. National Museum Nos. 54521 holotype, and 29249 paratype. Type Locality. Curaçao.<ref>https://www.researchgate.net/figure/musica-typica-specimen-from-the-Berschauer-Collection-photographed-by-the-author-Voluta_fig3_380528676 ], The Festivus issue 2 volumen 56</ref>
Accordingly, the Aruban population is designated herein as V. musica. Dall named a specimen from Curaçao
as Voluta musica damula, which when compared with other specimens from Curaçao
appears to be a narrower and higher spired form which otherwise shares the same morphology. Plate 4 illustrates Dall’s holotype of V. musica damula together with five other specimens from Curaçao, and three specimens from Bonaire. The specimens from Curaçao, denoted as V. musica damula are distinct from other populations, and therefore V. damula is recognized herein as a full species.<ref>David P. Berschauer,[file:///Users/lorraine/Downloads/Volutamusicacomplexarticle%20(1).pdf Review of the Voluta musica Complex], The Festivus, issue 2 volume 56</ref>
Voluta damula is generally considered a geographic subspecies or form of the wider species Voluta musica (the common music volute), rather than a distinct species itself, though some recent research recognizes it as a full species. The formal name is Voluta musica damula Dall, 1907.
-----
'''Voluta musica damula''' (Dall, 1907) was originally described as a subspecies of the “music volute” (Voluta musica), from shells collected at Curaçao. However, a recent 2024 revision of the “Voluta musica complex” argues that damula — along with several other geographically isolated forms — should be considered a distinct species, now often referred to as Voluta damula.
== Distribution and habitat ==
Voluta damula appears to be endemic to Curaçao. Like other volutes, it lives on sandy (or sandy–seagrass) bottoms, often partially buried; recorded depths range from near-shore to about 40 m, though in some related populations much deeper records (even 100 m) exist.
== Morphology / Description ==
The shell is relatively small and oval, with a narrow, higher spire than “typical” volutes. Colouration: pale (whitish) base with the characteristic “music-staff” pattern of brown to fawn spiral lines and spots. The aperture is long, with a pink or violaceous interior; the columella has multiple plaits (9–10), and the siphonal canal has ridges. Typical shell lengths (from type and other specimens) are ~42–57 mm (for the shell, excluding protoconch).
== Taxonomic status and notes ==
Where older works lumped all variation under a single variable species, modern morphological, biogeographic and developmental arguments point to V. damula being a separate species derived by long-term isolation (allopatry).
== Conservation / Uncertain status ==
No formal global conservation status exists for V. damula. Given its apparent restriction to one island and specialised habitat, it may be vulnerable to habitat disruption, collection pressure, or environmental change — but data are lacking.
--------------------
== Tribon cabes di martiu ==
{{Taxobox| variante = a
| nomber = Sphyrna lewini
| status = CR
| rl-id = 39385
| imagen = Hamerhaai1.jpg
| descripcion = Tribon di martiu
| imagen2 = Sphyrna lewini distmap.png
| descripcion2 = Mapa di distribucion
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = [[Chordata]]
| superclase =
| clase = Elasmobranchii
| orden = Carcharhiniformes
| famia = [[Sphyrnidae]]
| genero = ''[[Sphyrna]]''
| c-nomber= ''S. lewini''
| autor = Griffith & Smith
| fecha = 1834
| parentesis = si
| origineel = ''Zygaena lewini''
| worms = 105816
| sinonimo=
* ''Sphyrna diplana'' Springer, 1941
* ''Cestracion leeuwenii'' Day, 1865
* ''Cestracion oceanica'' Garman, 1913
* ''Zygaena erythraea'' Klunzinger, 1871
* ''Zygaena indica'' van Hasselt, 1823
}}
'''Sphyrna lewini''' ta un [[espesie|especie]] di pisca di e [[Famia (biologia)|famia]] di tribon di martiu (Sphyrnidae). El a wordo describi pa prome biaha bou di nomber ''Zygaena lewini'' na 1834 pa Griffith & Smith.
== Distribucion y habitat ==
E especie ta habita den [[Oséano Pasífiko|Ocean Pacifico]], [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] y [[Oséano indio|Indio]]. E ta presente tambe den [[Laman Mediteráneo|Lama Mediteraneo]].
== Descripcion ==
E tribon por alcansa un largura di te cu 430 centimeter y por biba te cu 35 aña.
Deskripshon
E tiburon kabes di martiu por alkansá un largura di 430 centimeter i por biba te ku 35 aña. E kurpa di e tiburon ta largu. E wowonan ta di forma normal i simétriko. E boka ta situá na e parti abou di e kabes. Miéntras ta landa, e kabes ta zwaai bai bin. E tribon tin dos hala dorsal i un hala anal.
E tiburon kabes di martiu ta wòrdu mira mas komunmente kantu di murayanan di koral skerpi di refnan di koral. Su profundidat máksimo ta 275 meter bou di superfisie. E tiburon aki hopi bia ta aparesé den skolnan grandi i ta parse di ta preferá awa ku ta kore i mas friu. Generalmente nan ta mantené un distansia konsiderabel for di buseadónan. Su dieta ta konsistí prinsipalmente di materia animal, alimentando di makroinvertebrá i piská.
== Status ==
E tribon cabes di martiu ta den peliger di extincion pa motibo di sobrepiscamento.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Animalnan]]
E especie ta den peliger di extincion debi na aumento di jaagmento. E tribon aki ta popular riba e mercado Chines como ingrediente principal pa sop’i tribon. Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa (IUCN) a consider’e como criticamente na peliger desde 2019.<ref>[https://www.iucnredlist.org/species/39386/2920499 Great Hammerhead], IUCN</ref> Estudionan recien a mustra un bahada particularmente grandi di tribon predador grandi, kategoria na cua e tribon cabes di martiu ta pertenece. Esaki a wordo demostra, entre otro, pa investigadornan Mericano y Canades den un area noordwest di Oceano Atlantico, caminda e rutanan principal di migracion di tribon ta situa.<ref>Myers e.a. (2007). Cascading effects of loss of Apex predatory sharks from a Coastal Ocean, Science, 315</ref> E bahada ta parce di ta particularmente dramatico pa e tribonnan cabes di martiu. Esaki por tin consecuencianan grandi pa cambio di ecosistema.
E tribon aki ta hopi gara y ta popular riba e mercado Chines como ingrediente principal pa sop’i tribon. Asina ta resulta cu e poblacion di e tribon cabes di martiu ta baha den cantidad rond mundo. Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa (IUCN) a consider’e como criticamente na peliger desde 2019. Na Aruba tambe nos ta haya nan den lama y p’esey ta pidi piscadonan pa eherce cautela.<ref name=":0"/>
--
E tribon cabes di martiu ta haya su nomber pa via di e forma di su cabes. Su nomber cientifico ta Sphyrna mokarran y na Ingles conoci pa e Great hammerhead, e ta e especie di tribon mas grandi den e famia Sphyrnidae. Ta hay’e den lama rond mundo, den awanan tropical den e region ecuatorial. E forma di su cabes yama ‘cephalofoil’ ta hancho y e parti dilanti ta casi stret den forma di e letter T, cu su wowonan ta peilo afo cada banda. Su boca localisa bou su cabes tin 17 rij di djente triangular n’e parti ariba di su cacumbein. E ta replasa su djentenan cada 8 dia. Algun sorto di tribon ta gasta 30.000 djente den nan bida. E sorto aki por biba 30 aña y e peso maximo registra ta rond di 450 kilo. Su tamaño ta varia entre 4.6 meter y 6.2 meter y su color ta shinishi scur of bruin y bou di su curpa ta blanco.<ref name=":0"/>
E especie femenino ta bira mas grandi cu e machonan. E ta un pisca predador solitario y landado fuerte, cu ta alimenta su mes cu otro pisca, secat, kreeft, otro sort'i tribon mas chikito y su faborito ta chucho (sting rays). E embra ta pari yiunan cada dos aña, nan por haya entre 13 y 42 yiu cu ta nace bibo (vivaparous). E yiunan ta nace entre 50 y 70 centimeter cada un.<ref name=":0"/>
Aunke e ta potencialmente peligroso, e tribon cabes di martiu no ta ataca hende y tin biaha e por comporta su mes curioso rond di buceadonan. E tribon aki ta hopi gara y ta popular riba e mercado Chines como ingrediente principal pa sop’i tribon. Asina ta resulta cu e poblacion di e tribon cabes di martiu ta baha den cantidad rond mundo. Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa (IUCN) a consider’e como criticamente na peliger desde 2019. Na Aruba tambe nos ta haya nan den lama y p’esey ta pidi piscadonan pa eherce cautela.<ref name=":0"/>
{{Appendix}}
E tribon cabes di martiu ta haya su nomber pa e forma di su cabes. Na Ingles nan ta yam’e scalloped hammerhead (Sphyrna lewini) cu ta un especie di tribon di e famia Sphyrnidae. Diferente na e cabes di martiu ‘great hammerhead’ esun aki n’e parti dilanti di su cabes no ta stret sino ondula. E ta e mas comun di tur e tribonnan cabes di martiu. Ta hay’e rond mundo den awanan tropical te na un profundidad di 500 meter. E sorto akita e mas chikito di e tribonnan cabes di martiu. E largura maximo registra pa e especie aki ta 4.3 meter y por pisarond di 150 kilo. Su color ta shinishi, bruin of hasta poco berde y blanco parti abou.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf E poblacion di e tribonnan cabes di martiu a baha drasticamente den e ultimo 30 añanan], Bon Dia Aruba (6 di augustus 2025)</ref>
Su skelet ta traha di weso moli (kraakbeen), e mesun material cu ta forma e horeanan di hende. Tribonnan tin diferente tipo di hala, un riba su lomba, un di pecho y unna su rabo cu ta yud’e nabega
den awa.
E tribon embra ta uza areanan na costa pa broei su yiunan, nan ta mustra di keda uza e mesun area na costa, awa poco hundo pa brinda e yuinan proteccion y cuminda den efase di crecemento. E embra ta pari yiunan bibo 1 bes pa aña. E por haya entre 12 pa 41 yiu. E sorto aki ta conocicu su inteligencia ta halto y e ta desplega un comportacion agresivo ora cu e mester gara cuminda. E forma di su cabes ta permiti e tribon pa hinca su cabes den e suela di lama y asina gara chucho (stingray) cu ta landa na fondo di lama.
E especie di tribon aki no ta parce di ta ataca y come otro, tampoco den periodonan dihamber. Nan ta come sardin, macrel y tambe pulpo.
== Menasa ==
Den algun parti di e oceano Atlantico, nan poblacion a baha cu mas di 95% den e ultimo 30 añanan. E motibonan ta cu den algun parti di oceano Atlantico tin piscamento excesivo, demanda pa halanan di tiburon y tambe zeta di tribon cu ta traha di nan higra ta halto. E especie aki tin e tendencia di aglomera den grupo grandi, locual ta haci nan captura masal mas facil.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Animalnan]]
----------------
== Sea glass ==
Especially on the strip on white sand between the famous Natural Bridge” and the huge red anchor close to “Grapefield” beach you will be able to find your own pieces of sea glass. The sea glass that was created is the product of a very long and interesting process. It can take anywhere from 10 to 30 years to make sea glass. The name for any piece of glass that finds its way to the ocean and tumbles around in the water long enough is “Sea glass.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250731.pdf Another Treasure of Aruba’s Beaches: Sea Glass!], Aruba Today (31 di juli 2025)</ref>
The colorful pieces of glass are being used for decoration, handcrafts and jewelry!
Once glass makes its way into the ocean, the glass is broken up into shards and is tumbled around in the water, where sand and other rocks act like sandpaper to smooth out its rough edges.
Sometimes as the sea glass is passed through fire, it becomes fire glass, the rarest of sea glass with certain inclusions, just like precious gems.
{{Appendix}}
---------------
{{Taxobox parha| variante = a
| nomber = ''Sternchi''
| exhibi titulo = cursivo
| imagen = Sterna hirundo - Common Tern.jpg
| descripcion = Sternchi comun of meuchi pico cora (''Sterna hirundo'')
| status =
| reino = [[Animal]]ia
| troncon = [[Chordata]]
| clase = [[Para|Aves]]
| orden = Charadriiformes
| famia = Sternidae
| genero =
| taxon =
| c-nomber = Sternini
| autor = Vigors
| fecha = 1825
| imagen2 =
| descripcion2 =
| commons =
| species =
| sinonimo =
* ''Sterninae'' (tradicional)
* ''Sternini'' (den algun sistema)
}}
--------
{{Variante|a}}
{{Taxobox | variante = a
| nomber = ''Oreaster reticulatus''
| exhibi titulo= cursivo
| imagen = Oreaster reticulatus (reticulated starfish) (San Salvador Island, Bahamas) 2.jpg
| descripcion =
| status =
| dominio = Eukaryota
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = Echinodermata
| clase = Asteroidea
| subclase =
| orden = Valvatida
| famia = Oreasteridae
| genero = ''Oreaster''
| c-nomber = ''O. reticulatus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1758
| parentesis = si
| original =
| commons =
| species =
| sinonimo =
* ''Asterias reticulata'' <small>Linnaeus, 1758</small>
* ''Pentaceros reticulatus'' <small>(Gray, 1840)</small>
* ''Oreaster gigas'' <small>(Lutken, 1859)</small>
}}
'''Strea di lama''' (''Oreaster reticulatus'') ta un [[espesie|especie]] di strea di laman tropical di e [[Famia (biologia)|famia]] Oreasteridae. E nomber cientitico a wordo publica na 1758 pa Carl Linnaeus den e di dies edicion di Systema naturae.[1]
O. reticulatus ta un di e streanan di laman mas pisá na mundu, yegando un diameter di te ku 50 sentimeter (20 inch). E ta biba banda di e costanan di [[Florida]] y [[Bahamas]].[2]
{{Appendix}}
zie fr.wiki
{{DEFAULTSORT:Oreaster reticulatus}}
[[:Kategoria:Animalnan]]
---------------
{{Taxobox mamifero
| nomber = Conenchi di rabo di catuna
| exhibi titulo =
| imagen =
| descripcion =
| orden =
| famia =
| genero =
| taxon =
| c-nomber =
| autor =
| fecha =
| parentesis =
| original =
| imagen2 =
| descripcion2 =
| commons =
| species =
}}
'''Conenchi di rabo di catuna''' (''Sylvilagus floridanus nigronuchalis'', conoci localmente como '''coneu''' ta un especie endemico di conenchi na [[Aruba]].
Aruba ta un isla chikito den Caribe cu ecosistemanan cu ta keda cambia y RIU a dicidi di contribui n’e proteccion, preservacion y restauracion di un especie endemico manera e conenchi “cottontail”. E cadena hotelero ta agrega e proyecto di conservacion di biodiversidad aki na su proyecto di sosten na comunidad, avansando di e manera aki e obhetivonan di su strategia di sostenibilidad “Proudly Committed”.<ref>https://24ora.com/riu-ta-lansa-proyecto-pa-proteha-e-conenchi-endemico-di-aruba/ Riu ta lansa proyecto pa proteha e conenchi endemico di Aruba], 24ora.com (12 di februari 2025)</ref>
{{Appendix}}
Aruba su conenchi nativo, e subspecies Aruban Cotton Tail, ta den posibel peliger di extincion y den un esfuerso pa salba e especie endemico aki, Aruba Conservation Foundation(ACF) a lansa un proyecto pa proteha y colecta mas informacion tocante e especie aki. Natasha Silva, Chief Conservation Officer na ACF, a splica den un entrevista cu Bon DiaAruba con nan a yega na e proyecto, kico ta e meta y loke nan kier logra cu e proyecto aki.
Silva a splica cu Aruba tin su propio conenchi cual ta un subspecies, un especie cu ta bin di e Eastern Cotton Tail.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250219.pdf Aruban Cotton Tail, e especie di conenchi nativo di Aruba], BDA (19 di februari 2025)</ref>
E especie Eastern Cotton Tail ta biba for di e sur di Canada te cu Venezuela y Colombia.
E subspecies aki ta biba na dos isla so, Aruba y Corsou, y na Aruba e ta conoci como e Aruban Cotton Tail. Su nomber cientifico mes ta nifica coneu di mondi. E subspecies di Aruba y Corsou tin un parti preto riba nan nek, loke ta diferente na e especie di otro paisnan, locual ta hacie echt nativo di Aruba.
Silva a sigui splica cu antes tabatin hopi y por a topa nan riba caminda frecuentemente, pero aworaki no tin hopi y tin biaha por wak un pa aña den Arikok, cu ta un area protegi. El a indica cu sa tin otro luga riba e isla cu tambe tin nan, pero si a nota cu tin hopi menos cu antes.
Esaki ta algo cu ta pone e fundacion preocupa y pa tin bista riba e biodiversidad nativo pa
haya si nan ta na peliger di extincion.
“Pa e coneu nos no sa con hopi tin ainda y esey tabata e eigenlijk e prome pregunta cu a pone cu nos mester sa mas di e coneu, si nan ta okay si of no. Nos ta kere nan ta na peliger di extincion pasobra nos ta wak menos y nos ta wak cu tur e menasanan a bira mas, e ta mas duro pa nan sobrevivi na Aruba,” el a bisa.
El a splica cu un aña pasa ACF a traha riba su Conservation Framework den cual a identifica kico ta e prioridadnan pa e siguiente dies aña.
Dentro di e framework a bisa cu e prioridad mester ta riba e especienan nativo, flora y fauna. E fundacion a identifica cual eseynan ta y coneu tabata tambe riba e lista.
E proyecto aki ta den colaboracion cu e cadena hotelero Riu International, cu a acerca ACF mas cu un aña pasa pa haci un proyecto multianual cu fundacion.
Silva a indica cu di banda di ACF nunca a traha cu un cadena di hotel of cu un hotel local y pues prome cu a bay di acuerdo pa realisa e colaboracion aki, nan a sinta cu nan na mesa hopi biaha y tambe a haci investigacion pa wak ki tipo di cadena hotelero nan ta, si nan ta hopi serio den e aspecto di sostenibilidad, si nan ta desaroyando y birando mas sotenibel, y kico ta nan aspiracion y ambicionnan bayendo na futuro pa e parti di sostenibilidad y tambe e parti di medio ambiente y naturalesa.
A base di criteria cu ACF mes a pone na mesa, a bay di acuerdo pa concretisa e colaboracion aki. Un di e criterianan ta cu e partner mester ta serio den e parti di sostenibilidad, y otro ta cu e fundacion no kier ser envolvi den ningun tipo di “green washing”.
Despues di e dialogo y combersacionnan ambos a bay di acuerdo pa realisa e colaboracion aki y ACF a ricibi un fondo pa tres aña, pero ta un proyecto cu eventualmente ACF lo continua pa decadas.
Pa loke ta trata kico e proyecto y e fondo aki ta encera, Silva a splica cu den e fondo aki ACF por contrata un ranger cu ta dedica na e proyecto aki, cual ta algo significante.
Cu e fondonan aki tambe ACF ta bay wak con e populacion ta, pa motibo cu ta wak hopi tiki. Tambe ta bay tin un aspecto di educacion, teniendo na cuenta cu tin hopi hende na Aruba cu no sa cu nan t’ey, cual el a señala ta un fout di ACF pasobra no a duna suficiente educacion.
E otro parti ta pa haya data pasobra tin falta di data. E fundacion no tin conocemento di con grandi e populacion ta, unda nan ta biba, kico ta e habitat cu nan mester y kico ta e menasanan.
Silva a splica cu nan tin un idea di kico ta e menasanan pasobra ta wak nan na otro
pais, pero el a remarca cu e ser humano, specialmente trafico manera UTV y ATV, ta un problema, tin hopi coneu cu ta ser haya placha riba caminda. “Cu esey nos ta bisa nos mester haci un proyecto unda nos ta bay gara tur e data esencial tocante e populacion, tocante e habitat y cu esey nos por traha un plan pa restaura e habitat cu nan ta
---
Conew (cottontail rabbit, Sylvilagus floridanus nigronuchalis) The Eastern Cottontail rabbit (Syl- vilagus floridanus) was probably brought over to the island by Indian settlers thousands of years ago as a source of food. This rabbit, locally known as Conew, has spread all over the island and has become part of our ecosystem. The very adaptable Conew can live in a wide variety of habitats, includ- ing Aruba’s xeric scrublands, where it typically grazes on weeds and grasses.
The Aruban Conew has a brownish grey color and a distinctive white belly. This white fur extends to the bottom of the tail which becomes visible as the rabbit runs. These rabbits can grow up to approximately 40 centimeters in length over their short lifespan of 3 years. Cottontail rabbits reach reproductive maturity when they are just 2 to 3 months old. A female rabbit, called a doe, finds a suitable nest spot under a shrub or rocks and lines it with fur. She can have an average of 3 to 4 litters per year averaging 5 young each. The doe only visits her young once or twice a day to nurse her babies for a period of 2 to 3 weeks. The young reach independence at 4 to 5 weeks.
The Aruban Conew is an endangered species and protected by Aruban law. The Conew is thought to have drastically declined due to an increase in human activities, habitat fragmentation and predation by the invasive Boa constrictor as well as feral cats and dogs. However, recently there seem to be more rabbit sightings in rural and wilderness areas and also in the National Park. This could be linked to a recent decline of the invasive Boa population after the long period of drought. As the Conew can reproduce very quickly, a short break in predation pressure can lead to a fast increase of rabbits. Sadly, the Boas are back on the rise again with the truly wet rainy seasons we have recently experienced. This could cause a new decline in the Conew population that was just starting to recover.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20241212.pdf Unique fauna of Aruba], Aruba Today (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo =
| nomber =
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia =
|genero =
|especie =
|c-nomber = ''Physalia physalis''
|fecha =
|autor =
}}
E '''hòmber di guera portugues''' (''Physalia physalis'') ta un medusa estatal ku ta wòrdu hañá den laman mas kayente. E no ta un berdadero medusa, pero un kolonia kompleho di sientos di pólip di kuater tipo.[1]
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo = pisca
| nomber =
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia = Tuna
|genero =
|especie =
|c-nomber =''Thunus albacares''
|fecha =
|autor =
}}
'''Tuna Hala Hel''' (''Thunus albacares''), [[ingles]]:Yellowfin Tuna, [[hulandes]]: geelvintonijn, ta un di tunanan mas grandi cu ta ser gara den nos awanan. E ta pertenece den e famia di Tuna.
Tuna tin diferente tipo pero por lo general ta caracterisa pa nan curpa gordo y den forma
oval manera di un bala di futbol Americano.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/AM240308.pdf Nomber di pisca na Papiamento: Tuna Hala Hel], AweNainta (8 di maart 2024)</ref>
Tuna Hala Hel, su caracteristica cu mas ta resalta ta su 2 finnan grandi y color geel. E
por alcansa tamaño di 2 meter largo y pisa te casi 400 liber of 180 kilo.
Tuna ta un grupo di pisca di importancia rond mundo pa alimentacion y ta ser uza tanto den mochi, filet pero tambe empaketa den e.o. bleki. Ademas Tuna ta popular tambe pa
pesca recreativo.
== Descripcion ==
Tuna Hala Hel ta un pisca oval, gordo, den forma di un bala di futbol Americano. Su lomba
ta blauw y e tin un strepi geel ta core memey di su curpa di dilanti te patras. Su aletanan
of finnan ta caracteristicamente geel of hel manera nos ta pronunciele.
Nan ta pisca di careda, referiendo traha pa landa distancia largo y cu hopi velocidad.
P’esey nan diseño, largo manera torpedo y cu fin chikito a lo largo di lomba te na rabo. Nan
rabo tambe ta fini manera luna nobo, y cual ta corta awe pa bay dilanti rapidamente.
{{Appendix}}
[[:Category:Fauna na Aruba]]
--------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo = carpata
| nomber = Agaue arubaensis
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia = Halacaridae
|genero =
|especie =
|c-nomber = ''Agaue arubaensis''
|fecha = 1994
|autor = Bartsch
}}
'''Agaue arubaensis''' ta un especie di carpata den e famia Halacaridae.<ref>Bartsch, I. (2012). <i>Agaue arubaensis</i> Bartsch, 1994. Geraadpleegd via: World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=406495. [https://web.archive.org/web/20201111192837/http://marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails Gearchiveerd] op 11 november 2020.</ref> E nomber cientifico di e especie a wordo publica pa prome biaha na 1994 pa Bartsch.
{{Appendix}}
[[:Category:Fauna na Aruba]]
[[:Category:Naturalesa na Aruba]]
--------------------------
DNM: Tin hende y hasta companianan ta strobando dolfijnnan den nos awa teritorial
Noticla: Posted on 01/8/2021 5:33 pm AST | Updated on 01/8/2021 5:34 pm AST
ORANJESTAD - Directie Natuur en Milieu (DNM) a tuma nota cu recientemente tin hendenan y hasta companianan ta strobando dolfijnnan den nos awanan teritorial. Aruba su awa tin masha hopi actividad di dolfijn y bayena durante henter aña. Mester ta alerta ora topa e especienan aki den nos awanan. E motibo pa cual nan ta cerca di nos costanan no ta pa entretene hende, pero pa algun motibo di necesidad. En bes cu hende scoge pa molestia e bestianan, DNM ta haci e peticion pa aleha di e sitio y laga nan na paz.
Den nos awa teritiorial tin 6 especie di dolfijn cu tin luga di refugio cerca di nos costa. E sortonan ta:
''Tursiops truncatus, Steno bredanensis, Stenella longirostris, Stenella frontalis, Stenella attenuata, y Stenella coeruleoalba''
Aruba ta un "nursery" di e 6 especienan aki y e nursery belt ta 3 kilometer rond di costa. E especienan ta bini cerca ora tin necesidad di proteccion, ora ta duna luz of recupera di nan heridanan (injuries).
Nan ta bini pa sconde tambe di nan predatornan, manera tribon.
DNM kier a enfatisa y ta recorda tur hende cu tur dolfijn y bayena ta proteha pa nos leynan local. Articulo 7 inciso 3 di Natuurbeschermingsverordening ta specifica cu ta prohibi pa stroba e sortonan di bestianan protegi. E actonan aki ta castigabel pa ley(strafbaar). Den ley tin para: “Het is verboden een in het wild le¬vend dier als bedoeld in het eerste lid, te van¬gen of opzettelijk in zijn rust te ver¬sto¬ren”.
Nos ta pidi encarecidamente pa coopera cu proteccion di nos fauna protegi na Aruba, pa asina yuda cu conservacion di nos recursonan natural.
E specienan aki di dolfijn y bayenanan ta bini mas tanto pa busca refugio cerca di nos costa; ora nan ta den necesidad di proteccion, pa haya y cuida nan yiunan, como tambe pa recupera ora nan ta malo. Pues hende cu encontra e dolfijnnan no mag di stroba nan, bay cerca di nan, duna nan cuminda, saca potret of filma nan. Semper ta mihor pa observa e dolfijnnan for di un distancia respetabel cu ta sigur pa nan y abo mes. Mundialmente e norma ta cu ora ta observa e mamiferonan marino, pa no landa, no core riba, no mishi, no purba interactua cu e especienan aki. Keda na un distancia di 50 meter si ta riba lama grandi ora nan ta djis hungando y bulando den e olanan. Pero ta recomenda pa keda 100 meter leu ora cu nan ta cerca nos costa pasobra nan ta bini pa haya yiu y recupera (birth and recovery). Mayoría biaha nan ta den un grupo mas grandi pa yuda cu proteccion.
DNM y Kustwacht ta traha di cerca cu Aruba Mammal Foundation cu ta e NGO encarga pa proteccion y investigacion di e especienan mamifero manera esunnan menciona den e relato aki. Sra. Angiolina Henriquez di Aruba Marine Mammal Foundation a manda nos hopi informacion y comparti articulonan scientifico y potretnan pa uza den investigacion. Tambe e la duna DNM tambe e siguiente mensahe pa comparti cu pueblo;
{{Appendix}}
---------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo =
| nomber =
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia =
|genero =
|especie =
|c-nomber = ''Triops longicaudatus''
|fecha = 1864
|autor = LeConte
}}
'''Hobo hobo''' (''triops longicaudatus'')<ref name = "col3"> (1996), database, NODC Taxonomic Code</ref> ta un especie di crustaceo di e famia di Triopsidae. E especie a ser describi pa prome biaha na 1846 pa John Lawrence LeConte. especie di cangrue minusculo
Triops longicaudatus [1] [2] ta un krustacea ku a ser deskribí pa promé biaha pa John Lawrence LeConte na 1846. Triops longicaudatus ta un miembro di e género Triops i e famia Triopsidae. [ 3 ] [ 4 ] No tin sub-species menshoná den e Catalogo di Bida . [ 3 ]
== Distribucion y habitat ==
Su teritorio ta surdi for di e parti sur-oest di Canada, rond di latitud 50 grado N, i ta bai pa parti sur di e region di Centro i Sur Amerika. E cancer tambe ta aparece den otro parti di mundo, manera Hapon, e islanan Galapagos y West India. Na Merka e ta presentá prinsipalmente den áreanan di desierto i stepa i, ku eksepshon di Alaska, ta presentá den tur estado inkluyendo Hawaii.
* distribuí na Nort i Sur Amérika.
* islanan ABC
E ta biba den curpa di awa dushi chikito no hundo manera plas di awa, rooi, dam y lagonan temporal cu ta seca den temporada di secura òf di calor, caminda nan ta pone nan yiunan ku ta keda intacto te ora e awaceronan bin bèk i nan ta kria.[1].
Triops leeft in kleine, rustige, ondiepe zoetwaterpoelen met schoon, niet-koud water. Hij zwemt vrij, maar kruipt en graaft vaak langs de bodem.
== Descripcion ==
E especie tin un curpa chikitu, midiendo rond di 4.5 pa 5 cm for di cabes te cu lomba y ta yega na madurez den 2 pa 3 siman. Den naturalesa e ta biba mas o menos 6 pa 12 siman y ora captura e ta biba 10 pa 13 siman. kleine en minuscule waterlichamen
Nan tin un bida kòrtiku, di mas o ménos 20 pa 90 dia i ta krese hopi lihé ku un largura di 25 pa 75 mm. E kresementu aki ta dependé di e kantidat di lus i kuminda ku nan ta haña. Despues di nan nasementu, nan ta dobla nan tamaño diariamente. E tin un shell manera un escudo protector, compuesto di wowo fiho y di 35 pa 71 pareha di filamento cu e ta usa pa landa y respira. E krustaceo aki tin mandibula i mandíbula. Triops heeft drie ogen, die in een driehoek op de bovenkant van het hoofd zijn gerangschikt en gaven het geslacht zijn naam ("de drieogige").
No tin sub-species menshoná den e Catalogo di Bida . [ 3 ]
Triops longicaudatus ta prefera di keda na fondo di awa, kaminda e ta move su kurpa abou. Aki e ta kai i ta buska kuminda constantemente ku su pia i e parti dilanti fortifiká di su spinal. E kraba ta un omnivoro ku kasi no ta satura ku por konsumi te ku 40% di su propio peso di kuminda kada dia. Ademas di tur e presanan animal ku e por dominá, manera larva di mosquito i kachó pa piskánan di rana, e ta kome tambe kuminda vegetal i kuminda, i e no ta stòp na miembro di su mes especie ku ta fresku aburí òf aktualmente rumiando.
{{Appendix}}
In our story this week we will talk about a bizarre looking prehistoric creature which emerges
of very tiny eggs and starts to swim around in these seasonal pounds of our desert island, egg
which can stay dormant for many decades awaiting the downpour. These tiny creatures of
approximately 4.5 to 5 cm from head to tail will reach matureness in 2 to 3 weeks and will live
about 6 to 12 weeks in the wild and 10 to 13 weeks in captivity. Locals know these tiny creatures under the name Hobo hobo or Hobi in Papiamento.
However many people confuses these with tadpoles, but these animals do not have nothing to do with frogs or any other amphibians present on the island but are prehistoric fresh
water crustaceous or shrimps known as Triops or popularly as tadpole shrimp in English. Most
Triops are hermaphrodites, meaning they can fertilize their own eggs.
The one we find on Aruba is called Triops longicaudatus by scientists. It looks much like a
miniature horseshoe crab, whit an elongated, segmented body, a flattened shield-like olive or
brownish colored carapace which covers most part of its body, whit two long filaments on the
end tail and whiskers like filaments on its face.
Despite their potential contribution in mosquito control, limited evidence for their effectiveness
in mosquito larval control is available. However, Triops are considered a pest in some countries.
It`s believed that egg could be carried by water fowl, in the mud that stick to their feet when
feeding in pound and seasonal lake<ref>https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20240520.pdf Aruba’s living fossil Triops longicaudatus: “Hobo hobo”], Aruba oday (20 di mei 2024)</ref>
bjxznajo92qn9k3oybuvphn77smdceq
190014
190013
2026-05-05T22:48:51Z
Caribiana
8320
190014
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Brummeria xerophila]] - [[ROPV]] - [[Voluta damula]] - [[Picuda]] - [[Sphyrna lewini]] - [[glas di lama]] - [[strea di lama]] - [[Conenchi di rabo di catuna]] - [[Calomys hummelincki]] - [[hòmber di guera portugues]] - [[Agaue arubaensis]] - [[Tuna Hala Hel]] (Thunus albacares)
----------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox | variante = a
| nomber = ''Brunneria xerophila''
| exhibi titulo = cursivo
| imagen =
| descripcion =
| status =
| dominio = [[Eukaryota]]
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = Arthropoda
| clase = [[Insekto|Insecta]]
| clade1 =
| orden = Mantodea
| superfamia =
| famia = Coptopterygidae
| genero = ''Brunneria''
| c-nomber = ''Brunneria xerophila''
| autor = Kris Anderson
| fecha = 2026?
| parentesis = si
| original =
| commons =
| species =
| sinonimo =
}}
'''Brunneria xerophila''' ta un especie di [[Insekto|insecto]] (''praying mantis'') den e famia di Acrididae (tirakochi).<ref>[https://www.bondia.com/a-descubri-especie-nobo-di-praying-mantis-na-aruba/ A descubri especie nobo di ‘praying mantis’ na Aruba], Bon Dia Aruba (24 di april 2026)</ref> E espesie a wòrdu deskribí formalmente na 2025 dor di Kris Anderson. Su nòmber komun ta mantis di orashon Arubano.<ref>https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/taxon.php?id=195828#</ref>
== Taxonomia ==
''Brunneria xerophila'' ta pertenesé na òrdu Mantodea (mantisnan di orashon), un grupo di insekto karnivoro konosí pa nan kabes triangular i pianan dilanti doblá ku nan ta uza pa cacha presa.
E epíteto xerophila ta derivá di idioma griego i ta nifiká “amante di seku”, referiendo na e klima árido di Aruba kaminda e espesie aki ta biba.
Deskubrimentu
E espesie a wòrdu deskubrí na 2025 riba Aruba dor di boluntarionan di Naturalis Biodiversity Center i miembronan di Netherlands Entomological Society.
Promé ku esaki, e presensia di mantis riba Aruba tabata solamente sospechá dor di potrètnan publiká riba e plataforma iNaturalist, pero no por a identifiká e espesie eksakto for di e imágennan.
Na febrüari 2025, kuater ehemplar a wòrdu rekohé na diferente lugá riba e isla. Estudionan posterior a mustra ku nan ta representá un espesie nobo pa siensia.
E deskubrimentu ta notable, pasobra promé no tabata konosí niun espesie di mantis riba Aruba ni riba e islanan bisiña Bonaire i Curaçao.
Deskripshon
Brunneria xerophila ta un insekto relativamente grandi, ku por yega mas o ménos 7 sentímetro di largura, loke ta hasi esaki un di e insektonan mas grandi konosí riba e islanan ABC.
Manera otro mantisnan, e tin:
un kabes triangular
un kurpa largu i delga
pianan dilanti spesialisá pa cacha otro insekto
E espesie tin un kamuflahe bon i ta move despacio, loke ta hasi’é difísil pa mira den vegetashon. E ta un depredador ku ta alimentá ku otro invertebrado.
Habitat i ekologia
E espesie ta biba den ambiente seku i kayente tipiko di vegetashon di Aruba. E nòmber xerophila ta reflehá e adaptashon aki na kondishonnan árido.
Mantisnan generalmente ta biba den klima tropikal i subtropikal i ta hunga un rol importante komo depredador den ekosistema terestre.
Distribushon
Te na 2025, Brunneria xerophila ta konosí solamente di Aruba.
Aunke solamente un kantidat limitá di observashon a wòrdu registrá, investigadónan ta sospechá ku e espesie por ta mas generalisá riba e isla. Mas investigashon ta nesesario pa determiná si e ta presente tambe den áreanan serka, manera kosta di Venezuela.
Investigashon i konservashon
E deskubrimentu di Brunneria xerophila ta parti di un esfors amplio pa dokumentá biodiversidat den Karibe Hulandes, den kolaborashon entre Aruba Conservation Foundation i Naturalis Biodiversity Center.
E investigashon aki a yuda deskubrí varios otro invertebrado nobo pa siensia riba Aruba, inkluyendo insekto i aráñanan.
Debí na su distribushon limitá aparente, e espesie por ta vulnerabel ekológikamente, aunke su estado di konservashon ainda no a wòrdu evaluá formalmente.
== Literatura ==
* Anderson, K. 2026. Two New Species of Brunneria Saussure, 1869 (Mantodea: Coptopterygidae) with Novel Diagnostic Characters and a Key to the Species. Soothsayer, Journal of Mantodea research 7: 55-88. [link]
* Willemse, L.P.M. & Kalkman, V.J. 2026. De Arubaanse bidsprinkhaan: nieuw voor de wetenschap. In: Nature Today. [link]
----------
== Distribucion ==
E especie a wordo haya na [[Aruba]].<ref>Kris Anderson, [https://www.dcbd.nl/reposerver/api/file/4517 Two New Species of Brunneria Saussure, 1869 (Mantodea:
Coptopterygidae) with Novel Diagnostic Characters and a Key to the Species]</ref>
------
Na 2025, un di dos especie di mantis pa Reino Hulandes a wordo descubri 8.000 kilometer leu riba e isla di Aruba. Investigashonnan resien a mustra ku esaki ta, de echo, un espesie no deskribí.
Aruba, Bonaire, i Curaçao ta situá banda di kosta di Venezuela i ta gaba ku un klima kayente perfektamente adekuá pa mantis resa. Apesar di esaki, nunka no a haña mantis einan te resientemente. E promé pistanan di nan presensia na Aruba tabata algun potrèt publiká riba iNaturalist – pero e espesie eksakto no por a wòrdu identifiká for di e imágennan.
Na febrüari 2025, boluntarionan di Naturalis Biodiversity Center i miembronan di e Sosiedat Entomológiko di Hulanda a rekohé un total di kuater ehemplar for di vários lugá. Un estudio di e insektonan rekohé a revelá ku nan ta representá un espesie nobo pa siensia. Eksperto merikano Kris Anderson, un spesialista den mantis di Karibe, a deskribí e espesie i a yam’é Brunneria xerophila. E epíteto ‘xerophila’ ta griego pa ‘amante di seku,’ referiendo na e vegetashon kayente i seku kaminda e espesie aki ta wòrdu hañá riba Aruba. E nomber comun lo ta mantis di oracion Arubano.
Karakterísikanan
Ku nan kabes triangular straño i pianan dilanti doblá, e mantisnan ta resa ta entre e insektonan mas karakterístiko i rekonosibel.
Moveshon: nan ta kana riba nan kuater pianan patras.
Cazamento: nan ta uza nan par di pia dilanti pa coge otro insectonan.
E ‘Orashon’: den un posishon di sosiegu, e dos pianan aki ta wòrdu tené ariba i primi huntu, paresido na e akto di hasi orashon.
Miéntras ku mantis ta insektonan grandi, nan kamuflahe i moveshonnan slow hopi bia ta hasi nan difísil pa mira den e vegetashon. Mundialmente, solamente mas o ménos 2.400 espesie ta konosí – kompará ku sientos di miles di espesie di bichi. Debí na nan tamaño i e kantidat relativamente abou di espesie, nan ta entre e gruponan di insekto mas konosí i mas studiá. Mantis ta prosperá den kalor, i mayoria di espesienan ta wòrdu hañá den tropiko.
Cu casi 7 centimeter di largura, e mantis di oracion di Aruba ta un di e insectonan mas grandi cu ta wordo haya riba e Islanan ABC (Fuente: Mathijn Speelman)
Solamente riba Aruba?
Ta raro pa un especie nobo di insecto for di Reino Hulandes wordo describi, specialmente uno cu ta relativamente grandi y impactante. Actualmente, tin solamente un man yen di miramento registra di e mantis di Aruba. Sinembargo, ta sospechá ku e espesie ta basta generalisá riba henter e isla. Te kaminda ta konosí aktualmente, e espesie aki ta presentá solamente na Aruba, ounke trabou riba tereno den partinan bisiña di Venezuela ta nesesario pa konfirmá esaki.
E fieldwork realisa riba Aruba ta parti di un colaboracion entre Aruba Conservation Foundation (ACF) y Naturalis Biodiversity Center pa traha un miho mapa di fauna di e isla. Trabaonan riba tereno realisa pa boluntarionan ya a conduci na descubrimento di hopi invertebrado nobo na Aruba, incluyendo varios especie di saltamonte, araña, y insecto berdadero cu ta nobo pa ciencia.
{{Appendix}}
----------------
==ROPV Aruba ==
E '''Ruimtelijke Ontwikkelingsplan Volkshuisvesting''', conoci como ROPV, ta e framework di zonificacion y desaroyo espacial na [[Aruba]]. E ta designa diferente zona riba henter e isla, for di zonanan di vivienda, zonanan di naturalesa pa hasta zonanan marino. E ROPV ta determina ki tipo di actividad y desaroya ta permiti den cada area.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20260219.pdf E problema cu zonificacion di naturalesa den ROPV], BDA (19 di februari 2026</ref>
== Tipo di actividad ==
* Vivienda
* Zona di naturalesa
Pa loke ta zonanan di naturalesa, e ROPV ta reconoce dos diferente area: area di ‘natuurgebied)’ y area di ‘natuur en landschap’. Aunke tur dos zona tin como prome funcion e proteccion y restauracion di naturalesa, e diferencia principal entre e dos zona aki tin di haber cu e nivel di proteccion y maneho.
Den areanan marca como ‘natuurgebied’, proteccion pa flora y fauna ta mas estricto, unda maneho y supervision ta cay bao responsabilidad di [[Aruba Conservation Foundation]]. Cualkier actividad
of intervencion humano ta depende di e autorisacion di ACF. Den areanan marca como ‘natuur en landschap’, proteccion ta menos estricto, unda DNM ta actua como autoridad di maneho, pero en realidad no tin control directo manera ACF tin den areanan di natuurgebied.
Den zonanan marca como natuur en landschap, actividad humano no ta ser monitoria estrictamente, loke ta presenta un menasa pa especienan di bestia y mata den e area. Tambe tin un falta di consistencia den kico ta marca como natuurgebied y kico ta natuur en lanschapgebied den cuadra di ROPV.
{{Appendix}}
-------------
{{Variante|c}}
{{Taxobox | variante = c
| nomber = ''Voluta damula''
| exhibi titulo = cursivo
| imagen =
| descripcion =
| status =
| dominio = [[Eukaryota]]
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = [[Molusko|Mollusca]]
| clase = [[Sòldachi|Gastropoda]]
| clade1 = Caenogastropoda
| orden = Neogastropoda
| superfamia = Volutoidea
| famia = Volutidae
| genero = ''Voluta''
| c-nomber = ''Voluta damula''
| autor =
| fecha =
| parentesis = si
| original =
| commons =
| species =
| sinonimo = ''Voluta musica damula''
}}
'''''Voluta damula''''' ta un [[espesie]] di [[Sòldachi|soldachi]] marino di e [[famia (biologia)|famia]] di Volutidae, originalmente deskribí na 1907 pa William Healey Dall komo un supespesie di ''V. musica''.
== Etimologia i taxonomia ==
E espesie ta wordu haya na Kòrsou i inisialmente duná e nòmber ''Voluta musica damula'', komo parti di e ''kompleho Voluta musica'' i supespesie di ''V. musica'', un molusko presente den Karibe i na costa di Colombia i [[Venezuela]].[[File:Volutidae - Voluta musica.JPG|thumb|left|180px|Kaska di un ''V. musica''.]] E “kompleho Voluta musica” ta un kaso di radiashon insular: unda un poblashon riba islanan separá por evolushoná distinto a largu tempu, ounke nan ta sigui parse hopi similar den forma general. ''V. damula'' ta un ehèmpel klaro di esaki. Na 2024 un revision sientífiko a propone pa e molusko wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon ku e ''kompleho Voluta musica''. Sinembargo, base di dato ofisial manera WoRMS<ref>[https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1578853 ''Voluta musica damula'' Dall, 1907 ], World Register of Marine Species (WoRMS)</ref> ta sigui registr'é komo un supespesie. E artíkulo aki ta reflehá e dos posishon.
== Distribushon i habitat ==
E espesie ta [[endemismo|endemico]] na e isla [[Kòrsou]].
Voluta damula ta endémiko na Kòrsou. No tin registrashon konfirmá di otro isla of di e kontinente sur-merdikunal.
E molusko ta biba Riba fondo di arena òf arena meskla ku yerba di awa (seagrass) Den zòna sublitoral Na profundidat ku tipikamente ta keda entre 0 i ±40 meter . Manera hopi voluta, e sa hala na e dia ora na santu òf medio kubrí pa protekshon.
== Deskripshon ==
E kaska tin un forma conico-oval, cu un largura cu ta varia tipicamente entre ... i ... mm. E kurpa manera spiral ta
E kaska di Voluta damula ta relativamente chikí i mas oval-elongá kompará ku e forma típica di Voluta musica.
Karakterístika prinsipalnan:
*Longitud: típikamente entre 42 i 57 mm (según deskrepshon di Dall i material resientemente estudiá)
*Ancho: proporcionalmente estrecho, ku un spire mas haltu
*Kolo: fondo kla òf blanquis, ku e patrón karakterístiko di “linja musikal” – línjanan spiralis i pònchi marón ku ta fèrmente parse ku notashon musikal
*Apertura: largu, ku un ton rosá of violasio
*Kolumela: tin entre 9 i 10 plegamento
*Kanaal sifonal: presenta 4–5 ribanan plano
E kombinashon di su forma mas estrecho, su spire haltu i su palèt di kolo ta separá damula di e forma mas anchura di V. musica ku ta biba den otro parti di Karibe.
== Konservashon ==
E espesie no tin un evaluacion oficial pa e [[Lista Kòrá di IUCN|Lista Cora di IUCN]] (Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa), pero su status di especie endemico ta ser considera di importancia pa monitorea.
[[File:Volutidae - Voluta musica.JPG|thumb|left|180px|Kaska di un ''V. musica''.]]
== Mira tambe ==
* [[Voluta caquetio]]
{{Appendix}}
Su nòmber sientífiko a wordu publiká na 1907 pa Dall.<ref>[https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1578853 ''Voluta musica damula'' Dall, 1907 ], World Register of Marine Species (WoRMS)</ref>
{{DEFAULTSORT:Voluta damula}}
[[:Kategoria:Animal endemico di Kòrsou]]
[[:Kategoria:Sòldachi]]
Na 2024 un revision sientifiko a propone pa e molusko wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon ku e kompleho Voluta musica.
Na base di un análisis di 2024 riba e “kompleho Voluta musica”, hopi malakólogo ta trata damula komo un espesie endémiko di Kòrsou. Sinembargo, base di dato ofisial manera WoRMS<ref>[https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1578853 ''Voluta musica damula'' Dall, 1907 ], World Register of Marine Species (WoRMS)</ref>
E ta sigui registrá e komo un supespesie. E artíkulo aki ta reflehá e dos posishon.
'''Voluta damula''' ta un molusko gastropodo marino di famia Volutidae, originalmente deskribí na 1907 pa William Healey Dall komo un supespesie di '''Voluta musica'''. Un revisión sientífiko resientemente (2024) ta propone ku e forma di Kòrsou mester wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon den e kompleho di Voluta musica.
E “kompleho Voluta musica” ta un ehèmpel interesant di radiashon insular: poblashonnan separá na isla por evolushoná distinto na tempu largu, aunke nan ta parse hopi similar den forma general. Voluta damula ta un ehèmpel klaro di esaki na Kòrsou. Na 2024 un revision sientifiko a propone pa e molusko wòrdu trata komo un espesie separá, basá riba morfologia, isolashon geográfiko i variashon ku e kompleho Voluta musica.
-----
V. musica typica specimen from the Berschauer Collection, photographed by the author. Voluta musica damula Dall, 1907 (Figure 8, Plate 4 Figures A-D) Description. "Shell small, oval, with eight or nine low ribs, slightly nodulous at the shoulder; nucleus pale brown; ground color whitish, with the usual tracery in fawn-color and pale brown, with vertical brown fringe-like lines and distinct spiral sculpture in front of the suture and four or five flattish ridges on the canal; aperture livid pink, or sometimes violaceous, with brown spots on the outer lip and nine or ten plaits on the inner lip; a specimen of four whorls, beside the nucleus, measures 42 mm. long and 21 mm. wide." (Dall, 1907) Type Specimens. U.S. National Museum Nos. 54521 holotype, and 29249 paratype. Type Locality. Curaçao.<ref>https://www.researchgate.net/figure/musica-typica-specimen-from-the-Berschauer-Collection-photographed-by-the-author-Voluta_fig3_380528676 ], The Festivus issue 2 volumen 56</ref>
Accordingly, the Aruban population is designated herein as V. musica. Dall named a specimen from Curaçao
as Voluta musica damula, which when compared with other specimens from Curaçao
appears to be a narrower and higher spired form which otherwise shares the same morphology. Plate 4 illustrates Dall’s holotype of V. musica damula together with five other specimens from Curaçao, and three specimens from Bonaire. The specimens from Curaçao, denoted as V. musica damula are distinct from other populations, and therefore V. damula is recognized herein as a full species.<ref>David P. Berschauer,[file:///Users/lorraine/Downloads/Volutamusicacomplexarticle%20(1).pdf Review of the Voluta musica Complex], The Festivus, issue 2 volume 56</ref>
Voluta damula is generally considered a geographic subspecies or form of the wider species Voluta musica (the common music volute), rather than a distinct species itself, though some recent research recognizes it as a full species. The formal name is Voluta musica damula Dall, 1907.
-----
'''Voluta musica damula''' (Dall, 1907) was originally described as a subspecies of the “music volute” (Voluta musica), from shells collected at Curaçao. However, a recent 2024 revision of the “Voluta musica complex” argues that damula — along with several other geographically isolated forms — should be considered a distinct species, now often referred to as Voluta damula.
== Distribution and habitat ==
Voluta damula appears to be endemic to Curaçao. Like other volutes, it lives on sandy (or sandy–seagrass) bottoms, often partially buried; recorded depths range from near-shore to about 40 m, though in some related populations much deeper records (even 100 m) exist.
== Morphology / Description ==
The shell is relatively small and oval, with a narrow, higher spire than “typical” volutes. Colouration: pale (whitish) base with the characteristic “music-staff” pattern of brown to fawn spiral lines and spots. The aperture is long, with a pink or violaceous interior; the columella has multiple plaits (9–10), and the siphonal canal has ridges. Typical shell lengths (from type and other specimens) are ~42–57 mm (for the shell, excluding protoconch).
== Taxonomic status and notes ==
Where older works lumped all variation under a single variable species, modern morphological, biogeographic and developmental arguments point to V. damula being a separate species derived by long-term isolation (allopatry).
== Conservation / Uncertain status ==
No formal global conservation status exists for V. damula. Given its apparent restriction to one island and specialised habitat, it may be vulnerable to habitat disruption, collection pressure, or environmental change — but data are lacking.
--------------------
== Tribon cabes di martiu ==
{{Taxobox| variante = a
| nomber = Sphyrna lewini
| status = CR
| rl-id = 39385
| imagen = Hamerhaai1.jpg
| descripcion = Tribon di martiu
| imagen2 = Sphyrna lewini distmap.png
| descripcion2 = Mapa di distribucion
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = [[Chordata]]
| superclase =
| clase = Elasmobranchii
| orden = Carcharhiniformes
| famia = [[Sphyrnidae]]
| genero = ''[[Sphyrna]]''
| c-nomber= ''S. lewini''
| autor = Griffith & Smith
| fecha = 1834
| parentesis = si
| origineel = ''Zygaena lewini''
| worms = 105816
| sinonimo=
* ''Sphyrna diplana'' Springer, 1941
* ''Cestracion leeuwenii'' Day, 1865
* ''Cestracion oceanica'' Garman, 1913
* ''Zygaena erythraea'' Klunzinger, 1871
* ''Zygaena indica'' van Hasselt, 1823
}}
'''Sphyrna lewini''' ta un [[espesie|especie]] di pisca di e [[Famia (biologia)|famia]] di tribon di martiu (Sphyrnidae). El a wordo describi pa prome biaha bou di nomber ''Zygaena lewini'' na 1834 pa Griffith & Smith.
== Distribucion y habitat ==
E especie ta habita den [[Oséano Pasífiko|Ocean Pacifico]], [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] y [[Oséano indio|Indio]]. E ta presente tambe den [[Laman Mediteráneo|Lama Mediteraneo]].
== Descripcion ==
E tribon por alcansa un largura di te cu 430 centimeter y por biba te cu 35 aña.
Deskripshon
E tiburon kabes di martiu por alkansá un largura di 430 centimeter i por biba te ku 35 aña. E kurpa di e tiburon ta largu. E wowonan ta di forma normal i simétriko. E boka ta situá na e parti abou di e kabes. Miéntras ta landa, e kabes ta zwaai bai bin. E tribon tin dos hala dorsal i un hala anal.
E tiburon kabes di martiu ta wòrdu mira mas komunmente kantu di murayanan di koral skerpi di refnan di koral. Su profundidat máksimo ta 275 meter bou di superfisie. E tiburon aki hopi bia ta aparesé den skolnan grandi i ta parse di ta preferá awa ku ta kore i mas friu. Generalmente nan ta mantené un distansia konsiderabel for di buseadónan. Su dieta ta konsistí prinsipalmente di materia animal, alimentando di makroinvertebrá i piská.
== Status ==
E tribon cabes di martiu ta den peliger di extincion pa motibo di sobrepiscamento.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Animalnan]]
E especie ta den peliger di extincion debi na aumento di jaagmento. E tribon aki ta popular riba e mercado Chines como ingrediente principal pa sop’i tribon. Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa (IUCN) a consider’e como criticamente na peliger desde 2019.<ref>[https://www.iucnredlist.org/species/39386/2920499 Great Hammerhead], IUCN</ref> Estudionan recien a mustra un bahada particularmente grandi di tribon predador grandi, kategoria na cua e tribon cabes di martiu ta pertenece. Esaki a wordo demostra, entre otro, pa investigadornan Mericano y Canades den un area noordwest di Oceano Atlantico, caminda e rutanan principal di migracion di tribon ta situa.<ref>Myers e.a. (2007). Cascading effects of loss of Apex predatory sharks from a Coastal Ocean, Science, 315</ref> E bahada ta parce di ta particularmente dramatico pa e tribonnan cabes di martiu. Esaki por tin consecuencianan grandi pa cambio di ecosistema.
E tribon aki ta hopi gara y ta popular riba e mercado Chines como ingrediente principal pa sop’i tribon. Asina ta resulta cu e poblacion di e tribon cabes di martiu ta baha den cantidad rond mundo. Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa (IUCN) a consider’e como criticamente na peliger desde 2019. Na Aruba tambe nos ta haya nan den lama y p’esey ta pidi piscadonan pa eherce cautela.<ref name=":0"/>
--
E tribon cabes di martiu ta haya su nomber pa via di e forma di su cabes. Su nomber cientifico ta Sphyrna mokarran y na Ingles conoci pa e Great hammerhead, e ta e especie di tribon mas grandi den e famia Sphyrnidae. Ta hay’e den lama rond mundo, den awanan tropical den e region ecuatorial. E forma di su cabes yama ‘cephalofoil’ ta hancho y e parti dilanti ta casi stret den forma di e letter T, cu su wowonan ta peilo afo cada banda. Su boca localisa bou su cabes tin 17 rij di djente triangular n’e parti ariba di su cacumbein. E ta replasa su djentenan cada 8 dia. Algun sorto di tribon ta gasta 30.000 djente den nan bida. E sorto aki por biba 30 aña y e peso maximo registra ta rond di 450 kilo. Su tamaño ta varia entre 4.6 meter y 6.2 meter y su color ta shinishi scur of bruin y bou di su curpa ta blanco.<ref name=":0"/>
E especie femenino ta bira mas grandi cu e machonan. E ta un pisca predador solitario y landado fuerte, cu ta alimenta su mes cu otro pisca, secat, kreeft, otro sort'i tribon mas chikito y su faborito ta chucho (sting rays). E embra ta pari yiunan cada dos aña, nan por haya entre 13 y 42 yiu cu ta nace bibo (vivaparous). E yiunan ta nace entre 50 y 70 centimeter cada un.<ref name=":0"/>
Aunke e ta potencialmente peligroso, e tribon cabes di martiu no ta ataca hende y tin biaha e por comporta su mes curioso rond di buceadonan. E tribon aki ta hopi gara y ta popular riba e mercado Chines como ingrediente principal pa sop’i tribon. Asina ta resulta cu e poblacion di e tribon cabes di martiu ta baha den cantidad rond mundo. Union Internacional pa Conservacion di Naturalesa (IUCN) a consider’e como criticamente na peliger desde 2019. Na Aruba tambe nos ta haya nan den lama y p’esey ta pidi piscadonan pa eherce cautela.<ref name=":0"/>
{{Appendix}}
E tribon cabes di martiu ta haya su nomber pa e forma di su cabes. Na Ingles nan ta yam’e scalloped hammerhead (Sphyrna lewini) cu ta un especie di tribon di e famia Sphyrnidae. Diferente na e cabes di martiu ‘great hammerhead’ esun aki n’e parti dilanti di su cabes no ta stret sino ondula. E ta e mas comun di tur e tribonnan cabes di martiu. Ta hay’e rond mundo den awanan tropical te na un profundidad di 500 meter. E sorto akita e mas chikito di e tribonnan cabes di martiu. E largura maximo registra pa e especie aki ta 4.3 meter y por pisarond di 150 kilo. Su color ta shinishi, bruin of hasta poco berde y blanco parti abou.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250806.pdf E poblacion di e tribonnan cabes di martiu a baha drasticamente den e ultimo 30 añanan], Bon Dia Aruba (6 di augustus 2025)</ref>
Su skelet ta traha di weso moli (kraakbeen), e mesun material cu ta forma e horeanan di hende. Tribonnan tin diferente tipo di hala, un riba su lomba, un di pecho y unna su rabo cu ta yud’e nabega
den awa.
E tribon embra ta uza areanan na costa pa broei su yiunan, nan ta mustra di keda uza e mesun area na costa, awa poco hundo pa brinda e yuinan proteccion y cuminda den efase di crecemento. E embra ta pari yiunan bibo 1 bes pa aña. E por haya entre 12 pa 41 yiu. E sorto aki ta conocicu su inteligencia ta halto y e ta desplega un comportacion agresivo ora cu e mester gara cuminda. E forma di su cabes ta permiti e tribon pa hinca su cabes den e suela di lama y asina gara chucho (stingray) cu ta landa na fondo di lama.
E especie di tribon aki no ta parce di ta ataca y come otro, tampoco den periodonan dihamber. Nan ta come sardin, macrel y tambe pulpo.
== Menasa ==
Den algun parti di e oceano Atlantico, nan poblacion a baha cu mas di 95% den e ultimo 30 añanan. E motibonan ta cu den algun parti di oceano Atlantico tin piscamento excesivo, demanda pa halanan di tiburon y tambe zeta di tribon cu ta traha di nan higra ta halto. E especie aki tin e tendencia di aglomera den grupo grandi, locual ta haci nan captura masal mas facil.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Animalnan]]
----------------
== Sea glass ==
Especially on the strip on white sand between the famous Natural Bridge” and the huge red anchor close to “Grapefield” beach you will be able to find your own pieces of sea glass. The sea glass that was created is the product of a very long and interesting process. It can take anywhere from 10 to 30 years to make sea glass. The name for any piece of glass that finds its way to the ocean and tumbles around in the water long enough is “Sea glass.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20250731.pdf Another Treasure of Aruba’s Beaches: Sea Glass!], Aruba Today (31 di juli 2025)</ref>
The colorful pieces of glass are being used for decoration, handcrafts and jewelry!
Once glass makes its way into the ocean, the glass is broken up into shards and is tumbled around in the water, where sand and other rocks act like sandpaper to smooth out its rough edges.
Sometimes as the sea glass is passed through fire, it becomes fire glass, the rarest of sea glass with certain inclusions, just like precious gems.
{{Appendix}}
---------------
{{Taxobox parha| variante = a
| nomber = ''Sternchi''
| exhibi titulo = cursivo
| imagen = Sterna hirundo - Common Tern.jpg
| descripcion = Sternchi comun of meuchi pico cora (''Sterna hirundo'')
| status =
| reino = [[Animal]]ia
| troncon = [[Chordata]]
| clase = [[Para|Aves]]
| orden = Charadriiformes
| famia = Sternidae
| genero =
| taxon =
| c-nomber = Sternini
| autor = Vigors
| fecha = 1825
| imagen2 =
| descripcion2 =
| commons =
| species =
| sinonimo =
* ''Sterninae'' (tradicional)
* ''Sternini'' (den algun sistema)
}}
--------
{{Variante|a}}
{{Taxobox | variante = a
| nomber = ''Oreaster reticulatus''
| exhibi titulo= cursivo
| imagen = Oreaster reticulatus (reticulated starfish) (San Salvador Island, Bahamas) 2.jpg
| descripcion =
| status =
| dominio = Eukaryota
| reino = [[Animal|Animalia]]
| troncon = Echinodermata
| clase = Asteroidea
| subclase =
| orden = Valvatida
| famia = Oreasteridae
| genero = ''Oreaster''
| c-nomber = ''O. reticulatus''
| autor = Linnaeus
| fecha = 1758
| parentesis = si
| original =
| commons =
| species =
| sinonimo =
* ''Asterias reticulata'' <small>Linnaeus, 1758</small>
* ''Pentaceros reticulatus'' <small>(Gray, 1840)</small>
* ''Oreaster gigas'' <small>(Lutken, 1859)</small>
}}
'''Strea di lama''' (''Oreaster reticulatus'') ta un [[espesie|especie]] di strea di laman tropical di e [[Famia (biologia)|famia]] Oreasteridae. E nomber cientitico a wordo publica na 1758 pa Carl Linnaeus den e di dies edicion di Systema naturae.[1]
O. reticulatus ta un di e streanan di laman mas pisá na mundu, yegando un diameter di te ku 50 sentimeter (20 inch). E ta biba banda di e costanan di [[Florida]] y [[Bahamas]].[2]
{{Appendix}}
zie fr.wiki
{{DEFAULTSORT:Oreaster reticulatus}}
[[:Kategoria:Animalnan]]
---------------
{{Taxobox mamifero
| nomber = Conenchi di rabo di catuna
| exhibi titulo =
| imagen =
| descripcion =
| orden =
| famia =
| genero =
| taxon =
| c-nomber =
| autor =
| fecha =
| parentesis =
| original =
| imagen2 =
| descripcion2 =
| commons =
| species =
}}
'''Conenchi di rabo di catuna''' (''Sylvilagus floridanus nigronuchalis'', conoci localmente como '''coneu''' ta un especie endemico di conenchi na [[Aruba]].
Aruba ta un isla chikito den Caribe cu ecosistemanan cu ta keda cambia y RIU a dicidi di contribui n’e proteccion, preservacion y restauracion di un especie endemico manera e conenchi “cottontail”. E cadena hotelero ta agrega e proyecto di conservacion di biodiversidad aki na su proyecto di sosten na comunidad, avansando di e manera aki e obhetivonan di su strategia di sostenibilidad “Proudly Committed”.<ref>https://24ora.com/riu-ta-lansa-proyecto-pa-proteha-e-conenchi-endemico-di-aruba/ Riu ta lansa proyecto pa proteha e conenchi endemico di Aruba], 24ora.com (12 di februari 2025)</ref>
{{Appendix}}
Aruba su conenchi nativo, e subspecies Aruban Cotton Tail, ta den posibel peliger di extincion y den un esfuerso pa salba e especie endemico aki, Aruba Conservation Foundation(ACF) a lansa un proyecto pa proteha y colecta mas informacion tocante e especie aki. Natasha Silva, Chief Conservation Officer na ACF, a splica den un entrevista cu Bon DiaAruba con nan a yega na e proyecto, kico ta e meta y loke nan kier logra cu e proyecto aki.
Silva a splica cu Aruba tin su propio conenchi cual ta un subspecies, un especie cu ta bin di e Eastern Cotton Tail.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250219.pdf Aruban Cotton Tail, e especie di conenchi nativo di Aruba], BDA (19 di februari 2025)</ref>
E especie Eastern Cotton Tail ta biba for di e sur di Canada te cu Venezuela y Colombia.
E subspecies aki ta biba na dos isla so, Aruba y Corsou, y na Aruba e ta conoci como e Aruban Cotton Tail. Su nomber cientifico mes ta nifica coneu di mondi. E subspecies di Aruba y Corsou tin un parti preto riba nan nek, loke ta diferente na e especie di otro paisnan, locual ta hacie echt nativo di Aruba.
Silva a sigui splica cu antes tabatin hopi y por a topa nan riba caminda frecuentemente, pero aworaki no tin hopi y tin biaha por wak un pa aña den Arikok, cu ta un area protegi. El a indica cu sa tin otro luga riba e isla cu tambe tin nan, pero si a nota cu tin hopi menos cu antes.
Esaki ta algo cu ta pone e fundacion preocupa y pa tin bista riba e biodiversidad nativo pa
haya si nan ta na peliger di extincion.
“Pa e coneu nos no sa con hopi tin ainda y esey tabata e eigenlijk e prome pregunta cu a pone cu nos mester sa mas di e coneu, si nan ta okay si of no. Nos ta kere nan ta na peliger di extincion pasobra nos ta wak menos y nos ta wak cu tur e menasanan a bira mas, e ta mas duro pa nan sobrevivi na Aruba,” el a bisa.
El a splica cu un aña pasa ACF a traha riba su Conservation Framework den cual a identifica kico ta e prioridadnan pa e siguiente dies aña.
Dentro di e framework a bisa cu e prioridad mester ta riba e especienan nativo, flora y fauna. E fundacion a identifica cual eseynan ta y coneu tabata tambe riba e lista.
E proyecto aki ta den colaboracion cu e cadena hotelero Riu International, cu a acerca ACF mas cu un aña pasa pa haci un proyecto multianual cu fundacion.
Silva a indica cu di banda di ACF nunca a traha cu un cadena di hotel of cu un hotel local y pues prome cu a bay di acuerdo pa realisa e colaboracion aki, nan a sinta cu nan na mesa hopi biaha y tambe a haci investigacion pa wak ki tipo di cadena hotelero nan ta, si nan ta hopi serio den e aspecto di sostenibilidad, si nan ta desaroyando y birando mas sotenibel, y kico ta nan aspiracion y ambicionnan bayendo na futuro pa e parti di sostenibilidad y tambe e parti di medio ambiente y naturalesa.
A base di criteria cu ACF mes a pone na mesa, a bay di acuerdo pa concretisa e colaboracion aki. Un di e criterianan ta cu e partner mester ta serio den e parti di sostenibilidad, y otro ta cu e fundacion no kier ser envolvi den ningun tipo di “green washing”.
Despues di e dialogo y combersacionnan ambos a bay di acuerdo pa realisa e colaboracion aki y ACF a ricibi un fondo pa tres aña, pero ta un proyecto cu eventualmente ACF lo continua pa decadas.
Pa loke ta trata kico e proyecto y e fondo aki ta encera, Silva a splica cu den e fondo aki ACF por contrata un ranger cu ta dedica na e proyecto aki, cual ta algo significante.
Cu e fondonan aki tambe ACF ta bay wak con e populacion ta, pa motibo cu ta wak hopi tiki. Tambe ta bay tin un aspecto di educacion, teniendo na cuenta cu tin hopi hende na Aruba cu no sa cu nan t’ey, cual el a señala ta un fout di ACF pasobra no a duna suficiente educacion.
E otro parti ta pa haya data pasobra tin falta di data. E fundacion no tin conocemento di con grandi e populacion ta, unda nan ta biba, kico ta e habitat cu nan mester y kico ta e menasanan.
Silva a splica cu nan tin un idea di kico ta e menasanan pasobra ta wak nan na otro
pais, pero el a remarca cu e ser humano, specialmente trafico manera UTV y ATV, ta un problema, tin hopi coneu cu ta ser haya placha riba caminda. “Cu esey nos ta bisa nos mester haci un proyecto unda nos ta bay gara tur e data esencial tocante e populacion, tocante e habitat y cu esey nos por traha un plan pa restaura e habitat cu nan ta
---
Conew (cottontail rabbit, Sylvilagus floridanus nigronuchalis) The Eastern Cottontail rabbit (Syl- vilagus floridanus) was probably brought over to the island by Indian settlers thousands of years ago as a source of food. This rabbit, locally known as Conew, has spread all over the island and has become part of our ecosystem. The very adaptable Conew can live in a wide variety of habitats, includ- ing Aruba’s xeric scrublands, where it typically grazes on weeds and grasses.
The Aruban Conew has a brownish grey color and a distinctive white belly. This white fur extends to the bottom of the tail which becomes visible as the rabbit runs. These rabbits can grow up to approximately 40 centimeters in length over their short lifespan of 3 years. Cottontail rabbits reach reproductive maturity when they are just 2 to 3 months old. A female rabbit, called a doe, finds a suitable nest spot under a shrub or rocks and lines it with fur. She can have an average of 3 to 4 litters per year averaging 5 young each. The doe only visits her young once or twice a day to nurse her babies for a period of 2 to 3 weeks. The young reach independence at 4 to 5 weeks.
The Aruban Conew is an endangered species and protected by Aruban law. The Conew is thought to have drastically declined due to an increase in human activities, habitat fragmentation and predation by the invasive Boa constrictor as well as feral cats and dogs. However, recently there seem to be more rabbit sightings in rural and wilderness areas and also in the National Park. This could be linked to a recent decline of the invasive Boa population after the long period of drought. As the Conew can reproduce very quickly, a short break in predation pressure can lead to a fast increase of rabbits. Sadly, the Boas are back on the rise again with the truly wet rainy seasons we have recently experienced. This could cause a new decline in the Conew population that was just starting to recover.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20241212.pdf Unique fauna of Aruba], Aruba Today (12 di december 2024)</ref>
{{Appendix}}
------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo =
| nomber =
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia =
|genero =
|especie =
|c-nomber = ''Physalia physalis''
|fecha =
|autor =
}}
E '''hòmber di guera portugues''' (''Physalia physalis'') ta un medusa estatal ku ta wòrdu hañá den laman mas kayente. E no ta un berdadero medusa, pero un kolonia kompleho di sientos di pólip di kuater tipo.[1]
-------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo = pisca
| nomber =
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia = Tuna
|genero =
|especie =
|c-nomber =''Thunus albacares''
|fecha =
|autor =
}}
'''Tuna Hala Hel''' (''Thunus albacares''), [[ingles]]:Yellowfin Tuna, [[hulandes]]: geelvintonijn, ta un di tunanan mas grandi cu ta ser gara den nos awanan. E ta pertenece den e famia di Tuna.
Tuna tin diferente tipo pero por lo general ta caracterisa pa nan curpa gordo y den forma
oval manera di un bala di futbol Americano.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/AM240308.pdf Nomber di pisca na Papiamento: Tuna Hala Hel], AweNainta (8 di maart 2024)</ref>
Tuna Hala Hel, su caracteristica cu mas ta resalta ta su 2 finnan grandi y color geel. E
por alcansa tamaño di 2 meter largo y pisa te casi 400 liber of 180 kilo.
Tuna ta un grupo di pisca di importancia rond mundo pa alimentacion y ta ser uza tanto den mochi, filet pero tambe empaketa den e.o. bleki. Ademas Tuna ta popular tambe pa
pesca recreativo.
== Descripcion ==
Tuna Hala Hel ta un pisca oval, gordo, den forma di un bala di futbol Americano. Su lomba
ta blauw y e tin un strepi geel ta core memey di su curpa di dilanti te patras. Su aletanan
of finnan ta caracteristicamente geel of hel manera nos ta pronunciele.
Nan ta pisca di careda, referiendo traha pa landa distancia largo y cu hopi velocidad.
P’esey nan diseño, largo manera torpedo y cu fin chikito a lo largo di lomba te na rabo. Nan
rabo tambe ta fini manera luna nobo, y cual ta corta awe pa bay dilanti rapidamente.
{{Appendix}}
[[:Category:Fauna na Aruba]]
--------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo = carpata
| nomber = Agaue arubaensis
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia = Halacaridae
|genero =
|especie =
|c-nomber = ''Agaue arubaensis''
|fecha = 1994
|autor = Bartsch
}}
'''Agaue arubaensis''' ta un especie di carpata den e famia Halacaridae.<ref>Bartsch, I. (2012). <i>Agaue arubaensis</i> Bartsch, 1994. Geraadpleegd via: World Register of Marine Species op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=406495. [https://web.archive.org/web/20201111192837/http://marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails Gearchiveerd] op 11 november 2020.</ref> E nomber cientifico di e especie a wordo publica pa prome biaha na 1994 pa Bartsch.
{{Appendix}}
[[:Category:Fauna na Aruba]]
[[:Category:Naturalesa na Aruba]]
--------------------------
DNM: Tin hende y hasta companianan ta strobando dolfijnnan den nos awa teritorial
Noticla: Posted on 01/8/2021 5:33 pm AST | Updated on 01/8/2021 5:34 pm AST
ORANJESTAD - Directie Natuur en Milieu (DNM) a tuma nota cu recientemente tin hendenan y hasta companianan ta strobando dolfijnnan den nos awanan teritorial. Aruba su awa tin masha hopi actividad di dolfijn y bayena durante henter aña. Mester ta alerta ora topa e especienan aki den nos awanan. E motibo pa cual nan ta cerca di nos costanan no ta pa entretene hende, pero pa algun motibo di necesidad. En bes cu hende scoge pa molestia e bestianan, DNM ta haci e peticion pa aleha di e sitio y laga nan na paz.
Den nos awa teritiorial tin 6 especie di dolfijn cu tin luga di refugio cerca di nos costa. E sortonan ta:
''Tursiops truncatus, Steno bredanensis, Stenella longirostris, Stenella frontalis, Stenella attenuata, y Stenella coeruleoalba''
Aruba ta un "nursery" di e 6 especienan aki y e nursery belt ta 3 kilometer rond di costa. E especienan ta bini cerca ora tin necesidad di proteccion, ora ta duna luz of recupera di nan heridanan (injuries).
Nan ta bini pa sconde tambe di nan predatornan, manera tribon.
DNM kier a enfatisa y ta recorda tur hende cu tur dolfijn y bayena ta proteha pa nos leynan local. Articulo 7 inciso 3 di Natuurbeschermingsverordening ta specifica cu ta prohibi pa stroba e sortonan di bestianan protegi. E actonan aki ta castigabel pa ley(strafbaar). Den ley tin para: “Het is verboden een in het wild le¬vend dier als bedoeld in het eerste lid, te van¬gen of opzettelijk in zijn rust te ver¬sto¬ren”.
Nos ta pidi encarecidamente pa coopera cu proteccion di nos fauna protegi na Aruba, pa asina yuda cu conservacion di nos recursonan natural.
E specienan aki di dolfijn y bayenanan ta bini mas tanto pa busca refugio cerca di nos costa; ora nan ta den necesidad di proteccion, pa haya y cuida nan yiunan, como tambe pa recupera ora nan ta malo. Pues hende cu encontra e dolfijnnan no mag di stroba nan, bay cerca di nan, duna nan cuminda, saca potret of filma nan. Semper ta mihor pa observa e dolfijnnan for di un distancia respetabel cu ta sigur pa nan y abo mes. Mundialmente e norma ta cu ora ta observa e mamiferonan marino, pa no landa, no core riba, no mishi, no purba interactua cu e especienan aki. Keda na un distancia di 50 meter si ta riba lama grandi ora nan ta djis hungando y bulando den e olanan. Pero ta recomenda pa keda 100 meter leu ora cu nan ta cerca nos costa pasobra nan ta bini pa haya yiu y recupera (birth and recovery). Mayoría biaha nan ta den un grupo mas grandi pa yuda cu proteccion.
DNM y Kustwacht ta traha di cerca cu Aruba Mammal Foundation cu ta e NGO encarga pa proteccion y investigacion di e especienan mamifero manera esunnan menciona den e relato aki. Sra. Angiolina Henriquez di Aruba Marine Mammal Foundation a manda nos hopi informacion y comparti articulonan scientifico y potretnan pa uza den investigacion. Tambe e la duna DNM tambe e siguiente mensahe pa comparti cu pueblo;
{{Appendix}}
---------------------
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| exhibi titulo = cursivo
| tipo =
| nomber =
| status = <!-- Categoria di Lista Cora di IUCN -->
| imagen =
| imagen tamaño =
| descripcion =
| reino = Animalia
| troncon =
| clase =
| orden =
|famia =
|genero =
|especie =
|c-nomber = ''Triops longicaudatus''
|fecha = 1864
|autor = LeConte
}}
'''Hobo hobo''' (''triops longicaudatus'')<ref name = "col3"> (1996), database, NODC Taxonomic Code</ref> ta un especie di crustaceo di e famia di Triopsidae. E especie a ser describi pa prome biaha na 1846 pa John Lawrence LeConte. especie di cangrue minusculo
Triops longicaudatus [1] [2] ta un krustacea ku a ser deskribí pa promé biaha pa John Lawrence LeConte na 1846. Triops longicaudatus ta un miembro di e género Triops i e famia Triopsidae. [ 3 ] [ 4 ] No tin sub-species menshoná den e Catalogo di Bida . [ 3 ]
== Distribucion y habitat ==
Su teritorio ta surdi for di e parti sur-oest di Canada, rond di latitud 50 grado N, i ta bai pa parti sur di e region di Centro i Sur Amerika. E cancer tambe ta aparece den otro parti di mundo, manera Hapon, e islanan Galapagos y West India. Na Merka e ta presentá prinsipalmente den áreanan di desierto i stepa i, ku eksepshon di Alaska, ta presentá den tur estado inkluyendo Hawaii.
* distribuí na Nort i Sur Amérika.
* islanan ABC
E ta biba den curpa di awa dushi chikito no hundo manera plas di awa, rooi, dam y lagonan temporal cu ta seca den temporada di secura òf di calor, caminda nan ta pone nan yiunan ku ta keda intacto te ora e awaceronan bin bèk i nan ta kria.[1].
Triops leeft in kleine, rustige, ondiepe zoetwaterpoelen met schoon, niet-koud water. Hij zwemt vrij, maar kruipt en graaft vaak langs de bodem.
== Descripcion ==
E especie tin un curpa chikitu, midiendo rond di 4.5 pa 5 cm for di cabes te cu lomba y ta yega na madurez den 2 pa 3 siman. Den naturalesa e ta biba mas o menos 6 pa 12 siman y ora captura e ta biba 10 pa 13 siman. kleine en minuscule waterlichamen
Nan tin un bida kòrtiku, di mas o ménos 20 pa 90 dia i ta krese hopi lihé ku un largura di 25 pa 75 mm. E kresementu aki ta dependé di e kantidat di lus i kuminda ku nan ta haña. Despues di nan nasementu, nan ta dobla nan tamaño diariamente. E tin un shell manera un escudo protector, compuesto di wowo fiho y di 35 pa 71 pareha di filamento cu e ta usa pa landa y respira. E krustaceo aki tin mandibula i mandíbula. Triops heeft drie ogen, die in een driehoek op de bovenkant van het hoofd zijn gerangschikt en gaven het geslacht zijn naam ("de drieogige").
No tin sub-species menshoná den e Catalogo di Bida . [ 3 ]
Triops longicaudatus ta prefera di keda na fondo di awa, kaminda e ta move su kurpa abou. Aki e ta kai i ta buska kuminda constantemente ku su pia i e parti dilanti fortifiká di su spinal. E kraba ta un omnivoro ku kasi no ta satura ku por konsumi te ku 40% di su propio peso di kuminda kada dia. Ademas di tur e presanan animal ku e por dominá, manera larva di mosquito i kachó pa piskánan di rana, e ta kome tambe kuminda vegetal i kuminda, i e no ta stòp na miembro di su mes especie ku ta fresku aburí òf aktualmente rumiando.
{{Appendix}}
In our story this week we will talk about a bizarre looking prehistoric creature which emerges
of very tiny eggs and starts to swim around in these seasonal pounds of our desert island, egg
which can stay dormant for many decades awaiting the downpour. These tiny creatures of
approximately 4.5 to 5 cm from head to tail will reach matureness in 2 to 3 weeks and will live
about 6 to 12 weeks in the wild and 10 to 13 weeks in captivity. Locals know these tiny creatures under the name Hobo hobo or Hobi in Papiamento.
However many people confuses these with tadpoles, but these animals do not have nothing to do with frogs or any other amphibians present on the island but are prehistoric fresh
water crustaceous or shrimps known as Triops or popularly as tadpole shrimp in English. Most
Triops are hermaphrodites, meaning they can fertilize their own eggs.
The one we find on Aruba is called Triops longicaudatus by scientists. It looks much like a
miniature horseshoe crab, whit an elongated, segmented body, a flattened shield-like olive or
brownish colored carapace which covers most part of its body, whit two long filaments on the
end tail and whiskers like filaments on its face.
Despite their potential contribution in mosquito control, limited evidence for their effectiveness
in mosquito larval control is available. However, Triops are considered a pest in some countries.
It`s believed that egg could be carried by water fowl, in the mud that stick to their feet when
feeding in pound and seasonal lake<ref>https://www.cspnv.com/pdf/aruba-today-20240520.pdf Aruba’s living fossil Triops longicaudatus: “Hobo hobo”], Aruba oday (20 di mei 2024)</ref>
okmqca9zsbzyf9oxouanzz0m1mcorey
Ady Thijsen
0
8470
190011
184357
2026-05-05T22:33:15Z
Caribiana
8320
190011
wikitext
text/x-wiki
{{infobox politico |variante = a
}}
'''Juan Edberto (Ady) Thijsen''' (☆ [[8 di novèmber|8 di november]] [[1958]] na [[Aruba]]) ta un ex-[[Polítika|politico]] [[Aruba|Arubiano]] di partido [[Movimiento Electoral di Pueblo|MEP]]. Desde [[13 di òktober|13 di oktober]] [[2022]] te ora ku [[Gabinete AVP-FUTURO]] a sinta na 2025, e tabata [[Lista di minister plenipotenciario di Aruba|minister plenipotenciario di Aruba]] na [[Hulanda]] y tambe Representante Permanente di Aruba na [[Brusela]] pa asuntonan di [[Union Oropeo|UE]] for di cuminsamento di 2022.<ref>{{nl}}{{citeer web|url=https://www.overheid.aw/actueel/nieuws_46856/item/de-heer-ady-thijsen-beedigd-als-gevolmachtigde-minister-in-nederland_60767.html|titel=De heer Ady Thijsen beëdigd als Gevolmachtigde Minister in Nederland|werk=Gobierno di Aruba|datum=2022-10-13|bezochtdatum=2022-10-14}}</ref> Despues di retiro repentino di su predecesor [[Guillfred Besaril]], el a fungi como Minister Plenipotenciario interino di Aruba entre juni y october 2022.<ref>{{en}}{{citeer web|url=https://aruba.nu/2022/06/gevolmachtigde-minister-aruba-neemt-ontslag/|titel=Gevolmachtigde minister Aruba neemt ontslag|werk=Aruba.nu|datum=2022-06-10|bezochtdatum=2022-06-19}}</ref><ref>{{citeer web|url=https://www.noticiacla.com/news/25537|titel=Besaril na Noticiacla: Motibo di retiro como minister ta puro personal!|werk=NoticiaCla|datum=2022-06-10|bezochtdatum=2022-06-19}}</ref> E tabata miembro di [[Parlamento di Aruba]] di 2005 pa 2021 y [[Lista di presidente di Parlamento di Aruba|presidente di Parlamento di Aruba]] di 27 di oktober 2017 te 8 di juli 2021.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62309476|titulo=Ady Thijsen}}
{{References}}
}}
{{Template:Navegacion Presidente Parlamento di Aruba}}
{{DEFAULTSORT:Thijsen, Ady}}
[[Category:Politico di Aruba]]
[[Category:Hende]]
ptctk15eak2mj1bce1hcfplwp2yewac
Usuario:Caribiana/Sandbox/Kladblok Curacao
2
8649
190017
189900
2026-05-06T07:40:44Z
Caribiana
8320
190017
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Tragalus]] - [[Salario minimo]] - [[Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe]] - [[Albert Kikkert]] - [[Florin karibense]] (aanvulling) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Michelangelo Winklaar]] - [[PDVSA]] (aanvulling) - [[Antilliaanse Verffabriek]] - [[Francio Guadeloupe]] - [[Tula]] (aanvulling) - [[Medardo de Marchena]] (aanvulling) - [[Damen Shiprepair Curacao]]
---------------
Dit is een lijst van [[politieke partij]]en op [[Curaçao]].
== Vertegenwoordigd ==
{| class="wikitable sortable"
!Partij
!Afkorting
!Ontstaan
!Zetels
|-
|[[Movementu Futuro Kòrsou]]
|MFK
|2010
|13
|-
|[[Partido Nashonal di Pueblo]]
|PNP
|1948
|4
|-
|[[Partido Alternativa Real]]
|PAR
|1993
|2
|-
|[[Partido MAN]]
|MAN
|1971
|1
|-
|[[Partido Inovashon Nashonal]]
|PIN
|2017
|1
|}
== Niet vertegenwoordigd ==
{| class="wikitable sortable"
!Partij
!Afkorting
!Ontstaan
![[Partijvoorzitter]]
|-
|[[Democratische Partij (Curaçao)|Democratische Partij]]
|DP
|1944
|
|-
|[[Frente Obrero Liberashon]]
|FOL
|1969
|
|-
|[[Partido Laboral Krusada Popular]]
|PLKP
|1997
|
|-
|[[Forsa Kòrsou]]
|FK
|2004
|
|-
|[[Pueblo Soberano]]
|PS
|2005
|
|-
|[[Partido pa Adelanto I Inovashon Soshal]]
|PAIS
|2010
|
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|PAN
|2010
|
|-
|[[Movementu Kousa Promé]]
|MKP
|2015
|
|-
|[[Un Kòrsou Hustu]]
|UKH
|2015
|
|-
|[[Kòrsou di Nos Tur]]
|KdNT
|2016
|
|-
|[[Movementu Progresivo]]
|MP
|2016
|
|-
|[[Un Kambio pa Kòrsou]]
|UKPK
|2020
|
|-
|[[Kòrsou un Munisipio Ulandes Nobo]]
|KUMUN
|2020
|
|-
|[[Kòrsou Vishonario]]
|VISHON
|2020
|
|-
|[[Kòrsou Esun Miho]]
|KEM
|2019
|
|-
|[[Trabou pa Kòrsou]]
|TPK
|2020
|
|-
|[[Mihó Kòrsou]]
|
|
|
|-
|[[Partido pa Pensionado]]
|
|
|
|-
|[[Un Era Nobo pa Kòrsou]]
|
|
|
|-
|[[Civil Rights Movement Curaçao]]
|
|
|
|-
|Maneho Asertá, Visibel I Sigur
|
|
|
|-
|[[Union i Progreso]]
|
|
|
|-
|Un Kòrsou Nobo
|
|
|
|-
|Partido Bienestar Kòrsou
|
|
|
|-
|Klaridat Akshon Sosial
|
|
|
|-
|Awor ta Basta
|
|
|
|-
|Movementu un Pueblo pa Progreso
|
|
|
|-
| align="left" |Movementu PUSH Kòrsou
| align="left" |
|
|
|-
| align="left" |Liberashon Klàsiko Komunidat di Kòrsou
| align="left" |
|
|
|}
[[:Kategoria:Polítika na Kòrsou]]
[[:Kategoria:Partido politiko]]
------------------
== Mira tambe ==
* [[Lista di institushon di enseñansa superior den Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
{{References}}
;Link eksterno
* {{en}} [http://www.usm.sx/ University of St. Martin]
}}
----------------
Esaki ta un '''lista di calamidad den Caribe Hulandes''', cu ta inclui sucesonan den of liga na teritorio di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]], [[Kòrsou|Corsou]], [[Sint Maarten]], [[Saba]] of [[Sint Eustatius]]. E lista aki ta encera solamente acontecimentonan cu a resulta den cinco of mas morto (no pariente di otro), y otro acontecimentonan cu tabatin un area di impacto hopi grandi.
== Prome cu siglo 19 ==
* 1652
**[[16 di sèptèmber|16 di september]] – Despues di un horcan tropikal, tres barco y nan tripulacion ta disparce cerca di e islanan di [[Islariba]].
*1750
**[[7 di ougùstùs|7 di augustus]] – Riba Corsou ta brota un lantamento di catibo na plantashi [[West Indische Compagnie|WIC]] [[Hato (Kòrsou)|Hato]]. Sesenta hende ta wordo mata, di cua un ta Europeo.
*1772
**[[1 di sèptèmber|1 di september]] – Un horcan fuerte ta destrui 400 cas na Sint Eustatius y 180 cas na Saba. Riba Sint Maarten, casi no tin cas mas para.[1]
*1778
**[[15 di sèptèmber|15 di september]] – Un explosion ta sucede durante trabounan abordo di e barco di liña Hulandes Alphen den haf di [[Willemstad]]. Esaki ta resulta den 205 morto.<ref>[http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis]. [https://web.archive.org/web/20230721005235/http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ Gearchiveerd] op 21 juli 2023.</ref>
*1780
**[[15 di òktober|15 di october]] – E Horcan Grandi di 1780 ta pasa riba caribe, probablemente e orkan atlántiko di mas mortal di tur tempu. Kalkulashonnan ta pone e kantidat di morto na mas o ménos 22.000, di kua mas o ménos 4.000 tabata na St. Eustatius. E flota Hulandes ta keda severamente afecta pa esaki.
*1783
**[[4 di febrüari|4 di februari]] – E barco Franses ''Duc de Bourgogne'' ta sink banda di Corsou. Ochenta miembro di tripulacion ta hoga.
*1795
**[[17 di ougùstùs|17 di augustus]] – E [[Rebelion Grandi]] di catibo na Kòrsou den 1795. Desenas di katibu di plantashon na Kòrsou ta nenga di bai traha. Katibunan di otro plantashonnan ta djòin e rebelion. Despues di éksito inisial, e lantamentu ta wòrdu suprimí dia 31 di ougùstùs. Tin 31 morto.
== Siglo 19 ==
*1819
**[[21 di sèptèmber|21 di september]] – Un horcan fuerte ta asotá e [[Sint Maarten (isla)|isla di Sint Maarten]]. Riba e parti Hulandes di e isla, 81 hende ta perde nan bida y 348 edifisio ta wordo destrui.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18200407-1010&vw=org&lm=west%2Cindie%2Cramp%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
*1823
**[8 di yüli|8 di juli]] – E brig Enterprise ta sink na altura di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[4]
*1825
**[[1 di mart|1 di maart]] – Salida di e barku hulandes Zeemeeuw for di Willemstad. Nunka mas no ta tende nada di e barku ku por lo ménos dieskuater hende abordo. Zeemeeuw posiblemente a wòrdu ataká pa e brig di korsario Colombiano Aquila, su karga a wòrdu kita for di dje, e barku a wòrdu sendé na kandela, i e tripulashon enkadená abordo di e korsario.[5]
*1846
**[[13 di sèptèmber|13 di september]] – E golet Amelia ta kore bai na tera na altura di Klein Curaçao. Riba peticion di M. de Jongh na Gobernador R.H. Esser ta despacha e goleta De Vos. M. De Jongh ta abordo di De Vos, su yerno Antoine Bruon Langlois riba e Amelia. Den direkshon di anochi, De Vos ta yega Klein Curaçao. Despues di dos dia sin come of bebe, e pasaheronan ta wordo recarga y hiba abordo. Un intento ta wòrdu hasi pa salba e Amelia, pero esaki no ta eksitoso debí na e laman brutu.[6]
*1848
**[[3 di mart|3 di maart]] – E korveta franses La Boussole ta sink serka di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[7]
*1877
**[[23 di sèptèmber|23 di september]] – Durante un tormenta severo riba Aruba, Kòrsou, i Boneiru, 69 hende ta pèrdè nan bida, mayoria riba laman.[8][9]
*1886
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – E barco di bela Aleman Nero ta sink na costa nort di Aruba.
*1892
**[[7 di òktober|7 di october]] – Cerca di Boneiro, e barku komersial ''Anita'' ta sink; barco y henter tripulacion no ta sobrebibi e suceso.
*1899
**[[12 di ougùstùs|12 di augustus]] – Cincuenta cas ta wordo destrui durante un horcan riba Sint-Eustatius.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18990815-3007&vw=org&lm=orkan%2Cwest%2Cindie%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
== Siglo 20 ==
===1901-1950===
*1910
**[[7 di yüli|7 di juli]] – E barku hulandes Gouverneur van Heerdt ta sink na kosta di Kòrsou. Nuebe persona ta muri, entre otro Arend Evert van den Brandhof, Gobernador di Boneiru.[11]
*1928
**7 di aprel – E tankero Chepita ta eksplotá den un waf den Schottegat banda di Otrobanda. Shete hende ta wòrdu matá.[12]
*1930
**6 di sèptèmber – Eksploshon den un instalashon di zeta serka di Willemstad. 12 morto i 20 heridá.[13]
*1933
**8 di yüli – E barku hulandes Julio Maria ta sink serka di Kòrsou. Sinku persona ta wòrdu matá.[14]
*1939
**12 di mei – Den un aksidente di tráfiko pisá riba Kòrsou, dos trùk ta dal den otro na altura di Sint Willibrordus. Sinku persona ta wòrdu matá.[15]
*1942
**16 di febrüari – E barku di vapor britániko Oranjestad ta sink serka di Aruba. Dies sinku hende ta hoga, nuebe ta wòrdu reskatá.[16]
**20 di april – Un welga entre obreronan Chines riba Curaçao ta wordo suprimi violentamente. Diesdos hende ta wòrdu matá.
**26 di aprel – E barku merikano di bòksit Alcoa Partner ta wòrdu torpedeá pa e supmarino aleman U 66 i ta sink na kosta di Boneiru. Dies hende ta wòrdu matá.
di novèmber – E barku di guera merikano USS Erie ta wòrdu asotá pa un torpedo di un supmarino aleman, U 163, na kosta serka di Piscadera. Shete miembro di tripulacion ta muri y otro once ta resulta herida debi na e explosion y candela. 1943
**27 di yüli – E SS Rosalia, na kaminda di Lagunillas pa Curaçao, ta wòrdu torpedeá dos biaha pa e supmarino aleman U 615 na Bullen Bay, 10 miya sùit di Willemstad. 23 hende ta muri.
*1944
**[[18 di sèptèmber|18 di september]] – E tankero Belga ''Ampetco'' ta sink entre costa di Aruba y Venezuela. Solamente diescinco di e 48 persona abordo ta sobrebibí e desaster aki.[17]
*1947
**15 di desèmber – E tankero argentino Los Posos i e tankero venezolano Tucu Pita ta dal den otro banda di Bahia di Caracas. 16 morto i 10 mas dos dia despues
1960-2000
*1960
**1 di sèptèmber – Orkan Donna riba Sint Maarten. Shete hende ta muri.
*1967
**6 di novèmber – Brùg Reina Juliana na Willemstad (Curaçao) ta basha abou. Dieseis hende ta wòrdu matá. E kousa di e derumbe nunka no a wòrdu determiná.
*1969
**[[30 di mei (fecha)|30 di mei]] [[1969]] - [[Trinta di mei]], e sentro di siudat di Willemstad ta wòrdu destruí despues di un lantamentu bou di trahadónan di Shell ku ta sali for di man. Hopi edifisio bieu riba Brion Square ta bai na kandela.
*1972
**[[21 di desèmber|21 di december]] – Un Air Guadeloupe De Havilland ta kai banda di Sint Maarten. Tur diestres okupante ta wòrdu matá.<ref>[https://web.archive.org/web/20110102165957/http://planecrashinfo.com/1972/1972.htm www.planecrashinfo.com]</ref>
*1977
**[[24 di desèmber|24 di december]] – Valley Air Service Piper PA-31-350 Navajo ta kai banda di Willemstad. Tur dies okupante ta muri.
*1995
**[[3 di sèptèmber|3 di september]] – Orkan Luis riba Sint Maarten. Nuebe hende ta muri. Luis a trese 170 mm di áwaseru aki i a destruí 60% di tur cas, resultando den daño di $1.8 bion.
*1999
**[[18 di novèmber|18 di november]] – [[Orkan Lenny|Horcan Lenny]] ta yega Sint Maarten. E orkan ta permanesé riba e isla pa dos dia i ta kousa destrukshon generalisá. 366 mm di áwaseru ta kai. Nuebe hende ta muri, tres riba e isla i seis na kosta.[20]
== Siglo 21 ==
===2001-presente===
*2007
**20 di sèptèmber – Sinku persona ta muri den un eksploshon i kandela riba e barku di salbashon Seamec II den waf seku CDM na Willemstad.[21]
*2012
**[[15 di desèmber|15 di december]] – Kalamidat di vürwèrk riba Kòrsou. Daño ekstenso i kuater[22] morto.
*2017
**[[6 di sèptèmber – Sint Maarten ta wòrdu asotá pa orkan Irma. E ta un orkan di kategoria 5 i ta kousa daño severo riba e isla, resultando den múltiple morto i heridonan.<ref>[https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Sint Maarten zwaar getroffen: zeker acht doden op Franse eilanden], NOS Nieuws, 7 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230323112546/https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Gearchiveerd] op 23 maart 2023.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170912102521/https://www.trouw.nl/home/legaal-of-illegaal-noodhulp-is-voor-iedereen-op-sint-maarten~a21f984c/ Legaal of illegaal, noodhulp is voor iedereen op Sint Maarten], Trouw; 9 september, pagina 5</ref><ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 De orkaan die alles overtrof], www.nrc.nl; 9 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230528195652/https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 Gearchiveerd] op 28 mei 2023.</ref>
== Sucesonan pafó cu gran impacto riba Caribe Hulandes ==
*1970
**[[2 di mei]] – ALM Vuelo 980 for di New York pa Sint Maarten ta hasi un aterisahe forsá riba awa serka di Saint Croix. Di e 63 personanan abordo, 23 ta muri i 37 ta heridá.[26]
*1973
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – Un aksidente di avion banda di Bogota na Colombia ta resultá den 43 morto, inkluyendo dies antiano.[27]
*1992
**[[4 di òktober|4 di october]] – Calamidat na Bijlmer, [[Amsterdam]], 43 morto y 26 herido. Di e 43 morto, diestres a nace na Antias Hulandes.
*1996
**[[13 di mart|13 di maart]] – Un [[Avia Air]] Aruba Cessna 402 ta accidenta na altura di [[Punto Fijo]] na [[Venezuela]]. Ocho persona ta perde na bida.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|titel=Crash Arubaans vliegtuig: 8 doden|bezochtdatum=2022-01-17|datum=1996-03-14|werk=[[NRC Handelsblad]]|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20220118182755/https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|archiefdatum=2022-01-18}}</ref>
--------------
{{Variante|c}}
{{infobox edificio| variante = c
| infobox_tipo = Marshe
| nomber = Marshe Nobo
| imagen =
| descripcion =
| multi_imagen = {{multiple image
| total_width = {{Infobox/afbeeldingbreedte}}
| direction =
| perrow = 2
|border = infobox
|image1 =
|caption1 =
|image2 =
|caption2 =
}}
| localisa_na = [[Willemstad]]
| luga = {{CUW}}
| adres = Plasa Wilson Papa Godett 1
| fecha_funda =
| estilo =
| architect =
| encarga =
| status =
| funcion_original =
| funcion_actual =
| propietario = Fundashon Marshe?
| fecha_construccion = 1971?
| inaugura =
| cera =
| renova = 2024-2026
| restaura =
| website = https://www.fundashonmarshe.com/home
}}
'''Marshe Nobo''' (tambe konosí komo '''Plasa Rondó''' òf den bok'i pueblo komo '''Plasa Nobo''') ta un merkado habrí situá na Punda, den sentro históriko di Willemstad, Curaçao. E ta sirbi komo un sentro importante pa empresario chikito i komersio lokal.
E merkado ta situá na banda nort di [[Waaigat]], i ta konektá ku bario [[Scharloo]] via un brug di peaton, e Prinses Amaliabrug, ku a remplasá e anterior Van den Brandenburgbrug na 2016.[1]
== Deskripshon ==
Marshe Nobo ta un merkado popular unda por haña un gran variedat di produkto i servisionan. Den e piso abou, bendedónan ta ofresé kuminda lokal, inkluyendo platonan krioyo ku por wòrdu konsumí riba sitio. Den e piso ariba, tin stèntnan ku paña, kosmétika, artesania i souvenirs.[2]
E merkado ta forma parti di un ret di merkadonan manehá pa Fundashon Marshe, ku tambe ta responsabel pa Plasa Bieu i e merkado flotante na Sha Caprileskade.[3]
== Historia ==
Marshe Nobo a wòrdu establesé na 1975 komo parti di un inisiativa pa stimulá ekonomia lokal. E edifisio a wòrdu finansiá dor di Fondo Oropeo pa Desaroyo i entregá na gobièrnu di Kòrsou.
E merkado a krea espasio pa aproksimadamente 300 empresario chikitu, ofresiendo oportunidatnan pa negoshi ku tarifanan di hür pagabel. Esaki a kontribuí na un gran variedat di produkto, manera remedi natural, matanan, kuminda kayente, paña i artesania.[4]
Na 1997, Fundashon Marshe a wòrdu establesé bou di Ministerio di Desaroyo Ekonómiko pa manehá e merkadonan públiko di e isla, inkluyendo Marshe Nobo.[5]
== Edifisio ==
E edifisio di Marshe Nobo ta un struktura ikóniko ku forma rondó, kubrí ku un dak grandi sostené pa 32 kolumna. E diseño habrí ta fasilitá ventilashon natural i interakshon entre bendedó i bishitantenan.
Entre 2024 i 2026, e merkado a pasa pa un renobashon ekstenso pa mehora seguridat, higiena i infrastruktura, inkluyendo dak, sistema di riool i instalashonnan eléktriko. Durante e periodo aki, bendedónan a muda temporalmente pa otro lokashonnan den Willemstad. E merkado a bolbe habri na mei 2026, ku plan pa reaktivá e área komo un sentro vibrante den e siudat.[6]
== Nifikashon ==
Marshe Nobo ta un lugá importante pa bida sosial i ekonómiko di Willemstad. E ta ofresé oportunidadnan pa empresario chikitu i ta sirbi komo un punto di enkuentro pa residente i turista. Ademas, e merkado ta kontribuí na preservashon di kultura lokal dor di benta di kuminda tradishonal i produkto artesanal.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Kòrsou]]
----------------
'''Marshe Nobo''' òf '''Plasa Rondó''', den bok'i pueblo '''Plasa Nobo''', ta un marshe habrí na [[Punda]], den sentro di [[Willemstad]], [[Kòrsou]]. E ta sirbi komo un lugá pa benta dor di empresario chikito.
E sala di merkado di Marshe Nobo ta situá na e parti nort di Waaigat i riba ... kaminda. Un brug di peaton, Prinses Amaliaburg (ku na 2016 a remplasa e antiguo Van den Brandenburgbrug), ta konektá e parti ei di Punda ku Scharloo.<ref>{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/14733-ophaalbrug-officieel-geopend|taal=nl|titel= Ophaalburg officieel geopend|werk= [[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-11-10|bezochtdatum=2026-04-24}}</ref> [[File:Curaçao - Willemstad - 49411091773.jpg|thumb|220px|Prinses Amaliabrug?]]
Cuminda ta wordo bendi eynan, inkluso platonan crioyo cu bishante i turista por wordo consumi eynan mes na un mesa.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/19172-plasa-bieu-in-volle-glorie-hersteld Plasa Bieu in volle glorie hersteld]</ref> Tambe ta bende souvenirs.
Na aña 1975 Fondo Europeo pa Desaroyo a regala e edificio di dos piso aki na gobierno di Curaçao pa yuda stimula economia. E edifisio aki ta akomodá alrededor di 300 espasio di merkado pa empresarionan por manehá nan negoshi na /ofresiendo tarifanan di hür pagabel. Esaki a kondusí na un variedat grandi di produktonan pagabel riba merkado, manera remedi natural, matanan orgániko, platonan kayente, paña, kosmetika, artesania, i vários kuriosidat.
E ta wòrdu maneha pa Fundashon Marshe, huntu ku Plasa Bieu i merkado flotante na Sha Caprileskade.<ref>https://www.fundashonmarshe.com/our-gems</ref>
Fundashon Marshe a wordu establesé na 1997 bou di e Ministerio di Desaroyo Ekonómiko, Fundashon Marshe ta manehá e merkadonan ikoniko di Kòrsou, inkluyendo Plasa Bieu, Marshe Rondo, Plasa di Arte, i e merkadonan na aire liber na Sha Caprileskade, Otrabanda, i Punda.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/home-new About Fundashon Marshe] </ref>
== Edifisio ==
Marshe Nobo komo un obra di arte. E mercado rondo aki, cu su dak unico den forma di fan, normalmente ta aloha negoshinan local. E merkado ta den renobashonnan aktualmente, pues a move e bendedónan pafó i rònt di e merkado. Esaki ta krea un impreshon hopi desordená, i spesialmente pober. Bunita potrèt. Fotógrafo deskonosí.
E ta un edifisio ikoniko ku tin un forma rondo ku un dak plegabel sostené pa 32 kolumna.
Despues di un renobashon ekstenso den 2025, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko, e edifisio a bolbe habri na mei 2026. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1">{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/32261-marshe-nobo-in-mei-gereed|titel= Marshe Nobo in mei gereed|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-01-09|bezochtdatum=2025-04-24}}</ref>
Marshe Nobo a wòrdu renobá completamente na 2025/2026, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1"/>
In 1975, the European Development Fund gifted this two-floor building to the government of Curaçao to help stimulate the economy. This building accommodates around 300 market spaces for entrepreneurs to run their businesses at /offering affordable rental fees. This has led to a wide variety of affordable products to the market, such as natural medicine, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/our-gems Marshe Nobo (Plasa Rondó)], fundashonmarshe.com</ref>
Address: Plasa Wilson Papa Godett 1
Marshe Nobo, also known as Plasa Nobo, is a circular-shaped market located in Willemstad, Curacao. Established in 1975, it has long served as a vibrant hub for local entrepreneurs, offering a diverse array of products and services. The market features two floors filled with stalls selling natural medicines, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities. In August 2024, the market began renovations aimed at modernizing the facility and enhancing safety and hygiene standards. During this period, vendors temporarily relocated to various locations, including Sha Capriles Kade, Plenchi Wilson Papa Godett, and others. The renovation is expected to take about a year, with plans to revitalize the city center and attract visitors throughout the day and evening.<ref>https://mindtrip.ai/attraction/willemstad-curacao/marshe-nobo/at-UE8mu3NA</ref>
Marshé Nobo is a vibrant and bustling market that offers a wide range of products and souvenirs. As you explore the market, you’ll find colorful stalls filled with local crafts, artwork, jewelry, and clothing. It’s a great place to find unique souvenirs to take home as a reminder of your trip to Curaçao. The market is divided into two floors, with different sections dedicated to specific types of products. The ground floor is known for its local food stalls, where you can sample traditional cuisine and tropical fruits. Don’t miss the chance to try some delicious local snacks like pastechi (savory pastries) and batidos (fruit smoothies). Upstairs, you’ll find more stalls selling clothing, accessories, and handicrafts. Local artists and artisans showcase their work, including hand-painted ceramics, woven baskets, and hand-carved wooden items. You can also find traditional Caribbean spices, hot sauces, and herbal remedies.
The market is conveniently located in Punda, the historical center of Willemstad. After exploring the market, take some time to wander through the colorful streets of Punda and admire the UNESCO World Heritage-listed architecture. You’ll find charming cafes, shops, and museums along the way. If you’re visiting Curaçao, a trip to Marshé Nobo is a must-do. Whether you’re looking for souvenirs, trying local delicacies, or simply immersing yourself in the vibrant atmosphere, this market offers a unique experience that shouldn’t be missed.<ref>[https://curacaovisitors.com/events-sights/markets/ Ma rshe Nobo]</ref>
{{Appendix}}
--------------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Charles Augustus Henry Barge
| imagen = Ch.A.H. Barge.jpg
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = 1890
| periodo fin = 1901
| monarkia = [[Emma van Waldeck-Pyrmont|Emma]] (1890-1898)<br>[[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Nicolaas van den Brandhof]]
| sucesor = [[Jan Olphert de Jong van Beek en Donk]]
|fecha nacemento= [[2 di novèmber]] [[1844]]
|luga nacemento = {{NLD}}
|fecha fayecimento= [[25 di sèptèmber]] [[1919]]
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui =
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = abogado, hues, polítiko, gobernante
|partido =
}}
'''Charles Augustus[1] Henry (Harry) Barge''' (☆ [[2 di novèmber]] [1844]] na [[Amsterdam]] - † [[25 di sèptèmber]] [[1919]] na Voorburg) tabata un abogado, hues, gobernador i polítiko hulandes di e movementu katóliko romano (e RKSP no a wòrdu fundá ainda).
== Biografia ==
Harry Barge tabata bini di un famia komersiante di [[Amsterdam]] ku tabata basta enbolbí den polítika hulandes. Frederic Joseph Maria Anton Reekers (un representante pa kuarenta aña) tabata su kuña, Ton Barge tabata su primu, i su ruman hòmber tabata kasá ku e ruman muhé di Bernardus Marie Bahlmann, tur di kendenan tambe tabata representantenan katóliko. Harry su tata tabata un fabrikante na Manchester, doño di un firma di komersio na Amsterdam, i doño di barku. Despues di a kompletá su enseñansa sekundario na Sint Willibrordus College, Barge a sigui studia na Athenaeum Illustre na Amsterdam, pero despues a transferí pa Universidat di Leuven pa su estudionan di doktorado den Derecho, i a optené su doktorado den derecho romano i kontemporáneo na [[Universidat di Leiden]] na 1872.
=== Karera ===
Despues di gradua, Barge a bira abogado na [[Nijmegen]], siudat unda e tabata residensiá.
Na 1875, Barge a wòrdu eligi pa e konseho munisipal di Nijmegen, kaminda el a keda miembro te na 1880. Na 1877 i 1879, el a wòrdu eligi komo miembro di [[Tweede Kamer]] di Hulanda. Einan, e tabata bosero prinsipalmente pa enseñansa, i de bes en kuando tokante envio.
Multitut na e kas di pueblo di Willemstad despues di e traspaso di poder pa Gobernador Barge
Na 1880, el a sali pa [[Kòrsou]] pa bira miembro y presidente di [[Corte Comun di Husticia di Aruba, Corsou y Sint Maarten y di Boneiro, Sint Eustatius y Saba|Korte di Hustisia di Kolonia Kòrsou]].
Na 1890, el a keda nombrá Gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan]], un funshon ku el a okupá te ku 1901.
Despues el a regresá Hulanda kontinental i a postulá pa eleccion pa e Camara di Representantenan den e circumstancia di Rotterdam III. Sinembargo, despues di un elekshon di dos buèlta, el a wòrdu derotá pa Joor Bastiaan Verheij (LU). Na 1909, el a wòrdu eligi komo miembro di e Senado di e Estadonan General, representando e provinsia di Overijssel. El a hiba palabra den Camara solamente un biaha durante su miembrecia di cuater aña, durante e debate riba e presupuesto pa Antillas Hulandes. E tabata presidente di e Komishon pa Petishonnan pero tabata ousente frekuentemente pa motibu di interesnan privá den eksterior. Pa e motibu aki, el a renunsiá for di e Kámara na e promé seshon di e aña parlamentario 1913-1914[2]. Di 1913 pa 1916, e tabata miembro ainda di e Estadonan Provinsial di Overijssel.
{{multiple image
| total_width = 350
| direction = horizontal
| align = right
| border = infobox
| image1 = Bargestraat 3, propped up front facade.png
| image2 = Bargestraat 3, ruins.png
| footer = Edifisio monumental Bargestraat 3/3A
| footer_align = center
}}
== Honor ==
Barge a risibi varios rekonosementu i kondekorashon, inkluso un kaya den [[Scharloo]], e zona históriko di [[Willemstad]], ta hiba su nòmber: ''Bargestraat''.
* {{NLD}} - Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]].
* {{VEN}} - Ofisial den e Orden di Simon Bolivar
* {{ITA}} - Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
Na 1894, Barge a keda nombrá Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]]. Tambe el a wòrdu nombrá Gran Ofisial den e Orden di Simon Bolivar i Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
---------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Carmita Henriquez
| nomber completo = Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez
| fecha nacemento = [[6 di desèmber]] [[1922]]
| luga nacemento = [[Willemstad]]
| fecha fayecimento = [[31 di desèmber]] [[2003]]
| luga fayecimento =
| ofishi = kosedó i trahadó di popchi
| casa = Plinio Miguel Henriquez
| yui = [[Jeanne Henriquez]]
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez''' (☆ [[6 di desèmber]] [[1922]] na [[Willemstad]] – ibid., [[31 di desèmber]] [[2003]] na Korsou) tabata un kosedó i trahadó di popchi i un figura importante den e desaroyo di arte folklóriko na Kòrsou.
==Biografia ==
Carmita Henriquez tabata un yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina.<ref>{{Citeer web|url=https://gw.geneanet.org/elixer?n=hernandez&oc=&p=carmita+nicolasia|titel=Carmita Nicolasia Hernandez|website=geneanet.org|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref> Huérfano na edat di diesdos aña, el a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di un edat yòn, Carmita a yud’é den studio i na kas. Su promé bisti trahá su mes tabata pa entiero di su tata.
Na 1942 ela kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916-1982), un analista di laboratorio na e refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé, di kua [[Jeanne Henriquez]], historiadó i aktivista, tabata esun di mas grandi.<ref name="Holou"/>
Na edat di 46 aña, el a sinti e nesesidat pa konservá i honra e historia i tradishonnan den vestuario di Kòrsou. El’a kuminsá aktua esenanan di bida diario usando popchi. Su popchinan tabata representá e kultura Afro-Kurasoleño ku paña histórikamente korekto. Dia 13 di mart 1972, ela presentá dos popchi na Gobernador Ben Leito komo un regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.<ref name="Holou">{{citeer boek|auteur=Holou, Roland A. Y.|taal=en|titel=The Most Influential Contemporary African Diaspora Leaders|url=https://books.google.com/books?id=uTYyDAAAQBAJ&pg=PT153|datum=2016|uitgever=AuthorHouse|plaats=Bloomington, Indiana|hoofdstuk=21. Jeanne D. Henriquez: Diaspora in Curaçao (Caribbean/South America)|isbn=978-1-5246-0558-2|pages=153–159}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|titel=VROUWENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024|archiefdatum=2024-04-29|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240429191627/https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|dodeurl=ja}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/collectie-online/detail/f0bcb413-e206-5fa3-ad7e-387fd810bd23|titel=MANNENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref>
Na 1988, Carmita Henriquez, hunto cu Lucia Schnog, a ricibi e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a disidí ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan mes ramo – folklore i baile.<ref>{{citeer web|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2024-04-30}}</ref><ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011 Cola Debrot Prijs 1988], 21 mei 1988</ref>
{{Appendix}}
(☆ 6 di desèmber 1922, Willemstad – † 31 di desèmber 2003, Kòrsou)
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou. Ela ta konsiderá un figura importante den e desaroyo i preservashon di arte folklóriko di e isla.
Bida
Carmita Henriquez tabata yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Na edat di diesdos aña ela a keda huérfano i a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di edat yòn, Henriquez a yuda den e studio di kose i na kas. Su promé bisti ku ela mes a traha tabata pa entiero di su tata.
Na 1942, ela a kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916–1982), un analista di laboratorio na refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé. Entre nan yunan ta Jeanne Henriquez, historiadó i aktivista.
Obra i kontribushon kultural
Na edat di 46 aña, Henriquez a kuminsá traha konsientemente riba preservashon di historia i tradishonnan di Kòrsou por medio di vestuario folklóriko. Ela a krea popchi ku ta representá esenanan di bida diario, bisti ku paña histórikamente korekto i reflehá kultura Afro-Kurasoleño.
Dia 13 di mart 1972, ela a presentá dos di su popchi na Gobernador Ben Leito komo regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.
Na 1988, Henriquez, hunto ku Lucia Schnog, a risibí Premio Cola Debrot. E hurado a rekonosé kontribushonnan di kada un den nan mes ramo: folklore i baile.
--------------
Na 1988 resipiente di e [[Premio Cola Debrot]] pa su diseñonan folklóriko di e kultura afro-kurasoleño.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2022-07-22}}</ref>
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez (Willemstad, 6 di desèmber 1922 – Willemstad, 31 di desèmber 2003) tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou, konosí pa su diseñonan folklóriko ku reflehá e kultura afro-kurasoleño. Den 1988, e a risibí e Premio Cola Debrot, e mas haltu rekonosementu kultural na Kòrsou, pa su kontribushon den e tereno di folklor.
Bida i obra
Carmita Henriquez a nase den Willemstad komo yiu di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Despues di perde su mayornan na un edat tempran, e a wordu kria pa su tanta, ku tabatin un skol di kosé. Aki e a siña kosé i traha den taller for di su hóbennan. Su promé vestido propio tabata pa e entiero di su tata.
Henriquez a dediká su bida na arte di kosé i trahá popchi folklóriko ku ta reflehá e herensia afro-kurasoleño. Su obranan tabata inspirá pa e vestimentunan tradicional i e bida di pueblo, i a yuda na preservashon di e identidad kultural di Kòrsou.
Premio Cola Debrot
Den 1988, Carmita Henriquez a risibí e Premio Cola Debrot den e kategoria di folklor, baile i teatro, un rekonosementu pa su diseñonan folklóriko ku a kontribuí na e kultura afro-kurasoleño.
Bida personal
Carmita Henriquez tabata kasá ku Plinio Miguel Henriquez, un analista di laboratorio na refineria Isla. Nan a tin tres yiu muhé, inkluyendo Jeanne Henriquez, un edukadó i aktivista kultural.
Legado
E trabou di Carmita Henriquez ta keda komo un kontribushon balioso na preservashon i promoshon di e kultura afro-kurasoleño. Su diseñonan folklóriko i popchi ta un testimonio di su dedicashon na e arte i e identidad di su pueblo.
Referensianan:
Carmita Henriquez - Wikipedia
Jeanne Henriquez - Wikipedia, e ensiklopedia liber
Premio COLA DEBROT - qracao.com
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Afrohulandes''' òf hendenan hulandes pretu, ta hendenan hulandes di desendensia Afrikano Sub-Sahariano kompleto òf parsial. E mayoria di hendenan Afro-Hulandes na Hulanda ta Afro-Karibense i ta originá for di e anterior i aktual teritorionan Ultramar di Sürnam i e eks Antia Hulandes; awor Curaçao, Aruba, Bonaire, Sint Maarten, Sint Eustatius, y Saba.
Tambe tin un poblashon migrante signifikante for di Cabo Verde, Ghana, Nigeria, Somalia, Angola, Eritrea, i otro komunidatnan afrikano di imigrantenan mas resien.
== Mira tambe ==
* [[Afrokaribense]]
* [[Afrokurasoleño]]
* [[Afroamerikano]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid = |titulo= }}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Hulanda]]
-----------------
'''Francio E. Guadeloupe''' (Aruba, 1971) is een Arubaans-Nederlandse sociaal en cultureel antropoloog en ontwikkelingssocioloog. Zijn onderzoek richt zich op nationale identiteit, culturele diversiteit, religie, koloniale machtsverhoudingen en klimaatvraagstukken in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Hij is verbonden aan het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) en de Universiteit van Amsterdam (UvA).
== Leven en werk ==
Guadeloupe werd geboren en groeide op op Aruba. In 1986 nam hij als zanger (“Surprise Kid”) deel aan een jeugdcarnavals- en calypsowedstrijd, waar hij de tweede plaats behaalde. Een jaar later nam hij opnieuw deel aan het calypsofestival voor volwassenen.
Op achttienjarige leeftijd verhuisde hij naar Nederland. Daar werkte hij als opbouwwerker en studeerde hij culturele antropologie en ontwikkelingsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen. In 1999 behaalde hij een masterdiploma in ontwikkelingssociologie. Zijn scriptieonderzoek richtte zich op Afro-Braziliaanse religies, waaronder candomblé en umbanda, in Rio de Janeiro en Salvador da Bahia (Brazilië). Naar aanleiding van dit onderzoek publiceerde hij twee boeken over Afro-Braziliaanse cultuur en religie.
In 2006 promoveerde Guadeloupe in de sociale en culturele antropologie aan de Universiteit van Amsterdam. In zijn academische loopbaan was hij verbonden aan verschillende Nederlandse universiteiten.
===Academische loopbaan===
Guadeloupe was onder meer werkzaam als senior onderzoeker bij het KITLV. Hij diende gedurende vier jaar als president van de University of St. Martin (USM) op het bi-nationale eiland Sint Maarten/Saint Martin. Na de verwoestingen van orkaan Irma in 2017 werd de universiteit tijdelijk gesloten.
Zijn onderzoek richt zich op de manier waarop populaire opvattingen over nationale verbondenheid, culturele diversiteit, religieuze identiteit en mediavorming worden beïnvloed door koloniale erfenissen en mondiale economische processen. Hij publiceerde over sociale en culturele processen op onder meer Sint Maarten, Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazilië en Nederland.
In 2009 verscheen zijn monografie Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean bij University of California Press.
===Leerstoel Koninkrijksrelaties===
In 2024 werd Guadeloupe benoemd tot hoogleraar Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties, een leerstoel ingesteld door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). De leerstoel is ondergebracht bij het KITLV en de Universiteit van Amsterdam.
Zijn benoeming maakt deel uit van de instelling van twee nieuwe leerstoelen gericht op het Koninkrijk der Nederlanden, waarvan de andere leerstoel betrekking heeft op politicologie en bestuurskunde aan de Universiteit Leiden.
In 2026 aanvaardde hij het ambt met een inaugurele rede over Koninkrijksrelaties.
Onderzoek en thematiek
Guadeloupe onderzoekt onder meer:
processen van nationale en culturele identiteitsvorming
religieuze praktijken en popular culture in postkoloniale samenlevingen
koloniale racialisering en sociale ongelijkheid
klimaatverandering en maatschappelijke adaptatie in het Caribisch gebied
Hij is tevens betrokken bij onderzoeksprojecten naar duurzame en inclusieve oplossingen voor sociale adaptatie aan klimaatuitdagingen in het (Nederlandse) Caribisch gebied.
---------
{{Variante|a}}
{{infobox persona | variante = a
| tipo = cientifico
| nomber = Francio Guadeloupe
| ofishi = antropologo social y cultural, sociologo di desaroyo
| imagen =
| descripcion =
| fecha nacemento =
| luga nacemento =
| fecha fayecimento =
| luga fayecimento =
| alma mater = [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] <br>[[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA)
| promotor =
| disciplina = antropologia cultural
| investiga = Caribe Hulandes, [[Latinoamérika|Latino America]]
| conoci pa =
| distincion =
}}
'''Francio E. Guadeloupe''' (☆ [[1971]] na [[Aruba]]), ta un antropologo, sociologo y Antianista Arubano-Hulandes. Su investigacion ta enfoca riba identidad, nacionalidad, religion, medio di comunicacion, racismo colonial y globalisacion, cu un interes special den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]] y [[Latinoamérika|Latino America]].
== Bida y carera ==
Francio Guadeloupe a nace y lanta na Aruba. Na 1986 el a participa bou di e nomber artistico "Surprise Kid" como cantante den e concurso hubenil di [[Calypso]] na [[Club Boneriano]], unda el a termina na di dos luga.<ref>{{citeer web|titel=Onder grote publieke belangstelling|werk=[[Amigoe]]|datum=1986-01-22|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641607:mpeg21:p005}}</ref> Un aña despues el a bolbe participa den e concurso, version pa adulto: [[Aruba Caiso & Soca Monarch Festival|Aruba Calypso Contest]].<ref>{{citeer web|titel=Voor de calypso-wedstrijd|werk= [[Amigoe]]|datum=1987-01-26|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641917:mpeg21:p005}}</ref>
Na edad di diesocho aña Guadeloupe a muda pa [[Hulanda]]. El a traha como opbouwwerker (trabou social di comunidad) y a sigui estudio di [[antropologia kultural|antropologia cultural]] y estudio di desaroyo na [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] na [[ Nijmegen]]. Na 1999, el a obtene e grado di [[maestria|master]] den sociologia di desaroyo, cu un tesis riba e cultonan Afrobrasilero ''Candomblé'' y ''Umbanda'' na [[Rio de Janeiro]] y [[Salvador|Salvador da Bahia]] ([[Brasil]]).
Na 2006 Guadeloupe a completa su doctorado (PhD) den antropologia social y cultural na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA). Su trabou doctoral tabata relaciona cu e proceso di globalisacion y e buskeda pa pertenencia (“belonging”) den comunidadnan Caribense.<ref>https://framerframed.nl/en/mensen/francio-guadeloupe/</ref>
===Carera academico===
Guadeloupe a traha na diferente universidad grandi na Hulanda y ta afilia como investigado senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser nombra tambe profesor y investigado na Universidad di Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproximadamente) el a sirbi como presidente di University of St. Martin (USM) na [[Philipsburg]], [[Sint Maarten]]. Su periodo como presidente a keda termina despues di horcan Irma (2017), cu a forsa e cierre temporario di e institucion.
Den e periodo aki su investigashon tabata concentra riba:
* Nocionnan popular di pertenencia nacional.
* Diversidad cultural y identidad religioso.
* Influencia di capital global y racismo colonial.
* Representacion di berdad den medionan di comunicacion.
El a haci investigacion comparativo na [[Sint Maarten]]/[[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]], [[Kòrsou|Corsou]], Aruba, [[Saba]], [[Sint Eustatius]], Brasil y Hulanda.
Actualmente, su investigacion ta inclui estudio riba e reto climatico den Caribe Hulandes, cu un enfoke riba cultura popular y herensia cultural.
=== Catedra di Relacionnan di Reino ===
Na mei 2024, Ministerio di Asuntonan Interno y Relacionnan di Reino (BZK) di Hulanda a anuncia e establecemento di dos catedra nobo pa estudio di relacionnan di [[Reino Hulandes|Reino]]. [[Universidat di Leiden|Universidad Leiden]] y KITLV/Universidad di Amsterdam a wordo selecciona como institucionnan anfitrion y Francio Guadeloupe a wordo nombra como titular di e catedra ''Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties'' pa KNAW/KITLV/UvA.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk], Rijksoverheid (23 di mei 2024)</ref> Su discurso inaugural di aceptacion oficial di e catedra lo tuma luga dia 12 di mart 2026.<ref>[https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).</ref>
== Publicacionnan (seleccion) ==
*Francio Guadeloupe (1999). ''A Vida e uma Dança: the Candomblé through the lives of two Cariocas''. Nijmegen: CIDI.
*F. E. Guadeloupe & M. Milder (1999). ''Dansen om te Leven: over Afro-Braziliaanse spiritualiteit en cultuur.'' Heeswijk: Dabar-Luyten.
*F. E. Guadeloupe (2009). ''Chanting down the new Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean'' (The anthropology of Christianity). Berkeley, CA: University of California Press.
*F. E. Guadeloupe (2013). ''Curaçaoans on the question of home: the lure of autochthony and its alternatives''. Den: L. Lewis (Ed.), ''Caribbean sovereignty, development and democracy in an age of globalization'' (pag. 189-207). New York: Routledge.
*F. E. Guadeloupe & V. A. de Rooij (2014). ''Pimping and the deconstruction of the natural: a perspective from Saint Martin and Sint Maarten (SXM)''. Den: ''Women's Studies International Forum, 43'', 5-12
*F. E. Guadeloupe (2015, september 10). ''The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe''.<ref>{{Cite web|title = The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe|url = http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|website = sxmislandtime.com|access-date = 2015-11-24|archive-date = 2015-11-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20151125121956/http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|url-status = }}</ref> ''Sint Maarten Island Times''
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Aruba]]
------------
Guadeloupe a traha na diferente universidatnan grandi na Hulanda i ta afiliá komo investigador senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser tambe profesor i investigador na Universiteit van Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproksimadamente) el a sirbi komo presidente di University of St. Martin (USM) na Philipsburg, Sint Maarten. Su periodo komo presidente a termina despues di hurakan Irma (2017), ku a forsa e sera temporariamente e institushon.
Su investigashon ta konsentrá riba:
Nocionnan popular di pertenensia nashonal
Diversidat kultural i identidat religioso
Influensia di kapital global i rasismo kolonial
Representashon di berdat den medio di komunikashon
El a hasi investigashon den Sint Maarten/Saint Martin, Kòrsou, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brasil i Hulanda.
Un di su obranan mas konosí ta:
Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009)
Aktualmente, su investigashon ta inkluí estudio riba reto klimátiko den e Karibe Hulandes, ku un enfoke riba kultura popular i herensia kultural.
Leerstoel di Reino-relashonnan
Na mei 2024, Ministerio di Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) di Hulanda a anunsia e establishemento di dos nobo leerstoelnan pa estudio di Reino-relashonnan. Universiteit Leiden i KITLV/Universiteit van Amsterdam a wòrdu selekshoná komo institushonnan anfitrion.
Dr. Francio Guadeloupe a wòrdu nombrá komo titular di e leerstoel Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties pa KNAW/KITLV/UvA.[4] E nombramentu aki a wòrdu aprobá pa e Consehonan di Bestur di e universidatnan involukrá.
Na 12 di mart 2026 el a aseptá ofisialmente e leerstoel ku un diskurso inaugural.
------------
* Guadeloupe, former dean of the University of St. Martin (USM),
* Francio Guadeloupe is a senior researcher and staff member of the KITLV. A Social & Cultural Anthropologist by training, Dr. Guadeloupe has worked at all the major universities in the Netherlands. He served for four years as the President of the University of St. Martin (USM), until hurricane Irma led to the temporary closure of the institution on the bi-national island of Sint Maarten and Saint Martin. He is currently the chair of the project ‘Island(er)s at the Helm: Co-creating research on sustainable and inclusive solutions for social adaptation to climate challenges in the (Dutch) Caribbean‘.
Guadeloupe’s principle areas of research have been on the manner in which popular understandings of national belonging, cultural diversity, religious identity, and mass media constructions of truth, continue to be impacted by colonial racisms and global capital. He has pursued these interests in his research and publications on social processes on the bi-national island of Saint Martin & Sint Maarten (St. Martin), Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazil, and the Netherlands. He is the author of the monograph, Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009). Dr. Guadeloupe is currently embarking on a study of climate challenges in the (Dutch)Caribbean from a popular culture and cultural heritage perspective.
Francio Guadeloupe (Aruba, 1971) kwam op zijn achttiende van de Antillen naar Nederland. Hij werkte als opbouwwerker en studeerde culturele antropologie en ontwikkelingsstudies in Nijmegen en Amsterdam. Als antropoloog is hij momenteel verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.
Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk
Nieuwsbericht | 23-05-2024 | 16:19
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk. Er komt een leerstoel politicologie/bestuurskunde en een leerstoel antropologie/sociologie.
De Universiteit Leiden en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV), in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam (UvA), zijn geselecteerd als vestigingsplaatsen voor de leerstoelen. De Universiteit Leiden zal de leerstoel politicologie/bestuurskunde bekleden en KITLV/UvA de leerstoel antropologie/sociologie.<ref>https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk</ref>
Leerstoelhouders
De Colleges van Bestuur van de UvA en de Universiteit Leiden hebben het voorstel tot de benoeming van hun kandidaat goedgekeurd. Sociaal en cultureel antropoloog, onderzoeker dr. Francio Guadeloupe wordt de leerstoelhouder Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties voor de KNAW/KITLV/UvA. Dr. Wouter Veenendaal, universitair hoofddocent Vergelijkende politicologie bij het Instituut Politieke Wetenschap van de Universiteit Leiden, wordt leerstoelhouder Democratische Vertegenwoordiging in het Koninkrijk voor de Universiteit Leiden. Hij zal bij het KITLV in Leiden worden gedetacheerd.
* [https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
--------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = Pieter van Stuivenberg
}}
'''Pieter Anthonie van Stuivenberg''' (☆ [[14 di aprel]] [[1905]] na Geldermalsen, [[Hulanda]] – † [[11 di aprel]] [[1985]] na Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero [[Hulanda|hulandes]] ku a traha na [[Kòrsou]] i [[Aruba]].<ref name=:"0">{{citeer web|url=https://www.archiefvriend.com/index.php/ons-kwartaalblad/artikelen-uit-ons-blad/152-stuivenberg|titel=Pieter Antonie van Stuivenberg, architect|auteur=Christel Monsanto|werk=De Archiefvriend|datum=september 2022|bezochtdatum=2026-02-17}}</ref> Durante [[siglo 20|siglo binti]] su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno riba e dos isla.
==Biografia==
===Bida i Karera===
Van Stuivenberg a bai Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di Asosiashon di Arkitektonan (Bond Bouwkundigen Utrecht B.B.U.). Despues, el a studia ingenieria di awa pa tres aña i, na 1927, a kuminsá traha pa e suministro di Awa Provinsial di Nort-West Brabant. Mandá pa Kòrsou pa e Departamentu di Kolonia, Van Stuivenberg a djòin e Servisio Nashonal di Suministro di Awa di Antia Hulandes (LWV) dia 1 di mart 1928, komo hefe di e departamentu tékniko.<ref>{{citeer boek|url=http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|titel=Watertoren ta simbolo di desaroyo y modernisacion di e Aruba di antaño y Aruba di awe|uitgever=Diario|datum=21 maart 2013|access-date=1 oktober 2018|archiefdatum=13 september 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180913002413/http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|dodeurl=ja}}</ref> For di 1 di yanüari 1948, e tabata direktor, despues di R.J. (Shon Hensie) Beaujon. Riba su hubileo di plata na 1953, el a wòrdu rekonosé pa su trabou importante komo Kabayero (''Ridder'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Despues di su retiro na 1955, el a repatriá pa Hulanda, pero sinku aña despues el a establesé su mes bèk na Kòrsou kaminda e tabata manehá un konsultancy finansiero, tékniko i ekonómiko.<ref>Amigoe, 3 december 1960, advertentie Anbeadex NV, pag. 4</ref>
El a fayesé dia 11 di aprel 1985 na Hulanda, poko promé ku el a hasi ochenta aña di edat.
===Edifisionan===
Komo arkitekto, van Stuivenberg tabata hopi produktivo, tantu paden komo pafó di su karera profeshonal. Por ehempel e diseño di tur edificio di LWV na Aruba y Kòrsou, , construí entre 1930 i 1950, ta wordo atribuí na dje. E edifisionan aki tabata inkluí ofisina, depósito, fasilidat di almasenamentu, tanki i torennan di awa.<ref>{{citeer boek|url=http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|titel=Gedenkboek Landswatervoorziening Nederlandse Antillen 1928-1953|uitgever=Verenigde Drukkerijen Planeta, Haarlem|datum=september 1952|page=67|archiefdatum=2020-12-01|bezochtdatum=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201201202145/http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|dodeurl=ja}}</ref> Tambe el a diseñá residensia privá, ofisina i teaternan.
Su obranan ku tin status di monumento protehá òf ku ta riba e lista di nominashon ta:<ref name=:"0"/><br>
{{ABW}}
* [[Tanki di Kibaima]] (1932)
* [[Watertoren San Nicolas]], Bernardstraat, [[Sint Nicolaas (Aruba)|San Nicolas, Aruba]] (1939)
* [[Watertoren Oranjestad]], J.G. Emanstraat, [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad, Aruba]] (1939)
* Dieselstraat?
{{CUW}}
* fasilidat di almanementu na [[Scharloo]]
* tanki di awa di LWV na [[Seru di Ararat]]
* edifisio KNSM, Breedestraat, [[Willemstad]] (1939)
* [[Cinelandia]] aan het Hendrikplein te [[Pietermaai]], Willemstad, Curaçao (1941)
* Teater Westend na [[Plasa Brion]], [[Willemstad]] (1941, desmantelá)
* Edifisio prinsipal di AquaElectra na Mundo Nobo, Willemstad (1952) i dos kas riba e tereno (1953)
* Kompleho di showroom Palais Royal na Salinja (1953)
* kasnan na Kintjan
== Estilo arkitektóniko ==
Van Stuivenberg tabata un eksponente di arkitektura modernista, ku a surgi i floresé na [[Oropa]] entre 1920 i 1940. E estilo aki ta karakterisá pa su lucha pa funshonalidat. Materialnan manera staal i beton a hasi konstrukshonnan nobo posibel, permitiendo edifisionan pa haña propósitonan spesífiko manera fábrika, ofisina, sine òf hospital<ref>{{citeer web|url=http://www.knipselkrant-curacao.com/amigoe-aqualectra-fabriek-moet-beschermd-monument-worden/|titel=Amigoe, "Aqualectrafabriek moet beschermd monument worden"|datum=21 juli 2016| }}</ref>. Tabata hustamente danki na arkitektura modernista ku Van Stuivenberg por a permití su mes libertat artístiko den su diseñonan. E dos torennan di awa riba Aruba y e dos teatronan riba Curaçao ta un mescla di e estilonan di arkitektura moderno y Art Deco Tropical di [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]].
== Tunel bou di bahia di Santa Ana ==
Huntu ku Frans van Drimmelen, hefe di LWV (Nederlandse Waterbeheerbureau) na Aruba, Van Stuivenberg a diseña un tunnel bou di [[Bahia di Santa Ana]]. E tùnel lo a konektá e distritonan di Willemstad, [[Punda]], i [[Otrobanda]], di dia i anochi, sin interupshon di tráfiko riba tera òf riba laman. El a presentá e plan revolushonario aki na Parlamento Kolonial na 1943 komo un alternativa pa e servisio di ferry i e brug di ponton, [[Brùg di ponton|Brug di Reina Emma]]. Un konekshon di brug fiho, e brug haltu di Reina Juliana, no a wòrdu realisá te na 1974<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010460883:mpeg21:a0127 Amigoe, "De geschiedenis van de brug" (29 april 1974)]</ref>.
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Stuivenberg, Pieter van}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
Pieter Anthonie van Stuivenberg (☆ 14 di aprel 1905, Geldermalsen, Hulanda – † 11 di aprel 1985, Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero hulandes ku a traha largamente na Kòrsou i Aruba. Su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno den e Antianan Hulandes durante siglo binti.
Bida i karera
Van Stuivenberg a sigui su formashon na Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di e Bond Bouwkundigen Utrecht (B.B.U.). Despues el a studia ingenieria di awa pa tres aña.
Na 1927 el a kuminsá traha pa e suministro di awa Provinsial di Nort-West Brabant. Dia 1 di mart 1928 el a wordo manda pa Kòrsou pa traha na e Landswatervoorzieningsdienst (LWV) di e Antianan Hulandes komo hefe di e departamentu tékniko.
For di 1 di yanüari 1948 el a bira direktor di LWV, sucediendo R.J. Beaujon. Durante su periodo di trabou el a kontribuí fuertemente na modernisashon di e sistema di suministro di awa na Kòrsou i Aruba.
Na 1953, durante su hubileo di 25 aña di servisio, el a wordo distingui komo Ridder den de Orde van Oranje-Nassau pa su merito profesional.
Despues di su retiro oficial na 1955 el a bolbe Hulanda, pero algun aña despues el a regresá Kòrsou kaminda el a maneha un ofisina di konsultoria finansiero, tékniko i ekonómiko.
El a fayesé na 11 di aprel 1985 na Hulanda, tres dia promé di su 80 aña di edat.
Obra arkitektóniko
Komo arkitekto, Van Stuivenberg tabata responsabel pa un gran cantidad di proyecto infrastructural i arkitektóniko, principalmente relashoná cu suministro di awa, pero tambe teatro, edifisionan komersial i residensial.
Aruba
Entre su obranan mas konosí na Aruba ta:
Tanki di Kibaima (1932)
Watertoren San Nicolas (Bernardstraat, 1939)
Watertoren Oranjestad (J.G. Emanstraat, 1939)
Varios edifisio tékniko di Landswatervoorzieningsdienst
E torennan di awa na Aruba ta konsiderá komo ikononan di arkitektura moderno na e isla.
Kòrsou
Na Kòrsou su obranan inkluí:
Fasilidat di almanamentu na Scharloo
Tanki di awa na Seru di Ararat
Edifisio KNSM (Breedestraat, Willemstad, 1939)
Cinelandia (Hendrikplein, Pietermaai, 1941)
Teatro West End (Plasa Brion, 1941; posteriormente desmantelá)
Edifisio prinsipal di Aqualectra na Mundo Nobo (1952)
Showroom Palais Royal na Salinja (1953)
Diferente kasnan residensial na Kintjan
Varios di e edifisionan aki tin status di monumento protehá òf ta riba lista di patrimonio.
Estilo arkitektóniko
Van Stuivenberg tabata influensiá pa arkitektura modernista, un movimiento ku a florecé na Oropa entre 1920 i 1940. E estilo ta enfoká riba:
Funshonalidat
Uso di beton i staal
Forma simplifiká
Elementonan geométriko
Den su obranan na Karibe el a adapta e modernismo na klima tropikal, creando un meskla entre modernismo europeo i influensianan di Art Deco tropical.
Su torennan di awa i teatronan ta mustra claramente e kombinashon aki di funshonalidat tékniko i ekspreshon arkitektóniko.
Proyekto di túnel bou di bahia di Santa Ana
Huntu ku Frans van Drimmelen, Van Stuivenberg a presenta na 1943 un plan pa un túnel bou di Bahía di Santa Ana na Willemstad. E proyecto lo a konektá Punda i Otrobanda sin dependé di e pontonbrug (Brug di Reina Emma) ni ferry.
E plan no a wordo realisá. Finalmente, e konekshon permanente entre e dos banda di Willemstad a keda realidat cu e konstrushon di Brug di Reina Juliana, inaugura na 1974.
Signifikashon historiko
Van Stuivenberg su trabou a kontribuí significativamente na:
Modernisashon di suministro di awa
Desaroyo urbano
Integrashon di arkitektura moderno den e Antianan Hulandes
Su torennan di awa i edifisionan públiko ta te awe parte importante di e paisaje urbano di Aruba i Kòrsou.
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
[[File:0100-Hoofdgebouw-Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Edifisio prinsipal di e Eksposishon]]
[[File:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
[[File:0119-Poppen in klederdrachten-Nationale tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Popchinan ekshibí di Surnam i Antias den ekshibishon]]
[[File:Sassa, Mulatsche vrouw-Nationale Tentoonstelling Vrouwenarbeid 1898-4681-cropped.tif|thumb|Muhe mulato di Surnam na ekshibishon]]
'''''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''''' ta un publikashon na [[hulandes]] di 1898, kompilá pa Louis Constant van Panhuys, i publiká na okashon di e ''Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid'' (Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé) di 1898 na [[Den Haag]]. E publikashon tabatin komo meta pa informá e públiko hulandes, i hende muhé en partikular, tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e [[kolonia]]nan karibense, partikularmente [[Sürnam]] i [[Kòrsou i Dependensianan|Kòrsou]].
== Konteksto ==
E tomo a wòrdu publiká pa e komishon di Sekshon Antias, parti di e organisacion di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé. E eksposishon aki tabata tin komo meta pa hasi labor di hende muhé visibel i pone enfasis riba nan kontribushon sosial, tantu na [[Hulanda]] komo den su kolonianan ultramar.
Editor di e buki tabata L.C. van Panhuys (1869-1949), un alkalde hulandes i funshonario na Departamento di Kolonianan, kende a kompilá e diferente kontribushon i sketchnan. E publikashon a sirbi tantu komo un rekurso informativo komo un rekordatorio duradero di e partisipashon di Antias den e eksposishon.
E terminologia i deskripshonnan den ''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie'' ta reflehá e perspektiva kolonial i etnográfiko di fin di [[siglo 19|siglo diesnuebe]]. Konsepto i karakterisashonnan di gruponan di poblashon i ròlnan di género ta wòrdu konsiderá antikuá òf problemátiko den historiografia kontemporáneo. E artíkulo aki ta usa e terminologia aki solamente pa ilustrá e fuente original.
--
'''Muhénan na Antillas Hulandes''' a wòrdu publiká pa e Komité di Sekshon di Indianan Oksidental komo parti di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé na Den Haag na 1898. E publikashon su propósito tabata pa informá hende muhé na Hulanda tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e kolonianan di India Oksidental Hulandes, partikularmente Surinaçao.
E kompilashon i edishon di e kolekshon tabata kompletamente responsabilidat di Louis Constant van Panhuys, kende a trese huntu vários kontribushon i sketch den un solo obra amplio. Aunke a institui subcomisionnan na Surinam y Curaçao pa sostene e exposicion localmente y colecta materialnan, e contenido y structura di e coleccion ta completamente responsabilidad di Van Panhuys. E subkomishonnan asina a hunga un ròl organisatorio i ta prinsipalmente di importansia kontekstual pa e kuadro institushonal di e publikashon.
---
== Kontenido ==
E buki ta konsistí di vários kapítulo temátiko. E kapítulo di apertura ta duna konseho práktiko pa hende muhé [[Oropa|oropeo]] ku saliendo for di Hulanda kier establesé nan mes den e kolonianan di Karibe. E ta trata kondishonnan di bida, tareanan di kas i etiketa sosial.
E siguiente kapítulonan ta ofresé un deskripshon general di e teritorio, [[poblashon]] i kultura di Sürnam i e islanan di Karibe denter di e imperio kolonial hulandes.
Tambe e buki ta kontené datonan estadístiko riba enseñansa na Sürnam. Por ehèmpel, e ta menshoná ku na 1896 e kolonia tabatin 54 skol ku 7.139 studiante, inkluyendo 3.453 mucha muhé. Tambe ta pone atenshon na introdukshon di enseñansa obligatorio na 1877 i na inisiativanan manera e banko di spar pa skol, ku a keda introdusí na 1882.
=== Hende muhé den e kolonianan ===
Mayoria di e volúmen ta dediká na e posishon i aktividatnan di hende muhé. Lo siguiente ta wòrdu deskribí susesivamente:
* hende muhé di poblashonnan urbano i rural na Sürnam;
* hende muhé referí na nan den e publikashon komo Bush Negresses (awendia referí na nan komo hende muhé Maroon);
* hende muhé di komunidatnan indígena.
E outornan ta deskribí práktikanan di kuido, kriansa di yu, nutrishon i trabou, inkluyendo agrikultura, trabou di kas i komersio. Tambe nan a trata profesionnan di hende muhé manera edukadó, enfermero, labado di paña, komersiante, i portero.
== Resepshon ==
E publikashon a risibí resensianan positivo den prensa hulandes na 1898. Artíkulonan den korant a elogiá e obra komo informativo i aksesibel i a enfatisá ku e tabata kontené detayenan ku tabata poko konosí bou di e públiko hulandes. E revisornan a konsiderá e kolekshon un kontribushon eksitoso na e ophetivonan di e eksposishon, esta oumentá konosementu tokante labor di hende muhé i kompromiso sosial, inkluso pafor di Hulanda.
== Signifikado ==
E publikashon ta wòrdu konsiderá un dokumento kultural i sosial oportuno. E ta ofresé bista riba puntonan di bista kolonial riba hende muhé, trabou i kuido, i ta konstituí un fuente balioso pa investigashon riba relashonnan di género kolonial, práktikanan di kriansa i formanan di organisashon sosial di antaño na Sürnam i Kòrsou.
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Historia]]
-----
'''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''' was een boekuitgave bestemd voor [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]] in 1898, en welk inhoud bijeenverzameld werd door [[Louis Constant van Panhuys]].
== Achtergrond ==
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. van Panhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curacao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgave is de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
== Inhoud ==
In het eerste hoofdstuk wordt aan Europese dames die uit het moederland naar de West vertrekken, adviezen verstrekt, terwijl het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende Caribische eilanden. In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over de aard, de positie en de werkzaamheden van vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de bosnegerin en de Indiaanse vrouw.
{{Appendix}}
''De Vrouw in Nederlandsch West‑Indië'' is een bundel uitgegeven ter gelegenheid van de [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], welke in 1898 in [[Den Haag]] plaatsvond. De bundel werd samengesteld door jhr. L. C. van Panhuys namens de West‑Indische Rubriekcommissie. De publicatie had een tweeledige doel: enerzijds de belangstelling van vrouwen in Nederland te wekken en te stimuleren voor de koloniën Suriname en Curaçao, en anderzijds als een blijvende herinnering aan de expositie zelf.
==Achtergrond==
Samenkomst en doel
De bundel is uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie, onderdeel van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. De redactie vond plaats onder auspiciën van jhr. L. C. van Panhuys.
Doelstelling:
*Vrouwen uit Nederland kennis laten maken met het leven en werk van vrouwen in de West-Indische koloniën.
*Een blijvende aandenken bieden aan het thema-onderdeel van de tentoonstelling.
📝 Inhoud
Hoofddeel I
Adviezen voor Europese vrouwen die overwegen naar de koloniën te verhuizen.
Hoofddeel II & III
Algemeen beeld van land, cultuur en bevolking in Suriname en diverse Caribische eilanden.
Specifieke portretten van vrouwen uit de koloniën
De Surinaamse ‘bosnegerin’ met details als borstvoeding en traditionele voedingspraktijken.
„…zij zoogt haar kind, maar geeft het ook bananenmeelpap (‘gongote’) zodat de baby zich niet meer kan bewegen …”
Van Panhuys vergelijkt deze gewoonte met Nederlandse vrouwen die jenever gebruikten om hun baby te kalmeren (p. 32).
De Indiaanse vrouw
Algemene positie en taken van vrouwen uit de volks- en plattelandsgemeenschappen, waaronder onderwijs, zorg en landbouw.
Beroepsleven van vrouwen
Vrouwen als onderwijzeressen, verpleegsters en vooral landbouwers — op plantages én eigen gronden.
Onderwijs in Suriname (1877 leerplicht, 1896: 54 scholen, 7.139 leerlingen, waaronder 3.453 meisjes).
Schoolspaarbank (geïntroduceerd 1882 – populair bij leerlingen).
Overige beroepen: wasvrouw, koopvrouw, lastdraagster.
==Belang van de publicatie==
Cultureel en sociaal document: biedt unieke, tijdgebonden inkijk in de levens- en arbeidsomstandigheden van vrouwen in koloniaal Suriname en Curaçao.
Voorlichting en propaganda: bedoeld om vrouwen uit de metropool te informeren én te werven voor verbinding met de koloniën.
Historische bron: waardevol voor onderzoek naar koloniale genderrollen, dagelijkse zorgpraktijken en vroege sociale interventies zoals onderwijs en spaarbanken.
==Suggesties voor afronding==
Overweeg nog een kort slot waarin je de publicatie plaatst in zijn tijdgeest (burgerlijke moraal rond 1900, koloniale verhoudingen, rol van georganiseerde vrouwenbewegingen).
-----
==Nabeschouwing==
=== Het perspectief van de vrouw in West-Indië ===
Hoewel De vrouw in Nederlandsch West-Indië werd samengesteld door jhr. Louis Constant van Panhuys en gericht was op bezoekers van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898, biedt het werk ook waardevolle informatie over de beleving van arbeid, zorg en onderwijs vanuit het perspectief van vrouwen in de West-Indische koloniën, met name Suriname en de Nederlandse Antillen.
=== Zelfstandigheid en arbeidsethos ===
Vrouwen in de koloniën waren actief in de landbouw, zowel op plantages als op eigen grond. Ze verrichtten zwaar fysiek werk en droegen aanzienlijk bij aan de lokale economie. Volgens het boek schroomden deze vrouwen niet voor het "zwaarste werk" en was hun arbeid van onmiskenbaar belang voor het gezinsinkomen.[1]
=== Zorg en culturele tradities ===
De publicatie beschrijft ook moeders en zorgverleners, met onder meer aandacht voor het zogen en voeden van kinderen. Een voorbeeld is de bosnegerin, die naast borstvoeding gebruik maakte van traditionele pap zoals "gongote" om baby's te voeden. Dit gebeurde soms zo intensief dat baby's nauwelijks konden bewegen. Hoewel het lokale gebruik door koloniale autoriteiten werd afgeraden, toont het een zelfstandige vorm van zorg en kennis.[1]
=== Onderwijs en emancipatie ===
In Suriname werd al in 1877 leerplicht ingevoerd. Het boek noemt 54 scholen met ruim 7000 leerlingen in 1896, waarvan 3453 meisjes.[1] Vrouwen werkten als onderwijzeres en stimuleerden scholing, waarmee ze een centrale rol speelden in de opvoeding en intellectuele ontwikkeling van de gemeenschap.
=== Economische diversiteit ===
West-Indische vrouwen waren niet enkel werkzaam als landbouwers of onderwijzers, maar ook als wasvrouw, koopvrouw, verpleegkundige of draagster. Deze economische veelzijdigheid weerspiegelt hun belangrijke maatschappelijke rol.[1]
Ondanks de paternalistische toon biedt het boek een uniek inkijkje in het leven van vrouwen in de koloniën. Hun arbeid en maatschappelijke betrokkenheid verdienen erkenning als fundamenteel onderdeel van de koloniale geschiedenis.
== Bronnen ==
[1] L.C. van Panhuys, De vrouw in Nederlandsch West-Indië (1898). Uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Digitale versie beschikbaar via Delpher.nl.
----------
==[[Louis Constant van Panhuys]]<ref>https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000903142:mpeg21:a00008|werk=Dagblad van Zuid-Holland en 's Gravenhage|titel=Wetenschap|datum=19 juli 1898</ref>==
[[Bestand:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. vanPanhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curapao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgaveis de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
Het eerste hoofdstuk bevat eenige raadgevingen aan Europeesche dames die naar de West vertrekken, terwijl in het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende eilanden.
In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over den aard, de positie en de werkzaamheden der vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de boschnegerin en de Indiaansche vrouw.
Deze schetsen bevatten bijzonderheden, die stellig weinig of niet bekend zijn.
Zoo lezen wij op pag. 32, „de boschnegerin zoogt haar kind altjjd zelf, doch houdt er bovendien nog een eigenaardige voedingsmethode op na, die ook onder de beschaafde negerinnen nog wel in zwang is, hoewel bv. de politie te Paramaribo het tegengaat, het zoogenaamde K e m ti-p i k i e n. Het kind wordt dan namelijk zoo volgegoten met bananenmeelpap (gongote)
dat het zich niet meer kan verroeren en het buikje gespannen staat als een trom.” Wat de reden van deze meer dan overdadige spijziging is wordt niet vermeld, we veronderstellen dat het een middel is om de kleinen zoet te houden, zooals in ons vaderland sommige vrouwen uit ’t volk hun zuigelingen wel stil houden met een teugje jenever.
De laatste hoofdstukken zijn gewijd aan de werkzaamheden der West-Indische vrouwen. De vrouwen aldaar zijn hoofdzakelijk onderwijzeressen, pleegzusters of landbouwsters. De laatstgenoemden zijn natuurlijk het talrijkst. Deze landbouwsters werken op plantages of op hun eigen grondjes en zien niet op tegen het zwaarste werk.
Ook aangaande het onderwijs in de WestIndische koloniën bevat het boekje interessante mededeelingen. Reeds in het jaar 1877 is de leerplicht in Suriname ingevoerd. Deze kolonie bezat in December 1896 54 scholen met 7139 leerlingen, waarvan 3453 meisjes.
In 1882 heeft men in Suriname een schoolspaarbank ingevoerd, waarvan een druk gebruik wordt gemaakt.
Behalve door de reeds genoemde beroepen voorzien de vrouwen in haar onderhoud als waschvrouw, koopvrouw, lastdraagster enz.
Wij hopen, dat het boekje in veler handen moge komen en dat het moge bijdragen om de kennis te vermeerderen van onze, bij het publiek nog zoo weinig bekende West-Indische koloniën en vooral dat de vrouwen ook hier haar zegenrijken invloed zullen doen gelden en meewerken tot den bloei van deze schoone gewesten.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------
{{infobox empresa| variante = c
| nomber = Spritzer & Fuhrmann
| alias = Jewelers of the Caribbean
| sede = [[Willemstad]], Korsou
| funda = 1927
| fundado = Wolf Spritzer<br>Charles Fuhrmann
| pais = [[Antias Hulandes]]
| imagen = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| descripcion = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955).
| sede =
| empleado = ± 500 (1977)
| zona = Karibe Hulandes
| activo = 1927 - 1990
| producto =
| sector = hoyeria
| industria=
}}
{{Multiple image
| total_width = 275
| direction = horizontal
| align = right
| header_align = Center
| header = Spritzer & Fuhrmann
| border = infobox
| image1 = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| image2 = De versierde etalage van juwelier Spritzer en Fuhrmann aan het Da Costa Gomezple, Bestanddeelnr 252-3761.jpg
| footer = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955)
| footer_align = center
}}
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un empresa [[Antias Hulandes|antiano]] di hoyeria i artíkulonan di luho di gran reputashon den Karibe i mas ayá durante [[siglo 20|siglo binti]], ku sede na [[Kòrsou]] i un kadena di sukursalnan signifikativo den [[Karibe Hulandes]].<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2026-01-04}}</ref>
== Orígen i formashon ==
Na 1927, e artesano di oloshi húngaro Wolf Spritzer (1889–1953) a establesé su mes na Kòrsou, kaminda el a kuminsá traha den un lokal chikí na [[Willemstad]].[2] Poko despues, el a forma un asosiashon ku Charles Fuhrmann (1906–1989), un smet di oro di orígen [[Rumania|rumano]] ku a emigrá pa [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] na 1929.[1]
Nan kolaborashon a kondusi na e fundashon di ''Relojeria Alemania'' na Handelskade, [[Punda]], loke a bira e base di e futuro imperio empresarial ''Spritzer & Fuhrmann''. E negoshi a krese rapidamente danki na e artesania di altu kalidat i e demanda kresiente for di turismo, en particular di bishitantenan for di Merka ku yega na Korsou via barkunan di krusero.[3]
Na 1948, despues ku Spritzer a baha ku penshun, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
== Desaroyo na Kòrsou ==
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a bira un grupo empresarial diversifiká, ku un kadena di tiendanan spezialisa den:
* hoyeria i oloshi
* artíkulonan di luho (kristal, porselana i plata)
* optika
* tayernan propio pa smet di oro i reparashon di oloshi
Durante e añanan di Segunda Guera Mundial i e periodo despues, militarnan i mariniernan merikano stacioná na Curaçao tabata un grupo di klientela importante. Despues di 1945, e turismo di kompra a aumenta notablemente ku e yegada regular di barkunan di pasahero, loke a kontribuí na e ekspanshon di e sortimentu i e apertura di departamentunan separá, manera optika.[3]
Na añanan 1950, e kompania a konsolidá su presensia den Willemstad ku e konstrukshon di un edifisio prinsipal nobo na e skina di Helfrichplein i Breedestraat, diseñá pa e arkitekto J. Fresco i inaugura dia 23 di desèmber 1954.[5] E edifisio, konosí pa su kariyon, a bira un landmark urbano i un atrashon turistiko.[1][6]
== Ekspanshon ==
Paralelamente ku su kresementu na Curaçao, Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su aktividatnan pa otro isla di Antias Hulandes.
E ekspanshon a kuminsá cu Aruba, kaminda: e promé tienda a habri na Oranjestad na 1930
un di dos punto di benta a sigui na San Nicolas na 1939[4]
Despues di Segunda Guera Mundial, e kadena a sigui ekspandé pa Sint Maarten, kaminda un promé tienda a habri na Philipsburg na 1961, ku varios punto di benta adicional den añanan siguiente
Bonaire, kaminda e promé punto di benta a habri na Hotel Bonaire na 1963[3]
Na su punto mas haltu, Spritzer & Fuhrmann tabatin mas ku trinta tienda riba Curaçao, Aruba, Bonaire i Sint Maarten.[2]
Banda di e presensia den Antias Hulandes, e kompania a habri un ofisina di servisio na Manhattan, New York, den añanan 1950. Na 1960, e filial aki a wòrdu amplia cu un tayer moderno pa oloshi i hoya, loke a kontribuí na e reputashon internacional di e kompania i na e imagen di Antias Hulandes komo destinashon di artesania i luho.[3]
Na 1977, rònt di su sinkuenta aniversario, Spritzer & Fuhrmann tabata un di e dunadónan di trabou mas grandi den Antias Hulandes, ku mas ku 500 empleado.[1]
== Ultimo añanan ==
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá enfrenta un kaida progresivo den entrada. Dia 5 di sèptèmber 1989, e gerensia a anunsiá oficialmente di sera i likida e kompania despues di 62 aña di operashon.[7] Den e komunikado di prensa, e kompania a sita varios faktornan, entre otro: e desaparishon di turismo di kompra, e kaida di turismo krusero i desaroyonan ekonomiko na Venezuela, kambio den patronchi di konsumo.
Na 1990, Spritzer & Fuhrmann a sera definitivamente tur su tiendanan.[1][4]
== Premio i legado ==
Durante su existencia, Spritzer & Fuhrmann i su lider Charles Fuhrmann a risibí varios rekonosementu, entre otro:
* Diamonds International Award (1959, 1960 i 1961)
* Nombramentu komo hofleverancier di Kas Real (1967)[1]
* Emishon di un seyo di pòst konmemorativo na Antias Hulandes pa e 50 aniversario di e kompania (1977)[4]
E legado di Spritzer & Fuhrmann ta reflehá tambe den su rol komo centro di entrenamentu i edukashon di personal lokal, en particular den diseño di hoya, optika i artesania.[4][1] E archivonan di e kompania ta wardá awor na Archivo Nashonal Kòrsou.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
------------------
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un kadena antiano di hoyeria renombra den Karibe i rond mundu, ku a originá na [[Kòrsou]] i a ekspandé den [[siglo 20|siglo binti]] den un kadena di sukursalnan riba vários isla den Karibe Hulandes.<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
== Historia ==
Na aña 1927, e trahadó di oloshi di [[Hungria]], Wolf Spritzer (1889-1953), a establesé su mes na Kòrsou. Poko despues, el a kuminsá traha huntu ku e hoyero di oro Charles Fuhrmann (1906-1989), kende a emigrá di [[Rumania]] pa [[Antias Hulandes]].<ref>{{citeer web|titel=S & F-grondlegger op 83-jarige leeftijd overleden Charles Fuhrmann: bouwer van een juweliers-imperium|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-11-02|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-01-03|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642610:mpeg21:p002}}</ref><ref name="archiefvriend" /> Nan habilidatnan komo komersiante i spesialmente nan artesania pronto a kondusí na e apertura di un negoshi floresiente "Relojeria Alemania" riba Handelskade na [[Punda]] i e inicio di e imperio empresarial "Spritzer & Fuhrmann".
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a krese bira un imperio consistiendo di un kadena di tienda specialisa den hoyeria y regalo, articulo di luho manera kristal i porselana di marka oropeo, optica, ademas di un propio tienda di oro, y tayernan di reparacion di oloshi. Esaki tabata danki na e [[turismo krusero]] for di [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]].<ref name=":1"/> Wanneer het schip binnenliep in de haven van Curacao maakte hij van de gelegenheid gebruik hier juwelen, horloges, camera's, parfums, likeuren en andere artikelen te kopen die goedkoper waren daarin zijn eigen land.
Despues ku Spritzer a baha ku penshun for di negoshi aktivo na 1948, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
=== Ekspansion ===
Durante e crisis economico, nan tabata bende klòk y oloshi, entre otro articulonan, na Aruba. E promé tienda a habri na Oranjestad na 1930, i un di dos tienda na [[San Nicolas]] a sigui na 1939.<ref name="newsaruba2007">{{Citeer web |url=https://archive.org/download/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC.pdf |titel=Seventeen years after closing its doors, Spritzer and Fuhrmann hold their first reunion |website=The News Aruba |datum=2007-06-30 |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>[[File:Slijpmachine bij de firma Spritzer & Fuhrmann in Willemstad, Bestanddeelnr 252-3290.jpg|thumb|left|180px|Tayer di optika S & F ku mashin pa sleip glas. (1955)]]
Despues di [[Di Dos Guera Mundial]], Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su tiendanan signifikantemente. Di akuerdo ku un retrospektiva di 2007, e kadena eventualmente tabatin mas ku trinta tienda na Curaçao, Aruba, Bonaire, i Sint Maarten, i tambe tabatin un filial di servisio na Manhattan, [[New York City|New York]].[2] Rònt di su di sinkuenta aniversario na 1977, e kompania a wòrdu sitá komo un di e dunadónan di trabou mas grandi na Antia Hulandes, ku mas ku 500 empleado.<ref name="archiefvriend" />
Spritzer i Fuhrmann a habri un ofisina na New York den añanan 1950, kaminda na 1960 nan a establesé un tayer di oloshi i hoya bon ekipá. Banda di duna servisio direkto, e ramo aki a kontribuí signifikantemente na e bon boluntat di nos islanan Antiano.<ref name=":1">Omgebouwde garage. "Amigoe". Curaçao, 27-09-1977, p. 9. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639615:mpeg21:p009</ref>
Den añanan sinkuenta, a konstruí un sede nobo na Willemstad riba Helfrichplein (Da Costa Gomezplein)/Breedestraat. E edifisio den estilo architectonico moderno di Korsou, disena pa architect J. Fresco, tabata un atrakshon turistico y a habri dia 23 di december 1954.<ref>In moderne Curacaose stijl Nieuw Spritzer en Fuhrmann-pand fraaie touristische attractie In acht maanden tijd werd kolossase werk uitgevoerd. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 23-12-1954, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404471:mpeg21:p001</ref> E kompania a bira konosí durante e periodo ei pa un kariyon riba e edifisio.[1] Un potrèt di e tienda na Da Costa Gomezplein na Willemstad ta data di òktober 1955.<ref name="nationaalarchieffoto">{{Citeer web |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/fotocollectie/aeb042f6-d0b4-102d-bcf8-003048976d84 |titel=De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op Curaçao |website=Nationaal Archief (fotocollectie) |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
Na fasada di e edifisio tin un kariòn ku tabata sona ....
Na 1961, un tienda nobo a habri na Philipsburg. E kantidat di kamber di hotèl e tempu ei tabata solamente kuarenta! E sukursal di Spritzer i Fuhrmann aki a agregá sinku punto di benta denter di algun aña. Riba e isla aki tambe e grupo di joyeria tabata presente na cuna di turismo. Meskos ta konta pa Boneiru, kaminda Spritzer i Fuhrmann a habri su promé punto di benta na Hotèl Boneiru na aña 1963.<ref name=":1"/>
--
Den e edificio di Amador Maduro na Handelskade, Wolf Spritzer a huur un parti chikito di e localidad unda el a cuminsa cu su trabao como relohero y orfebre. Despues di e yegada di Charles Fuhrmann, e negoshi a wòrdu ekspandé; un bentana a wòrdu kita i remplasá ku dos porta di panel ku dos vitrina plat ku ta kontené e oloshinan. Algun tempu despues, nan por a kumpra henter un kolekshon di joyas serka un bendedó biahero. A tuma e decision pa bende algun di dje riba Aruba, y na 1930, a habri un tienda chikito na Oranjestad. Mientrastanto a muda un edificio nobo na Handelskade, e biaha aki na e otro skina di Windstraat, cu a haya e nomber “Relojeria Alemania”.
Esaki a sigui pa un di dos tienda riba Heerenstraat, e tempo ey e caya comercial principal na Willemstad. E tienda aki a wordo renoba varios biaha. Un di e versionnan mas bunita tabata esun cu e bentananan “Art Deco”. Despues, a agregá kolumnanan na e entrada. Durante e añanan di guera, e militarnan y mariniernan Mericano staciona na Curaçao y Aruba, cu tabata bishita e hafnan, tabata clientenan particularmente popular. Turismo di kompra realmente a lanta vuelo despues di Segundo Guera Mundial, ora ku barkunan di pasahero a kuminsá yega regularmente na Willemstad. E gama di produkto a sigui ekspandé, i un departamentu separá a wòrdu kreá pa produktonan optiko.
E prome tienda y tayer di optica tabata situa riba Heerenstraat. Despues, a establece opticanan na e skina di Breedestraat y Helfrichplein, den Kerkstraat, y den añanan 1970, a habri e “Laboratorio” hopi moderno riba Fokkerweg, unda tambe tabata fabrica lens.<ref name=":1"/>
E tiendanan di joyeria tambe a ekspandé. Na kuminsamentu di añanan 1940, un tienda a muda pa e edifisio di KNSM; el a keda e tienda prinsipal di S&F te na 1954.
Den añanan 1950, un edifisio nobo a wòrdu konstruí na e skina di Helfrichplein i Breedestraat: e “Edifisio Prinsipal.” E piso abou tabata akapará e kolekshon di diamante, joyas di oro i oloshin. E promé piso tabata akapará un departamentu separá pa artíkulonan di plata i un sekshon ku joyas, tas i artíkulonan di regalo platá ku plata i oro. E ofisinanan di maneho tabata situá riba e di tres piso, i e tiendanan di orfebre i relojero tabata riba e di kuater piso. E tienda a bira partikularmente konosí pa su karillon i su sirkuito figural.<ref name=":1"/>
=== Ultimo añanan ===
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá lucha ku un kaida den entrada. Dia 5 di september 1989
e empresa ta emití un komunikado di prensa anunsiando seramentu i likidacion di e kompania despues di 62 aña.<ref>{{citeer web|titel=Juweliersconcern van wereldfaam Spritzer en Fuhrmann verdwijnt|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-09-05|bezochtdatum=2026-01-04|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642749:mpeg21:p002}}</ref> “E gerensia ta anunsiá ku e kompania lo stòp di eksistí den futuro serkano. Pa vários aña el a sufri pèrdidanan signifikante, sinembargo, e reservanan a agotá sin ku e kompania a logra adapta na e sirkunstansianan kambiá. Faktornan kousante e ta sita: e desaparishon di turismo di kompra pa via di kaida den turismo krusero y e desaroyonan ekonómiko na Venezuela, mientras e patronchi di gasta di e klientela tambe a kambia drastikamente. Na 1990, e kompania a sera su portanan definitivamente.<ref name="archiefvriend" /><ref name="newsaruba2007" />
== Premio i rekonosementu ==
Durante añanan, Charles Fuhrmann i e kompania S&F a risibí numeroso premio. Na 1959, 1960 i 1961, e kompania a wòrdu presentá ku e Diamonds International Award. For di 20 di sèptèmber 1967, Spritzer & Fuhrmann ta un suministradó di e Kas Real (''hofleverancier'').<ref name="archiefvriend" /> Na 1977, un seyo di pòst konmemorativo a wòrdu emití na Antia Hulandes pa konmemorá e di sinkuenta aniversario di e kompania.<ref name="newsaruba2007" />
Het bestuur van de Stichting Monumentenzorg reikte in 1968
aan de heer Fuhrmann de plaquette "Tua Res Agitur". uit naar aanleiding v"an de restauratie van interieur en exterieur van de zaak „Europa". Na de restauratie kreeg dit filiaal de toepasselijke naam „Renaissance".<ref name=":1"/>
== Legado ==
Spritzer & Fuhrmann ta konosí pa entrená i eduká personal lokal den áreanan manera diseño di hoya.<ref name="newsaruba2007" /><ref name="archiefvriend" /> Archivonan di e kompania ta aloha den [[Archivo Nashonal Kòrsou]].
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
----------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Lucia Schnog
| alias = Rumbera
| fecha nacemento =
| luga nacemento = {{CUW}}
| alma mater =
| ofishi = bailarina, diseñadó di paña
| aña activo = 1971 - ?
| estilo =
| genero = [[jazz]], balèt klásiko
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Lucia Schnog-De la Fuente''' ta un bailarina, koreografo i artista visual yu di Kòrsou. Na 1988, el a wòrdu premiá ku e [[Premio Cola Debrot]] pa su arte di baile.
== Biografia ==
Tabata Sra. Van Walraven ku a siña Lucia di seis aña su promé pasonan di baile i e goso di balèt.<ref name="Amigoe ">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470122:mpeg21:p009|titel= Lucia: “concurrentie alleen maar bevorderlijk” - Curaçaose opent ballet-school Russische stijl|datum=1971-03-27}}</ref> Añanan despues, el a muda pa e siudat hulandes di Delft pa studia.<ref name="Amigoe " /> El’a kompletá su estudio ku un diploma estatal komo dosente di balèt i bailarina di esenario.<ref name="AmigoeDiCuracao">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470115:mpeg21:p008|titel= Balletstudio|via=Delpher.nl|datum=1971-03-19|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Su spesialisashon ta jazz i balèt klásiko,<ref name="AmigoeDiCuracao" /><ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470229:mpeg21:p006 Advertentie], 6 augustus 1971</ref> i el a siña tambe balèt ruso.<ref name="Amigoe " />
Na Kòrsou bèk, el a funda su mes studio di ballet na mart 1971, yamá Ecole de Danse, ku un lokalidat na Kleermakersweg na Willemstad.<ref name="Amigoe " /> El a proveé e koreografia pa e obra De Fisici, ku a estrená na novèmber di e aña ei.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470307:mpeg21:p005 De Fisici op het scherp van de snede], 5 november 1971</ref> Tambe el a krea presentashonnan di baile pa teater di mucha, manera Prikkebeen na Centro Pro Arte (CPA).<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461117:mpeg21:p003 Prikkebeen. kleurrijk kinderfeest in C.P.A.], 6 maart 1972</ref> Diesocho luna despues di su apertura, su skol di baile ya tabatin 350 studiante.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461465:mpeg21:p003 Ecole De Danse brengt leerlingenuitvoering in Centro Pro Arte], 1 december 1972</ref> El a sigui traha riba presentashonnan hubenil na CPA, manera un seri di musikal na 1975 den kolaborashon ku e Komishon di Konsierto di Jeugd.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998511:mpeg21:p010 Comité Jeugdconcert brengt kindermusical in Antilliaanse sfeer], 11 januari 1975</ref> E tambe a presentá ku su grupo di balèt.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998591:mpeg21:p023|titel= Willemstad – De Apollo Star Dancers|datum=1975-04-17|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un di su promé studiantenan tabata e futuro dramaturgo Roy Colastica.<ref>Norma Infantil y Juventil, [https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Roland Colastica]. [https://web.archive.org/web/20210225195528/https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Gearchiveerd] op 25 februari 2021.</ref>
Na ougùstùs 1979, el a habri su studio di ballet nobo riba Saliña Abaostraat ku Ecole de Danse.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639990:mpeg21:p002 Nieuwe Balletstudio], 25 augustus 1979</ref> Na aprel 1980, el a forma un grupo (semi-)profeshonal na su skol bou di e nòmber ''Antillean Dance Theatre'' (ADT), di kua e i Helma Bakhuis a tuma over e direkshon artístiko. E grupo tabata konsistí prinsipalmente di bailarinnan ku el a entrená for di 1971.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639903:mpeg21:p004 Antillean Dance Theatre 9/10 mei in CPA], 28 april 1980</ref> Helma Bakhuis tambe tabata enbolbí for di inisio di Ecole.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642264:mpeg21:p007 Ecole de Danse], 16 mei 1987</ref> Un luna despues, nan a presentá e promé balètnan di ADT.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639886:mpeg21:p006 Premiere Antillean Dance Theatre - "Kositu" hoogtepunt balletavond in CPA], 12 mei 1980</ref>
Lucia Schnog tambe tabata wòrdu scuchá i mira regularmente den medionan di comunicacion. Na 1979, el a papia tokante e apertura di su studio di balèt nobo den e programa Entrevista na Radio Hoyer.<ref>[[Amigoe]], [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640001:mpeg21:p002 "Interview"] , 7 september 1979</ref> Ku finansiamentu di OKSNA, un dokumental tokante Ecole de Danse a wòrdu trahá i mustra den e ouditorio di biblioteka na òktober 1992.<ref>{{nl}}{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644665:mpeg21:p003|titel= Documentaire over 20 jaar balletschool Ecole de Danse|datum=1992-10-03|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un luna despues, e dokumental a wòrdu transmití na televishon pa TeleCuraçao.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643709:mpeg21:p003 Tv-documentaire over Lucia Schnog], 30 november 1992</ref>
E ta tambe un artista visual di obranan di textil, entre otro.<ref>Curaçao Knipselkrant, [https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Curacaose kunstenaars op World Quilt Show], 8 januari 2015. [https://web.archive.org/web/20240426155433/https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref> El a eksponé su arte na Kòrsou durante, entre otro, e ''Open Atelier Route''.<ref>{{citeer web|werk=Curaçao Art|url=https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/|titel= Open Atelier Route 2015|datum=2014-11-09|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240426155431/https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/| archiefdatum=2024-04-26}}</ref><ref>Curaçao Art, [https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Kosecha Kultural in 2018], 28 september 2018. [https://web.archive.org/web/20240426155443/https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref>
== Honor ==
Na 1988, Schnog, hunto cu [[Carmita Henriquez]], a risibí e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a husga ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan respektivo tereno: baile i folklore.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011|titel=Cola Debrot Prijs 1988|datum=1988-05-21}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =67491322 |titulo= Lucia Schnog}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Schnog, Lucia}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Arte]
[[:Kategoria:Kòrsou]]
[[:Kategoria:Ganador premio Cola Debrot]]
habri su "Ecole de Danse", ku tabata siña [[jazz]] i balèt klásiko. For di aña 1979, 8bailarinanan semiprofeshonal a presentá bou di su guia na su Teatro di Baile Antiano (ADT). E ta krea arte visual tambe.
------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Ocho dia''' ta un antiguo rito di luto na Aruba, Kòrsou i Boneiru, ku ta sostene famia i amigunan di defuntu den nan proseso di luto.
Tabatin un tempu na Kòrsou i Boneiru ku e defuntunan tabata wòrdu rekordá no solamente ku un Misa, pero ku ocho dia di orashon, kanto, kuenta, i komunion. Pa ocho dia, e komunidat a reuní — no solamente pa yora, pero pa ofresé sosten. Famia i amigunan a wòrdu sostené den nan proseso di luto: ku orashon, kantika, rekuerdo i brasa, e alma di e defuntu tambe a wòrdu eskoltá pa e bida despues di morto. E ritual aki tabata wòrdu yamá Ocho Día.
Despues cu dera e defunto ta cuminsa cu e “ocho dia”. Esaki ta un periodo di luto di ocho dia, durante cua esnan cu a keda den luto ta reuni diariamente. Bou di guia di un intersesor, ta hasi orashon pa e defuntu i su sernan kerí. Un sirbishi di konmemorashon ta wòrdu tené 40 dia despues di e morto, i tambe anualmente riba e aniversario di e morto. Den Iglesia Catolico Romano, ademas di e dia di recuerdo anual aki, e famia por pidi un misa mensual pa e defunto.<ref>[https://www.rememberme.nl/inspiratie/blogs-van-judith-sandriman/rituelen-bij-een-begrafenis-op-curacao Rituelen bij een begrafenis op Curaçao]</ref>
De negendenacht (novena= Ninth Night) ceremonie op Jamaica toont overigens inderdaad overeenkomst met de curacaose "ocho dia".<ref><ref></ref>VOLKSKUNDE. "Amigoe". Curaçao, 05-09-1980, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 19-12-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640155:mpeg21:p017</ref>
---
Er was een tijd op Curaçao en Bonaire waarin de overledene niet alleen werd herdacht met een mis, maar met acht dagen van gebed, zang, verhalen en verbondenheid. Acht dagen lang kwam de gemeenschap bijeen—niet alleen om te rouwen, maar om te begeleiden. De familie en vrienden werden ondersteund in hun rouwproces: met gebed, zang, herinnering, en omarming werd ook de ziel van de overledene begeleid naar het hiernamaals. Dat ritueel heette Ocho Día.
Dit ritueel, ontstaan uit de ontmoeting tussen Afrikaanse spirituele tradities en het katholieke geloof, was veel meer dan folklore. Het was een daad van geestelijke zeggenschap. Wat de kerk niet kon bieden, gaf de gemeenschap zichzelf: troost, structuur, en een plek voor de ziel om haar weg te vinden.
De Ocho Día, met haar gezangen in een vermenging van Papiaments en Latijn, de overdracht van culturele identiteit via verhalen over West-Afrikaanse mythische figuren zoals de spin Nanzi, gezongen litanieën, een eigen vormgegeven liturgie van gebeden, en het kantelen van het altaar op de achtste dag (Ocho di Yukán)—dat was hun manier om trouw te blijven aan hun wortels én aan hun geloof.
Vandaag de dag is dit ritueel vrijwel verdwenen. Al twintig jaar is er geen gedocumenteerde viering meer. Uitvaarten worden nu tot in de puntjes geregisseerd door begrafenisondernemers, naar Europees model. In tegenstelling tot vroeger, waar een uitvaart veel meer was dan een kort moment van condoleren of een drive-thru, of het volgen van de dienst via een YouTube-link, is afscheid nemen verarmd tot een haastig en afstandelijk ritueel. De zinsnede “geen rouwbeklag aan huis” klinkt inmiddels als een mantra in overlijdensberichten.
-------
Bob Harms: De ocho dia, een rouwritueel van acht dagen op Aruba, Bonaire en Curaçao, was veel meer dan alleen een religieuze bijeenkomst. Het was een levendig sociaal evenement, doordrenkt van culturele tradities die hun oorsprong vinden in West-Afrika en de diaspora. Ondanks pogingen van de Rooms-Katholieke Kerk om deze ‘afwijkende’ gebruiken te onderdrukken, hield de gemeenschap stand en gaf het rouwproces zo een unieke, eigen invulling.
Tijdens dit achtdaagse ritueel nam een voorzanger, de resadó, de leiding. Hij zong litanieën, een mix van Papiaments en Latijn. De aanwezigen zongen mee met de kantikanan di Ocho Dia, liederen speciaal voor dit ritueel, en de kantikanan di Dum Ve, verbasterde Gregoriaanse gebedsliederen. Ook op de laatste ochtend, wanneer het altaar werd afgebroken, werden er speciale liederen gezongen, de kantikanan di Jukán.
----
Na de uitvaart is er een rouwperiode die acht dagen duurt. In deze dagen worden er litanieën (gebeden) voorgelezen door een vrouw die ouder is dan 50. Ze vraagt God om de overledene onder zijn hoede te nemen en de nabestaanden te troosten. Tijdens deze ‘ocho dia’ geven naasten en familie alle ruimte aan hun emoties. Vooral op de achtste dag nemen ze de tijd om na te praten over de dingen die de overledene heeft gezegd en hoe hij of zij zich heeft voorbereid op de dood. De ramen worden opengezet zodat de geest kan vertrekken.
----
Het is een perfect voorbeeld van ''syncretisme'': het samenvoegen van verschillende culturele en religieuze elementen. Hoewel de periode van acht dagen ook in het christendom voorkomt (denk aan de besnijdenis van Jezus na 8 dagen), is de uitwerking (de ceremonies, muziek, dans) sterk beïnvloed door de Afrikaanse wortels en de 'survival' van voorouderlijke tradities na de slavernij, steltDBNL - Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.
{{Appendix}}
---------------
{{Databox}}
[[File:General Official Minimum Wage by Territory as of February 2023 in US Dollars (2).png|thumb|300px|Mapa di salario minimo segun teritorio na februari 2023 den USD]]
E '''salario mínimo''' ta e montante mas abou ku un dunadó di trabou ta legalmente obligá di paga un empleado. Un salario mínimo por wòrdu ekspresá komo un salario pa ora, pa luna òf pa siman. Semper e ta wòrdu ekspresá komo un salario brutu, ekskluyendo belasting i kontribushonnan di seguro sosial.
Dentro di Union Europeo, 22 di e 27 estadonan miembro tin un salario minimo. E sinku paisnan di UE ku no tin un salario mínimo ta Austria, Dinamarka, Finlandia, Suesia i Italia. E paisnan aki, inkluyendo Noruega i Suisa, ta laga e fiho di salario mínimo na organisashonnan di dunadó di trabou i empleado.
es.wiki: Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
E regulashon aki a wòrdu establesé pa promé biaha na Australia i New Zealand den siglo 19.[2] Kada pais tipikamente ta establesé e normanan legal ku ta regulá e salario mínimo i e mekanismonan pa determiná su montante periodikamente, normalmente anualmente.
Regulashonnan di salario mínimo, ku nan diferensianan, ta presente den kasi tur pais rònt mundu, i nan ophetivo, eksplísito òf nò, ta pa redusí desigualdat di salario.
Den añanan resien, vários pais a reformá nan polítika di salario mínimo komo kontesta na e oumento di kosto di bida i preshon sosial pa garantisá un entrada desente. Algun gobièrnu a opta pa konektá e salario mínimo na e konsepto di un “salario di bida,” komprondé komo un salario ku ta kubri e nesesidatnan básiko di un individuo òf famia, inkluyendo kuminda, bibienda, edukashon i kuido di salú. Paisnan manera Alemania,[3] Sur Korea, Chile,[4] i New Zealand a implementá oumentonan signifikante, miéntras ku na Merka tabatin un tendensia pa oumentá e salario mínimo na nivel estatal i munisipal den ousensia di konsenso federal. Ademas, organisashonnan manera Organisashon Internashonal di Trabou (ILO) i Programa di Desaroyo di Nashonnan Uni (UNDP) a promové kuadro pa evaluá e impakto di e salario mínimo riba redukshon di pobresa i desigualdat, resaltando e importansia di ahusta e montantenan aki periodikamente i segun kriterionan ekonómiko i sosial.
Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
== Caribe Hulandes ==
* 1947 - invoering Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
* 1972 - Landsverordening minimumlonen (P.B. 1972, no. 110)
1 oktober 1972 e Ordenansa Salario Minimo a drenta na vigor na Antias Hulandes.<ref>Advertentie. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 30-09-1972, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 03-09-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461412:mpeg21:p006</ref>
{{Appendix}}
LANDSVERORDENING van 31 mei 1972 houdende nieuwe regelen inzake minimumlonen
Citeertitel Landsverordening minimumlonen
Vastgesteld door Gouverneur van de Nederlandse Antillen
Onderwerp maatschappelijke zorg en welzijn
Eigen onderwerp arbeidsregelgeving
Opmerkingen met betrekking tot de regeling
Deze verordening vervangt de Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
--------
The minimum wage history in the Dutch Caribbean is tied to the islands' individual statuses, with a significant shift in the Caribbean Netherlands (Bonaire, Sint Eustatius, Saba) towards higher, federally regulated minimum wages starting in the 2010s, aiming for a dignified existence. Other islands, like Aruba, also adjusted their minimum wages in recent years, while the overall trend shows efforts to raise wages to improve socio-economic conditions, though this can create competitive pressure compared to other Caribbean nations.
The minimum wage in the Dutch Caribbean is set separately for each island, with the highest recent rates being $1,750 per month in the Caribbean Netherlands (Bonaire, St. Eustatius, and Saba) as of July 1, 2024, and AWG 2,007.05 per month in Aruba as of January 1, 2025. The Caribbean Netherlands' minimum wage is adjusted annually based on the consumer price index.
--------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe
| imagen =
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[]] [[1930?]]
| periodo fin =
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor =
| sucesor =
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion =
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernador, alkalde
|partido =
}}
'''Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe''' (☆ [[31 di òktober]] [[1882]] na Schiedam – † [[28 di novèmber]] [[1956]] na [[Breda]]) tabata un gobernador kolonial y alkalde hulandes.
== Biografia ==d
Van Slobbe a nase den un famia katóliko. Su tata probablemente tabata manehá un destileria di gin. Bartholomeus a kuminsá su estudio na un skol di formashon di maestro i na edat di dieshete aña a boluntario pa e ehérsito hulandes.
El a entrená komo un ofisial no-komisá na Breda i a bira un sargento promé ku el a wòrdu atmití na e Kurso Prinsipal pa Ofisialnan na Kampen na 1904. Dos aña despues, el a bira un di dos teniente den e di Seis Regimento di e Brigada di Infanteria, stashoná na Breda. Na 1910, el a wòrdu promové na promé teniente den e di Seis Regimento. Na òktober 1913, el a wòrdu nombrá komo un ofisial di servisio spesial pa e staf general den e departamentu stashoná na Breda debí na e menasa di guera. Na 1918, el a wòrdu transferí pa e staf general na Den Haag i a wòrdu sekundá na e Akademia Militar. Na 1919, el a bira kapitan i na 1924, el a bira dosente tambe na e Akademia Militar na Den Haag.
Na aña 1930, el a keda nombrá gobernador di e kolonia di Kòrsou i Dependensianan. El a goberna excelentemente y lo kier a keda gobernador, pero despues di su prome periodo, el a pidi su regreso pa Hulanda pa sigui educacion di su yiunan.
Na ougùstùs 1936, el a bira alkalde di Breda, un miembro di e Partido di Estado Katóliko Romano (RKSP). El a tene su mes durante guera, pero a wòrdu kita for di trabou dia 11 di mart 1944, pa òrdu di e forsanan di okupashon despues di a nenga di koperá den kompilá listanan pa trabou forsá na Alemania. Durante e último lunanan di guera, el a biba skondí. El a wordo reemplasa pa e miembro di NSB y miembro di SS Gerrit Coenraad Blom. Riba e dia ku Breda a wòrdu liberá, 26 di òktober 1944, el a reanudá su tareanan di alkalde, hibá triunfantemente na e kas di pueblo pa su konsiudadanonan.
E tabata, sinembargo, bou di tutela di Baron Dirk van Boetzelaer, un ingeniero hidráulico i teniente coronel, komisario militar pa e distrito di Breda i emanacion di tantu e resistensia komo e forsanan armá hulandes formá na Inglatera. E tabata kere ku kualke hende ku a keda muchu largu durante e okupashon mester tabata konspirando ku e forsanan di okupashon i mester a wòrdu retirá. P’esei tambe e tabatin un opinion negativo di Van Slobbe i a sòru pa e keda suspendé i someté na un investigashon di purga riba su aktividatnan durante e okupashon. Esaki a dura for di kuminsamentu di desèmber 1944 te kuminsamentu di òktober 1945.
Dia 2 di desèmber 1944, Van Slobbe a wòrdu informá verbalmente di e desishon pa wèlga, ku a drenta na vigor dia 10 di desèmber. Despues e mester a defendé su mes dilanti di un komishon di purga, loke el a hasi ku éksito. Dia 16 di october 1945, e Comisario di Reina a firma e decreto di disolucion, cu a wordo anuncia algun dia prome. Miéntras tantu, Van Slobbe a wòrdu forsá pa entregá su posishon komo alkalde suplente na alkalde E.L.H.M. van Mierlo, te ora cu e investigacion tabata favorable y e por a reanuda su funcion di alcalde. Dia 17 di òktober 1945, el a presidi e reunion di e Ehekutivo Munisipal pa promé bia.
Van Slobbe a kasa ku Joanna Antonia Maria van Schendel na 1912. Nan tabatin shete yu, inkluyendo esun mayó, Maria Elisabeth van Slobbe (1913-2004), i e yu mas yòn i di dos, Wim van Slobbe (1925-2023).
-------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante =c
| nomber = Mary Gertrude Johnson
| ofishi =
| tata = Peter Hassell
| mama = Esther Lovell Johnson
}}
'''Mary Gertrude Johnson''' (☆ [[1854]] na Zions Hill – † [[1939]] na [[Saba]]), tambe konosí komo ''Mary Gertrude Hassell'', tabata un edukadó prominente i un pionero den promoshon di e arte tradishonal di [[kanchi sabano]] riba e isla di [[Saba]]. El a duna les i popularisá e téknika di obra ku hilo habri, ku despues a bira un di e produkto artístiko i ekonómiko mas importante di e isla. Segun folklorista Eric Eliason, “kisas e ta e persona mas honrá den historia di e isla.”<ref>Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: ''Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean'', p. 522-534, citaat op p. 524.</ref>
== Biografia ==
Mary Gertrude Johnson a nase na Zions Hill (den e tempu ei konosí komo Hell’s Gate) komo yu muhé di Esther Lovell Johnson i Peter Hassell. Su famia tabatin un posishon respetá den komunidat i su mayornan tabatin medio finansiero sufisiente pa mand’é pa estudio na [[Caracas]], [[Venezuela]] na komienso di añanan 1870. Pa un periodo Johnson a biba den un internado katóliko, kaminda soeurnan di e konvento tabata duna enseñansa, inkluso na manera tradishonal.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Durante su estadia na Venezuela, el a siña for di e yu muhénan di e elite venezolano kon pa traha obra ku hilo habri den estilo ajour, ku despues a bira konosí na Saba komo kanchi spaño.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
<ref name=":0">Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean, p. 522-534</ref> E téknika aki lo bira e base pa e desaroyo di e arte di kanchi sabano, un forma di arte tekstil úniko pa Saba.<ref name=":1">{{Citeer boek |titel=Caribbean Women and Their Art: An Encyclopedia |achternaam=Snodgrass |voornaam=Mary Ellen |url=https://www.google.nl/books/edition/Caribbean_Women_and_Their_Art/4tCwDwAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA89&printsec=frontcover |datum=2019 |pagina=89-90}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://caribvibetv.com/learning-about-saba-lace-spiced-rum/ |titel=The Art of Saba Lace & Flavor of Spiced Rum: Saba’s Heritage |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Caribbean Vibrations}}</ref>
Despues di a kompletá su estudio, Johnson a regresá Saba. Einan el a kasa ku James Benjamin Johnson i a kuminsá duna les na e skol katóliko lokal. E pareha a establesé nan mes na Windwardside. Inisialmente, el a sigui ku trahamentu di kanchi komo un hòbi, dunando les na algun amigu i miembro di famia, pero pronto el a kuminsá plama riba henter e isla. Gradualmente ela kuminsá duna lès, i patronchinan spesífiko pa e isla a wòrdu kreá, yamá na nòmber di nan kreadornan, manera Imelda, Sylvia i Laurentina.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Ku e establesementu di un servisio postal konfiabel entre Saba i mundo eksterno na 1884, e posibilidat pa bende kanchi via pòst a habri un fuente nobo di ingreso pa hopi famianan. Pa tempu di Prome Guera Mundial, un di kada dies habitante tabata inbolbí den produkshon òf benta di kanchi sabano. Den e añanan 1920, ta kalkulá ku entre 30% i 40% di PIB di Saba tabata generá for di kanchi, un kontribushon sin igual pa un isla chikí.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Mary Gertrude Johnson a fayesé na 1939 na edat di 85 aña. Su legado sigui biba den arte, ekonomía i identidat kultural di Saba.
== Homenahe ==
Na 1996, su aporte a wòrdu rekonosé ku un stampia postal di Antias Hulandes, ku ta mustra un imagen di dje ku un obra di kanchi na banda robes. E stampia tabata parti di un seri dediká na figuranan antiano prominente.<ref>{{Citeer web |url=https://touchstamps.com/Stamp/Details/160215/mary-gertrude-johnson-hassel-1853-1939 |titel=Stamp: Mary Gertrude Johnson Hassel (1853-1939) (Netherlands Antilles 1996) |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Touch Stamps}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Kanchi sabano]]
{{Appendix}}
{{Defaultsort:Johnson, Mary Gertrude}}
[[:Kategoria:Saba]]
------------
* na un Skol di Konbento. Einan ela siña kon pa traha e hilo dibuhá for di e yu muhénan di Venezolanonan elite, i a introdusí e arte na Saba kaminda e ta konosí generalmente komo obra spañó.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
* the past, drawn lace embroidery often produced larger pieces in the form of tablecloths, curtains, drapes, etc. Today, these larger ana more expensive items are no longer in demand and the intricate patterns of drawn lace are being used in a more decorative manner on various items of women’s and household ware such as shawls, skirts, blouses, handbags, hand¬ kerchiefs, napkins and other cloths.
<ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-ANTILLENREVIEW-1981-08/page/n33/mode/1up?q=saban+lace&view=theater Handcraft: an industry of growing importance]Antillean Review, vol. 1 nr. 5, augustus/september 1981</ref>
* Perhaps this is the reason the craft is popularly known as "Spanish work" on Saba. In 1884, the wives and daughters of Saba's seafaring men began working in earnest. In that year regular mail service connected the five-squaremile island to the outside world for the first time, thereby establising the possibility of a mailorder cottage industry. By 1898, Saba's lacemakers had become so adept that a Miss Florence Every entered an exhibition of women's handicrafts in The Hague, The Netherlands, where she received an honorable mention. Six years later, a Saban was awarded first prize in a competition in Copenhagen, Denmark, and was invited by the Danish government to spend four months in the Scandinavian country. Little by little, the industrious Saban women began exporting their delicate work, primarly to customers in the United States. The method by which they obtained the names of potential clients illustrates typical Saban ingenuity. Lacemakers would copy the addresses of American companies from the boxes of merchandise that were sent to the island. They would then dispatch a letter explaining their craft and their prices to the firm, hoping to have some sympathetic manager post the missive on the company bulletin board or mention it in the company newsletter. Their efforts were surprisingly successful. By 1928, nearly 25,000 guilders worth of needlework was being exported.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Naturally, clients' addresses were closely-guarded secrets. Who betide anyone who "stole" an address or who wrote "bad things" about a competing lacemaker. Many families were not on speaking terms for years, owing to some real or imagined breaking of this unwritten law. In turn, many company officials wrote to Saba's Vice-Lieutenant Governor inquiring into the financial status of the women soliciting business from the companies' employees. As tactfully as possible, the administrator would reply that the ladies could stand "some help", even though some of the lacemakers were among the most affluent residents of the tiny island.
When the Great Depression spread economic havoc throughout the United States in the early 19305, demand for "Saba Lace" plunged alarmingly. Committees were formed on the island to promote the "industry". Unfortunately, nothing seemed to help. It was only with the increase of tourism to the island that "Saba Lace" flourished once again. An airfield was finally constructed on the mountainous terrain in 1963 and the island became a favorite with travelers searching for an unusual daytrip from nearby St. Maarten of for longer stays in a serence and unspoiled Caribbean atmosphere. In 1984, 15,000 tourists visited, departing with approximately $100,000 worth of delicate, handmade lacework.
Thus, after more than a century, a handcraft learned by a young Saban girl in the quiet cloisters of a Caracas convent still provides a means of survival for many families on the tiny island of Saba.
-------------
{{Infobox artista|variante|c
| nomber = Sheila Payne
}}
'''Sheila Payne''' (☆ 1961 na [[Kòrsou]]) ta un aktris i kontadó di kuento di [[Kòrsou]] i un defensor di preservashon di Papiamentu.[1]
Sheila Payne a nase i lanta na Kòrsou, den un famia originalmente di [[Sint Kitts (isla)|Saint Kitts]]. Su interes i amor pa kontamentu di kuenta a bini di su tata. Komo un studiante di skol básiko, el a hasi un impreshon sumamente eksitoso di e empresario di músika [[Ángel Job]] (ku e apodo El Gordito de Oro).[2]
For di 1980 pa 2000, Payne a biba na [[Hulanda]]. El’a studia matemátika i ekonomia i a tuma un kurso posgrado den desaroyo di karera. Despues di a traha den e ramo ei pa algun tempu, el a bira un aktris ku Jeugdtheater Citadel Groningen. Na Kòrsou, el a traha komo aktris pa teater hubenil i despues a regresá na kontamentu di kuenta.[2]
Na 2011, Payne a risibí un nominashon di UNESCO pa su esfuersonan den preservashon di Papiamentu.[2]
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario|variante = c
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento = [[Kòrsou]]
|region = [[Karibe Hulandes]]
|pais =
|alias = [[Kòrsou i Dependensianan]]
|sucesion = Gobernador-general
|periodo start = 1816
|periodo fin = 1819
|monarkia =
|antecesor =
|sucesor = Petrus Bernardus van Starckenborgh
<!-- Seccion di sucesion 2 -->
|sucesion2 =
|periodo start2 =
|periodo fin2 =
|monarkia2 =
|antecesor2 =
|sucesor2 =
|pareha = Anna Maria Cornelia van Uytrecht
|tata =
|mama =
|yui = 4
|ofishi = ofisial di marina hulandes, atministradó kolonial,
}}
'''Albert Lambertsz Kikkert''' (☆ [[17 di novèmber]] [[1761]] na Vlieland - † [[18 di desèmber]] [[1819]] na [[Kòrsou]]), tabata un ofisial di marina hulandes, doño di plantashi na Kòrsou i gobernante durante e era kolonial. El a hunga un ròl importante den e [[Rebelion Grandi|lantamentu di Tula]] na [[1795]] i despues a okupá e funshon altu di Gobernador-General riba e Islanan ABC.
== Biografia ==
Kikkert a nasé riba e [[isla]] di Vlieland na aña 1761. El a drenta marina hulandes na un edat hoben i a subi te na e rango di ofisial. Su entrenamentu marítimo trempan a pone e fundeshi pa su tareanan atministrativo despues na e [[kolonianan]] hulandes den Karibe.
Despues di su transferensia pa Kòrsou, el a invertí den un plantashi. Na 1789 el a kasa ku Anna Maria Cornelia van Uytrecht (1768-1847) di Kòrsou, i huntu nan a hana kuater yu.<ref name=uytrecht>http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm. [https://web.archive.org/web/20210717231138/http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm Archivá] 17 di yüli 2021.</ref> Anna tabata e yu muhé di un shon di plantashi riku, [[Casper Lodewijk van Uytrecht]]. Dor di su matrimonio Kikkert a bira doño di e plantashinan, Jan Sofat (antes Jan Zoutvat) i San Juan.
Na 1795, el a drenta den konflikto ora e lider di katibu [[Tula]] a dirigí un rebelion riba e isla. Kikkert a wòrdu akusá di ta un kómplise di e medidanan kontra e rebeldenan, loke a pon’é den un posishon kontroversial denter di e [[kolonia]].
== Okupashon ingles ==
Kikkert tabata na Korsou ora ku e patriotanan a tuma poder na [[Hulanda]] na aña 1795 cu ayudo di e Francesnan y a funda [[Repúblika di Batavia]]. Stadtholder Willem V a hui bai Inglatera i for di einan a ordená tur gobernador i ofisial kolonial pa entregá na e inglesnan, pa e teritorionan di ultramar no kai den man di franses (revolushonario). E gobièrnu nobo a kita mayoria di e ofisialnan, ku mayoria di nan tabata noble. E pregunta di ken pa sirbi a hiba na confusion y tambe intrankilidad riba e barconan Hulandes. Kikkert a scoge e banda di e gobernantenan nobo na Hulanda y asina a opera na servicio di e Francesnan. Su patriotismo tabata oportunista, pasobra despues el a mustra di ta un Orangista konvensí atrobe pa ku e inglesnan.
=== Konflikto ku Tula ===
Inspira pa e intrankilidad revolucionario na Europa y e lantamento exitoso di esclavo na Haiti Frances, un lantamento di esclavo tambe a brota riba Curaçao na 1795. E “capitan” di e rebeldenan, Tula, tabata propiedad di Kikkert su cuñado Casper Lodewijk van Uytrecht (1730-1855). Dos otro lider di e rebelion tabata propiedat di Kikkert mes, entre nan Pedro Wacao i Carpata. ‘Bastiaan’ Carpata tabata foreman òf ofisial pretu riba su plantashi San Juan. Parsialmente pa e motibu aki, Kikkert tabata determiná pa pone e rebelion abou. I asina el a hasi, usando e fragatanan Ceres i Medea. For di e Ceres, Kikkert a trese dos bateria di kañon na tera, i tambe munishon i otro suministronan. El a komandá e mariniernan ku a bringa banda di e milisia sivil riba kabai riba e isla. E rebelion a terminá ku un ehekushon brutal i ehemplar di e lidernan rebelde, den kua Kikkert tabata enbolbí aktivamente. El a nota friu den e registro di su barku ‘Den 3e’ (òktober 1795): “... dos negro a wòrdu kibra bibu riba e wiel i pretu, despues dekapitá i nan kabes poné riba e horka, un negro a haña su mannan kòrtá i su kabes kibra aden ku un martiu i despues a wòrdu kologá.” E kastigunan tabata di akuerdo ku e veredikto di Gobernador Johannes de Veer (1738-1796) cum suis.[3][4]
== Regreso di gobernashon hulandes ==
Durante e gobernashon franses den añanan 1800, probablemente Kikkert a kolaborá ku outoridatnan bou di Louis Napoleon, ruman di Emperador Napoleon Bonaparte. Despues di e regreso di e gobièrnu hulandes bou di Rei Willem I, el a wòrdu nombrá Gobernador-General di e Islanan ABC. Den e funshon aki, e tabata responsabel pa e atministrashon sivil i protekshon di interesnan kolonial na Kòrsou, Aruba i Boneiru. El a hunga un ròl sentral den ehekushon di legislashon atministrativo i fiskal durante e periodo aki.
Kikkert a fayesé inesperadamente dia 18 di desèmber 1819 na Kòrsou. Su morto a marka e fin di un karera influyente den tantu sírkulonan kolonial komo militar riba e islanan ABC.
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''tragalus''' ([[hulandes]]: ''dakvenster'') ta referi na un bentana chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un dak di kas. Literalmente, e palabra cu e ta e luga pa laga lus drenta. "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
un ekstenshon di e superfisie di dak ku ta inkliná, hopi bia ta konsistí di un kuadro di bentana vertikal ku òf sin partinan movibel, dos muraya banda triangular i un tapa, trahá komo un dak plat, siya ?, heup òf pent.
Un tragalus por wòrdu instalá mesora durante konstrukshon nobo, pero hopi bia ta wòrdu trahá despues pa haña espasio èkstra, tin bia na e lugá kaminda un skylight ta presente kaba. E kuadro di bentana ta sirbi pa permití lus i airu drenta den e zolder òf kamber di zolder. Un bentana di dormitorio hopi bia ta proveé e espasio èkstra ku espasio pa kabes (espasio pa kabes), ku ta nesesario pa krea un kamber den zolder.
Bentana di dormer por wòrdu montá na diferente manera. Tradishonalmente riba e lugá, kaminda e bentana di e dormer ta wòrdu bati riba e dak riba e sitio, loke ta tuma un promedio di 3 pa 4 dia. Tin tambe bentananan prefab. E bentananan prefabriká aki ta wòrdu pre-produsí den un fábrika òf tayer di karpinteria i ta wòrdu montá riba e dak denter di un dia.
Bentana di dormer ta traha di vários material. Esaki ta dependé di e estilo arkitektóniko di e kas i e deseonan di e kliente. Bentana prefabriká por lo general ta trahá di palu òf plèstik.
Un ekstenshon riba e dak tambe ta wòrdu yamá kuko òf akkenailtje (prinsipalmente na Groningen).
{{Appendix}}
chatgpt:Den papiamentu, tragalus ta un palabra ku referi na un ventanita chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un kas di dak. E palabra mes ta bin di Hulandés "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
✅ Den konteksto di construccion Hulandés (i Karibe Hulandes), un "tragalus" ta un ventanita, pero den hulandés moderno e palabra ku ta mas relashona ta "dakkapel" òf "dakvenster", ku ta referí mas espesífikamente na un ventan chi subi for di dak, ku ta kreá espasio i lus den un piso haltu.
Diferensha:
Tragalus = ventanita (simpel, generalmente no sobresalí for di tei).
Dakkapel = estruktura di bentana ku sobresalí for di tei pa kreá mas espasio i lus.
🏚️ Tragalus den Karibe Hulandes
Sí, tragalus (of ventanitanan den dak) tabata uza den arquitectura tradicional Karibe Hulandes, inklusí:
Kas di plantashon (Boneiru, Kòrsou, Aruba)
Kas di pueblo (kas di torto, kas di piedra)
Fortifikashon (forte)
E motibu principal pa usa un tragalus tabata:
Laga lus natural drenta (den tempo ku no tabatin mucha bentanan grandi)
Mehorá ventilashon (pa saka kalor fo'i kas)
Duna un poko di brisa sin perde protekshon kontra tormenta.
Ejemplo:
Riba kas di plantashon na Kòrsou manera Landhuis Brievengat òf Landhuis Chobolobo, bo por topa ventanitanan haltu riba e dak ku ta sirbi komo tragalus.
Na Aruba, na kas antique den Noord i Santa Cruz, bo por wak esemey.
📜 Origen historiko
E uso di ventanitanan haltu (tragalus) a bini ku:
Influensia di arquitectura kolonyal Hulandés (especialmente siglo 17-18).
Adaptashon lokal pa klima tropikal — ventilashon tabata esencial.
Manká di material di konstrukshon — un bentana chikí tabata mas fasil pa instala den muraya di torto òf piedra.
✏️ En Resúmen
Aspekto Tragalus Dakkapel
Definishon Ventanita haltu Bentana sobresaliente for di tei
Funshon Lus i ventilashon Lus, ventilashon, espasio
Material Hout, piedra, torto Hout, tei, glas
Uzo den Karibe Sí, den kas antique Raro, mas den Hulanda
[[:Kategoria:Konstrukshon]]
--------------
{{Multiple image
| total_width = 650
| align = center
| caption_align = center
| border =
| image1 = Government building in Camacuri (Aruba) 17 33 16 604000.jpeg
| caption1 = Edificio di Impuesto di [[Aruba]]
| image2 = DRCUR-EXT-Resort-4110-TM.jpg
| caption2 = Dream Curaçao Resort na [[Willemstad]]
| image4 = Emmanuel Catholic Chapel.jpg
| caption4 = Kapel Emanuel na [[San Nicolas]]
| image3 = Maduro & Curiel's Bank, Willemstad, Curaçao.jpg
| caption3 = Edificio di [[Maduro & Curiel's Bank N.V.|MCB]] na Willemstad
}}
---------------
* [[Florin karibense]] (aanvullen)
Siman pasá a tuma lugá e desvelo ofisial di e diseño di e Guilder Karibense, e moneda nobo ku lo ta den sirkulashon na Kòrsou i Sint Maarten entrante 31 di mart 2025. Banko Sentral di Kòrsou i Sint Maarten (CBCS) a presentá e biyetenan i monedanan simultáneamente na ámbos pais.<ref name="deel 1">[https://curacao.nu/de-caribische-gulden-een-stap-richting-economische-stabiliteit-in-2025/ De Caribische Gulden: Een stap richting economische stabiliteit in 2025], curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
--
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.<ref name="deel 3">[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-20g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (20g)], curacao.nu (27 di desember 2024)</ref>
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
== denominashon di mas chikitu: 10 florin ==
E biyete di dies florin karibense ta predominantemente hel i tin un imágen di e '''angelfish gris''' na e parti dilanti i e '''faro di Klein Curaçao''' na e parti patras.<ref name="deel 2">[https://curacao.nu/nieuwe-caribischegulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-10g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (10g)\, curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
E angelfish gris por krese te sesenta sentimeter di largura. E espesie aki tin un kurpa den forma di disko ku un kabes relativamente grandi. Angelfish adulto gris ta gris kla ku manchanan pretu tur kaminda, miéntras ku nan kabes ta gris kla ku un boka mas kla ainda. E hóbennan, di otro banda, ta pretu ku sinku strepi hel briante ku ta kore vertikal riba nan kurpa.
Hubenilnan ta wòrdu hañá generalmente riba e rif òf den kama di yerba di laman, kaminda nan ta traha na “stashonnan di limpiesa” meskos ku garnachi mas limpi ta hasi, pa deshací di parasito di piská mas grandi. Adultonan por lo general ta habitá rifnan i por wòrdu hañá na profundidatnan te ku trinta meter.
E konki reina ta un snèk ku ta biba prinsipalmente den kama di yerba di laman i riba banki di santu i por krese basta grandi. Karakolnan adulto por krese te mas o ménos 35 sentimeter di largura. E karakolnan aki ta herbívoro i ta alimentá nan mes ku material di mata ku ta haña entre e yerba di laman. E conchi reina ta birando mas y mas raro den hopi parti di Caribe pasobra su carni ta wordo considera un delicia y hopi biaha ta wordo haya riba platonan. Ta p’esei tin vários inisiativa pa kria nan den koutiverio pa produkshon di kuminda òf laga nan bai bèk den naturalesa. Kasi no tin ehemplar adulto real ku a sobra den e awanan interior di Kòrsou.
Patras
== Di dos denominashon: binti florin Cg 20 ==
E biyete di binti florin Karibense ta predominantemente blou i tin e rayo di águila mancha dilanti i Simpson Bay patras.
Cu un envergadura di casi tres meter, e Spotted Eagle Ray ta un di e especienan di rayo mas grandi den nos awanan. E ta wòrdu rekonosé fásilmente pa su fondo skur ku numeroso mancha blanku i un barika kompletamente blanku. E rayonan aki tin un rabo largu i punta ku vários spina venenoso. E rayonan aki ta kome bivalvo, entre otro, i ta buska nan riba fondo di santu. Nan ta koba den santu i tin bia ta zwaai esaki ku nan “alanan”. Tambe nan ta come cangreu, cangreu ermitaño y caracol manera e queen clam. Rayonan di águila mancha ta hopi sosial i hopi bia ta landa den grupo chikí.<ref name="deel 3"/>
Yellow Cowries ta '''karakol di laman''' ku ta wòrdu hañá den mayoria di laman tropikal. Den pasado, diferente tipo di cowries tabata hunga un ròl importante den komersio i kultura. Kaska di cowrie tabata wòrdu usá histórikamente komo moneda, partikularmente na China, Afrika, New Guinea i Indonesia. E barkunan di e Kompania di India Oriental Hulandes (VOC) tabata komersia ku kaska di kowrie, spesialmente e “kaska di kaska di plaka” ku tabata representá un balor monetario, i tabata usa nan komo un medio di pago, inkluso pa kumpra hende sklabisá.
Awendia nan ta wòrdu apresiá prinsipalmente komo kosnan di kolekshon i ta wòrdu usá den joyas. Karakol tin un dieta hopi spesífiko ku ta varia pa kada espesie. Algun ta karnivoro, algun herbívoro i algun omnívoro. Nan tin un struktura di alimentashon úniko yamá un “radula” den nan boka, ku ta funshoná komo djente, superfisie di yerba i kòrta kuminda.<ref name="deel 3"/>
Patras
== Di tres denominashon: biyete di 50 Cg ==
E biyete ta predominantemente bèrdè i tin e '''turtuga di laman bèrdè''' na e parti dilanti i e playa di '''Grote Knip''' na e parti patras.<ref>[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-50g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (50g)], curacao.nu (28 di desember 2024)</ref>
E turtuga bèrdè di laman ta wòrdu hañá den tur laman tropikal i subtropikal na mundu, inkluyendo den Karibe. E turtuga bèrdè di laman ta un herbívoro i ta kome prinsipalmente yerba di laman. E turtuganan ta sòru pa e yerba di laman no krese muchu largu i sofoká su mes. Esaki ta permití e ekosistema di yerba di laman pa mantené su funshonnan mas importante, esta komo un krèsh pa hopi bestia marino. E turtuga di laman bèrdè ta pues un espesie klave ku ta hunga un ròl esensial den tene nos oséanonan saludabel. Turtuga machu nunka no ta regresá tera. E hembranan ta bin tera solamente pa pone webu. Turtuga muhé ta traha vários nèshi pa aña. Turtuga ta protehá i den peliger di ekstinshon rònt mundu.
E '''tellin''' faborito. E espesie di karakol bivalvo aki ta wòrdu hañá den henter Karibe, prinsipalmente na profundidatnan di te ku trinta meter. E kaska, ku ta wòrdu trahá dor di e karakolnan mes, por ta basta grandi, algun ta alkansá un diameter di mas o ménos ocho centimeter. E kaska ta di koló krema pa blanku ku randnan un poko haltu i hopi espasiá. E parti paden di e kaska ta hel. E dos mitarnan di e kaska por lo general ta pas bon huntu i hopi bia ta kubri ku alga i otro organismonan, proveyendo un kamuflahe ekselente riba e ref. E espesie aki ta filtrá kuminda for di awa di laman dor di chupa awa aden, filtr’é i despues “spuit afó” awa limpi.
Patras
Grote Knip Beach. Curaçao ta konosí pa su playanan relativamente chikí skondí den bahianan kómodo. Asta Grote Knip Beach ta situá den un bahia asina. E santu riba e playanan ta konsistí di entre otro e fekalnan di piská ku ta kome alga i otro organismonan marino. Segun ku e piskánan aki ta raspa alga for di piedra di koral i piedra di kalki, nan ta kita pida pida kalki tambe. E material aki despues ta wòrdu ekskretá komo granula chikitu di kalki, ku eventualmente ta akumulá riba playa komo santu blanku debí na akshon di ola. Piská papagai ta entre e espesienan responsabel pa e proseso aki.
-------------------
'''Petróleos de Venezuela, SA''' ('''PDVSA''') ta e kompania estatal di [[Venezuela]] riba tereno di petroleo i gas natural. E kompania tin aktividatnan den eksplorashon, produkshon, refinamentu, merkadeo, transporte i eksportashon di petroli, i tambe eksplorashon i produkshon di gas natural. El a kuminsá su operashon na 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di e pais pa dekreto di gobièrnu riba 30 di ougùstùs 1975. Tur akshon di e kompania ta ainda propiedad di gobièrnu di Venezuela, kual pais ta e di sinku eksportadó mas grandi di petroli na mundu.
== Reserva i produkshon ==
Venezuela tin e reservanan di petroleo mas grandi na mundu. Na fin di aña 2020, nan tabata balorá na 304 bion bari, òf 17.5% di e total mundial.<ref name=BPWES21>{{en}} [https://www.bp.com/en/global/corporate/energy-economics/statistical-review-of-world-energy.html BP Statistical Review of World Energy 2021], geraadpleegd op 24 juli 2021</ref> [[Arabia Saudita]] ta na di dos lugá ku un porshon di 17.2%. Un gran parti di e reservanan ta konsistí di zeta viskoso, ku ta wòrdu hañá prinsipalmente kantu di [[Riu Orinoco]]. E zeta aki ta ménos fásil pa saka ku zeta konvenshonal. Ku e reservanan di zeta konosí, e pais por mantené e nivelnan di produkshon aktual pa mas ku 500 aña.<ref name=BPWES21/>
Na 2005, produkshon di zeta tabata 3.3 mion bari pa dia (bpd), pero pa 2015 esaki a baha te na 2.6 mion bpd.[2] Debí na mal maneho ekonómiko, no tin sufisiente sèn disponibel pa invertí, loke ta kousa ku produkshon ta baha. E bahada aki a sigui despues di 2015 i na 2020 e produkshon tabata 540.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Un tendensia similar ta visibel pa refinamentu. Na 2010, kasi 1 mion bpd tabata wòrdu prosesá diariamente ainda, pero na 2019 esaki a baha te na 123.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Reservanan di gas ta muchu mas chikitu na 3% di e total mundial, pero tòg signifikante.<ref name=BPWES21/> Produkshon di gas a keda basta stabil entre 2005 i 2017 i a fluktuá alrededor di 30-40 bion m³ pa aña. Tabatin un bahada fuerte na 2018, ku a sigui na 2019 i 2020. Na 2020, mas o ménos 19 bion m³ a wòrdu produsí.<ref name=BPWES21/>
== Historia ==
E kompania a wòrdu fundá dia 1 di yanüari 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di Venezuela.
Na sèptèmber 1986, e kompania merikano Southland a bende mitar di e akshonnan di CITGO na Petróleos de Venezuela. Na 1990, PVDSA a kumpra e sobra akshonnan, birando e úniko doño. Ku e transakshon aki, CITGO a wòrdu sigurá di e suministro di krudo i Venezuela a haña un kanal di benta nobo na [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]]. Parsialmente debí na e kaida fuerte den prijs di petroleo desde 2015, PVDSA a topa cu problemanan finansiero. E kompania a risibí un fiansa grandi di Rosneft di [[Rusia]] i a kambio a primintí 49.9% di e akshonnan den CITGO komo fiansa.<ref name=CNNROS>CNN [http://money.cnn.com/2017/04/10/news/economy/russia-us-oil-company-citgo/index.html Russia could soon control a U.S. oil company], 10 di aprel 2017, konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> Varios polítiko merikano ta preferá di no mira akshonista ruso den refinerianan merikano.<ref name=CNNROS/>
Na 1985, gobièrnu di [[Teritorio insular (Antias Hulandes)|teritorio insular di Kòrsou]], ku a tuma over e [[refineria Isla]] na Kòrsou for di [[Koninklijke Shell|Shell]], a transferí e operashonnan di e kompania pa Petróleos de Venezuela a base di un kontrato di hür di largu plaso.<ref name="CvC">Canon van Curacao [https://canoncuracao.cw/33-vertrek-shell-komst-en-vertrek-pdvsa/ Vertrek van Shell, komst en vertrek PdVSA], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> Invershonnan den e refineria a keda atras, loke ta nifiká ku produkshon tabata wòrdu hasí prinsipalmente ku instalashonnan bieu. E problemanan ambiental ku esaki a enserá a kondusí na hopi demanda kontra e refineria òf kontra di gobièrnu.<ref name="CvC"/> E kontrato di hür di PDVSA a kaduká dia 31 di desèmber 2019. Despues di e salida di PDVSA, un bataya legal a tuma luga pa añanan largu entre Kòrsou i Venezuela. Nan dos finalmente a yega na un akuerdo na desèmber 2023. Venezuela lo suministrá zeta pa dies aña ku un balor ekivalente total di US$ 450 mion, ku lo wòrdu usá pa paga e debe di PVDSA.<ref>Antilliaans Dagblad [https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28793-olie-voor-schuld-pdvsa Olie voor schuld PDVSA, 21 december 2023], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref>
ï
Na yanüari 2019, Merka a imponé sanshonnan kontra PDVSA.<ref name=NOSUSS>NOS [https://nos.nl/artikel/2269551-vs-legt-sancties-op-aan-venezolaanse-staatsoliebedrijf.html VS legt sancties op aan Venezolaanse staatsoliebedrijf, 29 januari 2019], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> E kuentanan bankario di e kompania na Merka a wòrdu kongelá i merikanonan no ta permiti di hasi negoshi ku e kompania mas.<ref name=NOSUSS/> E sanshonnan ta un medida punitivo kontra e maneho di [[Nicolás Maduro|presidente Maduro]]. Zeta ta un fuente importante di entrada pa Venezuela i mas ku 40% di tur eksportashon di zeta ta bai pa Merka.<ref name=NOSUSS/> Na 2016, US$19 bion di e benta total di US$42 bion e aña ei a wòrdu generá na Merka. Na òktober 2023, e sanshonnan petrolero riba Venezuela a wòrdu aliviá.<ref name="NOSUSVEN">NOS [https://nos.nl/artikel/2494593-vs-schort-deel-sancties-venezuela-op-na-afspraken-over-vrije-verkiezingen VS schort deel sancties Venezuela op na afspraken over vrije verkiezingen, 19 oktober 2023], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> A yega na un akuerdo entre e gobièrnu di Maduro i partidonan di oposishon bou di kua nan a bai di akuerdo pa tene elekshon den e di dos mitar di [[2024]], ku opservadónan internashonal pa garantisá ku nan ta hustu.<ref name="NOSUSVEN"/> E relahamentu ta nifiká ku Venezuela por determiná un biaha mas pa su mes kuantu zeta e ta eksportá i na kua partidonan.<ref name="NOSUSVEN"/> E akuerdo ta en prinsipio bálido pa seis luna.
== Laso ku Karibe Hulandes ==
(es.wiki}
=== Aruba ===
Na 1991, PDVSA a atkerí di Chevron e terminalnan di awa hundu den Laman Karibe den serkania di Aruba.<ref name=terminal > {{cite web |url= http://www.petroleumworld.com/es-napa17061901.htm| title= La triste historia de PDVSA, BORCO y San Eustaquio|date=2017-06-13| author=Sergio Sáez | publisher= Petroleumworld.com}}</ref>
Na september 2015, Aruba a firma un memorandum di entendimentu cu Citgo pa sondea e re-apertura di e refineria situá na [[San Nicolas]], Aruba, pará desde 2012 pa e operador Valero Energy ku un kapasidat instalá pa refiná 235.000 bpd. Na septèmber 2016, [[parlamento di Aruba]] a aprobá e outorisashon pa Citgo hür e refineria di San Nicolas pa 25 aña i un inversion aprobá pa PDVSA di 685 miyon dollar. Dia 23 di mei 2018, Korte di Aruba a kita e embargo riba dos kargamento di petroleo for di e tankeronan ''Atlantic Lily'' i ''Grimstad'' ku ConocoPhillips a pidi komo parti di su esfuersonan pa kobra un sentensia di arbitrahe kontra PDVSA.<ref> {{citeer web |url=http://eltiempolatino.com/news/2018/may/23/corte-de-aruba-levanto-embargos-pedidos-por-conoco/| titel=Corte de Aruba levantó embargos pedidos por Conoco contra cargamentos de Citgo
|datum=2018-05-23| uitgever=El Tiempo Latino}}</ref> Na febrüari 2019, Citgo a para e remodelashon i modernisashon di e proyecto pa motibu di sanshonnan ekonómiko.<ref>{{citeer web |url= https://www.elperiodicodemonagas.com.ve/site/internacionales/renovacion-en-refineria-de-aruba-parada-por-sanciones/| titel=Renovación en refinería de Aruba parada por sanciones |datum=2019-02-20| uitgever=El periódico de Monagas}}</ref> Segun Promé Minister [[Evelyn Wever-Croes]] “E ta muy probable ku nos lo no sigui ku Citgo pero nos ta evaluando kon nos por sali for di e kontrato sin ningun problema".<ref> {{cite web |url=https://meridadigital.com.ve/alnavio-petroleos-de-venezuela-se-desmorona-y-las-repercusiones-son-globales/| title=Pdvsa se desmorona y las repercusiones son globales|date=2019-06-19| publisher= Alnavio }}</ref>
Dia 22 di yüni 2021, e kompania Citgo a disidí di likidá 4 kompania supsidiario ku a keda kreá na 2016 ora ku gobièrnu a firma un kontrato di hür a kambio di rehabilitá e refineria di [[San Nicolas]] pa konvertí krudo èkstra-pisá for di e faha di zeta di [[Orinoco]] den krudo lihé. Mirando e problemanan ku a surgi a kousa di retrasonan di e proyecto na 2019 Citgo a termina su negoshi ku Aruba.<ref>«los lazos de la empresa venezolana con la isla empezaron a resquebrajarse al mismo tiempo que las sanciones financieras» {{citeer web |url= https://www.bancaynegocios.com/citgo-liquido-cuatro-filiales-en-aruba-y-cerro-casi-100-de-sus-negocios-en-la-isla/ | titel= Citgo liquidó cuatro filiales en Aruba y cerró casi 100% de sus negocios en la isla|datum=2021-06-22| uitgever=Bancaynegocios}}</ref>
=== Boneiru ===
PDVSA ta doño di e terminal marítimo Bonaire Petroleum Company (Bopec)<ref> {{cite web |url= https://prodavinci.com/que-esta-pasando-con-el-caso-conocophillips-versus-pdvsa/ | title= ¿Qué está pasando con el caso ConocoPhillips versus PDVSA?|date=2018-05-06| publisher= Prodavinci }}</ref> ku e kapasidat pa almasená te ku 12 mion bari di zeta krudo i derivadonan ku ta stratégiko pa eksportashon pa [[China]] i Merka. Na sèptèmber 2010, un kandela den dos di su 23 depósito a obligá gezaghebber di Boneiru pa sera e terminal.<ref>{{cita web | url= https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S20100914 | title= Terminal de PDVSA Bonaire, cerrado hasta nuevo aviso|date=2010-09-14| publisher= REUTERS | fechaacceso= 10 de julio de 2019 | fechaarchivo= 10 de julio de 2019 | urlarchivo= https://web.archive.org/web/20190710151005/https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S2010091}}</ref> Na desèmber 2017, gobièrnu hulandes a duna un ultimatum na PDVSA pa motibu di e falta di invershon den mantenshon di e terminal di Bonaire Petroleum Company (Bopec), lagando solamente sinku di e 21 depósitonan pa operá ku e isla tin, PDVSA a primintí un invershon di 25 mion dòler pa mantenshon i restourashon di e depósitonan.<ref> {{cita web |url= https://elcooperante.com/holanda-envia-ultimatum-a-pdvsa-por-falta-de-mantenimiento-en-terminal-de-bonaire/| title=Holanda envía ultimátum a Pdvsa por falta de mantenimiento en terminal de Bonaire|date=2017-12-20 | publisher= El cooperante}}</ref> Na mei 2018, e kompania ConocoPhillips ku sede na Houston a asumí kontrol di e aktivonan petrolero di Venezuela riba e isla kompania karibense di Boneiru<ref>{{cite web |url= https://www.radiotelevisionmarti.com/a/corte-de-bonaire-autoriza-embargo-millonario-a-pdvsa/175740.html | title= Corte de Bonaire autoriza embargo millonario a PDVSA|date=2018-05-12| publisher= Radio Televisión Martí}}</ref>, na ougùstùs 2018 a yega na un akuerdo ku PDVSA pa e pago di 2.040 mion ku un pago inisial di 500 mion dòler denter di un periodo di 90 dia for di momentu di firma e akuerdo, e sobra suma lo wòrdu pagá tur kuartal den un lapso di kuater aña i mei.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-4">{{cite web |url=https://www.voanoticias.com/a/conocophillips-acuerdo-pdvsa-sobre-pago-de-2-000-millones-venezuela/4536051.html| title= ConocoPhillips llega a acuerdo con PDVSA sobre pago de 2.000 millones|date=2018-08-20| publisher= Voa Noticias.com }}</ref> Dia 26 di ougùstùs 2020, gobièrnu di Boneiru a duna òrdu pa hasi bashí e sinku tankinan di almasenahe di zeta ku ta kontené 10 mion bari pa motibu di riesgonan ambiental i falta di mantenshon.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/bonaire-ordena-a-pdvsa-vaciar-tanques-en-terminal-petrolera-por-riesgos-ambientales/| title=Bonaire ordena a Pdvsa vaciar tanques en terminal petrolera por riesgos ambientales|date=2020-08-28| publisher=Bancaynegocios}}</ref> Na mart 2021, e filial di Bopec a deklará bankarota pasobra e no por a paga su debenan.<ref>«El terminal petrolero de Pdvsa en Bonaire tenía capacidad para almacenar unos 10 millones de barriles de petróleo y cargar grandes embarcaciones desde sus muelles de aguas profundas» {{cite web |url=https://talcualdigital.com/filial-en-bonaire-de-pdvsa-se-declara-en-bancarrota-debido-a-sanciones-de-eeuu/| title=Filial en Bonaire de PDVSA se declara en bancarrota debido a sanciones de EEUU|date=2021-03-23| publisher=Tal Cual}}</ref> Na novèmber, un korte di Boneiru a dikta tokante e pago di 41.69 mion dòler pa e debenan atrasá di PDVSA.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-de-bonaire-condeno-a-pdvsa-a-pagar-us4169-millones-por-deuda-en-litigio-con-bopec/|title=Tribunal de Bonaire condenó a Pdvsa a pagar US$41,69 millones por deuda en litigio con Bopec|date=2021-11-08|work=Banca y Negocios}}« » </ref> Na mart 2023, un hues di Boneiru a ordená e destaho forsá di kombustibel for di e depósito di 1933 ku tabata kontené 371.790 bari di kombustibel situá den e zona di Kaminda Turistiko, den nortost di e isla, propiedat di e kompania Commerchamp CA, un filial di PDVSA (na balor di mas o ménos 18 mion dòler) ku no tin un lisensia di OFAC pa negoshá esaki, e destaho a wòrdu realisá pa un debe di 41.7 mion dòler ku e supsidiario debe komo honorario i interes di pago atrasá na Bopec.<ref>{{cite web |url=https://cronicasdelcaribe.com/economia/ordenan-la-subasta-forzosa-de-fuel-oil-de-pdvsa-en-bonaire/|title= Ordenan la subasta forzosa de fuel oil de Pdvsa en Bonaire|date=2023-03-17|work=Crónicas del Caribe}}</ref>
=== Kòrsou ===
Desde 1985, PDVSA i gobièrnu di [[Kòrsou]] tabatin un kontrato di hür pa e [[Refineria Isla]] ku un kapasidat di 335.000 bari di krudo, konstruí pa Royal Dutch Shell na 1919. Pa 2016, Kòrsou a eksigi pa PDVSA aporta un invershon di 15 bion dòler pa modernis’e pa por a prolonga e contract, pero si esaki no sosode, PDVSA lo keda afo. Na mei 2018, Korte Komersial di Curacao a outorisá ConocoPhillips pa pone beslag riba $636 mion na aktivo di Venezolano PDVSA.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-5">{{cite web |url= https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT |title= Corte Curazao autoriza a ConocoPhillips embargar 636 mln dlr en activos de venezolana PDVSA |date=2018-05-12 |publisher= Reuters |fechaarchivo= 22 de abril de 2020 |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20200422133703/https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT}}</ref>
PDVSA ta confrontá un krisis di exportashon pa motibu di e bahada den produkshon di krudo, posiblemente e kompania chines Guangdong Zhenrong lo maneha e refineria aki na fin di 2019<ref> {{cite web |url= https://elcooperante.com/menos-ingreos-pdvsa-pierde-refineria-de-curazao-por-desinversion-para-modernizarla/| title= ¡Menos ingresos! Pdvsa pierde refinería de Curazao por desinversión para modernizarla |fecha= 19 de sep 2016 | publisher= El Coperante }}</ref><ref> {{cita web |url= https://elnuevopais.net/2018/06/22/204038/ | title= Curazao se cansa de PDVSA y busca nuevo operador para refinería Isla|pages= ConocoPhillips en mayo obtuvo órdenes judiciales e incautó algunos inventarios, activos y cargas de PDVSA en el Caribe|fecha=22 de junio de 2018 | publisher= El Nuevo País Zeta }}</ref> tin mas di un aña ta sufriendo severamente di e krisis na Venezuela. Gobièrnu di Kòrsou ta buskando un operadó nobo pa remplasá PDVSA i e sesamentu di e lease ta surgiendo komo esun mas probable. Sinembargo, PDVSA a logra finalisá e kontrato di hür pa un aña mas pa uso di almasenamentu, te ku desèmber 2020.<ref>«Refinería di Korsou extendió por un año el contrato que permite a PDVSA operar ese complejo con capacidad de 335.000 barriles de crudo diario»{{cite web |url=https://www.elnacional.com/economia/refineria-de-curazao-extendio-acuerdo-de-operaciones-con-pdvsa/|title=Refinería de Curazao extendió acuerdo de operaciones con Pdvsa|fecha=2 de diciembre de 2019| publisher=El Nacional}}</ref> Riba 26 di ougùstùs 2020, PDVSA a wòrdu demandá pa $51 mion dor di e kompania petrolero di Kòrsou, doño di e Refineria Isla na Kòrsou pa inkumplimentu ku e kontrato di pago mensual akumulá for di fin di 2018.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/otra-demanda-para-pdvsa-refineria-de-curazao-exige-pago-de-us51-millones/| title= Otra demanda para Pdvsa: Refinería de Curazao exige pago de US$51 millones|fecha= 28 de agosto de 2020| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E refineria di Isla ta inaktivo for di mei 2018 i PDVSA tin un kontrato di hür kaduká pa su kapasidat di almasenamentu di 15 mion bari den su 38 tanki i dos waf di karga, un 25 % di su depósitonan (9 tanki) lo wòrdu hür na e kompania petrolero SPS Drilling E&P, PDVSA a bin ta desokupá parti di su zeta wardá despues di e sanshonnan na 2020, miéntras ku su doño Korsou ta buskando un operadó nobo.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-reemplaza-a-pdvsa-y-adjudica-a-petrolera-sps-oferta-de-arrendamiento-de-tanques/| title=Refinería de Curazao reemplaza a Pdvsa y adjudica a petrolera SPS oferta de arrendamiento de tanques |date=2020-09-03| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E kompania Kòrsou tin plania pa destaho e zeta wardá Petroleo di PDVSA pa regla algun debe laboral cu el a laga pendiente.{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/curazao-tendra-que-subastar-petroleo-para-pagar-deudas-dejadas-por-pdvsa/| title=Curazao tendrá que subastar petróleo para pagar deudas dejadas por Pdvsa|date=2021-06-02| publisher=Banca y Negocios}}</ref> Riba 30 di augustus, a determina ku PDVSA ta obligá di paga Kòrsou un debe atrasá pa e hür di e Refineria di Isla, despues di a perde e apelashon den kual a priminti di paga 20 mion dòler pa aña na hür pa daño i perhuisio na momentu di terminashon di e kontrato i lunanan akumulá di hür, parti di e debe ei a wòrdu kobra direktamente dor di RdK, kontra e stòknan di zeta krudo i produktonan akabá, ku a wòrdu wardá na e terminal di Bullenbaai.<ref>« El 30 de diciembre de 2019, Curazao reclamó su derecho a la “rescisión especial” del contrato con Isla, y le exigió a la empresa la cancelación de 100 millones de dólares, el asunto es por la reclamación de indemnización por daños y perjuicios derivados del cese abrupto del arrendamiento» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/pdvsa-perdio-apelacion-y-esta-obligada-a-cancelar-deudas-pendientes-por-operacion-de-refineria-en-curazao/| title= Pdvsa perdió apelación y está obligada a cancelar deudas pendientes por operación de refinería en Curazao|fecha=31 de agosto de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref>
Un korte na Kòrsou a outorisá benta di akshonnan di e filial di Pdvsa: Propernyn ta un filial di PDVSA, ku ta manehá e akshonnan di Nynas pa kubri e debe no pagá na e kompania Korsou di 52 mion dòler, miéntras ku ConocoPhillips tambe ta drenta e espera di e likidashon di akshonnan ku a gana un demanda pa 10.000 mion dòler.<ref>« Al igual que Curazao y Aruba, Bonaire fue en su día una parte clave de la red logística de Pdvsa en el Caribe holandés. En los últimos años, las sanciones de EE.UU., los agresivos embargos de ConocoPhillips y otros demandantes, y la falta de inversiones por parte de la petrolera estatal venezolana, aparte de la caída del suministro de petróleo despojaron a la empresa de sus vínculos comerciales en el Caribe holandés. Se calcula que Venezuela tiene una deuda pendiente de 160.000 millones de dólares, entre bonos, laudos arbitrales y otros pasivos» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-autoriza-a-petrolera-curazolena-a-liquidar-acciones-de-filial-holandesa-de-pdvsa-para-cobrar-deuda/ | title=Tribunal autoriza a petrolera curazoleña a liquidar acciones de filial holandesa de Pdvsa para cobrar deuda|fecha= 4 de octubre de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref> E filial di PDVSA tin te ku 31 di desèmber 2022 pa benta privá di su akshonnan.<ref>{{cita web |url= https://talcualdigital.com/tribunal-de-la-haya-da-prorroga-al-embargo-de-acciones-propernyn-bv-filial-de-pdvsa/| título=Tribunal de La Haya da prórroga al embargo de acciones en Propernyn BV, filial de Pdvsa|fecha=4 de septiembre de 2022| sitioweb= Tal Cual|fechaacceso= 20 de abril de 2023|cita= }}</ref>
Na aprel 2023, e refineria di Kòrsou na e isla di Kòrsou ta eksigí di PDVSA e pago di US$62.3 mion ku e debe pa e no-kanselashon di e servisio eléktriko dor di e kompania petrolero venezolano entre e añanan 2018 i 2019 i e demanda a keda gana den un korte di New York.<ref>{{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-exige-a-pdvsa-que-pague-us623-millones-que-adeuda-por-servicio-electrico/| título= Refinería de Curazao exige a PDVSA que pague US$62,3 millones que adeuda por servicio eléctrico|fecha= 20 de abril de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita=Otro litigio: la empresa petrolera de Curazao inició un litigio contra PDVSA en Suiza, por la falta de mantenimiento de la Refinería Isla, así como también por los daños ocasionados en el ecosistema, por una indemnización de US$1.000 millones }}</ref> Na desèmber PDVSA a kontestá ku e lo regla su debe dor di suministrá kombustibel, Venezuela na òktober a proveé un oportunidat pa un akuerdo, despues ku Kòrsou a apelá na un korte di New York na 2020 pa enforsá un pago di 51 mion dòler di e debe akumulá te na e punto ei.<ref>{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/reuters-pdvsa-saldara-deuda-con-refineria-de-curazao-suministrando-combustible/| título=Reuters: PDVSA saldará deuda con refinería de Curazao suministrando combustible|fecha=18 de diciembre de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita= El acuerdo podría permitir la reanudación de las relaciones entre Venezuela, Curazao y Bonaire para que PDVSA pueda reactivar las operaciones de almacenamiento de petróleo y combustible en la terminal Bullenbaai en Curazao }}</ref> Na febrüari 2024, Curaçao Refinery Utilities (CRU) a bende kasi 500.000 bari di zeta di kombustibel propiedat di PDVSA ku tabata warda den e tankinan di Bullenbaai, ku tabata na oferta for di novèmber 2023.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tras-2-subastas-fallidas-refineria-de-curazao-vendio-de-forma-privada-fueloil-que-pertenecia-a-pdvsa/| título= Tras 2 subastas fallidas: Refinería de Curazao vendió de "forma privada" fueloil que pertenecía a PDVSA|fecha=20 de febrero de 2024| sitioweb= Banca y Negocios |fechaacceso= |cita= }}</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Venezuela]]
--------------------------
'''Antilliaanse Verffabriek''' of '''AVF Paints''' ta un empresa na Korsou ku ta fabrika verf pa e merkado lokal i e otro islanan di [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
AVF a wordu funda 17 di november 1959 bou di nomber di ... Fundadonan tabata KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. Na 2014?, despues di un traspaso pa dononan nobo, el a kambia nomber ofisial pa Pintuco Curacao BV bij overname ??
Fundá na 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) i su kompania ruman Arvefa (Arubaanse Verffabriek) ta komprometé den entregá produktonan inovativo i di kalidat haltu na e industria di verf i revestimentu. Den un era di konsolidashon, ora mas grandi ta bira mas grandi i nòmbernan di marka ta parse di dominá, AVF Paints ta mantené su parti di merkado i base di kliente leal dor di fabriká e mihó kalidat di verf i revestimentu ku lo surpasá tur otro verf den nos klima tropikal duru i ku moda bieu “pueblo natal” servisio práktiko. AVF Paints ta bo eksperto di verf lokal.<ref>https://www.avfpaint.com/about-us</ref>
Antilliaanse Verffabriek NV a wordu funda na Curaçao dia 30 di october 1959 door di KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. E fabrica cu tin 40 empleado actualmente ta sirbi 80% di e mercado domestico. Na 1972 a lanta un filial na Aruba, Arubaanse Verffabriek N.V.; actualmente 12 empleado y un cuota di mercado di mas o menos 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Is op Curaçao opgericht 30 Oktober 1959 door KoninkIijke Lak-; Vernis- en Verffabriek Molijn en Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro and Sons en S.E.L. Maduro and Sons N.V. De fabriek met 40 werknemers bedient thans 80% van de binnenlandse markt. In 1972 is op Aruba een dochteronderneming opgericht, de Arubaanse Verffabriek N. V.; thans 12 werknemers en een marktaandeel van ca. 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Founded in 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) and his sister company Arvefa (Arubaanse Verffabriek) are committed in delivering innovative and high-quality products to the paints and coatings industry. In an age of consolidations, when bigger gets bigger and brand names seem to dominate, AVF Paints maintains its market share and loyal customer base by manufacturing the finest quality paints and coatings that will outperform all other paints in our harsh tropical climate and with old fashion “hometown” hands on service. AVF Paints is your local paint expert.
E febrika ta establese na Asteroienweg.
E tin tiendan na Korsou i Aruba. (Arvefa)
----------------------------------
{{Databox}}
'''Damen Shiprepair Curaçao''' (DSCu), antes '''Curaçaosche Dok Maatschappij''' (CDM), ta un empresa di eksplotashon di dòk i reparashon di barku ku ta establesé den [[Schottegat]] na [[Kòrsou]] desde 1958. E fasilidatnan i infrastruktura di e dòknan i waf ta propiedat di CDM Holding NV<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> , un kompania di gobièrnu di Kòrsou fundá na 1958. Desde 2017 DSCu ta hür i opera esakinan.
== Historia ==
Curaçaosche Dok Maatschappij a wòrdu fundá na desèmber 1958 a base di un akuerdo entre [[Refineria Isla|Curaçaosche Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) ku su supsidiario [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) i e companianan N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, Dok- en Werf Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. i Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f.<ref>{{citeer web|titel=N.V. Curacaose Dok Maatschappij|werk=[[Amigoe]]|datum=1958-10-29|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002|bezochtdatum=2024-04-18}}</ref> Riba 1 di yanüari 1959 CSM a pasa e operashon di e dòknan pa Curaçaosche Dok Maatschappij.
For di inisio CDM tabata e empresa di reparashon di barku mas moderno den Karibe i for di 1972 tambe esun mas grandi. CDM a kontribui grandemente na ekonomia di [[Antias Hulandes]]. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200.?? Den un reorganisashon grandi na 1962 e empresa ta tuma over e Reina Wilhelmina dok di NV Combinatie Pletterij Nederhorst i Beatrix dok di refineria Shell.<ref>DRASTISCHE REORGANISATIE BIJ DE CURACAOSE DOKMY. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 19-12-1962, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461724:mpeg21:p001</ref> E ekspansion di su fasilidatnan i personal a kontinua te aña 1982, ora un reseshon a dal e mundu maritimo. Te fin di e dekada tabatin atrobe un subida den e aktividatnan.<ref>Production manager: 'Sprake van opleving' Curaçaose Dok Maatschappij momenteel enorm veel klanten. "Amigoe". Curaçao, 09-02-1989, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642553:mpeg21:p003</ref>
Na 2015 e empresa hulandes Damen Shipyard Group a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e toubotnan, fabriká pa Damen, ku ta navega den [[Laman Karibe]]. Riba proposishon di gobièrnu di Kòrsou, e grupo tambe a tuma over dia 1 di febrüari 2017 e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrolá a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref><ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref> Bou di nòmber i maneho nobo e empresa a logra rekobrá un posishon den top na Karibe na 2018, ofresiendo un seri di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
== Dòknan ==
Den kurso di tempu a operá diferente dòk:
* ''Reina Wilhelmina'': dòk flotante, 3000 dwt, 1926 -1980 (antes di NV Combinatie Pletterij Nederhorst)
* ''Juliana'' - dòk flotante, 4000 dwt, 1929-1946 (bendi na Surabaya)
* ''Beatrix''- dòk kobá di 28.000 dwt, 192 meter largu (1943 - presente)
* ''Antilia'': dòk kobá di 120.000 dwt, 280 meter largu (april 1972 - presente)
Banda di esei tin dos dòk flotante desde 2018.<ref>https://knipselkrant-curacao.com/pbc-videoreportage-aankomst-drijvende-droogdokken-damen/ Videoreportage aankomst drijvende droogdokken Damen], 30 aprel 2018</ref> Despues ku nan tabata defekto pa algun tempu a disidi pa saka nan por kompleto for di waf den kurso di 2024.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/29316-damen-verwijdert-2e-drijvende-dok Damen verwijdert 2e drijvende dok], [[Antilliaans Dagblad]] (17 di aprel 2024)</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Kòrsou]]
===Damen ====
* Desde 2017 Damen Shiprepair Curacao ta hür i ta eksplota e fasilidatnan i infrastruktura den waf di CDM di un kompania di gobièrnu funda na 1958, CDM Holding NV. <ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> Desde 20?? propiedad di Antias Hulandes.
* Na 2016 CDM a wordu deklara fayit ku a wordu lanta na 2021 wegens gebrek aan baten.<ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref>
Na 2015 Damen a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e trailernan ku Damen a traha i ku ta bula den awa karibense. Riba 1 di febrüari 2017, riba proposhon di e Gobièrnu di Kòrsou, e Grupo tambe a tuma over e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrola a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personal i material a pasa pa e kompania nobo Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). E pianan flosante di e CDM lo ser remplasá durante di aña 2018 ku pianan mas grandi: pianan C lo bira 230 pa 45 meter i pianan D 108 pa 23 meter. E kantidat aki ta úniko den Karibe i Latino-Amerika.<ref>[https://knipselkrant-curacao.com/ad-slotuitdeling-failliet-cdm/ Slotuitdeling failliet CDM], Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
Damen bouwde in 2015 een reparatiewerf op [[Curaçao]] voor de door Damen gebouwde sleepboten die in de Caribische wateren varen. Op voorstel van de Curaçaose regering nam de Groep op 1 februari 2017 ook de activiteiten over van de [[Curaçaose Dokmaatschappij]] (CDM), die in augustus 2016 gecontroleerd failliet was gegaan.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personeel en materieel ging over naar het nieuwe bedrijf Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). De oude drijvende dokken van de CDM worden in de loop van 2018 vervangen door grotere: dok C wordt 230 bij 45 meter en dok D 108 x 23 meter. Deze omvang is uniek voor het Caribisch gebied en Latijns-Amerika.<ref>Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
*NOTES
Van ds zijde van de afdeling Public Relations" van de CPIM kregen wij het volgende bericht: De N.V. combinatie Plet terij--Noderhorst tezamen mol de Nederlandsche dok- en scheepsbouw maatschappij V.O.F, on do N.V. dok-on werf maatschappij Wilton-Feyenoord hebben in principe overeenstemming bereikt mei do N.V. Curacaosche Petroleum Industrie maatschappij en de N.V. Curacaosche scheepvaart maatschappij-, op grond waarvan hol thans door laatstgenoemde maatschappij geëxploiteerde Beatrix dok met bijbehorend scheepsreparatiebedrtjf als mode do bedrijven dor N.V. combinatie Pletterij-Nederhorsl binnenkort als oen bedrijf zullen worden geëxploiteerd door oen 'o stichten „N.V. Curacaose dok maatschappij". De nieuwe N.V. zal hierdoor beschikken over do grootste en modernste schoepsreparatie-faciliteiten in hot Caraibisch gebied.<ref>N.V. Curacaose Dok Maatschappij. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 29-10-1958, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002</ref>
In 2017, DAMEN Shipyards took over the facilities and invested heavily in infrastructure, as well as the upgrading and training of its workforce.
With two large graving docks and two floating docks, cranes with capacities of up to 75 tons and more than 2,000 meters of repair wharves and fully equipped repair shops, DAMEN Shipyards is one of the largest and best-equipped ship repair facilities in the Caribbean.
Er zijn twee gegraven dokken, namelijk het 30.000 dwt Beatrixdok, gebouwd door de Shell in 1942/1943 en het Antiliadok, groot 130.000 ton, in april 1972 officieel in gebruik gesteld door Gouverneur Leito. Het bedrijf heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de economie van de Nederlandse Antillen, heeft tot 1982 voortdurend uitgebreid zowel in faciliteiten als in mankracht, maar is in 1982 getroffen door de recessie in de scheepvaart. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200. Door de moderne faciliteiten kunnen alle scheepsreparaties worden verricht. Het heeft technisch gezien in de internationale scheepvaartwereld een zeer goede naam. De Curaçaosche Dok Maatschappij beschikt behalve over de twee gegraven dokken ook over diverse reparatiekaden, dok- en kadekranen en modern ingerichte werkplaatsen.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Curacoasche Dok Maatschappij NV], Encyclopedie van Curaçao</ref>
Ter gelegenheid van de ingebruikneming van het grootste commerciële droogdok van het westelijk halfrond zal de post'administratie van de Nederlandse Antillen op 7 april 1972 een bijzondere frankeerzegel in de waarde van 30 cent uitgeven. Het ontwerp van deze zegel werd verzorgd door de heer Oscar Ravelo op Curacao. Op de eerste dag van uitgifte zullen de enveloppen uitsluitend gefrankeerd met deze zegel voorzien worden van een eerste-dag-stempelafdruk.<ref>Speciale zegel voor Curacaos droogdok. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 02-02-1972, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461089:mpeg21:p003</ref>
Overname per 1 februari 2017 door Damen Shipyard Group<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/15195-damen-trots-op-curacaose-werf Damen trots op Curacaose werf], [[Antilliaans Dagblad]] (5 di februari 2017) </ref>
{{Appendix}}
Curaçaosche Dok Maatschappij N.V. is een dok- en scheepsreparatiebedrijf gevestigd in Curacao. Het kwam in december 1958 voort uit de combinatie [[Refineria Isla|Curacaos Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) en [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) en de N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, de Dok- en Werf-Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. en de Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f., waarbij op 1 januari 1959 het dokbedrijf van CSM overgedragen werd aan de N.V. Curaçaosche Dok Mij.
Na 1972 e tabata e empresa di reparashon di barku mas grandi den Karibe. El a logra rekobrá un posishon den top na 2018, despues ku e grupo hulandes multinashonal a tuma over e maneho di CDM na 2017 pfresiendo servisio amplio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
despues ku esaki a pasa pa e grupo hulandes Damen Shipyards na 2017. In 2017, global player Damen Shiprepair & Conversion took over the management of the Curaçao Drydock Company, established in 1959. Under the new name it will continue offering a full range of services in maintenance, repair, refit and conversion of vessels and offshore constructions of all sizes.
Na 2017, e hungadó global Damen Shiprepair & Conversion a tuma over e maneho di Curaçao Drydock Company, establesé na 1959. Den e nòmber nobo e lo sigui ofresé un gama kompleto di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
--------------------
== Tula ==
* nl.wiki vertalen: Vrijheidsstrijder wordt nationale held
Tula werd steeds meer gezien als symbool tegen de slavernij. In 2010 werden hij en andere leiders van de slavenopstand officieel gerehabiliteerd als ‘mannen en vrouwen van eer en goede naam’ en op initiatief van het Fundashon Rehabilitashon Tula werd hij zelfs officieel uitgeroepen tot nationale held van Curaçao.[23] Dit werd nog eens benadrukt in 2013, toen het 150 jaar geleden was dat de slavernij door Nederland werd afgeschaft. Dat jaar werd door de ministerraad namelijk uitgeroepen tot het jaar ter ere van de vrijheidsstrijder Tula.[24] Volgens oud-premier Don Martina kan de nationale held Tula zich nu voegen bij illustere internationale vrijheidsstrijders zoals Nelson Mandela, Martin Luther King en Gandhi.[23] Sinds 2020 is hij opgenomen in het lijstje van vijftig onderwerpen die inkijk geven in de Curaçaose geschiedenis, de zgn. Canon van Curaçao.[25] In Nederland gaat deze erkenning moeizamer. In 2021 werd een motie in de Tweede Kamer om Tula op te nemen in het onderwijs nog afgewezen, maar op 29 oktober 2022 wordt wel een motie aangenomen om meer aandacht geven aan de verhalen van vrijheidsstrijders als Tula en anderen in het onderwijs en tegelijkertijd ook onderzoek naar hen te doen.[26] In de excuses van de Nederlandse regering voor het slavernijverleden wordt Tula door minister-president Mark Rutte met name genoemd.[27]
---------
'''Pedro Pablo Medardo de Marchena''' (☆ 29 di yüni 1899]] na [[Kòrsou]] - †
Kòrsou 29 di yüni 1899 i a muri 15 di mei 1968 na Boneiru, kaminda el a
biba for di aña 1940 te na su morto. Kasi 30 aña el a biba na Boneiru, despues
ku gobièrnu kolonial a pone prezu den kampo di konsentrashon pa motibu di su pensamentu
revolushonario.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/BONERIANO-27-03-2024.pdf Bula Waya], Boneriano (27 di mart 2024)</ref>
Medardo ta yu di un hudiu ku tabata biba na Kòrsou. Su mama tabata un dama koló skur di Kòrsou ku a
kria Medardo. Su tata
a sostené su edukashon kompletamente i tambe a rekonosé su yu, for di kua Medardo a haña e
fam di su tata, Benjamin Abraham de Marchena.
Medardo den e tempu ei tabata negoshante.
==Guera==
Durante di Di Dos Guera Mundial, den mei 1940, Gobièrnu Kolonial a disidí di kue diferente hende sospechoso i ku fam straño prezu.
Aparentemente nan tabata un peliger pa estado. Entre personanan akí tabatin Fred Fischer fotógrafo,
dòkter J. Benesch, tur dos nasé na Alemania i tambe Pader Paul Brenneker ku nan a kere ku el a nase na Berlin i tambe Medardo de Marchena.
Medardo no pa motibu kaminda el a nase, pero si pa su pensamentunan ku nan a kategorisá komo peligroso i antikolonial.
E tabata un di e promé personanan peligroso ku nan a arestá na Kòrsou., sospecha di ta simpatisá ideanan komunista i pro nazi.
Aparentemente tabatin 2 otro Antiano mas den e kampo di konsentrashon na Boneiru, pero mi no a haña konfirmashon di esaki.
Den dékada 20 Medardo de Marchena ta haña problema ku iglesia katóliko i asta tabata na punto di kuminsá un kaso den korte kontra iglesia katóliko. Medardo a publiká diferente artíkulo kontra mishon katóliko, i tambe kontra dominio hulandes. E tabata kier a habri wowo di nos komunidat kontra di dominio hulandes i tambe kontra katolisismo.
Medardo a batisá i kasa katóliko i su yunan tambe el a batisá katóliko.
Durante e lucha akí e ta laga un domi batisá su di 4 yu.
==Publikashon==
Na 1929 Medardo a publiká e buki “Ignorancia o educando un pueblo”, despues el a manda un karta pastoral i tambe artíkulonan ( entre pueblo i gobièrnu) den “De Onpartijdige” (1932– 1934). Ni e gobièrnu kolonial, ni iglesia katóliko por a imaginá ku Medardo lo a alkansá asina tantu hende.
Den e publikashonnan akí e tabatin algun akusashon hopi serio.
Por ehèmpel el a puntra ken tin falta, ku nos no tin nos mes hendenan den posishonnan haltu den
komunidat, posishon ku ta nesesario pa duna nos hendenan mas rèspèt.
Medardo a splika, ku ta: “hòmbernan blanku ku wowo blou ku ta parse hende muhé dor di nan manera di bisti, ku tin tantu Roma komo Hulanda komo nan patria. Ta nan ta kulpabel ku Kòrsou a keda tras, miéntras ku e poblashon di koló pa mas ku kuater generashon kaba ta gosa di abolishon di sklabitut”.
Pedro Pablo Medardo de Marchena ta derá den e santana di Iglesia Protestant na Playa Boneiru.
Revishon aktual di 15:57, 15 aprel 2026
Pending: Tragalus - Salario minimo - Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe - Albert Kikkert - Florin karibense (aanvulling) - Yudansa pa desaroyo - Michelangelo Winklaar - PDVSA (aanvulling) - Antilliaanse Verffabriek - Francio Guadeloupe - Tula (aanvulling) - Medardo de Marchena (aanvulling) - Damen Shiprepair Curacao
qum3pv96tmlawaq86qfd34vuniyhfd8
190018
190017
2026-05-06T07:53:22Z
Caribiana
8320
190018
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Lista di partido politiko na Korsou]] - [[Lista Niun Paso Atras]] - [[Lista di calamidad den Caribe Hulandes]] - [[Tragalus]] - [[Salario minimo]] - [[Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe]] - [[Albert Kikkert]] - [[Florin karibense]] (aanvulling) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Michelangelo Winklaar]] - [[PDVSA]] (aanvulling) - [[Antilliaanse Verffabriek]] - [[Francio Guadeloupe]] - [[Tula]] (aanvulling) - [[Medardo de Marchena]] (aanvulling) - [[Damen Shiprepair Curacao]]
---------------
Dit is een lijst van [[politieke partij]]en op [[Curaçao]].
== Vertegenwoordigd ==
{| class="wikitable sortable"
!Partij
!Afkorting
!Ontstaan
!Zetels
|-
|[[Movementu Futuro Kòrsou]]
|MFK
|2010
|13
|-
|[[Partido Nashonal di Pueblo]]
|PNP
|1948
|4
|-
|[[Partido Alternativa Real]]
|PAR
|1993
|2
|-
|[[Partido MAN]]
|MAN
|1971
|1
|-
|[[Partido Inovashon Nashonal]]
|PIN
|2017
|1
|}
== Niet vertegenwoordigd ==
{| class="wikitable sortable"
!Partij
!Afkorting
!Ontstaan
![[Partijvoorzitter]]
|-
|[[Democratische Partij (Curaçao)|Democratische Partij]]
|DP
|1944
|
|-
|[[Frente Obrero Liberashon]]
|FOL
|1969
|
|-
|[[Partido Laboral Krusada Popular]]
|PLKP
|1997
|
|-
|[[Forsa Kòrsou]]
|FK
|2004
|
|-
|[[Pueblo Soberano]]
|PS
|2005
|
|-
|[[Partido pa Adelanto I Inovashon Soshal]]
|PAIS
|2010
|
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|PAN
|2010
|
|-
|[[Movementu Kousa Promé]]
|MKP
|2015
|
|-
|[[Un Kòrsou Hustu]]
|UKH
|2015
|
|-
|[[Kòrsou di Nos Tur]]
|KdNT
|2016
|
|-
|[[Movementu Progresivo]]
|MP
|2016
|
|-
|[[Un Kambio pa Kòrsou]]
|UKPK
|2020
|
|-
|[[Kòrsou un Munisipio Ulandes Nobo]]
|KUMUN
|2020
|
|-
|[[Kòrsou Vishonario]]
|VISHON
|2020
|
|-
|[[Kòrsou Esun Miho]]
|KEM
|2019
|
|-
|[[Trabou pa Kòrsou]]
|TPK
|2020
|
|-
|[[Mihó Kòrsou]]
|
|
|
|-
|[[Partido pa Pensionado]]
|
|
|
|-
|[[Un Era Nobo pa Kòrsou]]
|
|
|
|-
|[[Civil Rights Movement Curaçao]]
|
|
|
|-
|Maneho Asertá, Visibel I Sigur
|
|
|
|-
|[[Union i Progreso]]
|
|
|
|-
|Un Kòrsou Nobo
|
|
|
|-
|Partido Bienestar Kòrsou
|
|
|
|-
|Klaridat Akshon Sosial
|
|
|
|-
|Awor ta Basta
|
|
|
|-
|Movementu un Pueblo pa Progreso
|
|
|
|-
| align="left" |Movementu PUSH Kòrsou
| align="left" |
|
|
|-
| align="left" |Liberashon Klàsiko Komunidat di Kòrsou
| align="left" |
|
|
|}
[[:Kategoria:Polítika na Kòrsou]]
[[:Kategoria:Partido politiko]]
------------------
== Mira tambe ==
* [[Lista di institushon di enseñansa superior den Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
{{References}}
;Link eksterno
* {{en}} [http://www.usm.sx/ University of St. Martin]
}}
----------------
{{infobox partido politico | variante = c
| nomber = Lista Niun Paso Atras
}}
'''Lista Niun Paso Atras''' tabata un partido polítiko di Kòrsou. E lider di LNPA tabata Nelson Pierre.
Konflikto riba derechonan di nòmber di LNPA
Promé ku elekshon di 2007, dos grupo a inskribí bou di e nòmber Lista Niun Paso Atras. Nelson Pierre a argumenta cu, como originador di e nomber y lider di partido, e tabatin derecho di uza e nomber LNPA. Sinembargo dia 9 di februari 2007 ex-miembronan di partido Victor van Rosberg y Oscar Bolívar a laga registra e statutonan di e partido cerca un notario y a reclama e derecho di uza e nomber LNPA a base di e base ey. Durante e demanda, a sali na cla cu Nelson Pierre a registra e nomber di e partido cerca un notario un dia prome. Hues a dicta cu e nomber LNPA ta di Nelson Pierre. Sinembargo e no ta carga e derecho di autor di e lema Niun Paso Atras, pasobra esaki ta meramente un traduccion Papiamento di un grito di bataya di Che Guevara. E derecho di autor asina ta keda den man di e herederonan di Guevara.
--------------
Esaki ta un '''lista di calamidad den Caribe Hulandes''', cu ta inclui sucesonan den of liga na teritorio di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]], [[Kòrsou|Corsou]], [[Sint Maarten]], [[Saba]] of [[Sint Eustatius]]. E lista aki ta encera solamente acontecimentonan cu a resulta den cinco of mas morto (no pariente di otro), y otro acontecimentonan cu tabatin un area di impacto hopi grandi.
== Prome cu siglo 19 ==
* 1652
**[[16 di sèptèmber|16 di september]] – Despues di un horcan tropikal, tres barco y nan tripulacion ta disparce cerca di e islanan di [[Islariba]].
*1750
**[[7 di ougùstùs|7 di augustus]] – Riba Corsou ta brota un lantamento di catibo na plantashi [[West Indische Compagnie|WIC]] [[Hato (Kòrsou)|Hato]]. Sesenta hende ta wordo mata, di cua un ta Europeo.
*1772
**[[1 di sèptèmber|1 di september]] – Un horcan fuerte ta destrui 400 cas na Sint Eustatius y 180 cas na Saba. Riba Sint Maarten, casi no tin cas mas para.[1]
*1778
**[[15 di sèptèmber|15 di september]] – Un explosion ta sucede durante trabounan abordo di e barco di liña Hulandes Alphen den haf di [[Willemstad]]. Esaki ta resulta den 205 morto.<ref>[http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis]. [https://web.archive.org/web/20230721005235/http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ Gearchiveerd] op 21 juli 2023.</ref>
*1780
**[[15 di òktober|15 di october]] – E Horcan Grandi di 1780 ta pasa riba caribe, probablemente e orkan atlántiko di mas mortal di tur tempu. Kalkulashonnan ta pone e kantidat di morto na mas o ménos 22.000, di kua mas o ménos 4.000 tabata na St. Eustatius. E flota Hulandes ta keda severamente afecta pa esaki.
*1783
**[[4 di febrüari|4 di februari]] – E barco Franses ''Duc de Bourgogne'' ta sink banda di Corsou. Ochenta miembro di tripulacion ta hoga.
*1795
**[[17 di ougùstùs|17 di augustus]] – E [[Rebelion Grandi]] di catibo na Kòrsou den 1795. Desenas di katibu di plantashon na Kòrsou ta nenga di bai traha. Katibunan di otro plantashonnan ta djòin e rebelion. Despues di éksito inisial, e lantamentu ta wòrdu suprimí dia 31 di ougùstùs. Tin 31 morto.
== Siglo 19 ==
*1819
**[[21 di sèptèmber|21 di september]] – Un horcan fuerte ta asotá e [[Sint Maarten (isla)|isla di Sint Maarten]]. Riba e parti Hulandes di e isla, 81 hende ta perde nan bida y 348 edifisio ta wordo destrui.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18200407-1010&vw=org&lm=west%2Cindie%2Cramp%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
*1823
**[8 di yüli|8 di juli]] – E brig Enterprise ta sink na altura di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[4]
*1825
**[[1 di mart|1 di maart]] – Salida di e barku hulandes Zeemeeuw for di Willemstad. Nunka mas no ta tende nada di e barku ku por lo ménos dieskuater hende abordo. Zeemeeuw posiblemente a wòrdu ataká pa e brig di korsario Colombiano Aquila, su karga a wòrdu kita for di dje, e barku a wòrdu sendé na kandela, i e tripulashon enkadená abordo di e korsario.[5]
*1846
**[[13 di sèptèmber|13 di september]] – E golet Amelia ta kore bai na tera na altura di Klein Curaçao. Riba peticion di M. de Jongh na Gobernador R.H. Esser ta despacha e goleta De Vos. M. De Jongh ta abordo di De Vos, su yerno Antoine Bruon Langlois riba e Amelia. Den direkshon di anochi, De Vos ta yega Klein Curaçao. Despues di dos dia sin come of bebe, e pasaheronan ta wordo recarga y hiba abordo. Un intento ta wòrdu hasi pa salba e Amelia, pero esaki no ta eksitoso debí na e laman brutu.[6]
*1848
**[[3 di mart|3 di maart]] – E korveta franses La Boussole ta sink serka di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[7]
*1877
**[[23 di sèptèmber|23 di september]] – Durante un tormenta severo riba Aruba, Kòrsou, i Boneiru, 69 hende ta pèrdè nan bida, mayoria riba laman.[8][9]
*1886
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – E barco di bela Aleman Nero ta sink na costa nort di Aruba.
*1892
**[[7 di òktober|7 di october]] – Cerca di Boneiro, e barku komersial ''Anita'' ta sink; barco y henter tripulacion no ta sobrebibi e suceso.
*1899
**[[12 di ougùstùs|12 di augustus]] – Cincuenta cas ta wordo destrui durante un horcan riba Sint-Eustatius.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18990815-3007&vw=org&lm=orkan%2Cwest%2Cindie%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
== Siglo 20 ==
===1901-1950===
*1910
**[[7 di yüli|7 di juli]] – E barku hulandes Gouverneur van Heerdt ta sink na kosta di Kòrsou. Nuebe persona ta muri, entre otro Arend Evert van den Brandhof, Gobernador di Boneiru.[11]
*1928
**7 di aprel – E tankero Chepita ta eksplotá den un waf den Schottegat banda di Otrobanda. Shete hende ta wòrdu matá.[12]
*1930
**6 di sèptèmber – Eksploshon den un instalashon di zeta serka di Willemstad. 12 morto i 20 heridá.[13]
*1933
**8 di yüli – E barku hulandes Julio Maria ta sink serka di Kòrsou. Sinku persona ta wòrdu matá.[14]
*1939
**12 di mei – Den un aksidente di tráfiko pisá riba Kòrsou, dos trùk ta dal den otro na altura di Sint Willibrordus. Sinku persona ta wòrdu matá.[15]
*1942
**16 di febrüari – E barku di vapor britániko Oranjestad ta sink serka di Aruba. Dies sinku hende ta hoga, nuebe ta wòrdu reskatá.[16]
**20 di april – Un welga entre obreronan Chines riba Curaçao ta wordo suprimi violentamente. Diesdos hende ta wòrdu matá.
**26 di aprel – E barku merikano di bòksit Alcoa Partner ta wòrdu torpedeá pa e supmarino aleman U 66 i ta sink na kosta di Boneiru. Dies hende ta wòrdu matá.
di novèmber – E barku di guera merikano USS Erie ta wòrdu asotá pa un torpedo di un supmarino aleman, U 163, na kosta serka di Piscadera. Shete miembro di tripulacion ta muri y otro once ta resulta herida debi na e explosion y candela. 1943
**27 di yüli – E SS Rosalia, na kaminda di Lagunillas pa Curaçao, ta wòrdu torpedeá dos biaha pa e supmarino aleman U 615 na Bullen Bay, 10 miya sùit di Willemstad. 23 hende ta muri.
*1944
**[[18 di sèptèmber|18 di september]] – E tankero Belga ''Ampetco'' ta sink entre costa di Aruba y Venezuela. Solamente diescinco di e 48 persona abordo ta sobrebibí e desaster aki.[17]
*1947
**15 di desèmber – E tankero argentino Los Posos i e tankero venezolano Tucu Pita ta dal den otro banda di Bahia di Caracas. 16 morto i 10 mas dos dia despues
1960-2000
*1960
**1 di sèptèmber – Orkan Donna riba Sint Maarten. Shete hende ta muri.
*1967
**6 di novèmber – Brùg Reina Juliana na Willemstad (Curaçao) ta basha abou. Dieseis hende ta wòrdu matá. E kousa di e derumbe nunka no a wòrdu determiná.
*1969
**[[30 di mei (fecha)|30 di mei]] [[1969]] - [[Trinta di mei]], e sentro di siudat di Willemstad ta wòrdu destruí despues di un lantamentu bou di trahadónan di Shell ku ta sali for di man. Hopi edifisio bieu riba Brion Square ta bai na kandela.
*1972
**[[21 di desèmber|21 di december]] – Un Air Guadeloupe De Havilland ta kai banda di Sint Maarten. Tur diestres okupante ta wòrdu matá.<ref>[https://web.archive.org/web/20110102165957/http://planecrashinfo.com/1972/1972.htm www.planecrashinfo.com]</ref>
*1977
**[[24 di desèmber|24 di december]] – Valley Air Service Piper PA-31-350 Navajo ta kai banda di Willemstad. Tur dies okupante ta muri.
*1995
**[[3 di sèptèmber|3 di september]] – Orkan Luis riba Sint Maarten. Nuebe hende ta muri. Luis a trese 170 mm di áwaseru aki i a destruí 60% di tur cas, resultando den daño di $1.8 bion.
*1999
**[[18 di novèmber|18 di november]] – [[Orkan Lenny|Horcan Lenny]] ta yega Sint Maarten. E orkan ta permanesé riba e isla pa dos dia i ta kousa destrukshon generalisá. 366 mm di áwaseru ta kai. Nuebe hende ta muri, tres riba e isla i seis na kosta.[20]
== Siglo 21 ==
===2001-presente===
*2007
**20 di sèptèmber – Sinku persona ta muri den un eksploshon i kandela riba e barku di salbashon Seamec II den waf seku CDM na Willemstad.[21]
*2012
**[[15 di desèmber|15 di december]] – Kalamidat di vürwèrk riba Kòrsou. Daño ekstenso i kuater[22] morto.
*2017
**[[6 di sèptèmber – Sint Maarten ta wòrdu asotá pa orkan Irma. E ta un orkan di kategoria 5 i ta kousa daño severo riba e isla, resultando den múltiple morto i heridonan.<ref>[https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Sint Maarten zwaar getroffen: zeker acht doden op Franse eilanden], NOS Nieuws, 7 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230323112546/https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Gearchiveerd] op 23 maart 2023.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170912102521/https://www.trouw.nl/home/legaal-of-illegaal-noodhulp-is-voor-iedereen-op-sint-maarten~a21f984c/ Legaal of illegaal, noodhulp is voor iedereen op Sint Maarten], Trouw; 9 september, pagina 5</ref><ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 De orkaan die alles overtrof], www.nrc.nl; 9 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230528195652/https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 Gearchiveerd] op 28 mei 2023.</ref>
== Sucesonan pafó cu gran impacto riba Caribe Hulandes ==
*1970
**[[2 di mei]] – ALM Vuelo 980 for di New York pa Sint Maarten ta hasi un aterisahe forsá riba awa serka di Saint Croix. Di e 63 personanan abordo, 23 ta muri i 37 ta heridá.[26]
*1973
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – Un aksidente di avion banda di Bogota na Colombia ta resultá den 43 morto, inkluyendo dies antiano.[27]
*1992
**[[4 di òktober|4 di october]] – Calamidat na Bijlmer, [[Amsterdam]], 43 morto y 26 herido. Di e 43 morto, diestres a nace na Antias Hulandes.
*1996
**[[13 di mart|13 di maart]] – Un [[Avia Air]] Aruba Cessna 402 ta accidenta na altura di [[Punto Fijo]] na [[Venezuela]]. Ocho persona ta perde na bida.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|titel=Crash Arubaans vliegtuig: 8 doden|bezochtdatum=2022-01-17|datum=1996-03-14|werk=[[NRC Handelsblad]]|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20220118182755/https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|archiefdatum=2022-01-18}}</ref>
--------------
{{Variante|c}}
{{infobox edificio| variante = c
| infobox_tipo = Marshe
| nomber = Marshe Nobo
| imagen =
| descripcion =
| multi_imagen = {{multiple image
| total_width = {{Infobox/afbeeldingbreedte}}
| direction =
| perrow = 2
|border = infobox
|image1 =
|caption1 =
|image2 =
|caption2 =
}}
| localisa_na = [[Willemstad]]
| luga = {{CUW}}
| adres = Plasa Wilson Papa Godett 1
| fecha_funda =
| estilo =
| architect =
| encarga =
| status =
| funcion_original =
| funcion_actual =
| propietario = Fundashon Marshe?
| fecha_construccion = 1971?
| inaugura =
| cera =
| renova = 2024-2026
| restaura =
| website = https://www.fundashonmarshe.com/home
}}
'''Marshe Nobo''' (tambe konosí komo '''Plasa Rondó''' òf den bok'i pueblo komo '''Plasa Nobo''') ta un merkado habrí situá na Punda, den sentro históriko di Willemstad, Curaçao. E ta sirbi komo un sentro importante pa empresario chikito i komersio lokal.
E merkado ta situá na banda nort di [[Waaigat]], i ta konektá ku bario [[Scharloo]] via un brug di peaton, e Prinses Amaliabrug, ku a remplasá e anterior Van den Brandenburgbrug na 2016.[1]
== Deskripshon ==
Marshe Nobo ta un merkado popular unda por haña un gran variedat di produkto i servisionan. Den e piso abou, bendedónan ta ofresé kuminda lokal, inkluyendo platonan krioyo ku por wòrdu konsumí riba sitio. Den e piso ariba, tin stèntnan ku paña, kosmétika, artesania i souvenirs.[2]
E merkado ta forma parti di un ret di merkadonan manehá pa Fundashon Marshe, ku tambe ta responsabel pa Plasa Bieu i e merkado flotante na Sha Caprileskade.[3]
== Historia ==
Marshe Nobo a wòrdu establesé na 1975 komo parti di un inisiativa pa stimulá ekonomia lokal. E edifisio a wòrdu finansiá dor di Fondo Oropeo pa Desaroyo i entregá na gobièrnu di Kòrsou.
E merkado a krea espasio pa aproksimadamente 300 empresario chikitu, ofresiendo oportunidatnan pa negoshi ku tarifanan di hür pagabel. Esaki a kontribuí na un gran variedat di produkto, manera remedi natural, matanan, kuminda kayente, paña i artesania.[4]
Na 1997, Fundashon Marshe a wòrdu establesé bou di Ministerio di Desaroyo Ekonómiko pa manehá e merkadonan públiko di e isla, inkluyendo Marshe Nobo.[5]
== Edifisio ==
E edifisio di Marshe Nobo ta un struktura ikóniko ku forma rondó, kubrí ku un dak grandi sostené pa 32 kolumna. E diseño habrí ta fasilitá ventilashon natural i interakshon entre bendedó i bishitantenan.
Entre 2024 i 2026, e merkado a pasa pa un renobashon ekstenso pa mehora seguridat, higiena i infrastruktura, inkluyendo dak, sistema di riool i instalashonnan eléktriko. Durante e periodo aki, bendedónan a muda temporalmente pa otro lokashonnan den Willemstad. E merkado a bolbe habri na mei 2026, ku plan pa reaktivá e área komo un sentro vibrante den e siudat.[6]
== Nifikashon ==
Marshe Nobo ta un lugá importante pa bida sosial i ekonómiko di Willemstad. E ta ofresé oportunidadnan pa empresario chikitu i ta sirbi komo un punto di enkuentro pa residente i turista. Ademas, e merkado ta kontribuí na preservashon di kultura lokal dor di benta di kuminda tradishonal i produkto artesanal.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Kòrsou]]
----------------
'''Marshe Nobo''' òf '''Plasa Rondó''', den bok'i pueblo '''Plasa Nobo''', ta un marshe habrí na [[Punda]], den sentro di [[Willemstad]], [[Kòrsou]]. E ta sirbi komo un lugá pa benta dor di empresario chikito.
E sala di merkado di Marshe Nobo ta situá na e parti nort di Waaigat i riba ... kaminda. Un brug di peaton, Prinses Amaliaburg (ku na 2016 a remplasa e antiguo Van den Brandenburgbrug), ta konektá e parti ei di Punda ku Scharloo.<ref>{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/14733-ophaalbrug-officieel-geopend|taal=nl|titel= Ophaalburg officieel geopend|werk= [[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-11-10|bezochtdatum=2026-04-24}}</ref> [[File:Curaçao - Willemstad - 49411091773.jpg|thumb|220px|Prinses Amaliabrug?]]
Cuminda ta wordo bendi eynan, inkluso platonan crioyo cu bishante i turista por wordo consumi eynan mes na un mesa.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/19172-plasa-bieu-in-volle-glorie-hersteld Plasa Bieu in volle glorie hersteld]</ref> Tambe ta bende souvenirs.
Na aña 1975 Fondo Europeo pa Desaroyo a regala e edificio di dos piso aki na gobierno di Curaçao pa yuda stimula economia. E edifisio aki ta akomodá alrededor di 300 espasio di merkado pa empresarionan por manehá nan negoshi na /ofresiendo tarifanan di hür pagabel. Esaki a kondusí na un variedat grandi di produktonan pagabel riba merkado, manera remedi natural, matanan orgániko, platonan kayente, paña, kosmetika, artesania, i vários kuriosidat.
E ta wòrdu maneha pa Fundashon Marshe, huntu ku Plasa Bieu i merkado flotante na Sha Caprileskade.<ref>https://www.fundashonmarshe.com/our-gems</ref>
Fundashon Marshe a wordu establesé na 1997 bou di e Ministerio di Desaroyo Ekonómiko, Fundashon Marshe ta manehá e merkadonan ikoniko di Kòrsou, inkluyendo Plasa Bieu, Marshe Rondo, Plasa di Arte, i e merkadonan na aire liber na Sha Caprileskade, Otrabanda, i Punda.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/home-new About Fundashon Marshe] </ref>
== Edifisio ==
Marshe Nobo komo un obra di arte. E mercado rondo aki, cu su dak unico den forma di fan, normalmente ta aloha negoshinan local. E merkado ta den renobashonnan aktualmente, pues a move e bendedónan pafó i rònt di e merkado. Esaki ta krea un impreshon hopi desordená, i spesialmente pober. Bunita potrèt. Fotógrafo deskonosí.
E ta un edifisio ikoniko ku tin un forma rondo ku un dak plegabel sostené pa 32 kolumna.
Despues di un renobashon ekstenso den 2025, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko, e edifisio a bolbe habri na mei 2026. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1">{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/32261-marshe-nobo-in-mei-gereed|titel= Marshe Nobo in mei gereed|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-01-09|bezochtdatum=2025-04-24}}</ref>
Marshe Nobo a wòrdu renobá completamente na 2025/2026, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1"/>
In 1975, the European Development Fund gifted this two-floor building to the government of Curaçao to help stimulate the economy. This building accommodates around 300 market spaces for entrepreneurs to run their businesses at /offering affordable rental fees. This has led to a wide variety of affordable products to the market, such as natural medicine, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/our-gems Marshe Nobo (Plasa Rondó)], fundashonmarshe.com</ref>
Address: Plasa Wilson Papa Godett 1
Marshe Nobo, also known as Plasa Nobo, is a circular-shaped market located in Willemstad, Curacao. Established in 1975, it has long served as a vibrant hub for local entrepreneurs, offering a diverse array of products and services. The market features two floors filled with stalls selling natural medicines, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities. In August 2024, the market began renovations aimed at modernizing the facility and enhancing safety and hygiene standards. During this period, vendors temporarily relocated to various locations, including Sha Capriles Kade, Plenchi Wilson Papa Godett, and others. The renovation is expected to take about a year, with plans to revitalize the city center and attract visitors throughout the day and evening.<ref>https://mindtrip.ai/attraction/willemstad-curacao/marshe-nobo/at-UE8mu3NA</ref>
Marshé Nobo is a vibrant and bustling market that offers a wide range of products and souvenirs. As you explore the market, you’ll find colorful stalls filled with local crafts, artwork, jewelry, and clothing. It’s a great place to find unique souvenirs to take home as a reminder of your trip to Curaçao. The market is divided into two floors, with different sections dedicated to specific types of products. The ground floor is known for its local food stalls, where you can sample traditional cuisine and tropical fruits. Don’t miss the chance to try some delicious local snacks like pastechi (savory pastries) and batidos (fruit smoothies). Upstairs, you’ll find more stalls selling clothing, accessories, and handicrafts. Local artists and artisans showcase their work, including hand-painted ceramics, woven baskets, and hand-carved wooden items. You can also find traditional Caribbean spices, hot sauces, and herbal remedies.
The market is conveniently located in Punda, the historical center of Willemstad. After exploring the market, take some time to wander through the colorful streets of Punda and admire the UNESCO World Heritage-listed architecture. You’ll find charming cafes, shops, and museums along the way. If you’re visiting Curaçao, a trip to Marshé Nobo is a must-do. Whether you’re looking for souvenirs, trying local delicacies, or simply immersing yourself in the vibrant atmosphere, this market offers a unique experience that shouldn’t be missed.<ref>[https://curacaovisitors.com/events-sights/markets/ Ma rshe Nobo]</ref>
{{Appendix}}
--------------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Charles Augustus Henry Barge
| imagen = Ch.A.H. Barge.jpg
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = 1890
| periodo fin = 1901
| monarkia = [[Emma van Waldeck-Pyrmont|Emma]] (1890-1898)<br>[[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Nicolaas van den Brandhof]]
| sucesor = [[Jan Olphert de Jong van Beek en Donk]]
|fecha nacemento= [[2 di novèmber]] [[1844]]
|luga nacemento = {{NLD}}
|fecha fayecimento= [[25 di sèptèmber]] [[1919]]
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui =
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = abogado, hues, polítiko, gobernante
|partido =
}}
'''Charles Augustus[1] Henry (Harry) Barge''' (☆ [[2 di novèmber]] [1844]] na [[Amsterdam]] - † [[25 di sèptèmber]] [[1919]] na Voorburg) tabata un abogado, hues, gobernador i polítiko hulandes di e movementu katóliko romano (e RKSP no a wòrdu fundá ainda).
== Biografia ==
Harry Barge tabata bini di un famia komersiante di [[Amsterdam]] ku tabata basta enbolbí den polítika hulandes. Frederic Joseph Maria Anton Reekers (un representante pa kuarenta aña) tabata su kuña, Ton Barge tabata su primu, i su ruman hòmber tabata kasá ku e ruman muhé di Bernardus Marie Bahlmann, tur di kendenan tambe tabata representantenan katóliko. Harry su tata tabata un fabrikante na Manchester, doño di un firma di komersio na Amsterdam, i doño di barku. Despues di a kompletá su enseñansa sekundario na Sint Willibrordus College, Barge a sigui studia na Athenaeum Illustre na Amsterdam, pero despues a transferí pa Universidat di Leuven pa su estudionan di doktorado den Derecho, i a optené su doktorado den derecho romano i kontemporáneo na [[Universidat di Leiden]] na 1872.
=== Karera ===
Despues di gradua, Barge a bira abogado na [[Nijmegen]], siudat unda e tabata residensiá.
Na 1875, Barge a wòrdu eligi pa e konseho munisipal di Nijmegen, kaminda el a keda miembro te na 1880. Na 1877 i 1879, el a wòrdu eligi komo miembro di [[Tweede Kamer]] di Hulanda. Einan, e tabata bosero prinsipalmente pa enseñansa, i de bes en kuando tokante envio.
Multitut na e kas di pueblo di Willemstad despues di e traspaso di poder pa Gobernador Barge
Na 1880, el a sali pa [[Kòrsou]] pa bira miembro y presidente di [[Corte Comun di Husticia di Aruba, Corsou y Sint Maarten y di Boneiro, Sint Eustatius y Saba|Korte di Hustisia di Kolonia Kòrsou]].
Na 1890, el a keda nombrá Gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan]], un funshon ku el a okupá te ku 1901.
Despues el a regresá Hulanda kontinental i a postulá pa eleccion pa e Camara di Representantenan den e circumstancia di Rotterdam III. Sinembargo, despues di un elekshon di dos buèlta, el a wòrdu derotá pa Joor Bastiaan Verheij (LU). Na 1909, el a wòrdu eligi komo miembro di e Senado di e Estadonan General, representando e provinsia di Overijssel. El a hiba palabra den Camara solamente un biaha durante su miembrecia di cuater aña, durante e debate riba e presupuesto pa Antillas Hulandes. E tabata presidente di e Komishon pa Petishonnan pero tabata ousente frekuentemente pa motibu di interesnan privá den eksterior. Pa e motibu aki, el a renunsiá for di e Kámara na e promé seshon di e aña parlamentario 1913-1914[2]. Di 1913 pa 1916, e tabata miembro ainda di e Estadonan Provinsial di Overijssel.
{{multiple image
| total_width = 350
| direction = horizontal
| align = right
| border = infobox
| image1 = Bargestraat 3, propped up front facade.png
| image2 = Bargestraat 3, ruins.png
| footer = Edifisio monumental Bargestraat 3/3A
| footer_align = center
}}
== Honor ==
Barge a risibi varios rekonosementu i kondekorashon, inkluso un kaya den [[Scharloo]], e zona históriko di [[Willemstad]], ta hiba su nòmber: ''Bargestraat''.
* {{NLD}} - Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]].
* {{VEN}} - Ofisial den e Orden di Simon Bolivar
* {{ITA}} - Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
Na 1894, Barge a keda nombrá Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]]. Tambe el a wòrdu nombrá Gran Ofisial den e Orden di Simon Bolivar i Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
---------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Carmita Henriquez
| nomber completo = Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez
| fecha nacemento = [[6 di desèmber]] [[1922]]
| luga nacemento = [[Willemstad]]
| fecha fayecimento = [[31 di desèmber]] [[2003]]
| luga fayecimento =
| ofishi = kosedó i trahadó di popchi
| casa = Plinio Miguel Henriquez
| yui = [[Jeanne Henriquez]]
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez''' (☆ [[6 di desèmber]] [[1922]] na [[Willemstad]] – ibid., [[31 di desèmber]] [[2003]] na Korsou) tabata un kosedó i trahadó di popchi i un figura importante den e desaroyo di arte folklóriko na Kòrsou.
==Biografia ==
Carmita Henriquez tabata un yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina.<ref>{{Citeer web|url=https://gw.geneanet.org/elixer?n=hernandez&oc=&p=carmita+nicolasia|titel=Carmita Nicolasia Hernandez|website=geneanet.org|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref> Huérfano na edat di diesdos aña, el a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di un edat yòn, Carmita a yud’é den studio i na kas. Su promé bisti trahá su mes tabata pa entiero di su tata.
Na 1942 ela kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916-1982), un analista di laboratorio na e refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé, di kua [[Jeanne Henriquez]], historiadó i aktivista, tabata esun di mas grandi.<ref name="Holou"/>
Na edat di 46 aña, el a sinti e nesesidat pa konservá i honra e historia i tradishonnan den vestuario di Kòrsou. El’a kuminsá aktua esenanan di bida diario usando popchi. Su popchinan tabata representá e kultura Afro-Kurasoleño ku paña histórikamente korekto. Dia 13 di mart 1972, ela presentá dos popchi na Gobernador Ben Leito komo un regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.<ref name="Holou">{{citeer boek|auteur=Holou, Roland A. Y.|taal=en|titel=The Most Influential Contemporary African Diaspora Leaders|url=https://books.google.com/books?id=uTYyDAAAQBAJ&pg=PT153|datum=2016|uitgever=AuthorHouse|plaats=Bloomington, Indiana|hoofdstuk=21. Jeanne D. Henriquez: Diaspora in Curaçao (Caribbean/South America)|isbn=978-1-5246-0558-2|pages=153–159}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|titel=VROUWENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024|archiefdatum=2024-04-29|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240429191627/https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|dodeurl=ja}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/collectie-online/detail/f0bcb413-e206-5fa3-ad7e-387fd810bd23|titel=MANNENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref>
Na 1988, Carmita Henriquez, hunto cu Lucia Schnog, a ricibi e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a disidí ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan mes ramo – folklore i baile.<ref>{{citeer web|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2024-04-30}}</ref><ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011 Cola Debrot Prijs 1988], 21 mei 1988</ref>
{{Appendix}}
(☆ 6 di desèmber 1922, Willemstad – † 31 di desèmber 2003, Kòrsou)
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou. Ela ta konsiderá un figura importante den e desaroyo i preservashon di arte folklóriko di e isla.
Bida
Carmita Henriquez tabata yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Na edat di diesdos aña ela a keda huérfano i a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di edat yòn, Henriquez a yuda den e studio di kose i na kas. Su promé bisti ku ela mes a traha tabata pa entiero di su tata.
Na 1942, ela a kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916–1982), un analista di laboratorio na refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé. Entre nan yunan ta Jeanne Henriquez, historiadó i aktivista.
Obra i kontribushon kultural
Na edat di 46 aña, Henriquez a kuminsá traha konsientemente riba preservashon di historia i tradishonnan di Kòrsou por medio di vestuario folklóriko. Ela a krea popchi ku ta representá esenanan di bida diario, bisti ku paña histórikamente korekto i reflehá kultura Afro-Kurasoleño.
Dia 13 di mart 1972, ela a presentá dos di su popchi na Gobernador Ben Leito komo regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.
Na 1988, Henriquez, hunto ku Lucia Schnog, a risibí Premio Cola Debrot. E hurado a rekonosé kontribushonnan di kada un den nan mes ramo: folklore i baile.
--------------
Na 1988 resipiente di e [[Premio Cola Debrot]] pa su diseñonan folklóriko di e kultura afro-kurasoleño.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2022-07-22}}</ref>
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez (Willemstad, 6 di desèmber 1922 – Willemstad, 31 di desèmber 2003) tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou, konosí pa su diseñonan folklóriko ku reflehá e kultura afro-kurasoleño. Den 1988, e a risibí e Premio Cola Debrot, e mas haltu rekonosementu kultural na Kòrsou, pa su kontribushon den e tereno di folklor.
Bida i obra
Carmita Henriquez a nase den Willemstad komo yiu di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Despues di perde su mayornan na un edat tempran, e a wordu kria pa su tanta, ku tabatin un skol di kosé. Aki e a siña kosé i traha den taller for di su hóbennan. Su promé vestido propio tabata pa e entiero di su tata.
Henriquez a dediká su bida na arte di kosé i trahá popchi folklóriko ku ta reflehá e herensia afro-kurasoleño. Su obranan tabata inspirá pa e vestimentunan tradicional i e bida di pueblo, i a yuda na preservashon di e identidad kultural di Kòrsou.
Premio Cola Debrot
Den 1988, Carmita Henriquez a risibí e Premio Cola Debrot den e kategoria di folklor, baile i teatro, un rekonosementu pa su diseñonan folklóriko ku a kontribuí na e kultura afro-kurasoleño.
Bida personal
Carmita Henriquez tabata kasá ku Plinio Miguel Henriquez, un analista di laboratorio na refineria Isla. Nan a tin tres yiu muhé, inkluyendo Jeanne Henriquez, un edukadó i aktivista kultural.
Legado
E trabou di Carmita Henriquez ta keda komo un kontribushon balioso na preservashon i promoshon di e kultura afro-kurasoleño. Su diseñonan folklóriko i popchi ta un testimonio di su dedicashon na e arte i e identidad di su pueblo.
Referensianan:
Carmita Henriquez - Wikipedia
Jeanne Henriquez - Wikipedia, e ensiklopedia liber
Premio COLA DEBROT - qracao.com
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Afrohulandes''' òf hendenan hulandes pretu, ta hendenan hulandes di desendensia Afrikano Sub-Sahariano kompleto òf parsial. E mayoria di hendenan Afro-Hulandes na Hulanda ta Afro-Karibense i ta originá for di e anterior i aktual teritorionan Ultramar di Sürnam i e eks Antia Hulandes; awor Curaçao, Aruba, Bonaire, Sint Maarten, Sint Eustatius, y Saba.
Tambe tin un poblashon migrante signifikante for di Cabo Verde, Ghana, Nigeria, Somalia, Angola, Eritrea, i otro komunidatnan afrikano di imigrantenan mas resien.
== Mira tambe ==
* [[Afrokaribense]]
* [[Afrokurasoleño]]
* [[Afroamerikano]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid = |titulo= }}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Hulanda]]
-----------------
'''Francio E. Guadeloupe''' (Aruba, 1971) is een Arubaans-Nederlandse sociaal en cultureel antropoloog en ontwikkelingssocioloog. Zijn onderzoek richt zich op nationale identiteit, culturele diversiteit, religie, koloniale machtsverhoudingen en klimaatvraagstukken in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Hij is verbonden aan het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) en de Universiteit van Amsterdam (UvA).
== Leven en werk ==
Guadeloupe werd geboren en groeide op op Aruba. In 1986 nam hij als zanger (“Surprise Kid”) deel aan een jeugdcarnavals- en calypsowedstrijd, waar hij de tweede plaats behaalde. Een jaar later nam hij opnieuw deel aan het calypsofestival voor volwassenen.
Op achttienjarige leeftijd verhuisde hij naar Nederland. Daar werkte hij als opbouwwerker en studeerde hij culturele antropologie en ontwikkelingsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen. In 1999 behaalde hij een masterdiploma in ontwikkelingssociologie. Zijn scriptieonderzoek richtte zich op Afro-Braziliaanse religies, waaronder candomblé en umbanda, in Rio de Janeiro en Salvador da Bahia (Brazilië). Naar aanleiding van dit onderzoek publiceerde hij twee boeken over Afro-Braziliaanse cultuur en religie.
In 2006 promoveerde Guadeloupe in de sociale en culturele antropologie aan de Universiteit van Amsterdam. In zijn academische loopbaan was hij verbonden aan verschillende Nederlandse universiteiten.
===Academische loopbaan===
Guadeloupe was onder meer werkzaam als senior onderzoeker bij het KITLV. Hij diende gedurende vier jaar als president van de University of St. Martin (USM) op het bi-nationale eiland Sint Maarten/Saint Martin. Na de verwoestingen van orkaan Irma in 2017 werd de universiteit tijdelijk gesloten.
Zijn onderzoek richt zich op de manier waarop populaire opvattingen over nationale verbondenheid, culturele diversiteit, religieuze identiteit en mediavorming worden beïnvloed door koloniale erfenissen en mondiale economische processen. Hij publiceerde over sociale en culturele processen op onder meer Sint Maarten, Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazilië en Nederland.
In 2009 verscheen zijn monografie Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean bij University of California Press.
===Leerstoel Koninkrijksrelaties===
In 2024 werd Guadeloupe benoemd tot hoogleraar Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties, een leerstoel ingesteld door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). De leerstoel is ondergebracht bij het KITLV en de Universiteit van Amsterdam.
Zijn benoeming maakt deel uit van de instelling van twee nieuwe leerstoelen gericht op het Koninkrijk der Nederlanden, waarvan de andere leerstoel betrekking heeft op politicologie en bestuurskunde aan de Universiteit Leiden.
In 2026 aanvaardde hij het ambt met een inaugurele rede over Koninkrijksrelaties.
Onderzoek en thematiek
Guadeloupe onderzoekt onder meer:
processen van nationale en culturele identiteitsvorming
religieuze praktijken en popular culture in postkoloniale samenlevingen
koloniale racialisering en sociale ongelijkheid
klimaatverandering en maatschappelijke adaptatie in het Caribisch gebied
Hij is tevens betrokken bij onderzoeksprojecten naar duurzame en inclusieve oplossingen voor sociale adaptatie aan klimaatuitdagingen in het (Nederlandse) Caribisch gebied.
---------
{{Variante|a}}
{{infobox persona | variante = a
| tipo = cientifico
| nomber = Francio Guadeloupe
| ofishi = antropologo social y cultural, sociologo di desaroyo
| imagen =
| descripcion =
| fecha nacemento =
| luga nacemento =
| fecha fayecimento =
| luga fayecimento =
| alma mater = [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] <br>[[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA)
| promotor =
| disciplina = antropologia cultural
| investiga = Caribe Hulandes, [[Latinoamérika|Latino America]]
| conoci pa =
| distincion =
}}
'''Francio E. Guadeloupe''' (☆ [[1971]] na [[Aruba]]), ta un antropologo, sociologo y Antianista Arubano-Hulandes. Su investigacion ta enfoca riba identidad, nacionalidad, religion, medio di comunicacion, racismo colonial y globalisacion, cu un interes special den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]] y [[Latinoamérika|Latino America]].
== Bida y carera ==
Francio Guadeloupe a nace y lanta na Aruba. Na 1986 el a participa bou di e nomber artistico "Surprise Kid" como cantante den e concurso hubenil di [[Calypso]] na [[Club Boneriano]], unda el a termina na di dos luga.<ref>{{citeer web|titel=Onder grote publieke belangstelling|werk=[[Amigoe]]|datum=1986-01-22|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641607:mpeg21:p005}}</ref> Un aña despues el a bolbe participa den e concurso, version pa adulto: [[Aruba Caiso & Soca Monarch Festival|Aruba Calypso Contest]].<ref>{{citeer web|titel=Voor de calypso-wedstrijd|werk= [[Amigoe]]|datum=1987-01-26|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641917:mpeg21:p005}}</ref>
Na edad di diesocho aña Guadeloupe a muda pa [[Hulanda]]. El a traha como opbouwwerker (trabou social di comunidad) y a sigui estudio di [[antropologia kultural|antropologia cultural]] y estudio di desaroyo na [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] na [[ Nijmegen]]. Na 1999, el a obtene e grado di [[maestria|master]] den sociologia di desaroyo, cu un tesis riba e cultonan Afrobrasilero ''Candomblé'' y ''Umbanda'' na [[Rio de Janeiro]] y [[Salvador|Salvador da Bahia]] ([[Brasil]]).
Na 2006 Guadeloupe a completa su doctorado (PhD) den antropologia social y cultural na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA). Su trabou doctoral tabata relaciona cu e proceso di globalisacion y e buskeda pa pertenencia (“belonging”) den comunidadnan Caribense.<ref>https://framerframed.nl/en/mensen/francio-guadeloupe/</ref>
===Carera academico===
Guadeloupe a traha na diferente universidad grandi na Hulanda y ta afilia como investigado senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser nombra tambe profesor y investigado na Universidad di Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproximadamente) el a sirbi como presidente di University of St. Martin (USM) na [[Philipsburg]], [[Sint Maarten]]. Su periodo como presidente a keda termina despues di horcan Irma (2017), cu a forsa e cierre temporario di e institucion.
Den e periodo aki su investigashon tabata concentra riba:
* Nocionnan popular di pertenencia nacional.
* Diversidad cultural y identidad religioso.
* Influencia di capital global y racismo colonial.
* Representacion di berdad den medionan di comunicacion.
El a haci investigacion comparativo na [[Sint Maarten]]/[[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]], [[Kòrsou|Corsou]], Aruba, [[Saba]], [[Sint Eustatius]], Brasil y Hulanda.
Actualmente, su investigacion ta inclui estudio riba e reto climatico den Caribe Hulandes, cu un enfoke riba cultura popular y herensia cultural.
=== Catedra di Relacionnan di Reino ===
Na mei 2024, Ministerio di Asuntonan Interno y Relacionnan di Reino (BZK) di Hulanda a anuncia e establecemento di dos catedra nobo pa estudio di relacionnan di [[Reino Hulandes|Reino]]. [[Universidat di Leiden|Universidad Leiden]] y KITLV/Universidad di Amsterdam a wordo selecciona como institucionnan anfitrion y Francio Guadeloupe a wordo nombra como titular di e catedra ''Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties'' pa KNAW/KITLV/UvA.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk], Rijksoverheid (23 di mei 2024)</ref> Su discurso inaugural di aceptacion oficial di e catedra lo tuma luga dia 12 di mart 2026.<ref>[https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).</ref>
== Publicacionnan (seleccion) ==
*Francio Guadeloupe (1999). ''A Vida e uma Dança: the Candomblé through the lives of two Cariocas''. Nijmegen: CIDI.
*F. E. Guadeloupe & M. Milder (1999). ''Dansen om te Leven: over Afro-Braziliaanse spiritualiteit en cultuur.'' Heeswijk: Dabar-Luyten.
*F. E. Guadeloupe (2009). ''Chanting down the new Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean'' (The anthropology of Christianity). Berkeley, CA: University of California Press.
*F. E. Guadeloupe (2013). ''Curaçaoans on the question of home: the lure of autochthony and its alternatives''. Den: L. Lewis (Ed.), ''Caribbean sovereignty, development and democracy in an age of globalization'' (pag. 189-207). New York: Routledge.
*F. E. Guadeloupe & V. A. de Rooij (2014). ''Pimping and the deconstruction of the natural: a perspective from Saint Martin and Sint Maarten (SXM)''. Den: ''Women's Studies International Forum, 43'', 5-12
*F. E. Guadeloupe (2015, september 10). ''The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe''.<ref>{{Cite web|title = The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe|url = http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|website = sxmislandtime.com|access-date = 2015-11-24|archive-date = 2015-11-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20151125121956/http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|url-status = }}</ref> ''Sint Maarten Island Times''
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Aruba]]
------------
Guadeloupe a traha na diferente universidatnan grandi na Hulanda i ta afiliá komo investigador senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser tambe profesor i investigador na Universiteit van Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproksimadamente) el a sirbi komo presidente di University of St. Martin (USM) na Philipsburg, Sint Maarten. Su periodo komo presidente a termina despues di hurakan Irma (2017), ku a forsa e sera temporariamente e institushon.
Su investigashon ta konsentrá riba:
Nocionnan popular di pertenensia nashonal
Diversidat kultural i identidat religioso
Influensia di kapital global i rasismo kolonial
Representashon di berdat den medio di komunikashon
El a hasi investigashon den Sint Maarten/Saint Martin, Kòrsou, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brasil i Hulanda.
Un di su obranan mas konosí ta:
Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009)
Aktualmente, su investigashon ta inkluí estudio riba reto klimátiko den e Karibe Hulandes, ku un enfoke riba kultura popular i herensia kultural.
Leerstoel di Reino-relashonnan
Na mei 2024, Ministerio di Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) di Hulanda a anunsia e establishemento di dos nobo leerstoelnan pa estudio di Reino-relashonnan. Universiteit Leiden i KITLV/Universiteit van Amsterdam a wòrdu selekshoná komo institushonnan anfitrion.
Dr. Francio Guadeloupe a wòrdu nombrá komo titular di e leerstoel Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties pa KNAW/KITLV/UvA.[4] E nombramentu aki a wòrdu aprobá pa e Consehonan di Bestur di e universidatnan involukrá.
Na 12 di mart 2026 el a aseptá ofisialmente e leerstoel ku un diskurso inaugural.
------------
* Guadeloupe, former dean of the University of St. Martin (USM),
* Francio Guadeloupe is a senior researcher and staff member of the KITLV. A Social & Cultural Anthropologist by training, Dr. Guadeloupe has worked at all the major universities in the Netherlands. He served for four years as the President of the University of St. Martin (USM), until hurricane Irma led to the temporary closure of the institution on the bi-national island of Sint Maarten and Saint Martin. He is currently the chair of the project ‘Island(er)s at the Helm: Co-creating research on sustainable and inclusive solutions for social adaptation to climate challenges in the (Dutch) Caribbean‘.
Guadeloupe’s principle areas of research have been on the manner in which popular understandings of national belonging, cultural diversity, religious identity, and mass media constructions of truth, continue to be impacted by colonial racisms and global capital. He has pursued these interests in his research and publications on social processes on the bi-national island of Saint Martin & Sint Maarten (St. Martin), Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazil, and the Netherlands. He is the author of the monograph, Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009). Dr. Guadeloupe is currently embarking on a study of climate challenges in the (Dutch)Caribbean from a popular culture and cultural heritage perspective.
Francio Guadeloupe (Aruba, 1971) kwam op zijn achttiende van de Antillen naar Nederland. Hij werkte als opbouwwerker en studeerde culturele antropologie en ontwikkelingsstudies in Nijmegen en Amsterdam. Als antropoloog is hij momenteel verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.
Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk
Nieuwsbericht | 23-05-2024 | 16:19
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk. Er komt een leerstoel politicologie/bestuurskunde en een leerstoel antropologie/sociologie.
De Universiteit Leiden en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV), in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam (UvA), zijn geselecteerd als vestigingsplaatsen voor de leerstoelen. De Universiteit Leiden zal de leerstoel politicologie/bestuurskunde bekleden en KITLV/UvA de leerstoel antropologie/sociologie.<ref>https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk</ref>
Leerstoelhouders
De Colleges van Bestuur van de UvA en de Universiteit Leiden hebben het voorstel tot de benoeming van hun kandidaat goedgekeurd. Sociaal en cultureel antropoloog, onderzoeker dr. Francio Guadeloupe wordt de leerstoelhouder Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties voor de KNAW/KITLV/UvA. Dr. Wouter Veenendaal, universitair hoofddocent Vergelijkende politicologie bij het Instituut Politieke Wetenschap van de Universiteit Leiden, wordt leerstoelhouder Democratische Vertegenwoordiging in het Koninkrijk voor de Universiteit Leiden. Hij zal bij het KITLV in Leiden worden gedetacheerd.
* [https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
--------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = Pieter van Stuivenberg
}}
'''Pieter Anthonie van Stuivenberg''' (☆ [[14 di aprel]] [[1905]] na Geldermalsen, [[Hulanda]] – † [[11 di aprel]] [[1985]] na Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero [[Hulanda|hulandes]] ku a traha na [[Kòrsou]] i [[Aruba]].<ref name=:"0">{{citeer web|url=https://www.archiefvriend.com/index.php/ons-kwartaalblad/artikelen-uit-ons-blad/152-stuivenberg|titel=Pieter Antonie van Stuivenberg, architect|auteur=Christel Monsanto|werk=De Archiefvriend|datum=september 2022|bezochtdatum=2026-02-17}}</ref> Durante [[siglo 20|siglo binti]] su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno riba e dos isla.
==Biografia==
===Bida i Karera===
Van Stuivenberg a bai Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di Asosiashon di Arkitektonan (Bond Bouwkundigen Utrecht B.B.U.). Despues, el a studia ingenieria di awa pa tres aña i, na 1927, a kuminsá traha pa e suministro di Awa Provinsial di Nort-West Brabant. Mandá pa Kòrsou pa e Departamentu di Kolonia, Van Stuivenberg a djòin e Servisio Nashonal di Suministro di Awa di Antia Hulandes (LWV) dia 1 di mart 1928, komo hefe di e departamentu tékniko.<ref>{{citeer boek|url=http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|titel=Watertoren ta simbolo di desaroyo y modernisacion di e Aruba di antaño y Aruba di awe|uitgever=Diario|datum=21 maart 2013|access-date=1 oktober 2018|archiefdatum=13 september 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180913002413/http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|dodeurl=ja}}</ref> For di 1 di yanüari 1948, e tabata direktor, despues di R.J. (Shon Hensie) Beaujon. Riba su hubileo di plata na 1953, el a wòrdu rekonosé pa su trabou importante komo Kabayero (''Ridder'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Despues di su retiro na 1955, el a repatriá pa Hulanda, pero sinku aña despues el a establesé su mes bèk na Kòrsou kaminda e tabata manehá un konsultancy finansiero, tékniko i ekonómiko.<ref>Amigoe, 3 december 1960, advertentie Anbeadex NV, pag. 4</ref>
El a fayesé dia 11 di aprel 1985 na Hulanda, poko promé ku el a hasi ochenta aña di edat.
===Edifisionan===
Komo arkitekto, van Stuivenberg tabata hopi produktivo, tantu paden komo pafó di su karera profeshonal. Por ehempel e diseño di tur edificio di LWV na Aruba y Kòrsou, , construí entre 1930 i 1950, ta wordo atribuí na dje. E edifisionan aki tabata inkluí ofisina, depósito, fasilidat di almasenamentu, tanki i torennan di awa.<ref>{{citeer boek|url=http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|titel=Gedenkboek Landswatervoorziening Nederlandse Antillen 1928-1953|uitgever=Verenigde Drukkerijen Planeta, Haarlem|datum=september 1952|page=67|archiefdatum=2020-12-01|bezochtdatum=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201201202145/http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|dodeurl=ja}}</ref> Tambe el a diseñá residensia privá, ofisina i teaternan.
Su obranan ku tin status di monumento protehá òf ku ta riba e lista di nominashon ta:<ref name=:"0"/><br>
{{ABW}}
* [[Tanki di Kibaima]] (1932)
* [[Watertoren San Nicolas]], Bernardstraat, [[Sint Nicolaas (Aruba)|San Nicolas, Aruba]] (1939)
* [[Watertoren Oranjestad]], J.G. Emanstraat, [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad, Aruba]] (1939)
* Dieselstraat?
{{CUW}}
* fasilidat di almanementu na [[Scharloo]]
* tanki di awa di LWV na [[Seru di Ararat]]
* edifisio KNSM, Breedestraat, [[Willemstad]] (1939)
* [[Cinelandia]] aan het Hendrikplein te [[Pietermaai]], Willemstad, Curaçao (1941)
* Teater Westend na [[Plasa Brion]], [[Willemstad]] (1941, desmantelá)
* Edifisio prinsipal di AquaElectra na Mundo Nobo, Willemstad (1952) i dos kas riba e tereno (1953)
* Kompleho di showroom Palais Royal na Salinja (1953)
* kasnan na Kintjan
== Estilo arkitektóniko ==
Van Stuivenberg tabata un eksponente di arkitektura modernista, ku a surgi i floresé na [[Oropa]] entre 1920 i 1940. E estilo aki ta karakterisá pa su lucha pa funshonalidat. Materialnan manera staal i beton a hasi konstrukshonnan nobo posibel, permitiendo edifisionan pa haña propósitonan spesífiko manera fábrika, ofisina, sine òf hospital<ref>{{citeer web|url=http://www.knipselkrant-curacao.com/amigoe-aqualectra-fabriek-moet-beschermd-monument-worden/|titel=Amigoe, "Aqualectrafabriek moet beschermd monument worden"|datum=21 juli 2016| }}</ref>. Tabata hustamente danki na arkitektura modernista ku Van Stuivenberg por a permití su mes libertat artístiko den su diseñonan. E dos torennan di awa riba Aruba y e dos teatronan riba Curaçao ta un mescla di e estilonan di arkitektura moderno y Art Deco Tropical di [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]].
== Tunel bou di bahia di Santa Ana ==
Huntu ku Frans van Drimmelen, hefe di LWV (Nederlandse Waterbeheerbureau) na Aruba, Van Stuivenberg a diseña un tunnel bou di [[Bahia di Santa Ana]]. E tùnel lo a konektá e distritonan di Willemstad, [[Punda]], i [[Otrobanda]], di dia i anochi, sin interupshon di tráfiko riba tera òf riba laman. El a presentá e plan revolushonario aki na Parlamento Kolonial na 1943 komo un alternativa pa e servisio di ferry i e brug di ponton, [[Brùg di ponton|Brug di Reina Emma]]. Un konekshon di brug fiho, e brug haltu di Reina Juliana, no a wòrdu realisá te na 1974<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010460883:mpeg21:a0127 Amigoe, "De geschiedenis van de brug" (29 april 1974)]</ref>.
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Stuivenberg, Pieter van}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
Pieter Anthonie van Stuivenberg (☆ 14 di aprel 1905, Geldermalsen, Hulanda – † 11 di aprel 1985, Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero hulandes ku a traha largamente na Kòrsou i Aruba. Su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno den e Antianan Hulandes durante siglo binti.
Bida i karera
Van Stuivenberg a sigui su formashon na Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di e Bond Bouwkundigen Utrecht (B.B.U.). Despues el a studia ingenieria di awa pa tres aña.
Na 1927 el a kuminsá traha pa e suministro di awa Provinsial di Nort-West Brabant. Dia 1 di mart 1928 el a wordo manda pa Kòrsou pa traha na e Landswatervoorzieningsdienst (LWV) di e Antianan Hulandes komo hefe di e departamentu tékniko.
For di 1 di yanüari 1948 el a bira direktor di LWV, sucediendo R.J. Beaujon. Durante su periodo di trabou el a kontribuí fuertemente na modernisashon di e sistema di suministro di awa na Kòrsou i Aruba.
Na 1953, durante su hubileo di 25 aña di servisio, el a wordo distingui komo Ridder den de Orde van Oranje-Nassau pa su merito profesional.
Despues di su retiro oficial na 1955 el a bolbe Hulanda, pero algun aña despues el a regresá Kòrsou kaminda el a maneha un ofisina di konsultoria finansiero, tékniko i ekonómiko.
El a fayesé na 11 di aprel 1985 na Hulanda, tres dia promé di su 80 aña di edat.
Obra arkitektóniko
Komo arkitekto, Van Stuivenberg tabata responsabel pa un gran cantidad di proyecto infrastructural i arkitektóniko, principalmente relashoná cu suministro di awa, pero tambe teatro, edifisionan komersial i residensial.
Aruba
Entre su obranan mas konosí na Aruba ta:
Tanki di Kibaima (1932)
Watertoren San Nicolas (Bernardstraat, 1939)
Watertoren Oranjestad (J.G. Emanstraat, 1939)
Varios edifisio tékniko di Landswatervoorzieningsdienst
E torennan di awa na Aruba ta konsiderá komo ikononan di arkitektura moderno na e isla.
Kòrsou
Na Kòrsou su obranan inkluí:
Fasilidat di almanamentu na Scharloo
Tanki di awa na Seru di Ararat
Edifisio KNSM (Breedestraat, Willemstad, 1939)
Cinelandia (Hendrikplein, Pietermaai, 1941)
Teatro West End (Plasa Brion, 1941; posteriormente desmantelá)
Edifisio prinsipal di Aqualectra na Mundo Nobo (1952)
Showroom Palais Royal na Salinja (1953)
Diferente kasnan residensial na Kintjan
Varios di e edifisionan aki tin status di monumento protehá òf ta riba lista di patrimonio.
Estilo arkitektóniko
Van Stuivenberg tabata influensiá pa arkitektura modernista, un movimiento ku a florecé na Oropa entre 1920 i 1940. E estilo ta enfoká riba:
Funshonalidat
Uso di beton i staal
Forma simplifiká
Elementonan geométriko
Den su obranan na Karibe el a adapta e modernismo na klima tropikal, creando un meskla entre modernismo europeo i influensianan di Art Deco tropical.
Su torennan di awa i teatronan ta mustra claramente e kombinashon aki di funshonalidat tékniko i ekspreshon arkitektóniko.
Proyekto di túnel bou di bahia di Santa Ana
Huntu ku Frans van Drimmelen, Van Stuivenberg a presenta na 1943 un plan pa un túnel bou di Bahía di Santa Ana na Willemstad. E proyecto lo a konektá Punda i Otrobanda sin dependé di e pontonbrug (Brug di Reina Emma) ni ferry.
E plan no a wordo realisá. Finalmente, e konekshon permanente entre e dos banda di Willemstad a keda realidat cu e konstrushon di Brug di Reina Juliana, inaugura na 1974.
Signifikashon historiko
Van Stuivenberg su trabou a kontribuí significativamente na:
Modernisashon di suministro di awa
Desaroyo urbano
Integrashon di arkitektura moderno den e Antianan Hulandes
Su torennan di awa i edifisionan públiko ta te awe parte importante di e paisaje urbano di Aruba i Kòrsou.
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
[[File:0100-Hoofdgebouw-Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Edifisio prinsipal di e Eksposishon]]
[[File:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
[[File:0119-Poppen in klederdrachten-Nationale tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Popchinan ekshibí di Surnam i Antias den ekshibishon]]
[[File:Sassa, Mulatsche vrouw-Nationale Tentoonstelling Vrouwenarbeid 1898-4681-cropped.tif|thumb|Muhe mulato di Surnam na ekshibishon]]
'''''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''''' ta un publikashon na [[hulandes]] di 1898, kompilá pa Louis Constant van Panhuys, i publiká na okashon di e ''Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid'' (Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé) di 1898 na [[Den Haag]]. E publikashon tabatin komo meta pa informá e públiko hulandes, i hende muhé en partikular, tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e [[kolonia]]nan karibense, partikularmente [[Sürnam]] i [[Kòrsou i Dependensianan|Kòrsou]].
== Konteksto ==
E tomo a wòrdu publiká pa e komishon di Sekshon Antias, parti di e organisacion di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé. E eksposishon aki tabata tin komo meta pa hasi labor di hende muhé visibel i pone enfasis riba nan kontribushon sosial, tantu na [[Hulanda]] komo den su kolonianan ultramar.
Editor di e buki tabata L.C. van Panhuys (1869-1949), un alkalde hulandes i funshonario na Departamento di Kolonianan, kende a kompilá e diferente kontribushon i sketchnan. E publikashon a sirbi tantu komo un rekurso informativo komo un rekordatorio duradero di e partisipashon di Antias den e eksposishon.
E terminologia i deskripshonnan den ''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie'' ta reflehá e perspektiva kolonial i etnográfiko di fin di [[siglo 19|siglo diesnuebe]]. Konsepto i karakterisashonnan di gruponan di poblashon i ròlnan di género ta wòrdu konsiderá antikuá òf problemátiko den historiografia kontemporáneo. E artíkulo aki ta usa e terminologia aki solamente pa ilustrá e fuente original.
--
'''Muhénan na Antillas Hulandes''' a wòrdu publiká pa e Komité di Sekshon di Indianan Oksidental komo parti di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé na Den Haag na 1898. E publikashon su propósito tabata pa informá hende muhé na Hulanda tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e kolonianan di India Oksidental Hulandes, partikularmente Surinaçao.
E kompilashon i edishon di e kolekshon tabata kompletamente responsabilidat di Louis Constant van Panhuys, kende a trese huntu vários kontribushon i sketch den un solo obra amplio. Aunke a institui subcomisionnan na Surinam y Curaçao pa sostene e exposicion localmente y colecta materialnan, e contenido y structura di e coleccion ta completamente responsabilidad di Van Panhuys. E subkomishonnan asina a hunga un ròl organisatorio i ta prinsipalmente di importansia kontekstual pa e kuadro institushonal di e publikashon.
---
== Kontenido ==
E buki ta konsistí di vários kapítulo temátiko. E kapítulo di apertura ta duna konseho práktiko pa hende muhé [[Oropa|oropeo]] ku saliendo for di Hulanda kier establesé nan mes den e kolonianan di Karibe. E ta trata kondishonnan di bida, tareanan di kas i etiketa sosial.
E siguiente kapítulonan ta ofresé un deskripshon general di e teritorio, [[poblashon]] i kultura di Sürnam i e islanan di Karibe denter di e imperio kolonial hulandes.
Tambe e buki ta kontené datonan estadístiko riba enseñansa na Sürnam. Por ehèmpel, e ta menshoná ku na 1896 e kolonia tabatin 54 skol ku 7.139 studiante, inkluyendo 3.453 mucha muhé. Tambe ta pone atenshon na introdukshon di enseñansa obligatorio na 1877 i na inisiativanan manera e banko di spar pa skol, ku a keda introdusí na 1882.
=== Hende muhé den e kolonianan ===
Mayoria di e volúmen ta dediká na e posishon i aktividatnan di hende muhé. Lo siguiente ta wòrdu deskribí susesivamente:
* hende muhé di poblashonnan urbano i rural na Sürnam;
* hende muhé referí na nan den e publikashon komo Bush Negresses (awendia referí na nan komo hende muhé Maroon);
* hende muhé di komunidatnan indígena.
E outornan ta deskribí práktikanan di kuido, kriansa di yu, nutrishon i trabou, inkluyendo agrikultura, trabou di kas i komersio. Tambe nan a trata profesionnan di hende muhé manera edukadó, enfermero, labado di paña, komersiante, i portero.
== Resepshon ==
E publikashon a risibí resensianan positivo den prensa hulandes na 1898. Artíkulonan den korant a elogiá e obra komo informativo i aksesibel i a enfatisá ku e tabata kontené detayenan ku tabata poko konosí bou di e públiko hulandes. E revisornan a konsiderá e kolekshon un kontribushon eksitoso na e ophetivonan di e eksposishon, esta oumentá konosementu tokante labor di hende muhé i kompromiso sosial, inkluso pafor di Hulanda.
== Signifikado ==
E publikashon ta wòrdu konsiderá un dokumento kultural i sosial oportuno. E ta ofresé bista riba puntonan di bista kolonial riba hende muhé, trabou i kuido, i ta konstituí un fuente balioso pa investigashon riba relashonnan di género kolonial, práktikanan di kriansa i formanan di organisashon sosial di antaño na Sürnam i Kòrsou.
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Historia]]
-----
'''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''' was een boekuitgave bestemd voor [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]] in 1898, en welk inhoud bijeenverzameld werd door [[Louis Constant van Panhuys]].
== Achtergrond ==
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. van Panhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curacao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgave is de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
== Inhoud ==
In het eerste hoofdstuk wordt aan Europese dames die uit het moederland naar de West vertrekken, adviezen verstrekt, terwijl het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende Caribische eilanden. In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over de aard, de positie en de werkzaamheden van vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de bosnegerin en de Indiaanse vrouw.
{{Appendix}}
''De Vrouw in Nederlandsch West‑Indië'' is een bundel uitgegeven ter gelegenheid van de [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], welke in 1898 in [[Den Haag]] plaatsvond. De bundel werd samengesteld door jhr. L. C. van Panhuys namens de West‑Indische Rubriekcommissie. De publicatie had een tweeledige doel: enerzijds de belangstelling van vrouwen in Nederland te wekken en te stimuleren voor de koloniën Suriname en Curaçao, en anderzijds als een blijvende herinnering aan de expositie zelf.
==Achtergrond==
Samenkomst en doel
De bundel is uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie, onderdeel van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. De redactie vond plaats onder auspiciën van jhr. L. C. van Panhuys.
Doelstelling:
*Vrouwen uit Nederland kennis laten maken met het leven en werk van vrouwen in de West-Indische koloniën.
*Een blijvende aandenken bieden aan het thema-onderdeel van de tentoonstelling.
📝 Inhoud
Hoofddeel I
Adviezen voor Europese vrouwen die overwegen naar de koloniën te verhuizen.
Hoofddeel II & III
Algemeen beeld van land, cultuur en bevolking in Suriname en diverse Caribische eilanden.
Specifieke portretten van vrouwen uit de koloniën
De Surinaamse ‘bosnegerin’ met details als borstvoeding en traditionele voedingspraktijken.
„…zij zoogt haar kind, maar geeft het ook bananenmeelpap (‘gongote’) zodat de baby zich niet meer kan bewegen …”
Van Panhuys vergelijkt deze gewoonte met Nederlandse vrouwen die jenever gebruikten om hun baby te kalmeren (p. 32).
De Indiaanse vrouw
Algemene positie en taken van vrouwen uit de volks- en plattelandsgemeenschappen, waaronder onderwijs, zorg en landbouw.
Beroepsleven van vrouwen
Vrouwen als onderwijzeressen, verpleegsters en vooral landbouwers — op plantages én eigen gronden.
Onderwijs in Suriname (1877 leerplicht, 1896: 54 scholen, 7.139 leerlingen, waaronder 3.453 meisjes).
Schoolspaarbank (geïntroduceerd 1882 – populair bij leerlingen).
Overige beroepen: wasvrouw, koopvrouw, lastdraagster.
==Belang van de publicatie==
Cultureel en sociaal document: biedt unieke, tijdgebonden inkijk in de levens- en arbeidsomstandigheden van vrouwen in koloniaal Suriname en Curaçao.
Voorlichting en propaganda: bedoeld om vrouwen uit de metropool te informeren én te werven voor verbinding met de koloniën.
Historische bron: waardevol voor onderzoek naar koloniale genderrollen, dagelijkse zorgpraktijken en vroege sociale interventies zoals onderwijs en spaarbanken.
==Suggesties voor afronding==
Overweeg nog een kort slot waarin je de publicatie plaatst in zijn tijdgeest (burgerlijke moraal rond 1900, koloniale verhoudingen, rol van georganiseerde vrouwenbewegingen).
-----
==Nabeschouwing==
=== Het perspectief van de vrouw in West-Indië ===
Hoewel De vrouw in Nederlandsch West-Indië werd samengesteld door jhr. Louis Constant van Panhuys en gericht was op bezoekers van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898, biedt het werk ook waardevolle informatie over de beleving van arbeid, zorg en onderwijs vanuit het perspectief van vrouwen in de West-Indische koloniën, met name Suriname en de Nederlandse Antillen.
=== Zelfstandigheid en arbeidsethos ===
Vrouwen in de koloniën waren actief in de landbouw, zowel op plantages als op eigen grond. Ze verrichtten zwaar fysiek werk en droegen aanzienlijk bij aan de lokale economie. Volgens het boek schroomden deze vrouwen niet voor het "zwaarste werk" en was hun arbeid van onmiskenbaar belang voor het gezinsinkomen.[1]
=== Zorg en culturele tradities ===
De publicatie beschrijft ook moeders en zorgverleners, met onder meer aandacht voor het zogen en voeden van kinderen. Een voorbeeld is de bosnegerin, die naast borstvoeding gebruik maakte van traditionele pap zoals "gongote" om baby's te voeden. Dit gebeurde soms zo intensief dat baby's nauwelijks konden bewegen. Hoewel het lokale gebruik door koloniale autoriteiten werd afgeraden, toont het een zelfstandige vorm van zorg en kennis.[1]
=== Onderwijs en emancipatie ===
In Suriname werd al in 1877 leerplicht ingevoerd. Het boek noemt 54 scholen met ruim 7000 leerlingen in 1896, waarvan 3453 meisjes.[1] Vrouwen werkten als onderwijzeres en stimuleerden scholing, waarmee ze een centrale rol speelden in de opvoeding en intellectuele ontwikkeling van de gemeenschap.
=== Economische diversiteit ===
West-Indische vrouwen waren niet enkel werkzaam als landbouwers of onderwijzers, maar ook als wasvrouw, koopvrouw, verpleegkundige of draagster. Deze economische veelzijdigheid weerspiegelt hun belangrijke maatschappelijke rol.[1]
Ondanks de paternalistische toon biedt het boek een uniek inkijkje in het leven van vrouwen in de koloniën. Hun arbeid en maatschappelijke betrokkenheid verdienen erkenning als fundamenteel onderdeel van de koloniale geschiedenis.
== Bronnen ==
[1] L.C. van Panhuys, De vrouw in Nederlandsch West-Indië (1898). Uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Digitale versie beschikbaar via Delpher.nl.
----------
==[[Louis Constant van Panhuys]]<ref>https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000903142:mpeg21:a00008|werk=Dagblad van Zuid-Holland en 's Gravenhage|titel=Wetenschap|datum=19 juli 1898</ref>==
[[Bestand:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. vanPanhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curapao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgaveis de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
Het eerste hoofdstuk bevat eenige raadgevingen aan Europeesche dames die naar de West vertrekken, terwijl in het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende eilanden.
In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over den aard, de positie en de werkzaamheden der vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de boschnegerin en de Indiaansche vrouw.
Deze schetsen bevatten bijzonderheden, die stellig weinig of niet bekend zijn.
Zoo lezen wij op pag. 32, „de boschnegerin zoogt haar kind altjjd zelf, doch houdt er bovendien nog een eigenaardige voedingsmethode op na, die ook onder de beschaafde negerinnen nog wel in zwang is, hoewel bv. de politie te Paramaribo het tegengaat, het zoogenaamde K e m ti-p i k i e n. Het kind wordt dan namelijk zoo volgegoten met bananenmeelpap (gongote)
dat het zich niet meer kan verroeren en het buikje gespannen staat als een trom.” Wat de reden van deze meer dan overdadige spijziging is wordt niet vermeld, we veronderstellen dat het een middel is om de kleinen zoet te houden, zooals in ons vaderland sommige vrouwen uit ’t volk hun zuigelingen wel stil houden met een teugje jenever.
De laatste hoofdstukken zijn gewijd aan de werkzaamheden der West-Indische vrouwen. De vrouwen aldaar zijn hoofdzakelijk onderwijzeressen, pleegzusters of landbouwsters. De laatstgenoemden zijn natuurlijk het talrijkst. Deze landbouwsters werken op plantages of op hun eigen grondjes en zien niet op tegen het zwaarste werk.
Ook aangaande het onderwijs in de WestIndische koloniën bevat het boekje interessante mededeelingen. Reeds in het jaar 1877 is de leerplicht in Suriname ingevoerd. Deze kolonie bezat in December 1896 54 scholen met 7139 leerlingen, waarvan 3453 meisjes.
In 1882 heeft men in Suriname een schoolspaarbank ingevoerd, waarvan een druk gebruik wordt gemaakt.
Behalve door de reeds genoemde beroepen voorzien de vrouwen in haar onderhoud als waschvrouw, koopvrouw, lastdraagster enz.
Wij hopen, dat het boekje in veler handen moge komen en dat het moge bijdragen om de kennis te vermeerderen van onze, bij het publiek nog zoo weinig bekende West-Indische koloniën en vooral dat de vrouwen ook hier haar zegenrijken invloed zullen doen gelden en meewerken tot den bloei van deze schoone gewesten.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------
{{infobox empresa| variante = c
| nomber = Spritzer & Fuhrmann
| alias = Jewelers of the Caribbean
| sede = [[Willemstad]], Korsou
| funda = 1927
| fundado = Wolf Spritzer<br>Charles Fuhrmann
| pais = [[Antias Hulandes]]
| imagen = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| descripcion = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955).
| sede =
| empleado = ± 500 (1977)
| zona = Karibe Hulandes
| activo = 1927 - 1990
| producto =
| sector = hoyeria
| industria=
}}
{{Multiple image
| total_width = 275
| direction = horizontal
| align = right
| header_align = Center
| header = Spritzer & Fuhrmann
| border = infobox
| image1 = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| image2 = De versierde etalage van juwelier Spritzer en Fuhrmann aan het Da Costa Gomezple, Bestanddeelnr 252-3761.jpg
| footer = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955)
| footer_align = center
}}
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un empresa [[Antias Hulandes|antiano]] di hoyeria i artíkulonan di luho di gran reputashon den Karibe i mas ayá durante [[siglo 20|siglo binti]], ku sede na [[Kòrsou]] i un kadena di sukursalnan signifikativo den [[Karibe Hulandes]].<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2026-01-04}}</ref>
== Orígen i formashon ==
Na 1927, e artesano di oloshi húngaro Wolf Spritzer (1889–1953) a establesé su mes na Kòrsou, kaminda el a kuminsá traha den un lokal chikí na [[Willemstad]].[2] Poko despues, el a forma un asosiashon ku Charles Fuhrmann (1906–1989), un smet di oro di orígen [[Rumania|rumano]] ku a emigrá pa [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] na 1929.[1]
Nan kolaborashon a kondusi na e fundashon di ''Relojeria Alemania'' na Handelskade, [[Punda]], loke a bira e base di e futuro imperio empresarial ''Spritzer & Fuhrmann''. E negoshi a krese rapidamente danki na e artesania di altu kalidat i e demanda kresiente for di turismo, en particular di bishitantenan for di Merka ku yega na Korsou via barkunan di krusero.[3]
Na 1948, despues ku Spritzer a baha ku penshun, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
== Desaroyo na Kòrsou ==
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a bira un grupo empresarial diversifiká, ku un kadena di tiendanan spezialisa den:
* hoyeria i oloshi
* artíkulonan di luho (kristal, porselana i plata)
* optika
* tayernan propio pa smet di oro i reparashon di oloshi
Durante e añanan di Segunda Guera Mundial i e periodo despues, militarnan i mariniernan merikano stacioná na Curaçao tabata un grupo di klientela importante. Despues di 1945, e turismo di kompra a aumenta notablemente ku e yegada regular di barkunan di pasahero, loke a kontribuí na e ekspanshon di e sortimentu i e apertura di departamentunan separá, manera optika.[3]
Na añanan 1950, e kompania a konsolidá su presensia den Willemstad ku e konstrukshon di un edifisio prinsipal nobo na e skina di Helfrichplein i Breedestraat, diseñá pa e arkitekto J. Fresco i inaugura dia 23 di desèmber 1954.[5] E edifisio, konosí pa su kariyon, a bira un landmark urbano i un atrashon turistiko.[1][6]
== Ekspanshon ==
Paralelamente ku su kresementu na Curaçao, Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su aktividatnan pa otro isla di Antias Hulandes.
E ekspanshon a kuminsá cu Aruba, kaminda: e promé tienda a habri na Oranjestad na 1930
un di dos punto di benta a sigui na San Nicolas na 1939[4]
Despues di Segunda Guera Mundial, e kadena a sigui ekspandé pa Sint Maarten, kaminda un promé tienda a habri na Philipsburg na 1961, ku varios punto di benta adicional den añanan siguiente
Bonaire, kaminda e promé punto di benta a habri na Hotel Bonaire na 1963[3]
Na su punto mas haltu, Spritzer & Fuhrmann tabatin mas ku trinta tienda riba Curaçao, Aruba, Bonaire i Sint Maarten.[2]
Banda di e presensia den Antias Hulandes, e kompania a habri un ofisina di servisio na Manhattan, New York, den añanan 1950. Na 1960, e filial aki a wòrdu amplia cu un tayer moderno pa oloshi i hoya, loke a kontribuí na e reputashon internacional di e kompania i na e imagen di Antias Hulandes komo destinashon di artesania i luho.[3]
Na 1977, rònt di su sinkuenta aniversario, Spritzer & Fuhrmann tabata un di e dunadónan di trabou mas grandi den Antias Hulandes, ku mas ku 500 empleado.[1]
== Ultimo añanan ==
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá enfrenta un kaida progresivo den entrada. Dia 5 di sèptèmber 1989, e gerensia a anunsiá oficialmente di sera i likida e kompania despues di 62 aña di operashon.[7] Den e komunikado di prensa, e kompania a sita varios faktornan, entre otro: e desaparishon di turismo di kompra, e kaida di turismo krusero i desaroyonan ekonomiko na Venezuela, kambio den patronchi di konsumo.
Na 1990, Spritzer & Fuhrmann a sera definitivamente tur su tiendanan.[1][4]
== Premio i legado ==
Durante su existencia, Spritzer & Fuhrmann i su lider Charles Fuhrmann a risibí varios rekonosementu, entre otro:
* Diamonds International Award (1959, 1960 i 1961)
* Nombramentu komo hofleverancier di Kas Real (1967)[1]
* Emishon di un seyo di pòst konmemorativo na Antias Hulandes pa e 50 aniversario di e kompania (1977)[4]
E legado di Spritzer & Fuhrmann ta reflehá tambe den su rol komo centro di entrenamentu i edukashon di personal lokal, en particular den diseño di hoya, optika i artesania.[4][1] E archivonan di e kompania ta wardá awor na Archivo Nashonal Kòrsou.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
------------------
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un kadena antiano di hoyeria renombra den Karibe i rond mundu, ku a originá na [[Kòrsou]] i a ekspandé den [[siglo 20|siglo binti]] den un kadena di sukursalnan riba vários isla den Karibe Hulandes.<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
== Historia ==
Na aña 1927, e trahadó di oloshi di [[Hungria]], Wolf Spritzer (1889-1953), a establesé su mes na Kòrsou. Poko despues, el a kuminsá traha huntu ku e hoyero di oro Charles Fuhrmann (1906-1989), kende a emigrá di [[Rumania]] pa [[Antias Hulandes]].<ref>{{citeer web|titel=S & F-grondlegger op 83-jarige leeftijd overleden Charles Fuhrmann: bouwer van een juweliers-imperium|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-11-02|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-01-03|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642610:mpeg21:p002}}</ref><ref name="archiefvriend" /> Nan habilidatnan komo komersiante i spesialmente nan artesania pronto a kondusí na e apertura di un negoshi floresiente "Relojeria Alemania" riba Handelskade na [[Punda]] i e inicio di e imperio empresarial "Spritzer & Fuhrmann".
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a krese bira un imperio consistiendo di un kadena di tienda specialisa den hoyeria y regalo, articulo di luho manera kristal i porselana di marka oropeo, optica, ademas di un propio tienda di oro, y tayernan di reparacion di oloshi. Esaki tabata danki na e [[turismo krusero]] for di [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]].<ref name=":1"/> Wanneer het schip binnenliep in de haven van Curacao maakte hij van de gelegenheid gebruik hier juwelen, horloges, camera's, parfums, likeuren en andere artikelen te kopen die goedkoper waren daarin zijn eigen land.
Despues ku Spritzer a baha ku penshun for di negoshi aktivo na 1948, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
=== Ekspansion ===
Durante e crisis economico, nan tabata bende klòk y oloshi, entre otro articulonan, na Aruba. E promé tienda a habri na Oranjestad na 1930, i un di dos tienda na [[San Nicolas]] a sigui na 1939.<ref name="newsaruba2007">{{Citeer web |url=https://archive.org/download/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC.pdf |titel=Seventeen years after closing its doors, Spritzer and Fuhrmann hold their first reunion |website=The News Aruba |datum=2007-06-30 |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>[[File:Slijpmachine bij de firma Spritzer & Fuhrmann in Willemstad, Bestanddeelnr 252-3290.jpg|thumb|left|180px|Tayer di optika S & F ku mashin pa sleip glas. (1955)]]
Despues di [[Di Dos Guera Mundial]], Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su tiendanan signifikantemente. Di akuerdo ku un retrospektiva di 2007, e kadena eventualmente tabatin mas ku trinta tienda na Curaçao, Aruba, Bonaire, i Sint Maarten, i tambe tabatin un filial di servisio na Manhattan, [[New York City|New York]].[2] Rònt di su di sinkuenta aniversario na 1977, e kompania a wòrdu sitá komo un di e dunadónan di trabou mas grandi na Antia Hulandes, ku mas ku 500 empleado.<ref name="archiefvriend" />
Spritzer i Fuhrmann a habri un ofisina na New York den añanan 1950, kaminda na 1960 nan a establesé un tayer di oloshi i hoya bon ekipá. Banda di duna servisio direkto, e ramo aki a kontribuí signifikantemente na e bon boluntat di nos islanan Antiano.<ref name=":1">Omgebouwde garage. "Amigoe". Curaçao, 27-09-1977, p. 9. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639615:mpeg21:p009</ref>
Den añanan sinkuenta, a konstruí un sede nobo na Willemstad riba Helfrichplein (Da Costa Gomezplein)/Breedestraat. E edifisio den estilo architectonico moderno di Korsou, disena pa architect J. Fresco, tabata un atrakshon turistico y a habri dia 23 di december 1954.<ref>In moderne Curacaose stijl Nieuw Spritzer en Fuhrmann-pand fraaie touristische attractie In acht maanden tijd werd kolossase werk uitgevoerd. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 23-12-1954, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404471:mpeg21:p001</ref> E kompania a bira konosí durante e periodo ei pa un kariyon riba e edifisio.[1] Un potrèt di e tienda na Da Costa Gomezplein na Willemstad ta data di òktober 1955.<ref name="nationaalarchieffoto">{{Citeer web |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/fotocollectie/aeb042f6-d0b4-102d-bcf8-003048976d84 |titel=De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op Curaçao |website=Nationaal Archief (fotocollectie) |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
Na fasada di e edifisio tin un kariòn ku tabata sona ....
Na 1961, un tienda nobo a habri na Philipsburg. E kantidat di kamber di hotèl e tempu ei tabata solamente kuarenta! E sukursal di Spritzer i Fuhrmann aki a agregá sinku punto di benta denter di algun aña. Riba e isla aki tambe e grupo di joyeria tabata presente na cuna di turismo. Meskos ta konta pa Boneiru, kaminda Spritzer i Fuhrmann a habri su promé punto di benta na Hotèl Boneiru na aña 1963.<ref name=":1"/>
--
Den e edificio di Amador Maduro na Handelskade, Wolf Spritzer a huur un parti chikito di e localidad unda el a cuminsa cu su trabao como relohero y orfebre. Despues di e yegada di Charles Fuhrmann, e negoshi a wòrdu ekspandé; un bentana a wòrdu kita i remplasá ku dos porta di panel ku dos vitrina plat ku ta kontené e oloshinan. Algun tempu despues, nan por a kumpra henter un kolekshon di joyas serka un bendedó biahero. A tuma e decision pa bende algun di dje riba Aruba, y na 1930, a habri un tienda chikito na Oranjestad. Mientrastanto a muda un edificio nobo na Handelskade, e biaha aki na e otro skina di Windstraat, cu a haya e nomber “Relojeria Alemania”.
Esaki a sigui pa un di dos tienda riba Heerenstraat, e tempo ey e caya comercial principal na Willemstad. E tienda aki a wordo renoba varios biaha. Un di e versionnan mas bunita tabata esun cu e bentananan “Art Deco”. Despues, a agregá kolumnanan na e entrada. Durante e añanan di guera, e militarnan y mariniernan Mericano staciona na Curaçao y Aruba, cu tabata bishita e hafnan, tabata clientenan particularmente popular. Turismo di kompra realmente a lanta vuelo despues di Segundo Guera Mundial, ora ku barkunan di pasahero a kuminsá yega regularmente na Willemstad. E gama di produkto a sigui ekspandé, i un departamentu separá a wòrdu kreá pa produktonan optiko.
E prome tienda y tayer di optica tabata situa riba Heerenstraat. Despues, a establece opticanan na e skina di Breedestraat y Helfrichplein, den Kerkstraat, y den añanan 1970, a habri e “Laboratorio” hopi moderno riba Fokkerweg, unda tambe tabata fabrica lens.<ref name=":1"/>
E tiendanan di joyeria tambe a ekspandé. Na kuminsamentu di añanan 1940, un tienda a muda pa e edifisio di KNSM; el a keda e tienda prinsipal di S&F te na 1954.
Den añanan 1950, un edifisio nobo a wòrdu konstruí na e skina di Helfrichplein i Breedestraat: e “Edifisio Prinsipal.” E piso abou tabata akapará e kolekshon di diamante, joyas di oro i oloshin. E promé piso tabata akapará un departamentu separá pa artíkulonan di plata i un sekshon ku joyas, tas i artíkulonan di regalo platá ku plata i oro. E ofisinanan di maneho tabata situá riba e di tres piso, i e tiendanan di orfebre i relojero tabata riba e di kuater piso. E tienda a bira partikularmente konosí pa su karillon i su sirkuito figural.<ref name=":1"/>
=== Ultimo añanan ===
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá lucha ku un kaida den entrada. Dia 5 di september 1989
e empresa ta emití un komunikado di prensa anunsiando seramentu i likidacion di e kompania despues di 62 aña.<ref>{{citeer web|titel=Juweliersconcern van wereldfaam Spritzer en Fuhrmann verdwijnt|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-09-05|bezochtdatum=2026-01-04|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642749:mpeg21:p002}}</ref> “E gerensia ta anunsiá ku e kompania lo stòp di eksistí den futuro serkano. Pa vários aña el a sufri pèrdidanan signifikante, sinembargo, e reservanan a agotá sin ku e kompania a logra adapta na e sirkunstansianan kambiá. Faktornan kousante e ta sita: e desaparishon di turismo di kompra pa via di kaida den turismo krusero y e desaroyonan ekonómiko na Venezuela, mientras e patronchi di gasta di e klientela tambe a kambia drastikamente. Na 1990, e kompania a sera su portanan definitivamente.<ref name="archiefvriend" /><ref name="newsaruba2007" />
== Premio i rekonosementu ==
Durante añanan, Charles Fuhrmann i e kompania S&F a risibí numeroso premio. Na 1959, 1960 i 1961, e kompania a wòrdu presentá ku e Diamonds International Award. For di 20 di sèptèmber 1967, Spritzer & Fuhrmann ta un suministradó di e Kas Real (''hofleverancier'').<ref name="archiefvriend" /> Na 1977, un seyo di pòst konmemorativo a wòrdu emití na Antia Hulandes pa konmemorá e di sinkuenta aniversario di e kompania.<ref name="newsaruba2007" />
Het bestuur van de Stichting Monumentenzorg reikte in 1968
aan de heer Fuhrmann de plaquette "Tua Res Agitur". uit naar aanleiding v"an de restauratie van interieur en exterieur van de zaak „Europa". Na de restauratie kreeg dit filiaal de toepasselijke naam „Renaissance".<ref name=":1"/>
== Legado ==
Spritzer & Fuhrmann ta konosí pa entrená i eduká personal lokal den áreanan manera diseño di hoya.<ref name="newsaruba2007" /><ref name="archiefvriend" /> Archivonan di e kompania ta aloha den [[Archivo Nashonal Kòrsou]].
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
----------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Lucia Schnog
| alias = Rumbera
| fecha nacemento =
| luga nacemento = {{CUW}}
| alma mater =
| ofishi = bailarina, diseñadó di paña
| aña activo = 1971 - ?
| estilo =
| genero = [[jazz]], balèt klásiko
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Lucia Schnog-De la Fuente''' ta un bailarina, koreografo i artista visual yu di Kòrsou. Na 1988, el a wòrdu premiá ku e [[Premio Cola Debrot]] pa su arte di baile.
== Biografia ==
Tabata Sra. Van Walraven ku a siña Lucia di seis aña su promé pasonan di baile i e goso di balèt.<ref name="Amigoe ">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470122:mpeg21:p009|titel= Lucia: “concurrentie alleen maar bevorderlijk” - Curaçaose opent ballet-school Russische stijl|datum=1971-03-27}}</ref> Añanan despues, el a muda pa e siudat hulandes di Delft pa studia.<ref name="Amigoe " /> El’a kompletá su estudio ku un diploma estatal komo dosente di balèt i bailarina di esenario.<ref name="AmigoeDiCuracao">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470115:mpeg21:p008|titel= Balletstudio|via=Delpher.nl|datum=1971-03-19|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Su spesialisashon ta jazz i balèt klásiko,<ref name="AmigoeDiCuracao" /><ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470229:mpeg21:p006 Advertentie], 6 augustus 1971</ref> i el a siña tambe balèt ruso.<ref name="Amigoe " />
Na Kòrsou bèk, el a funda su mes studio di ballet na mart 1971, yamá Ecole de Danse, ku un lokalidat na Kleermakersweg na Willemstad.<ref name="Amigoe " /> El a proveé e koreografia pa e obra De Fisici, ku a estrená na novèmber di e aña ei.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470307:mpeg21:p005 De Fisici op het scherp van de snede], 5 november 1971</ref> Tambe el a krea presentashonnan di baile pa teater di mucha, manera Prikkebeen na Centro Pro Arte (CPA).<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461117:mpeg21:p003 Prikkebeen. kleurrijk kinderfeest in C.P.A.], 6 maart 1972</ref> Diesocho luna despues di su apertura, su skol di baile ya tabatin 350 studiante.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461465:mpeg21:p003 Ecole De Danse brengt leerlingenuitvoering in Centro Pro Arte], 1 december 1972</ref> El a sigui traha riba presentashonnan hubenil na CPA, manera un seri di musikal na 1975 den kolaborashon ku e Komishon di Konsierto di Jeugd.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998511:mpeg21:p010 Comité Jeugdconcert brengt kindermusical in Antilliaanse sfeer], 11 januari 1975</ref> E tambe a presentá ku su grupo di balèt.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998591:mpeg21:p023|titel= Willemstad – De Apollo Star Dancers|datum=1975-04-17|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un di su promé studiantenan tabata e futuro dramaturgo Roy Colastica.<ref>Norma Infantil y Juventil, [https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Roland Colastica]. [https://web.archive.org/web/20210225195528/https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Gearchiveerd] op 25 februari 2021.</ref>
Na ougùstùs 1979, el a habri su studio di ballet nobo riba Saliña Abaostraat ku Ecole de Danse.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639990:mpeg21:p002 Nieuwe Balletstudio], 25 augustus 1979</ref> Na aprel 1980, el a forma un grupo (semi-)profeshonal na su skol bou di e nòmber ''Antillean Dance Theatre'' (ADT), di kua e i Helma Bakhuis a tuma over e direkshon artístiko. E grupo tabata konsistí prinsipalmente di bailarinnan ku el a entrená for di 1971.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639903:mpeg21:p004 Antillean Dance Theatre 9/10 mei in CPA], 28 april 1980</ref> Helma Bakhuis tambe tabata enbolbí for di inisio di Ecole.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642264:mpeg21:p007 Ecole de Danse], 16 mei 1987</ref> Un luna despues, nan a presentá e promé balètnan di ADT.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639886:mpeg21:p006 Premiere Antillean Dance Theatre - "Kositu" hoogtepunt balletavond in CPA], 12 mei 1980</ref>
Lucia Schnog tambe tabata wòrdu scuchá i mira regularmente den medionan di comunicacion. Na 1979, el a papia tokante e apertura di su studio di balèt nobo den e programa Entrevista na Radio Hoyer.<ref>[[Amigoe]], [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640001:mpeg21:p002 "Interview"] , 7 september 1979</ref> Ku finansiamentu di OKSNA, un dokumental tokante Ecole de Danse a wòrdu trahá i mustra den e ouditorio di biblioteka na òktober 1992.<ref>{{nl}}{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644665:mpeg21:p003|titel= Documentaire over 20 jaar balletschool Ecole de Danse|datum=1992-10-03|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un luna despues, e dokumental a wòrdu transmití na televishon pa TeleCuraçao.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643709:mpeg21:p003 Tv-documentaire over Lucia Schnog], 30 november 1992</ref>
E ta tambe un artista visual di obranan di textil, entre otro.<ref>Curaçao Knipselkrant, [https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Curacaose kunstenaars op World Quilt Show], 8 januari 2015. [https://web.archive.org/web/20240426155433/https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref> El a eksponé su arte na Kòrsou durante, entre otro, e ''Open Atelier Route''.<ref>{{citeer web|werk=Curaçao Art|url=https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/|titel= Open Atelier Route 2015|datum=2014-11-09|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240426155431/https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/| archiefdatum=2024-04-26}}</ref><ref>Curaçao Art, [https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Kosecha Kultural in 2018], 28 september 2018. [https://web.archive.org/web/20240426155443/https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref>
== Honor ==
Na 1988, Schnog, hunto cu [[Carmita Henriquez]], a risibí e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a husga ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan respektivo tereno: baile i folklore.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011|titel=Cola Debrot Prijs 1988|datum=1988-05-21}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =67491322 |titulo= Lucia Schnog}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Schnog, Lucia}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Arte]
[[:Kategoria:Kòrsou]]
[[:Kategoria:Ganador premio Cola Debrot]]
habri su "Ecole de Danse", ku tabata siña [[jazz]] i balèt klásiko. For di aña 1979, 8bailarinanan semiprofeshonal a presentá bou di su guia na su Teatro di Baile Antiano (ADT). E ta krea arte visual tambe.
------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Ocho dia''' ta un antiguo rito di luto na Aruba, Kòrsou i Boneiru, ku ta sostene famia i amigunan di defuntu den nan proseso di luto.
Tabatin un tempu na Kòrsou i Boneiru ku e defuntunan tabata wòrdu rekordá no solamente ku un Misa, pero ku ocho dia di orashon, kanto, kuenta, i komunion. Pa ocho dia, e komunidat a reuní — no solamente pa yora, pero pa ofresé sosten. Famia i amigunan a wòrdu sostené den nan proseso di luto: ku orashon, kantika, rekuerdo i brasa, e alma di e defuntu tambe a wòrdu eskoltá pa e bida despues di morto. E ritual aki tabata wòrdu yamá Ocho Día.
Despues cu dera e defunto ta cuminsa cu e “ocho dia”. Esaki ta un periodo di luto di ocho dia, durante cua esnan cu a keda den luto ta reuni diariamente. Bou di guia di un intersesor, ta hasi orashon pa e defuntu i su sernan kerí. Un sirbishi di konmemorashon ta wòrdu tené 40 dia despues di e morto, i tambe anualmente riba e aniversario di e morto. Den Iglesia Catolico Romano, ademas di e dia di recuerdo anual aki, e famia por pidi un misa mensual pa e defunto.<ref>[https://www.rememberme.nl/inspiratie/blogs-van-judith-sandriman/rituelen-bij-een-begrafenis-op-curacao Rituelen bij een begrafenis op Curaçao]</ref>
De negendenacht (novena= Ninth Night) ceremonie op Jamaica toont overigens inderdaad overeenkomst met de curacaose "ocho dia".<ref><ref></ref>VOLKSKUNDE. "Amigoe". Curaçao, 05-09-1980, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 19-12-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640155:mpeg21:p017</ref>
---
Er was een tijd op Curaçao en Bonaire waarin de overledene niet alleen werd herdacht met een mis, maar met acht dagen van gebed, zang, verhalen en verbondenheid. Acht dagen lang kwam de gemeenschap bijeen—niet alleen om te rouwen, maar om te begeleiden. De familie en vrienden werden ondersteund in hun rouwproces: met gebed, zang, herinnering, en omarming werd ook de ziel van de overledene begeleid naar het hiernamaals. Dat ritueel heette Ocho Día.
Dit ritueel, ontstaan uit de ontmoeting tussen Afrikaanse spirituele tradities en het katholieke geloof, was veel meer dan folklore. Het was een daad van geestelijke zeggenschap. Wat de kerk niet kon bieden, gaf de gemeenschap zichzelf: troost, structuur, en een plek voor de ziel om haar weg te vinden.
De Ocho Día, met haar gezangen in een vermenging van Papiaments en Latijn, de overdracht van culturele identiteit via verhalen over West-Afrikaanse mythische figuren zoals de spin Nanzi, gezongen litanieën, een eigen vormgegeven liturgie van gebeden, en het kantelen van het altaar op de achtste dag (Ocho di Yukán)—dat was hun manier om trouw te blijven aan hun wortels én aan hun geloof.
Vandaag de dag is dit ritueel vrijwel verdwenen. Al twintig jaar is er geen gedocumenteerde viering meer. Uitvaarten worden nu tot in de puntjes geregisseerd door begrafenisondernemers, naar Europees model. In tegenstelling tot vroeger, waar een uitvaart veel meer was dan een kort moment van condoleren of een drive-thru, of het volgen van de dienst via een YouTube-link, is afscheid nemen verarmd tot een haastig en afstandelijk ritueel. De zinsnede “geen rouwbeklag aan huis” klinkt inmiddels als een mantra in overlijdensberichten.
-------
Bob Harms: De ocho dia, een rouwritueel van acht dagen op Aruba, Bonaire en Curaçao, was veel meer dan alleen een religieuze bijeenkomst. Het was een levendig sociaal evenement, doordrenkt van culturele tradities die hun oorsprong vinden in West-Afrika en de diaspora. Ondanks pogingen van de Rooms-Katholieke Kerk om deze ‘afwijkende’ gebruiken te onderdrukken, hield de gemeenschap stand en gaf het rouwproces zo een unieke, eigen invulling.
Tijdens dit achtdaagse ritueel nam een voorzanger, de resadó, de leiding. Hij zong litanieën, een mix van Papiaments en Latijn. De aanwezigen zongen mee met de kantikanan di Ocho Dia, liederen speciaal voor dit ritueel, en de kantikanan di Dum Ve, verbasterde Gregoriaanse gebedsliederen. Ook op de laatste ochtend, wanneer het altaar werd afgebroken, werden er speciale liederen gezongen, de kantikanan di Jukán.
----
Na de uitvaart is er een rouwperiode die acht dagen duurt. In deze dagen worden er litanieën (gebeden) voorgelezen door een vrouw die ouder is dan 50. Ze vraagt God om de overledene onder zijn hoede te nemen en de nabestaanden te troosten. Tijdens deze ‘ocho dia’ geven naasten en familie alle ruimte aan hun emoties. Vooral op de achtste dag nemen ze de tijd om na te praten over de dingen die de overledene heeft gezegd en hoe hij of zij zich heeft voorbereid op de dood. De ramen worden opengezet zodat de geest kan vertrekken.
----
Het is een perfect voorbeeld van ''syncretisme'': het samenvoegen van verschillende culturele en religieuze elementen. Hoewel de periode van acht dagen ook in het christendom voorkomt (denk aan de besnijdenis van Jezus na 8 dagen), is de uitwerking (de ceremonies, muziek, dans) sterk beïnvloed door de Afrikaanse wortels en de 'survival' van voorouderlijke tradities na de slavernij, steltDBNL - Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.
{{Appendix}}
---------------
{{Databox}}
[[File:General Official Minimum Wage by Territory as of February 2023 in US Dollars (2).png|thumb|300px|Mapa di salario minimo segun teritorio na februari 2023 den USD]]
E '''salario mínimo''' ta e montante mas abou ku un dunadó di trabou ta legalmente obligá di paga un empleado. Un salario mínimo por wòrdu ekspresá komo un salario pa ora, pa luna òf pa siman. Semper e ta wòrdu ekspresá komo un salario brutu, ekskluyendo belasting i kontribushonnan di seguro sosial.
Dentro di Union Europeo, 22 di e 27 estadonan miembro tin un salario minimo. E sinku paisnan di UE ku no tin un salario mínimo ta Austria, Dinamarka, Finlandia, Suesia i Italia. E paisnan aki, inkluyendo Noruega i Suisa, ta laga e fiho di salario mínimo na organisashonnan di dunadó di trabou i empleado.
es.wiki: Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
E regulashon aki a wòrdu establesé pa promé biaha na Australia i New Zealand den siglo 19.[2] Kada pais tipikamente ta establesé e normanan legal ku ta regulá e salario mínimo i e mekanismonan pa determiná su montante periodikamente, normalmente anualmente.
Regulashonnan di salario mínimo, ku nan diferensianan, ta presente den kasi tur pais rònt mundu, i nan ophetivo, eksplísito òf nò, ta pa redusí desigualdat di salario.
Den añanan resien, vários pais a reformá nan polítika di salario mínimo komo kontesta na e oumento di kosto di bida i preshon sosial pa garantisá un entrada desente. Algun gobièrnu a opta pa konektá e salario mínimo na e konsepto di un “salario di bida,” komprondé komo un salario ku ta kubri e nesesidatnan básiko di un individuo òf famia, inkluyendo kuminda, bibienda, edukashon i kuido di salú. Paisnan manera Alemania,[3] Sur Korea, Chile,[4] i New Zealand a implementá oumentonan signifikante, miéntras ku na Merka tabatin un tendensia pa oumentá e salario mínimo na nivel estatal i munisipal den ousensia di konsenso federal. Ademas, organisashonnan manera Organisashon Internashonal di Trabou (ILO) i Programa di Desaroyo di Nashonnan Uni (UNDP) a promové kuadro pa evaluá e impakto di e salario mínimo riba redukshon di pobresa i desigualdat, resaltando e importansia di ahusta e montantenan aki periodikamente i segun kriterionan ekonómiko i sosial.
Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
== Caribe Hulandes ==
* 1947 - invoering Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
* 1972 - Landsverordening minimumlonen (P.B. 1972, no. 110)
1 oktober 1972 e Ordenansa Salario Minimo a drenta na vigor na Antias Hulandes.<ref>Advertentie. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 30-09-1972, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 03-09-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461412:mpeg21:p006</ref>
{{Appendix}}
LANDSVERORDENING van 31 mei 1972 houdende nieuwe regelen inzake minimumlonen
Citeertitel Landsverordening minimumlonen
Vastgesteld door Gouverneur van de Nederlandse Antillen
Onderwerp maatschappelijke zorg en welzijn
Eigen onderwerp arbeidsregelgeving
Opmerkingen met betrekking tot de regeling
Deze verordening vervangt de Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
--------
The minimum wage history in the Dutch Caribbean is tied to the islands' individual statuses, with a significant shift in the Caribbean Netherlands (Bonaire, Sint Eustatius, Saba) towards higher, federally regulated minimum wages starting in the 2010s, aiming for a dignified existence. Other islands, like Aruba, also adjusted their minimum wages in recent years, while the overall trend shows efforts to raise wages to improve socio-economic conditions, though this can create competitive pressure compared to other Caribbean nations.
The minimum wage in the Dutch Caribbean is set separately for each island, with the highest recent rates being $1,750 per month in the Caribbean Netherlands (Bonaire, St. Eustatius, and Saba) as of July 1, 2024, and AWG 2,007.05 per month in Aruba as of January 1, 2025. The Caribbean Netherlands' minimum wage is adjusted annually based on the consumer price index.
--------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe
| imagen =
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[]] [[1930?]]
| periodo fin =
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor =
| sucesor =
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion =
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernador, alkalde
|partido =
}}
'''Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe''' (☆ [[31 di òktober]] [[1882]] na Schiedam – † [[28 di novèmber]] [[1956]] na [[Breda]]) tabata un gobernador kolonial y alkalde hulandes.
== Biografia ==d
Van Slobbe a nase den un famia katóliko. Su tata probablemente tabata manehá un destileria di gin. Bartholomeus a kuminsá su estudio na un skol di formashon di maestro i na edat di dieshete aña a boluntario pa e ehérsito hulandes.
El a entrená komo un ofisial no-komisá na Breda i a bira un sargento promé ku el a wòrdu atmití na e Kurso Prinsipal pa Ofisialnan na Kampen na 1904. Dos aña despues, el a bira un di dos teniente den e di Seis Regimento di e Brigada di Infanteria, stashoná na Breda. Na 1910, el a wòrdu promové na promé teniente den e di Seis Regimento. Na òktober 1913, el a wòrdu nombrá komo un ofisial di servisio spesial pa e staf general den e departamentu stashoná na Breda debí na e menasa di guera. Na 1918, el a wòrdu transferí pa e staf general na Den Haag i a wòrdu sekundá na e Akademia Militar. Na 1919, el a bira kapitan i na 1924, el a bira dosente tambe na e Akademia Militar na Den Haag.
Na aña 1930, el a keda nombrá gobernador di e kolonia di Kòrsou i Dependensianan. El a goberna excelentemente y lo kier a keda gobernador, pero despues di su prome periodo, el a pidi su regreso pa Hulanda pa sigui educacion di su yiunan.
Na ougùstùs 1936, el a bira alkalde di Breda, un miembro di e Partido di Estado Katóliko Romano (RKSP). El a tene su mes durante guera, pero a wòrdu kita for di trabou dia 11 di mart 1944, pa òrdu di e forsanan di okupashon despues di a nenga di koperá den kompilá listanan pa trabou forsá na Alemania. Durante e último lunanan di guera, el a biba skondí. El a wordo reemplasa pa e miembro di NSB y miembro di SS Gerrit Coenraad Blom. Riba e dia ku Breda a wòrdu liberá, 26 di òktober 1944, el a reanudá su tareanan di alkalde, hibá triunfantemente na e kas di pueblo pa su konsiudadanonan.
E tabata, sinembargo, bou di tutela di Baron Dirk van Boetzelaer, un ingeniero hidráulico i teniente coronel, komisario militar pa e distrito di Breda i emanacion di tantu e resistensia komo e forsanan armá hulandes formá na Inglatera. E tabata kere ku kualke hende ku a keda muchu largu durante e okupashon mester tabata konspirando ku e forsanan di okupashon i mester a wòrdu retirá. P’esei tambe e tabatin un opinion negativo di Van Slobbe i a sòru pa e keda suspendé i someté na un investigashon di purga riba su aktividatnan durante e okupashon. Esaki a dura for di kuminsamentu di desèmber 1944 te kuminsamentu di òktober 1945.
Dia 2 di desèmber 1944, Van Slobbe a wòrdu informá verbalmente di e desishon pa wèlga, ku a drenta na vigor dia 10 di desèmber. Despues e mester a defendé su mes dilanti di un komishon di purga, loke el a hasi ku éksito. Dia 16 di october 1945, e Comisario di Reina a firma e decreto di disolucion, cu a wordo anuncia algun dia prome. Miéntras tantu, Van Slobbe a wòrdu forsá pa entregá su posishon komo alkalde suplente na alkalde E.L.H.M. van Mierlo, te ora cu e investigacion tabata favorable y e por a reanuda su funcion di alcalde. Dia 17 di òktober 1945, el a presidi e reunion di e Ehekutivo Munisipal pa promé bia.
Van Slobbe a kasa ku Joanna Antonia Maria van Schendel na 1912. Nan tabatin shete yu, inkluyendo esun mayó, Maria Elisabeth van Slobbe (1913-2004), i e yu mas yòn i di dos, Wim van Slobbe (1925-2023).
-------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante =c
| nomber = Mary Gertrude Johnson
| ofishi =
| tata = Peter Hassell
| mama = Esther Lovell Johnson
}}
'''Mary Gertrude Johnson''' (☆ [[1854]] na Zions Hill – † [[1939]] na [[Saba]]), tambe konosí komo ''Mary Gertrude Hassell'', tabata un edukadó prominente i un pionero den promoshon di e arte tradishonal di [[kanchi sabano]] riba e isla di [[Saba]]. El a duna les i popularisá e téknika di obra ku hilo habri, ku despues a bira un di e produkto artístiko i ekonómiko mas importante di e isla. Segun folklorista Eric Eliason, “kisas e ta e persona mas honrá den historia di e isla.”<ref>Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: ''Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean'', p. 522-534, citaat op p. 524.</ref>
== Biografia ==
Mary Gertrude Johnson a nase na Zions Hill (den e tempu ei konosí komo Hell’s Gate) komo yu muhé di Esther Lovell Johnson i Peter Hassell. Su famia tabatin un posishon respetá den komunidat i su mayornan tabatin medio finansiero sufisiente pa mand’é pa estudio na [[Caracas]], [[Venezuela]] na komienso di añanan 1870. Pa un periodo Johnson a biba den un internado katóliko, kaminda soeurnan di e konvento tabata duna enseñansa, inkluso na manera tradishonal.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Durante su estadia na Venezuela, el a siña for di e yu muhénan di e elite venezolano kon pa traha obra ku hilo habri den estilo ajour, ku despues a bira konosí na Saba komo kanchi spaño.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
<ref name=":0">Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean, p. 522-534</ref> E téknika aki lo bira e base pa e desaroyo di e arte di kanchi sabano, un forma di arte tekstil úniko pa Saba.<ref name=":1">{{Citeer boek |titel=Caribbean Women and Their Art: An Encyclopedia |achternaam=Snodgrass |voornaam=Mary Ellen |url=https://www.google.nl/books/edition/Caribbean_Women_and_Their_Art/4tCwDwAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA89&printsec=frontcover |datum=2019 |pagina=89-90}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://caribvibetv.com/learning-about-saba-lace-spiced-rum/ |titel=The Art of Saba Lace & Flavor of Spiced Rum: Saba’s Heritage |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Caribbean Vibrations}}</ref>
Despues di a kompletá su estudio, Johnson a regresá Saba. Einan el a kasa ku James Benjamin Johnson i a kuminsá duna les na e skol katóliko lokal. E pareha a establesé nan mes na Windwardside. Inisialmente, el a sigui ku trahamentu di kanchi komo un hòbi, dunando les na algun amigu i miembro di famia, pero pronto el a kuminsá plama riba henter e isla. Gradualmente ela kuminsá duna lès, i patronchinan spesífiko pa e isla a wòrdu kreá, yamá na nòmber di nan kreadornan, manera Imelda, Sylvia i Laurentina.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Ku e establesementu di un servisio postal konfiabel entre Saba i mundo eksterno na 1884, e posibilidat pa bende kanchi via pòst a habri un fuente nobo di ingreso pa hopi famianan. Pa tempu di Prome Guera Mundial, un di kada dies habitante tabata inbolbí den produkshon òf benta di kanchi sabano. Den e añanan 1920, ta kalkulá ku entre 30% i 40% di PIB di Saba tabata generá for di kanchi, un kontribushon sin igual pa un isla chikí.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Mary Gertrude Johnson a fayesé na 1939 na edat di 85 aña. Su legado sigui biba den arte, ekonomía i identidat kultural di Saba.
== Homenahe ==
Na 1996, su aporte a wòrdu rekonosé ku un stampia postal di Antias Hulandes, ku ta mustra un imagen di dje ku un obra di kanchi na banda robes. E stampia tabata parti di un seri dediká na figuranan antiano prominente.<ref>{{Citeer web |url=https://touchstamps.com/Stamp/Details/160215/mary-gertrude-johnson-hassel-1853-1939 |titel=Stamp: Mary Gertrude Johnson Hassel (1853-1939) (Netherlands Antilles 1996) |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Touch Stamps}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Kanchi sabano]]
{{Appendix}}
{{Defaultsort:Johnson, Mary Gertrude}}
[[:Kategoria:Saba]]
------------
* na un Skol di Konbento. Einan ela siña kon pa traha e hilo dibuhá for di e yu muhénan di Venezolanonan elite, i a introdusí e arte na Saba kaminda e ta konosí generalmente komo obra spañó.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
* the past, drawn lace embroidery often produced larger pieces in the form of tablecloths, curtains, drapes, etc. Today, these larger ana more expensive items are no longer in demand and the intricate patterns of drawn lace are being used in a more decorative manner on various items of women’s and household ware such as shawls, skirts, blouses, handbags, hand¬ kerchiefs, napkins and other cloths.
<ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-ANTILLENREVIEW-1981-08/page/n33/mode/1up?q=saban+lace&view=theater Handcraft: an industry of growing importance]Antillean Review, vol. 1 nr. 5, augustus/september 1981</ref>
* Perhaps this is the reason the craft is popularly known as "Spanish work" on Saba. In 1884, the wives and daughters of Saba's seafaring men began working in earnest. In that year regular mail service connected the five-squaremile island to the outside world for the first time, thereby establising the possibility of a mailorder cottage industry. By 1898, Saba's lacemakers had become so adept that a Miss Florence Every entered an exhibition of women's handicrafts in The Hague, The Netherlands, where she received an honorable mention. Six years later, a Saban was awarded first prize in a competition in Copenhagen, Denmark, and was invited by the Danish government to spend four months in the Scandinavian country. Little by little, the industrious Saban women began exporting their delicate work, primarly to customers in the United States. The method by which they obtained the names of potential clients illustrates typical Saban ingenuity. Lacemakers would copy the addresses of American companies from the boxes of merchandise that were sent to the island. They would then dispatch a letter explaining their craft and their prices to the firm, hoping to have some sympathetic manager post the missive on the company bulletin board or mention it in the company newsletter. Their efforts were surprisingly successful. By 1928, nearly 25,000 guilders worth of needlework was being exported.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Naturally, clients' addresses were closely-guarded secrets. Who betide anyone who "stole" an address or who wrote "bad things" about a competing lacemaker. Many families were not on speaking terms for years, owing to some real or imagined breaking of this unwritten law. In turn, many company officials wrote to Saba's Vice-Lieutenant Governor inquiring into the financial status of the women soliciting business from the companies' employees. As tactfully as possible, the administrator would reply that the ladies could stand "some help", even though some of the lacemakers were among the most affluent residents of the tiny island.
When the Great Depression spread economic havoc throughout the United States in the early 19305, demand for "Saba Lace" plunged alarmingly. Committees were formed on the island to promote the "industry". Unfortunately, nothing seemed to help. It was only with the increase of tourism to the island that "Saba Lace" flourished once again. An airfield was finally constructed on the mountainous terrain in 1963 and the island became a favorite with travelers searching for an unusual daytrip from nearby St. Maarten of for longer stays in a serence and unspoiled Caribbean atmosphere. In 1984, 15,000 tourists visited, departing with approximately $100,000 worth of delicate, handmade lacework.
Thus, after more than a century, a handcraft learned by a young Saban girl in the quiet cloisters of a Caracas convent still provides a means of survival for many families on the tiny island of Saba.
-------------
{{Infobox artista|variante|c
| nomber = Sheila Payne
}}
'''Sheila Payne''' (☆ 1961 na [[Kòrsou]]) ta un aktris i kontadó di kuento di [[Kòrsou]] i un defensor di preservashon di Papiamentu.[1]
Sheila Payne a nase i lanta na Kòrsou, den un famia originalmente di [[Sint Kitts (isla)|Saint Kitts]]. Su interes i amor pa kontamentu di kuenta a bini di su tata. Komo un studiante di skol básiko, el a hasi un impreshon sumamente eksitoso di e empresario di músika [[Ángel Job]] (ku e apodo El Gordito de Oro).[2]
For di 1980 pa 2000, Payne a biba na [[Hulanda]]. El’a studia matemátika i ekonomia i a tuma un kurso posgrado den desaroyo di karera. Despues di a traha den e ramo ei pa algun tempu, el a bira un aktris ku Jeugdtheater Citadel Groningen. Na Kòrsou, el a traha komo aktris pa teater hubenil i despues a regresá na kontamentu di kuenta.[2]
Na 2011, Payne a risibí un nominashon di UNESCO pa su esfuersonan den preservashon di Papiamentu.[2]
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario|variante = c
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento = [[Kòrsou]]
|region = [[Karibe Hulandes]]
|pais =
|alias = [[Kòrsou i Dependensianan]]
|sucesion = Gobernador-general
|periodo start = 1816
|periodo fin = 1819
|monarkia =
|antecesor =
|sucesor = Petrus Bernardus van Starckenborgh
<!-- Seccion di sucesion 2 -->
|sucesion2 =
|periodo start2 =
|periodo fin2 =
|monarkia2 =
|antecesor2 =
|sucesor2 =
|pareha = Anna Maria Cornelia van Uytrecht
|tata =
|mama =
|yui = 4
|ofishi = ofisial di marina hulandes, atministradó kolonial,
}}
'''Albert Lambertsz Kikkert''' (☆ [[17 di novèmber]] [[1761]] na Vlieland - † [[18 di desèmber]] [[1819]] na [[Kòrsou]]), tabata un ofisial di marina hulandes, doño di plantashi na Kòrsou i gobernante durante e era kolonial. El a hunga un ròl importante den e [[Rebelion Grandi|lantamentu di Tula]] na [[1795]] i despues a okupá e funshon altu di Gobernador-General riba e Islanan ABC.
== Biografia ==
Kikkert a nasé riba e [[isla]] di Vlieland na aña 1761. El a drenta marina hulandes na un edat hoben i a subi te na e rango di ofisial. Su entrenamentu marítimo trempan a pone e fundeshi pa su tareanan atministrativo despues na e [[kolonianan]] hulandes den Karibe.
Despues di su transferensia pa Kòrsou, el a invertí den un plantashi. Na 1789 el a kasa ku Anna Maria Cornelia van Uytrecht (1768-1847) di Kòrsou, i huntu nan a hana kuater yu.<ref name=uytrecht>http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm. [https://web.archive.org/web/20210717231138/http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm Archivá] 17 di yüli 2021.</ref> Anna tabata e yu muhé di un shon di plantashi riku, [[Casper Lodewijk van Uytrecht]]. Dor di su matrimonio Kikkert a bira doño di e plantashinan, Jan Sofat (antes Jan Zoutvat) i San Juan.
Na 1795, el a drenta den konflikto ora e lider di katibu [[Tula]] a dirigí un rebelion riba e isla. Kikkert a wòrdu akusá di ta un kómplise di e medidanan kontra e rebeldenan, loke a pon’é den un posishon kontroversial denter di e [[kolonia]].
== Okupashon ingles ==
Kikkert tabata na Korsou ora ku e patriotanan a tuma poder na [[Hulanda]] na aña 1795 cu ayudo di e Francesnan y a funda [[Repúblika di Batavia]]. Stadtholder Willem V a hui bai Inglatera i for di einan a ordená tur gobernador i ofisial kolonial pa entregá na e inglesnan, pa e teritorionan di ultramar no kai den man di franses (revolushonario). E gobièrnu nobo a kita mayoria di e ofisialnan, ku mayoria di nan tabata noble. E pregunta di ken pa sirbi a hiba na confusion y tambe intrankilidad riba e barconan Hulandes. Kikkert a scoge e banda di e gobernantenan nobo na Hulanda y asina a opera na servicio di e Francesnan. Su patriotismo tabata oportunista, pasobra despues el a mustra di ta un Orangista konvensí atrobe pa ku e inglesnan.
=== Konflikto ku Tula ===
Inspira pa e intrankilidad revolucionario na Europa y e lantamento exitoso di esclavo na Haiti Frances, un lantamento di esclavo tambe a brota riba Curaçao na 1795. E “capitan” di e rebeldenan, Tula, tabata propiedad di Kikkert su cuñado Casper Lodewijk van Uytrecht (1730-1855). Dos otro lider di e rebelion tabata propiedat di Kikkert mes, entre nan Pedro Wacao i Carpata. ‘Bastiaan’ Carpata tabata foreman òf ofisial pretu riba su plantashi San Juan. Parsialmente pa e motibu aki, Kikkert tabata determiná pa pone e rebelion abou. I asina el a hasi, usando e fragatanan Ceres i Medea. For di e Ceres, Kikkert a trese dos bateria di kañon na tera, i tambe munishon i otro suministronan. El a komandá e mariniernan ku a bringa banda di e milisia sivil riba kabai riba e isla. E rebelion a terminá ku un ehekushon brutal i ehemplar di e lidernan rebelde, den kua Kikkert tabata enbolbí aktivamente. El a nota friu den e registro di su barku ‘Den 3e’ (òktober 1795): “... dos negro a wòrdu kibra bibu riba e wiel i pretu, despues dekapitá i nan kabes poné riba e horka, un negro a haña su mannan kòrtá i su kabes kibra aden ku un martiu i despues a wòrdu kologá.” E kastigunan tabata di akuerdo ku e veredikto di Gobernador Johannes de Veer (1738-1796) cum suis.[3][4]
== Regreso di gobernashon hulandes ==
Durante e gobernashon franses den añanan 1800, probablemente Kikkert a kolaborá ku outoridatnan bou di Louis Napoleon, ruman di Emperador Napoleon Bonaparte. Despues di e regreso di e gobièrnu hulandes bou di Rei Willem I, el a wòrdu nombrá Gobernador-General di e Islanan ABC. Den e funshon aki, e tabata responsabel pa e atministrashon sivil i protekshon di interesnan kolonial na Kòrsou, Aruba i Boneiru. El a hunga un ròl sentral den ehekushon di legislashon atministrativo i fiskal durante e periodo aki.
Kikkert a fayesé inesperadamente dia 18 di desèmber 1819 na Kòrsou. Su morto a marka e fin di un karera influyente den tantu sírkulonan kolonial komo militar riba e islanan ABC.
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''tragalus''' ([[hulandes]]: ''dakvenster'') ta referi na un bentana chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un dak di kas. Literalmente, e palabra cu e ta e luga pa laga lus drenta. "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
un ekstenshon di e superfisie di dak ku ta inkliná, hopi bia ta konsistí di un kuadro di bentana vertikal ku òf sin partinan movibel, dos muraya banda triangular i un tapa, trahá komo un dak plat, siya ?, heup òf pent.
Un tragalus por wòrdu instalá mesora durante konstrukshon nobo, pero hopi bia ta wòrdu trahá despues pa haña espasio èkstra, tin bia na e lugá kaminda un skylight ta presente kaba. E kuadro di bentana ta sirbi pa permití lus i airu drenta den e zolder òf kamber di zolder. Un bentana di dormitorio hopi bia ta proveé e espasio èkstra ku espasio pa kabes (espasio pa kabes), ku ta nesesario pa krea un kamber den zolder.
Bentana di dormer por wòrdu montá na diferente manera. Tradishonalmente riba e lugá, kaminda e bentana di e dormer ta wòrdu bati riba e dak riba e sitio, loke ta tuma un promedio di 3 pa 4 dia. Tin tambe bentananan prefab. E bentananan prefabriká aki ta wòrdu pre-produsí den un fábrika òf tayer di karpinteria i ta wòrdu montá riba e dak denter di un dia.
Bentana di dormer ta traha di vários material. Esaki ta dependé di e estilo arkitektóniko di e kas i e deseonan di e kliente. Bentana prefabriká por lo general ta trahá di palu òf plèstik.
Un ekstenshon riba e dak tambe ta wòrdu yamá kuko òf akkenailtje (prinsipalmente na Groningen).
{{Appendix}}
chatgpt:Den papiamentu, tragalus ta un palabra ku referi na un ventanita chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un kas di dak. E palabra mes ta bin di Hulandés "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
✅ Den konteksto di construccion Hulandés (i Karibe Hulandes), un "tragalus" ta un ventanita, pero den hulandés moderno e palabra ku ta mas relashona ta "dakkapel" òf "dakvenster", ku ta referí mas espesífikamente na un ventan chi subi for di dak, ku ta kreá espasio i lus den un piso haltu.
Diferensha:
Tragalus = ventanita (simpel, generalmente no sobresalí for di tei).
Dakkapel = estruktura di bentana ku sobresalí for di tei pa kreá mas espasio i lus.
🏚️ Tragalus den Karibe Hulandes
Sí, tragalus (of ventanitanan den dak) tabata uza den arquitectura tradicional Karibe Hulandes, inklusí:
Kas di plantashon (Boneiru, Kòrsou, Aruba)
Kas di pueblo (kas di torto, kas di piedra)
Fortifikashon (forte)
E motibu principal pa usa un tragalus tabata:
Laga lus natural drenta (den tempo ku no tabatin mucha bentanan grandi)
Mehorá ventilashon (pa saka kalor fo'i kas)
Duna un poko di brisa sin perde protekshon kontra tormenta.
Ejemplo:
Riba kas di plantashon na Kòrsou manera Landhuis Brievengat òf Landhuis Chobolobo, bo por topa ventanitanan haltu riba e dak ku ta sirbi komo tragalus.
Na Aruba, na kas antique den Noord i Santa Cruz, bo por wak esemey.
📜 Origen historiko
E uso di ventanitanan haltu (tragalus) a bini ku:
Influensia di arquitectura kolonyal Hulandés (especialmente siglo 17-18).
Adaptashon lokal pa klima tropikal — ventilashon tabata esencial.
Manká di material di konstrukshon — un bentana chikí tabata mas fasil pa instala den muraya di torto òf piedra.
✏️ En Resúmen
Aspekto Tragalus Dakkapel
Definishon Ventanita haltu Bentana sobresaliente for di tei
Funshon Lus i ventilashon Lus, ventilashon, espasio
Material Hout, piedra, torto Hout, tei, glas
Uzo den Karibe Sí, den kas antique Raro, mas den Hulanda
[[:Kategoria:Konstrukshon]]
--------------
{{Multiple image
| total_width = 650
| align = center
| caption_align = center
| border =
| image1 = Government building in Camacuri (Aruba) 17 33 16 604000.jpeg
| caption1 = Edificio di Impuesto di [[Aruba]]
| image2 = DRCUR-EXT-Resort-4110-TM.jpg
| caption2 = Dream Curaçao Resort na [[Willemstad]]
| image4 = Emmanuel Catholic Chapel.jpg
| caption4 = Kapel Emanuel na [[San Nicolas]]
| image3 = Maduro & Curiel's Bank, Willemstad, Curaçao.jpg
| caption3 = Edificio di [[Maduro & Curiel's Bank N.V.|MCB]] na Willemstad
}}
---------------
* [[Florin karibense]] (aanvullen)
Siman pasá a tuma lugá e desvelo ofisial di e diseño di e Guilder Karibense, e moneda nobo ku lo ta den sirkulashon na Kòrsou i Sint Maarten entrante 31 di mart 2025. Banko Sentral di Kòrsou i Sint Maarten (CBCS) a presentá e biyetenan i monedanan simultáneamente na ámbos pais.<ref name="deel 1">[https://curacao.nu/de-caribische-gulden-een-stap-richting-economische-stabiliteit-in-2025/ De Caribische Gulden: Een stap richting economische stabiliteit in 2025], curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
--
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.<ref name="deel 3">[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-20g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (20g)], curacao.nu (27 di desember 2024)</ref>
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
== denominashon di mas chikitu: 10 florin ==
E biyete di dies florin karibense ta predominantemente hel i tin un imágen di e '''angelfish gris''' na e parti dilanti i e '''faro di Klein Curaçao''' na e parti patras.<ref name="deel 2">[https://curacao.nu/nieuwe-caribischegulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-10g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (10g)\, curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
E angelfish gris por krese te sesenta sentimeter di largura. E espesie aki tin un kurpa den forma di disko ku un kabes relativamente grandi. Angelfish adulto gris ta gris kla ku manchanan pretu tur kaminda, miéntras ku nan kabes ta gris kla ku un boka mas kla ainda. E hóbennan, di otro banda, ta pretu ku sinku strepi hel briante ku ta kore vertikal riba nan kurpa.
Hubenilnan ta wòrdu hañá generalmente riba e rif òf den kama di yerba di laman, kaminda nan ta traha na “stashonnan di limpiesa” meskos ku garnachi mas limpi ta hasi, pa deshací di parasito di piská mas grandi. Adultonan por lo general ta habitá rifnan i por wòrdu hañá na profundidatnan te ku trinta meter.
E konki reina ta un snèk ku ta biba prinsipalmente den kama di yerba di laman i riba banki di santu i por krese basta grandi. Karakolnan adulto por krese te mas o ménos 35 sentimeter di largura. E karakolnan aki ta herbívoro i ta alimentá nan mes ku material di mata ku ta haña entre e yerba di laman. E conchi reina ta birando mas y mas raro den hopi parti di Caribe pasobra su carni ta wordo considera un delicia y hopi biaha ta wordo haya riba platonan. Ta p’esei tin vários inisiativa pa kria nan den koutiverio pa produkshon di kuminda òf laga nan bai bèk den naturalesa. Kasi no tin ehemplar adulto real ku a sobra den e awanan interior di Kòrsou.
Patras
== Di dos denominashon: binti florin Cg 20 ==
E biyete di binti florin Karibense ta predominantemente blou i tin e rayo di águila mancha dilanti i Simpson Bay patras.
Cu un envergadura di casi tres meter, e Spotted Eagle Ray ta un di e especienan di rayo mas grandi den nos awanan. E ta wòrdu rekonosé fásilmente pa su fondo skur ku numeroso mancha blanku i un barika kompletamente blanku. E rayonan aki tin un rabo largu i punta ku vários spina venenoso. E rayonan aki ta kome bivalvo, entre otro, i ta buska nan riba fondo di santu. Nan ta koba den santu i tin bia ta zwaai esaki ku nan “alanan”. Tambe nan ta come cangreu, cangreu ermitaño y caracol manera e queen clam. Rayonan di águila mancha ta hopi sosial i hopi bia ta landa den grupo chikí.<ref name="deel 3"/>
Yellow Cowries ta '''karakol di laman''' ku ta wòrdu hañá den mayoria di laman tropikal. Den pasado, diferente tipo di cowries tabata hunga un ròl importante den komersio i kultura. Kaska di cowrie tabata wòrdu usá histórikamente komo moneda, partikularmente na China, Afrika, New Guinea i Indonesia. E barkunan di e Kompania di India Oriental Hulandes (VOC) tabata komersia ku kaska di kowrie, spesialmente e “kaska di kaska di plaka” ku tabata representá un balor monetario, i tabata usa nan komo un medio di pago, inkluso pa kumpra hende sklabisá.
Awendia nan ta wòrdu apresiá prinsipalmente komo kosnan di kolekshon i ta wòrdu usá den joyas. Karakol tin un dieta hopi spesífiko ku ta varia pa kada espesie. Algun ta karnivoro, algun herbívoro i algun omnívoro. Nan tin un struktura di alimentashon úniko yamá un “radula” den nan boka, ku ta funshoná komo djente, superfisie di yerba i kòrta kuminda.<ref name="deel 3"/>
Patras
== Di tres denominashon: biyete di 50 Cg ==
E biyete ta predominantemente bèrdè i tin e '''turtuga di laman bèrdè''' na e parti dilanti i e playa di '''Grote Knip''' na e parti patras.<ref>[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-50g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (50g)], curacao.nu (28 di desember 2024)</ref>
E turtuga bèrdè di laman ta wòrdu hañá den tur laman tropikal i subtropikal na mundu, inkluyendo den Karibe. E turtuga bèrdè di laman ta un herbívoro i ta kome prinsipalmente yerba di laman. E turtuganan ta sòru pa e yerba di laman no krese muchu largu i sofoká su mes. Esaki ta permití e ekosistema di yerba di laman pa mantené su funshonnan mas importante, esta komo un krèsh pa hopi bestia marino. E turtuga di laman bèrdè ta pues un espesie klave ku ta hunga un ròl esensial den tene nos oséanonan saludabel. Turtuga machu nunka no ta regresá tera. E hembranan ta bin tera solamente pa pone webu. Turtuga muhé ta traha vários nèshi pa aña. Turtuga ta protehá i den peliger di ekstinshon rònt mundu.
E '''tellin''' faborito. E espesie di karakol bivalvo aki ta wòrdu hañá den henter Karibe, prinsipalmente na profundidatnan di te ku trinta meter. E kaska, ku ta wòrdu trahá dor di e karakolnan mes, por ta basta grandi, algun ta alkansá un diameter di mas o ménos ocho centimeter. E kaska ta di koló krema pa blanku ku randnan un poko haltu i hopi espasiá. E parti paden di e kaska ta hel. E dos mitarnan di e kaska por lo general ta pas bon huntu i hopi bia ta kubri ku alga i otro organismonan, proveyendo un kamuflahe ekselente riba e ref. E espesie aki ta filtrá kuminda for di awa di laman dor di chupa awa aden, filtr’é i despues “spuit afó” awa limpi.
Patras
Grote Knip Beach. Curaçao ta konosí pa su playanan relativamente chikí skondí den bahianan kómodo. Asta Grote Knip Beach ta situá den un bahia asina. E santu riba e playanan ta konsistí di entre otro e fekalnan di piská ku ta kome alga i otro organismonan marino. Segun ku e piskánan aki ta raspa alga for di piedra di koral i piedra di kalki, nan ta kita pida pida kalki tambe. E material aki despues ta wòrdu ekskretá komo granula chikitu di kalki, ku eventualmente ta akumulá riba playa komo santu blanku debí na akshon di ola. Piská papagai ta entre e espesienan responsabel pa e proseso aki.
-------------------
'''Petróleos de Venezuela, SA''' ('''PDVSA''') ta e kompania estatal di [[Venezuela]] riba tereno di petroleo i gas natural. E kompania tin aktividatnan den eksplorashon, produkshon, refinamentu, merkadeo, transporte i eksportashon di petroli, i tambe eksplorashon i produkshon di gas natural. El a kuminsá su operashon na 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di e pais pa dekreto di gobièrnu riba 30 di ougùstùs 1975. Tur akshon di e kompania ta ainda propiedad di gobièrnu di Venezuela, kual pais ta e di sinku eksportadó mas grandi di petroli na mundu.
== Reserva i produkshon ==
Venezuela tin e reservanan di petroleo mas grandi na mundu. Na fin di aña 2020, nan tabata balorá na 304 bion bari, òf 17.5% di e total mundial.<ref name=BPWES21>{{en}} [https://www.bp.com/en/global/corporate/energy-economics/statistical-review-of-world-energy.html BP Statistical Review of World Energy 2021], geraadpleegd op 24 juli 2021</ref> [[Arabia Saudita]] ta na di dos lugá ku un porshon di 17.2%. Un gran parti di e reservanan ta konsistí di zeta viskoso, ku ta wòrdu hañá prinsipalmente kantu di [[Riu Orinoco]]. E zeta aki ta ménos fásil pa saka ku zeta konvenshonal. Ku e reservanan di zeta konosí, e pais por mantené e nivelnan di produkshon aktual pa mas ku 500 aña.<ref name=BPWES21/>
Na 2005, produkshon di zeta tabata 3.3 mion bari pa dia (bpd), pero pa 2015 esaki a baha te na 2.6 mion bpd.[2] Debí na mal maneho ekonómiko, no tin sufisiente sèn disponibel pa invertí, loke ta kousa ku produkshon ta baha. E bahada aki a sigui despues di 2015 i na 2020 e produkshon tabata 540.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Un tendensia similar ta visibel pa refinamentu. Na 2010, kasi 1 mion bpd tabata wòrdu prosesá diariamente ainda, pero na 2019 esaki a baha te na 123.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Reservanan di gas ta muchu mas chikitu na 3% di e total mundial, pero tòg signifikante.<ref name=BPWES21/> Produkshon di gas a keda basta stabil entre 2005 i 2017 i a fluktuá alrededor di 30-40 bion m³ pa aña. Tabatin un bahada fuerte na 2018, ku a sigui na 2019 i 2020. Na 2020, mas o ménos 19 bion m³ a wòrdu produsí.<ref name=BPWES21/>
== Historia ==
E kompania a wòrdu fundá dia 1 di yanüari 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di Venezuela.
Na sèptèmber 1986, e kompania merikano Southland a bende mitar di e akshonnan di CITGO na Petróleos de Venezuela. Na 1990, PVDSA a kumpra e sobra akshonnan, birando e úniko doño. Ku e transakshon aki, CITGO a wòrdu sigurá di e suministro di krudo i Venezuela a haña un kanal di benta nobo na [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]]. Parsialmente debí na e kaida fuerte den prijs di petroleo desde 2015, PVDSA a topa cu problemanan finansiero. E kompania a risibí un fiansa grandi di Rosneft di [[Rusia]] i a kambio a primintí 49.9% di e akshonnan den CITGO komo fiansa.<ref name=CNNROS>CNN [http://money.cnn.com/2017/04/10/news/economy/russia-us-oil-company-citgo/index.html Russia could soon control a U.S. oil company], 10 di aprel 2017, konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> Varios polítiko merikano ta preferá di no mira akshonista ruso den refinerianan merikano.<ref name=CNNROS/>
Na 1985, gobièrnu di [[Teritorio insular (Antias Hulandes)|teritorio insular di Kòrsou]], ku a tuma over e [[refineria Isla]] na Kòrsou for di [[Koninklijke Shell|Shell]], a transferí e operashonnan di e kompania pa Petróleos de Venezuela a base di un kontrato di hür di largu plaso.<ref name="CvC">Canon van Curacao [https://canoncuracao.cw/33-vertrek-shell-komst-en-vertrek-pdvsa/ Vertrek van Shell, komst en vertrek PdVSA], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> Invershonnan den e refineria a keda atras, loke ta nifiká ku produkshon tabata wòrdu hasí prinsipalmente ku instalashonnan bieu. E problemanan ambiental ku esaki a enserá a kondusí na hopi demanda kontra e refineria òf kontra di gobièrnu.<ref name="CvC"/> E kontrato di hür di PDVSA a kaduká dia 31 di desèmber 2019. Despues di e salida di PDVSA, un bataya legal a tuma luga pa añanan largu entre Kòrsou i Venezuela. Nan dos finalmente a yega na un akuerdo na desèmber 2023. Venezuela lo suministrá zeta pa dies aña ku un balor ekivalente total di US$ 450 mion, ku lo wòrdu usá pa paga e debe di PVDSA.<ref>Antilliaans Dagblad [https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28793-olie-voor-schuld-pdvsa Olie voor schuld PDVSA, 21 december 2023], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref>
ï
Na yanüari 2019, Merka a imponé sanshonnan kontra PDVSA.<ref name=NOSUSS>NOS [https://nos.nl/artikel/2269551-vs-legt-sancties-op-aan-venezolaanse-staatsoliebedrijf.html VS legt sancties op aan Venezolaanse staatsoliebedrijf, 29 januari 2019], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> E kuentanan bankario di e kompania na Merka a wòrdu kongelá i merikanonan no ta permiti di hasi negoshi ku e kompania mas.<ref name=NOSUSS/> E sanshonnan ta un medida punitivo kontra e maneho di [[Nicolás Maduro|presidente Maduro]]. Zeta ta un fuente importante di entrada pa Venezuela i mas ku 40% di tur eksportashon di zeta ta bai pa Merka.<ref name=NOSUSS/> Na 2016, US$19 bion di e benta total di US$42 bion e aña ei a wòrdu generá na Merka. Na òktober 2023, e sanshonnan petrolero riba Venezuela a wòrdu aliviá.<ref name="NOSUSVEN">NOS [https://nos.nl/artikel/2494593-vs-schort-deel-sancties-venezuela-op-na-afspraken-over-vrije-verkiezingen VS schort deel sancties Venezuela op na afspraken over vrije verkiezingen, 19 oktober 2023], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> A yega na un akuerdo entre e gobièrnu di Maduro i partidonan di oposishon bou di kua nan a bai di akuerdo pa tene elekshon den e di dos mitar di [[2024]], ku opservadónan internashonal pa garantisá ku nan ta hustu.<ref name="NOSUSVEN"/> E relahamentu ta nifiká ku Venezuela por determiná un biaha mas pa su mes kuantu zeta e ta eksportá i na kua partidonan.<ref name="NOSUSVEN"/> E akuerdo ta en prinsipio bálido pa seis luna.
== Laso ku Karibe Hulandes ==
(es.wiki}
=== Aruba ===
Na 1991, PDVSA a atkerí di Chevron e terminalnan di awa hundu den Laman Karibe den serkania di Aruba.<ref name=terminal > {{cite web |url= http://www.petroleumworld.com/es-napa17061901.htm| title= La triste historia de PDVSA, BORCO y San Eustaquio|date=2017-06-13| author=Sergio Sáez | publisher= Petroleumworld.com}}</ref>
Na september 2015, Aruba a firma un memorandum di entendimentu cu Citgo pa sondea e re-apertura di e refineria situá na [[San Nicolas]], Aruba, pará desde 2012 pa e operador Valero Energy ku un kapasidat instalá pa refiná 235.000 bpd. Na septèmber 2016, [[parlamento di Aruba]] a aprobá e outorisashon pa Citgo hür e refineria di San Nicolas pa 25 aña i un inversion aprobá pa PDVSA di 685 miyon dollar. Dia 23 di mei 2018, Korte di Aruba a kita e embargo riba dos kargamento di petroleo for di e tankeronan ''Atlantic Lily'' i ''Grimstad'' ku ConocoPhillips a pidi komo parti di su esfuersonan pa kobra un sentensia di arbitrahe kontra PDVSA.<ref> {{citeer web |url=http://eltiempolatino.com/news/2018/may/23/corte-de-aruba-levanto-embargos-pedidos-por-conoco/| titel=Corte de Aruba levantó embargos pedidos por Conoco contra cargamentos de Citgo
|datum=2018-05-23| uitgever=El Tiempo Latino}}</ref> Na febrüari 2019, Citgo a para e remodelashon i modernisashon di e proyecto pa motibu di sanshonnan ekonómiko.<ref>{{citeer web |url= https://www.elperiodicodemonagas.com.ve/site/internacionales/renovacion-en-refineria-de-aruba-parada-por-sanciones/| titel=Renovación en refinería de Aruba parada por sanciones |datum=2019-02-20| uitgever=El periódico de Monagas}}</ref> Segun Promé Minister [[Evelyn Wever-Croes]] “E ta muy probable ku nos lo no sigui ku Citgo pero nos ta evaluando kon nos por sali for di e kontrato sin ningun problema".<ref> {{cite web |url=https://meridadigital.com.ve/alnavio-petroleos-de-venezuela-se-desmorona-y-las-repercusiones-son-globales/| title=Pdvsa se desmorona y las repercusiones son globales|date=2019-06-19| publisher= Alnavio }}</ref>
Dia 22 di yüni 2021, e kompania Citgo a disidí di likidá 4 kompania supsidiario ku a keda kreá na 2016 ora ku gobièrnu a firma un kontrato di hür a kambio di rehabilitá e refineria di [[San Nicolas]] pa konvertí krudo èkstra-pisá for di e faha di zeta di [[Orinoco]] den krudo lihé. Mirando e problemanan ku a surgi a kousa di retrasonan di e proyecto na 2019 Citgo a termina su negoshi ku Aruba.<ref>«los lazos de la empresa venezolana con la isla empezaron a resquebrajarse al mismo tiempo que las sanciones financieras» {{citeer web |url= https://www.bancaynegocios.com/citgo-liquido-cuatro-filiales-en-aruba-y-cerro-casi-100-de-sus-negocios-en-la-isla/ | titel= Citgo liquidó cuatro filiales en Aruba y cerró casi 100% de sus negocios en la isla|datum=2021-06-22| uitgever=Bancaynegocios}}</ref>
=== Boneiru ===
PDVSA ta doño di e terminal marítimo Bonaire Petroleum Company (Bopec)<ref> {{cite web |url= https://prodavinci.com/que-esta-pasando-con-el-caso-conocophillips-versus-pdvsa/ | title= ¿Qué está pasando con el caso ConocoPhillips versus PDVSA?|date=2018-05-06| publisher= Prodavinci }}</ref> ku e kapasidat pa almasená te ku 12 mion bari di zeta krudo i derivadonan ku ta stratégiko pa eksportashon pa [[China]] i Merka. Na sèptèmber 2010, un kandela den dos di su 23 depósito a obligá gezaghebber di Boneiru pa sera e terminal.<ref>{{cita web | url= https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S20100914 | title= Terminal de PDVSA Bonaire, cerrado hasta nuevo aviso|date=2010-09-14| publisher= REUTERS | fechaacceso= 10 de julio de 2019 | fechaarchivo= 10 de julio de 2019 | urlarchivo= https://web.archive.org/web/20190710151005/https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S2010091}}</ref> Na desèmber 2017, gobièrnu hulandes a duna un ultimatum na PDVSA pa motibu di e falta di invershon den mantenshon di e terminal di Bonaire Petroleum Company (Bopec), lagando solamente sinku di e 21 depósitonan pa operá ku e isla tin, PDVSA a primintí un invershon di 25 mion dòler pa mantenshon i restourashon di e depósitonan.<ref> {{cita web |url= https://elcooperante.com/holanda-envia-ultimatum-a-pdvsa-por-falta-de-mantenimiento-en-terminal-de-bonaire/| title=Holanda envía ultimátum a Pdvsa por falta de mantenimiento en terminal de Bonaire|date=2017-12-20 | publisher= El cooperante}}</ref> Na mei 2018, e kompania ConocoPhillips ku sede na Houston a asumí kontrol di e aktivonan petrolero di Venezuela riba e isla kompania karibense di Boneiru<ref>{{cite web |url= https://www.radiotelevisionmarti.com/a/corte-de-bonaire-autoriza-embargo-millonario-a-pdvsa/175740.html | title= Corte de Bonaire autoriza embargo millonario a PDVSA|date=2018-05-12| publisher= Radio Televisión Martí}}</ref>, na ougùstùs 2018 a yega na un akuerdo ku PDVSA pa e pago di 2.040 mion ku un pago inisial di 500 mion dòler denter di un periodo di 90 dia for di momentu di firma e akuerdo, e sobra suma lo wòrdu pagá tur kuartal den un lapso di kuater aña i mei.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-4">{{cite web |url=https://www.voanoticias.com/a/conocophillips-acuerdo-pdvsa-sobre-pago-de-2-000-millones-venezuela/4536051.html| title= ConocoPhillips llega a acuerdo con PDVSA sobre pago de 2.000 millones|date=2018-08-20| publisher= Voa Noticias.com }}</ref> Dia 26 di ougùstùs 2020, gobièrnu di Boneiru a duna òrdu pa hasi bashí e sinku tankinan di almasenahe di zeta ku ta kontené 10 mion bari pa motibu di riesgonan ambiental i falta di mantenshon.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/bonaire-ordena-a-pdvsa-vaciar-tanques-en-terminal-petrolera-por-riesgos-ambientales/| title=Bonaire ordena a Pdvsa vaciar tanques en terminal petrolera por riesgos ambientales|date=2020-08-28| publisher=Bancaynegocios}}</ref> Na mart 2021, e filial di Bopec a deklará bankarota pasobra e no por a paga su debenan.<ref>«El terminal petrolero de Pdvsa en Bonaire tenía capacidad para almacenar unos 10 millones de barriles de petróleo y cargar grandes embarcaciones desde sus muelles de aguas profundas» {{cite web |url=https://talcualdigital.com/filial-en-bonaire-de-pdvsa-se-declara-en-bancarrota-debido-a-sanciones-de-eeuu/| title=Filial en Bonaire de PDVSA se declara en bancarrota debido a sanciones de EEUU|date=2021-03-23| publisher=Tal Cual}}</ref> Na novèmber, un korte di Boneiru a dikta tokante e pago di 41.69 mion dòler pa e debenan atrasá di PDVSA.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-de-bonaire-condeno-a-pdvsa-a-pagar-us4169-millones-por-deuda-en-litigio-con-bopec/|title=Tribunal de Bonaire condenó a Pdvsa a pagar US$41,69 millones por deuda en litigio con Bopec|date=2021-11-08|work=Banca y Negocios}}« » </ref> Na mart 2023, un hues di Boneiru a ordená e destaho forsá di kombustibel for di e depósito di 1933 ku tabata kontené 371.790 bari di kombustibel situá den e zona di Kaminda Turistiko, den nortost di e isla, propiedat di e kompania Commerchamp CA, un filial di PDVSA (na balor di mas o ménos 18 mion dòler) ku no tin un lisensia di OFAC pa negoshá esaki, e destaho a wòrdu realisá pa un debe di 41.7 mion dòler ku e supsidiario debe komo honorario i interes di pago atrasá na Bopec.<ref>{{cite web |url=https://cronicasdelcaribe.com/economia/ordenan-la-subasta-forzosa-de-fuel-oil-de-pdvsa-en-bonaire/|title= Ordenan la subasta forzosa de fuel oil de Pdvsa en Bonaire|date=2023-03-17|work=Crónicas del Caribe}}</ref>
=== Kòrsou ===
Desde 1985, PDVSA i gobièrnu di [[Kòrsou]] tabatin un kontrato di hür pa e [[Refineria Isla]] ku un kapasidat di 335.000 bari di krudo, konstruí pa Royal Dutch Shell na 1919. Pa 2016, Kòrsou a eksigi pa PDVSA aporta un invershon di 15 bion dòler pa modernis’e pa por a prolonga e contract, pero si esaki no sosode, PDVSA lo keda afo. Na mei 2018, Korte Komersial di Curacao a outorisá ConocoPhillips pa pone beslag riba $636 mion na aktivo di Venezolano PDVSA.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-5">{{cite web |url= https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT |title= Corte Curazao autoriza a ConocoPhillips embargar 636 mln dlr en activos de venezolana PDVSA |date=2018-05-12 |publisher= Reuters |fechaarchivo= 22 de abril de 2020 |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20200422133703/https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT}}</ref>
PDVSA ta confrontá un krisis di exportashon pa motibu di e bahada den produkshon di krudo, posiblemente e kompania chines Guangdong Zhenrong lo maneha e refineria aki na fin di 2019<ref> {{cite web |url= https://elcooperante.com/menos-ingreos-pdvsa-pierde-refineria-de-curazao-por-desinversion-para-modernizarla/| title= ¡Menos ingresos! Pdvsa pierde refinería de Curazao por desinversión para modernizarla |fecha= 19 de sep 2016 | publisher= El Coperante }}</ref><ref> {{cita web |url= https://elnuevopais.net/2018/06/22/204038/ | title= Curazao se cansa de PDVSA y busca nuevo operador para refinería Isla|pages= ConocoPhillips en mayo obtuvo órdenes judiciales e incautó algunos inventarios, activos y cargas de PDVSA en el Caribe|fecha=22 de junio de 2018 | publisher= El Nuevo País Zeta }}</ref> tin mas di un aña ta sufriendo severamente di e krisis na Venezuela. Gobièrnu di Kòrsou ta buskando un operadó nobo pa remplasá PDVSA i e sesamentu di e lease ta surgiendo komo esun mas probable. Sinembargo, PDVSA a logra finalisá e kontrato di hür pa un aña mas pa uso di almasenamentu, te ku desèmber 2020.<ref>«Refinería di Korsou extendió por un año el contrato que permite a PDVSA operar ese complejo con capacidad de 335.000 barriles de crudo diario»{{cite web |url=https://www.elnacional.com/economia/refineria-de-curazao-extendio-acuerdo-de-operaciones-con-pdvsa/|title=Refinería de Curazao extendió acuerdo de operaciones con Pdvsa|fecha=2 de diciembre de 2019| publisher=El Nacional}}</ref> Riba 26 di ougùstùs 2020, PDVSA a wòrdu demandá pa $51 mion dor di e kompania petrolero di Kòrsou, doño di e Refineria Isla na Kòrsou pa inkumplimentu ku e kontrato di pago mensual akumulá for di fin di 2018.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/otra-demanda-para-pdvsa-refineria-de-curazao-exige-pago-de-us51-millones/| title= Otra demanda para Pdvsa: Refinería de Curazao exige pago de US$51 millones|fecha= 28 de agosto de 2020| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E refineria di Isla ta inaktivo for di mei 2018 i PDVSA tin un kontrato di hür kaduká pa su kapasidat di almasenamentu di 15 mion bari den su 38 tanki i dos waf di karga, un 25 % di su depósitonan (9 tanki) lo wòrdu hür na e kompania petrolero SPS Drilling E&P, PDVSA a bin ta desokupá parti di su zeta wardá despues di e sanshonnan na 2020, miéntras ku su doño Korsou ta buskando un operadó nobo.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-reemplaza-a-pdvsa-y-adjudica-a-petrolera-sps-oferta-de-arrendamiento-de-tanques/| title=Refinería de Curazao reemplaza a Pdvsa y adjudica a petrolera SPS oferta de arrendamiento de tanques |date=2020-09-03| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E kompania Kòrsou tin plania pa destaho e zeta wardá Petroleo di PDVSA pa regla algun debe laboral cu el a laga pendiente.{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/curazao-tendra-que-subastar-petroleo-para-pagar-deudas-dejadas-por-pdvsa/| title=Curazao tendrá que subastar petróleo para pagar deudas dejadas por Pdvsa|date=2021-06-02| publisher=Banca y Negocios}}</ref> Riba 30 di augustus, a determina ku PDVSA ta obligá di paga Kòrsou un debe atrasá pa e hür di e Refineria di Isla, despues di a perde e apelashon den kual a priminti di paga 20 mion dòler pa aña na hür pa daño i perhuisio na momentu di terminashon di e kontrato i lunanan akumulá di hür, parti di e debe ei a wòrdu kobra direktamente dor di RdK, kontra e stòknan di zeta krudo i produktonan akabá, ku a wòrdu wardá na e terminal di Bullenbaai.<ref>« El 30 de diciembre de 2019, Curazao reclamó su derecho a la “rescisión especial” del contrato con Isla, y le exigió a la empresa la cancelación de 100 millones de dólares, el asunto es por la reclamación de indemnización por daños y perjuicios derivados del cese abrupto del arrendamiento» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/pdvsa-perdio-apelacion-y-esta-obligada-a-cancelar-deudas-pendientes-por-operacion-de-refineria-en-curazao/| title= Pdvsa perdió apelación y está obligada a cancelar deudas pendientes por operación de refinería en Curazao|fecha=31 de agosto de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref>
Un korte na Kòrsou a outorisá benta di akshonnan di e filial di Pdvsa: Propernyn ta un filial di PDVSA, ku ta manehá e akshonnan di Nynas pa kubri e debe no pagá na e kompania Korsou di 52 mion dòler, miéntras ku ConocoPhillips tambe ta drenta e espera di e likidashon di akshonnan ku a gana un demanda pa 10.000 mion dòler.<ref>« Al igual que Curazao y Aruba, Bonaire fue en su día una parte clave de la red logística de Pdvsa en el Caribe holandés. En los últimos años, las sanciones de EE.UU., los agresivos embargos de ConocoPhillips y otros demandantes, y la falta de inversiones por parte de la petrolera estatal venezolana, aparte de la caída del suministro de petróleo despojaron a la empresa de sus vínculos comerciales en el Caribe holandés. Se calcula que Venezuela tiene una deuda pendiente de 160.000 millones de dólares, entre bonos, laudos arbitrales y otros pasivos» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-autoriza-a-petrolera-curazolena-a-liquidar-acciones-de-filial-holandesa-de-pdvsa-para-cobrar-deuda/ | title=Tribunal autoriza a petrolera curazoleña a liquidar acciones de filial holandesa de Pdvsa para cobrar deuda|fecha= 4 de octubre de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref> E filial di PDVSA tin te ku 31 di desèmber 2022 pa benta privá di su akshonnan.<ref>{{cita web |url= https://talcualdigital.com/tribunal-de-la-haya-da-prorroga-al-embargo-de-acciones-propernyn-bv-filial-de-pdvsa/| título=Tribunal de La Haya da prórroga al embargo de acciones en Propernyn BV, filial de Pdvsa|fecha=4 de septiembre de 2022| sitioweb= Tal Cual|fechaacceso= 20 de abril de 2023|cita= }}</ref>
Na aprel 2023, e refineria di Kòrsou na e isla di Kòrsou ta eksigí di PDVSA e pago di US$62.3 mion ku e debe pa e no-kanselashon di e servisio eléktriko dor di e kompania petrolero venezolano entre e añanan 2018 i 2019 i e demanda a keda gana den un korte di New York.<ref>{{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-exige-a-pdvsa-que-pague-us623-millones-que-adeuda-por-servicio-electrico/| título= Refinería de Curazao exige a PDVSA que pague US$62,3 millones que adeuda por servicio eléctrico|fecha= 20 de abril de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita=Otro litigio: la empresa petrolera de Curazao inició un litigio contra PDVSA en Suiza, por la falta de mantenimiento de la Refinería Isla, así como también por los daños ocasionados en el ecosistema, por una indemnización de US$1.000 millones }}</ref> Na desèmber PDVSA a kontestá ku e lo regla su debe dor di suministrá kombustibel, Venezuela na òktober a proveé un oportunidat pa un akuerdo, despues ku Kòrsou a apelá na un korte di New York na 2020 pa enforsá un pago di 51 mion dòler di e debe akumulá te na e punto ei.<ref>{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/reuters-pdvsa-saldara-deuda-con-refineria-de-curazao-suministrando-combustible/| título=Reuters: PDVSA saldará deuda con refinería de Curazao suministrando combustible|fecha=18 de diciembre de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita= El acuerdo podría permitir la reanudación de las relaciones entre Venezuela, Curazao y Bonaire para que PDVSA pueda reactivar las operaciones de almacenamiento de petróleo y combustible en la terminal Bullenbaai en Curazao }}</ref> Na febrüari 2024, Curaçao Refinery Utilities (CRU) a bende kasi 500.000 bari di zeta di kombustibel propiedat di PDVSA ku tabata warda den e tankinan di Bullenbaai, ku tabata na oferta for di novèmber 2023.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tras-2-subastas-fallidas-refineria-de-curazao-vendio-de-forma-privada-fueloil-que-pertenecia-a-pdvsa/| título= Tras 2 subastas fallidas: Refinería de Curazao vendió de "forma privada" fueloil que pertenecía a PDVSA|fecha=20 de febrero de 2024| sitioweb= Banca y Negocios |fechaacceso= |cita= }}</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Venezuela]]
--------------------------
'''Antilliaanse Verffabriek''' of '''AVF Paints''' ta un empresa na Korsou ku ta fabrika verf pa e merkado lokal i e otro islanan di [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
AVF a wordu funda 17 di november 1959 bou di nomber di ... Fundadonan tabata KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. Na 2014?, despues di un traspaso pa dononan nobo, el a kambia nomber ofisial pa Pintuco Curacao BV bij overname ??
Fundá na 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) i su kompania ruman Arvefa (Arubaanse Verffabriek) ta komprometé den entregá produktonan inovativo i di kalidat haltu na e industria di verf i revestimentu. Den un era di konsolidashon, ora mas grandi ta bira mas grandi i nòmbernan di marka ta parse di dominá, AVF Paints ta mantené su parti di merkado i base di kliente leal dor di fabriká e mihó kalidat di verf i revestimentu ku lo surpasá tur otro verf den nos klima tropikal duru i ku moda bieu “pueblo natal” servisio práktiko. AVF Paints ta bo eksperto di verf lokal.<ref>https://www.avfpaint.com/about-us</ref>
Antilliaanse Verffabriek NV a wordu funda na Curaçao dia 30 di october 1959 door di KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. E fabrica cu tin 40 empleado actualmente ta sirbi 80% di e mercado domestico. Na 1972 a lanta un filial na Aruba, Arubaanse Verffabriek N.V.; actualmente 12 empleado y un cuota di mercado di mas o menos 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Is op Curaçao opgericht 30 Oktober 1959 door KoninkIijke Lak-; Vernis- en Verffabriek Molijn en Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro and Sons en S.E.L. Maduro and Sons N.V. De fabriek met 40 werknemers bedient thans 80% van de binnenlandse markt. In 1972 is op Aruba een dochteronderneming opgericht, de Arubaanse Verffabriek N. V.; thans 12 werknemers en een marktaandeel van ca. 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Founded in 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) and his sister company Arvefa (Arubaanse Verffabriek) are committed in delivering innovative and high-quality products to the paints and coatings industry. In an age of consolidations, when bigger gets bigger and brand names seem to dominate, AVF Paints maintains its market share and loyal customer base by manufacturing the finest quality paints and coatings that will outperform all other paints in our harsh tropical climate and with old fashion “hometown” hands on service. AVF Paints is your local paint expert.
E febrika ta establese na Asteroienweg.
E tin tiendan na Korsou i Aruba. (Arvefa)
----------------------------------
{{Databox}}
'''Damen Shiprepair Curaçao''' (DSCu), antes '''Curaçaosche Dok Maatschappij''' (CDM), ta un empresa di eksplotashon di dòk i reparashon di barku ku ta establesé den [[Schottegat]] na [[Kòrsou]] desde 1958. E fasilidatnan i infrastruktura di e dòknan i waf ta propiedat di CDM Holding NV<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> , un kompania di gobièrnu di Kòrsou fundá na 1958. Desde 2017 DSCu ta hür i opera esakinan.
== Historia ==
Curaçaosche Dok Maatschappij a wòrdu fundá na desèmber 1958 a base di un akuerdo entre [[Refineria Isla|Curaçaosche Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) ku su supsidiario [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) i e companianan N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, Dok- en Werf Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. i Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f.<ref>{{citeer web|titel=N.V. Curacaose Dok Maatschappij|werk=[[Amigoe]]|datum=1958-10-29|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002|bezochtdatum=2024-04-18}}</ref> Riba 1 di yanüari 1959 CSM a pasa e operashon di e dòknan pa Curaçaosche Dok Maatschappij.
For di inisio CDM tabata e empresa di reparashon di barku mas moderno den Karibe i for di 1972 tambe esun mas grandi. CDM a kontribui grandemente na ekonomia di [[Antias Hulandes]]. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200.?? Den un reorganisashon grandi na 1962 e empresa ta tuma over e Reina Wilhelmina dok di NV Combinatie Pletterij Nederhorst i Beatrix dok di refineria Shell.<ref>DRASTISCHE REORGANISATIE BIJ DE CURACAOSE DOKMY. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 19-12-1962, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461724:mpeg21:p001</ref> E ekspansion di su fasilidatnan i personal a kontinua te aña 1982, ora un reseshon a dal e mundu maritimo. Te fin di e dekada tabatin atrobe un subida den e aktividatnan.<ref>Production manager: 'Sprake van opleving' Curaçaose Dok Maatschappij momenteel enorm veel klanten. "Amigoe". Curaçao, 09-02-1989, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642553:mpeg21:p003</ref>
Na 2015 e empresa hulandes Damen Shipyard Group a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e toubotnan, fabriká pa Damen, ku ta navega den [[Laman Karibe]]. Riba proposishon di gobièrnu di Kòrsou, e grupo tambe a tuma over dia 1 di febrüari 2017 e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrolá a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref><ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref> Bou di nòmber i maneho nobo e empresa a logra rekobrá un posishon den top na Karibe na 2018, ofresiendo un seri di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
== Dòknan ==
Den kurso di tempu a operá diferente dòk:
* ''Reina Wilhelmina'': dòk flotante, 3000 dwt, 1926 -1980 (antes di NV Combinatie Pletterij Nederhorst)
* ''Juliana'' - dòk flotante, 4000 dwt, 1929-1946 (bendi na Surabaya)
* ''Beatrix''- dòk kobá di 28.000 dwt, 192 meter largu (1943 - presente)
* ''Antilia'': dòk kobá di 120.000 dwt, 280 meter largu (april 1972 - presente)
Banda di esei tin dos dòk flotante desde 2018.<ref>https://knipselkrant-curacao.com/pbc-videoreportage-aankomst-drijvende-droogdokken-damen/ Videoreportage aankomst drijvende droogdokken Damen], 30 aprel 2018</ref> Despues ku nan tabata defekto pa algun tempu a disidi pa saka nan por kompleto for di waf den kurso di 2024.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/29316-damen-verwijdert-2e-drijvende-dok Damen verwijdert 2e drijvende dok], [[Antilliaans Dagblad]] (17 di aprel 2024)</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Kòrsou]]
===Damen ====
* Desde 2017 Damen Shiprepair Curacao ta hür i ta eksplota e fasilidatnan i infrastruktura den waf di CDM di un kompania di gobièrnu funda na 1958, CDM Holding NV. <ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> Desde 20?? propiedad di Antias Hulandes.
* Na 2016 CDM a wordu deklara fayit ku a wordu lanta na 2021 wegens gebrek aan baten.<ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref>
Na 2015 Damen a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e trailernan ku Damen a traha i ku ta bula den awa karibense. Riba 1 di febrüari 2017, riba proposhon di e Gobièrnu di Kòrsou, e Grupo tambe a tuma over e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrola a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personal i material a pasa pa e kompania nobo Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). E pianan flosante di e CDM lo ser remplasá durante di aña 2018 ku pianan mas grandi: pianan C lo bira 230 pa 45 meter i pianan D 108 pa 23 meter. E kantidat aki ta úniko den Karibe i Latino-Amerika.<ref>[https://knipselkrant-curacao.com/ad-slotuitdeling-failliet-cdm/ Slotuitdeling failliet CDM], Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
Damen bouwde in 2015 een reparatiewerf op [[Curaçao]] voor de door Damen gebouwde sleepboten die in de Caribische wateren varen. Op voorstel van de Curaçaose regering nam de Groep op 1 februari 2017 ook de activiteiten over van de [[Curaçaose Dokmaatschappij]] (CDM), die in augustus 2016 gecontroleerd failliet was gegaan.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personeel en materieel ging over naar het nieuwe bedrijf Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). De oude drijvende dokken van de CDM worden in de loop van 2018 vervangen door grotere: dok C wordt 230 bij 45 meter en dok D 108 x 23 meter. Deze omvang is uniek voor het Caribisch gebied en Latijns-Amerika.<ref>Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
*NOTES
Van ds zijde van de afdeling Public Relations" van de CPIM kregen wij het volgende bericht: De N.V. combinatie Plet terij--Noderhorst tezamen mol de Nederlandsche dok- en scheepsbouw maatschappij V.O.F, on do N.V. dok-on werf maatschappij Wilton-Feyenoord hebben in principe overeenstemming bereikt mei do N.V. Curacaosche Petroleum Industrie maatschappij en de N.V. Curacaosche scheepvaart maatschappij-, op grond waarvan hol thans door laatstgenoemde maatschappij geëxploiteerde Beatrix dok met bijbehorend scheepsreparatiebedrtjf als mode do bedrijven dor N.V. combinatie Pletterij-Nederhorsl binnenkort als oen bedrijf zullen worden geëxploiteerd door oen 'o stichten „N.V. Curacaose dok maatschappij". De nieuwe N.V. zal hierdoor beschikken over do grootste en modernste schoepsreparatie-faciliteiten in hot Caraibisch gebied.<ref>N.V. Curacaose Dok Maatschappij. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 29-10-1958, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002</ref>
In 2017, DAMEN Shipyards took over the facilities and invested heavily in infrastructure, as well as the upgrading and training of its workforce.
With two large graving docks and two floating docks, cranes with capacities of up to 75 tons and more than 2,000 meters of repair wharves and fully equipped repair shops, DAMEN Shipyards is one of the largest and best-equipped ship repair facilities in the Caribbean.
Er zijn twee gegraven dokken, namelijk het 30.000 dwt Beatrixdok, gebouwd door de Shell in 1942/1943 en het Antiliadok, groot 130.000 ton, in april 1972 officieel in gebruik gesteld door Gouverneur Leito. Het bedrijf heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de economie van de Nederlandse Antillen, heeft tot 1982 voortdurend uitgebreid zowel in faciliteiten als in mankracht, maar is in 1982 getroffen door de recessie in de scheepvaart. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200. Door de moderne faciliteiten kunnen alle scheepsreparaties worden verricht. Het heeft technisch gezien in de internationale scheepvaartwereld een zeer goede naam. De Curaçaosche Dok Maatschappij beschikt behalve over de twee gegraven dokken ook over diverse reparatiekaden, dok- en kadekranen en modern ingerichte werkplaatsen.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Curacoasche Dok Maatschappij NV], Encyclopedie van Curaçao</ref>
Ter gelegenheid van de ingebruikneming van het grootste commerciële droogdok van het westelijk halfrond zal de post'administratie van de Nederlandse Antillen op 7 april 1972 een bijzondere frankeerzegel in de waarde van 30 cent uitgeven. Het ontwerp van deze zegel werd verzorgd door de heer Oscar Ravelo op Curacao. Op de eerste dag van uitgifte zullen de enveloppen uitsluitend gefrankeerd met deze zegel voorzien worden van een eerste-dag-stempelafdruk.<ref>Speciale zegel voor Curacaos droogdok. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 02-02-1972, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461089:mpeg21:p003</ref>
Overname per 1 februari 2017 door Damen Shipyard Group<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/15195-damen-trots-op-curacaose-werf Damen trots op Curacaose werf], [[Antilliaans Dagblad]] (5 di februari 2017) </ref>
{{Appendix}}
Curaçaosche Dok Maatschappij N.V. is een dok- en scheepsreparatiebedrijf gevestigd in Curacao. Het kwam in december 1958 voort uit de combinatie [[Refineria Isla|Curacaos Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) en [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) en de N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, de Dok- en Werf-Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. en de Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f., waarbij op 1 januari 1959 het dokbedrijf van CSM overgedragen werd aan de N.V. Curaçaosche Dok Mij.
Na 1972 e tabata e empresa di reparashon di barku mas grandi den Karibe. El a logra rekobrá un posishon den top na 2018, despues ku e grupo hulandes multinashonal a tuma over e maneho di CDM na 2017 pfresiendo servisio amplio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
despues ku esaki a pasa pa e grupo hulandes Damen Shipyards na 2017. In 2017, global player Damen Shiprepair & Conversion took over the management of the Curaçao Drydock Company, established in 1959. Under the new name it will continue offering a full range of services in maintenance, repair, refit and conversion of vessels and offshore constructions of all sizes.
Na 2017, e hungadó global Damen Shiprepair & Conversion a tuma over e maneho di Curaçao Drydock Company, establesé na 1959. Den e nòmber nobo e lo sigui ofresé un gama kompleto di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
--------------------
== Tula ==
* nl.wiki vertalen: Vrijheidsstrijder wordt nationale held
Tula werd steeds meer gezien als symbool tegen de slavernij. In 2010 werden hij en andere leiders van de slavenopstand officieel gerehabiliteerd als ‘mannen en vrouwen van eer en goede naam’ en op initiatief van het Fundashon Rehabilitashon Tula werd hij zelfs officieel uitgeroepen tot nationale held van Curaçao.[23] Dit werd nog eens benadrukt in 2013, toen het 150 jaar geleden was dat de slavernij door Nederland werd afgeschaft. Dat jaar werd door de ministerraad namelijk uitgeroepen tot het jaar ter ere van de vrijheidsstrijder Tula.[24] Volgens oud-premier Don Martina kan de nationale held Tula zich nu voegen bij illustere internationale vrijheidsstrijders zoals Nelson Mandela, Martin Luther King en Gandhi.[23] Sinds 2020 is hij opgenomen in het lijstje van vijftig onderwerpen die inkijk geven in de Curaçaose geschiedenis, de zgn. Canon van Curaçao.[25] In Nederland gaat deze erkenning moeizamer. In 2021 werd een motie in de Tweede Kamer om Tula op te nemen in het onderwijs nog afgewezen, maar op 29 oktober 2022 wordt wel een motie aangenomen om meer aandacht geven aan de verhalen van vrijheidsstrijders als Tula en anderen in het onderwijs en tegelijkertijd ook onderzoek naar hen te doen.[26] In de excuses van de Nederlandse regering voor het slavernijverleden wordt Tula door minister-president Mark Rutte met name genoemd.[27]
---------
'''Pedro Pablo Medardo de Marchena''' (☆ 29 di yüni 1899]] na [[Kòrsou]] - †
Kòrsou 29 di yüni 1899 i a muri 15 di mei 1968 na Boneiru, kaminda el a
biba for di aña 1940 te na su morto. Kasi 30 aña el a biba na Boneiru, despues
ku gobièrnu kolonial a pone prezu den kampo di konsentrashon pa motibu di su pensamentu
revolushonario.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/BONERIANO-27-03-2024.pdf Bula Waya], Boneriano (27 di mart 2024)</ref>
Medardo ta yu di un hudiu ku tabata biba na Kòrsou. Su mama tabata un dama koló skur di Kòrsou ku a
kria Medardo. Su tata
a sostené su edukashon kompletamente i tambe a rekonosé su yu, for di kua Medardo a haña e
fam di su tata, Benjamin Abraham de Marchena.
Medardo den e tempu ei tabata negoshante.
==Guera==
Durante di Di Dos Guera Mundial, den mei 1940, Gobièrnu Kolonial a disidí di kue diferente hende sospechoso i ku fam straño prezu.
Aparentemente nan tabata un peliger pa estado. Entre personanan akí tabatin Fred Fischer fotógrafo,
dòkter J. Benesch, tur dos nasé na Alemania i tambe Pader Paul Brenneker ku nan a kere ku el a nase na Berlin i tambe Medardo de Marchena.
Medardo no pa motibu kaminda el a nase, pero si pa su pensamentunan ku nan a kategorisá komo peligroso i antikolonial.
E tabata un di e promé personanan peligroso ku nan a arestá na Kòrsou., sospecha di ta simpatisá ideanan komunista i pro nazi.
Aparentemente tabatin 2 otro Antiano mas den e kampo di konsentrashon na Boneiru, pero mi no a haña konfirmashon di esaki.
Den dékada 20 Medardo de Marchena ta haña problema ku iglesia katóliko i asta tabata na punto di kuminsá un kaso den korte kontra iglesia katóliko. Medardo a publiká diferente artíkulo kontra mishon katóliko, i tambe kontra dominio hulandes. E tabata kier a habri wowo di nos komunidat kontra di dominio hulandes i tambe kontra katolisismo.
Medardo a batisá i kasa katóliko i su yunan tambe el a batisá katóliko.
Durante e lucha akí e ta laga un domi batisá su di 4 yu.
==Publikashon==
Na 1929 Medardo a publiká e buki “Ignorancia o educando un pueblo”, despues el a manda un karta pastoral i tambe artíkulonan ( entre pueblo i gobièrnu) den “De Onpartijdige” (1932– 1934). Ni e gobièrnu kolonial, ni iglesia katóliko por a imaginá ku Medardo lo a alkansá asina tantu hende.
Den e publikashonnan akí e tabatin algun akusashon hopi serio.
Por ehèmpel el a puntra ken tin falta, ku nos no tin nos mes hendenan den posishonnan haltu den
komunidat, posishon ku ta nesesario pa duna nos hendenan mas rèspèt.
Medardo a splika, ku ta: “hòmbernan blanku ku wowo blou ku ta parse hende muhé dor di nan manera di bisti, ku tin tantu Roma komo Hulanda komo nan patria. Ta nan ta kulpabel ku Kòrsou a keda tras, miéntras ku e poblashon di koló pa mas ku kuater generashon kaba ta gosa di abolishon di sklabitut”.
Pedro Pablo Medardo de Marchena ta derá den e santana di Iglesia Protestant na Playa Boneiru.
Revishon aktual di 15:57, 15 aprel 2026
Pending: Tragalus - Salario minimo - Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe - Albert Kikkert - Florin karibense (aanvulling) - Yudansa pa desaroyo - Michelangelo Winklaar - PDVSA (aanvulling) - Antilliaanse Verffabriek - Francio Guadeloupe - Tula (aanvulling) - Medardo de Marchena (aanvulling) - Damen Shiprepair Curacao
shupadt21i4oi54oz942ekr029auofb
190019
190018
2026-05-06T07:55:12Z
Caribiana
8320
190019
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Lista di partido politiko na Korsou]] - [[Lista Niun Paso Atras]] - [[Lista di calamidad den Caribe Hulandes]] - [[Tragalus]] - [[Salario minimo]] - [[Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe]] - [[Albert Kikkert]] - [[Florin karibense]] (aanvulling) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Michelangelo Winklaar]] - [[PDVSA]] (aanvulling) - [[Antilliaanse Verffabriek]] - [[Francio Guadeloupe]] - [[Tula]] (aanvulling) - [[Medardo de Marchena]] (aanvulling) - [[Damen Shiprepair Curacao]]
---------------
Esaki ta un lista di [[partido polítiko]] na [[Kòrsou]].
== Den parlamento di Kòrsou (2026) ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Asiento
|-
|[[Movementu Futuro Kòrsou]]
|MFK
|2010
|13
|-
|[[Partido Nashonal di Pueblo]]
|PNP
|1948
|4
|-
|[[Partido Alternativa Real]]
|PAR
|1993
|2
|-
|[[Partido MAN]]
|MAN
|1971
|1
|-
|[[Partido Inovashon Nashonal]]
|PIN
|2017
|1
|}
== Sin representashon ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Presidente di partido
|-
|[[Partido Demokrat]]
|DP
|1944
|
|-
|[[Frente Obrero Liberashon]]
|FOL
|1969
|
|-
|[[Partido Laboral Krusada Popular]]
|PLKP
|1997
|
|-
|[[Forsa Kòrsou]]
|FK
|2004
|
|-
|[[Pueblo Soberano]]
|PS
|2005
|
|-
|[[Lista Niun Paso Atras]]
|LNPA
|2007
|
|-
|[[Partido pa Adelanto I Inovashon Soshal]]
|PAIS
|2010
|
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|PAN
|2010
|
|-
|[[Movementu Kousa Promé]]
|MKP
|2015
|
|-
|[[Un Kòrsou Hustu]]
|UKH
|2015
|
|-
|[[Kòrsou di Nos Tur]]
|KdNT
|2016
|
|-
|[[Movementu Progresivo]]
|MP
|2016
|
|-
|[[Un Kambio pa Kòrsou]]
|UKPK
|2020
|
|-
|[[Kòrsou un Munisipio Ulandes Nobo]]
|KUMUN
|2020
|
|-
|[[Kòrsou Vishonario]]
|VISHON
|2020
|
|-
|[[Kòrsou Esun Miho]]
|KEM
|2019
|
|-
|[[Trabou pa Kòrsou]]
|TPK
|2020
|
|-
|[[Mihó Kòrsou]]
|
|
|
|-
|[[Partido pa Pensionado]]
|
|
|
|-
|[[Un Era Nobo pa Kòrsou]]
|
|
|
|-
|[[Civil Rights Movement Curaçao]]
|
|
|
|-
|Maneho Asertá, Visibel I Sigur
|
|
|
|-
|[[Union i Progreso]]
|
|
|
|-
|Un Kòrsou Nobo
|
|
|
|-
|Partido Bienestar Kòrsou
|
|
|
|-
|Klaridat Akshon Sosial
|
|
|
|-
|Awor ta Basta
|
|
|
|-
|Movementu un Pueblo pa Progreso
|
|
|
|-
| align="left" |Movementu PUSH Kòrsou
| align="left" |
|
|
|-
| align="left" |Liberashon Klàsiko Komunidat di Kòrsou
| align="left" |
|
|
|}
[[:Kategoria:Polítika na Kòrsou]]
[[:Kategoria:Partido politiko]]
------------------
== Mira tambe ==
* [[Lista di institushon di enseñansa superior den Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
{{References}}
;Link eksterno
* {{en}} [http://www.usm.sx/ University of St. Martin]
}}
----------------
Esaki ta un '''lista di calamidad den Caribe Hulandes''', cu ta inclui sucesonan den of liga na teritorio di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]], [[Kòrsou|Corsou]], [[Sint Maarten]], [[Saba]] of [[Sint Eustatius]]. E lista aki ta encera solamente acontecimentonan cu a resulta den cinco of mas morto (no pariente di otro), y otro acontecimentonan cu tabatin un area di impacto hopi grandi.
== Prome cu siglo 19 ==
* 1652
**[[16 di sèptèmber|16 di september]] – Despues di un horcan tropikal, tres barco y nan tripulacion ta disparce cerca di e islanan di [[Islariba]].
*1750
**[[7 di ougùstùs|7 di augustus]] – Riba Corsou ta brota un lantamento di catibo na plantashi [[West Indische Compagnie|WIC]] [[Hato (Kòrsou)|Hato]]. Sesenta hende ta wordo mata, di cua un ta Europeo.
*1772
**[[1 di sèptèmber|1 di september]] – Un horcan fuerte ta destrui 400 cas na Sint Eustatius y 180 cas na Saba. Riba Sint Maarten, casi no tin cas mas para.[1]
*1778
**[[15 di sèptèmber|15 di september]] – Un explosion ta sucede durante trabounan abordo di e barco di liña Hulandes Alphen den haf di [[Willemstad]]. Esaki ta resulta den 205 morto.<ref>[http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis]. [https://web.archive.org/web/20230721005235/http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ Gearchiveerd] op 21 juli 2023.</ref>
*1780
**[[15 di òktober|15 di october]] – E Horcan Grandi di 1780 ta pasa riba caribe, probablemente e orkan atlántiko di mas mortal di tur tempu. Kalkulashonnan ta pone e kantidat di morto na mas o ménos 22.000, di kua mas o ménos 4.000 tabata na St. Eustatius. E flota Hulandes ta keda severamente afecta pa esaki.
*1783
**[[4 di febrüari|4 di februari]] – E barco Franses ''Duc de Bourgogne'' ta sink banda di Corsou. Ochenta miembro di tripulacion ta hoga.
*1795
**[[17 di ougùstùs|17 di augustus]] – E [[Rebelion Grandi]] di catibo na Kòrsou den 1795. Desenas di katibu di plantashon na Kòrsou ta nenga di bai traha. Katibunan di otro plantashonnan ta djòin e rebelion. Despues di éksito inisial, e lantamentu ta wòrdu suprimí dia 31 di ougùstùs. Tin 31 morto.
== Siglo 19 ==
*1819
**[[21 di sèptèmber|21 di september]] – Un horcan fuerte ta asotá e [[Sint Maarten (isla)|isla di Sint Maarten]]. Riba e parti Hulandes di e isla, 81 hende ta perde nan bida y 348 edifisio ta wordo destrui.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18200407-1010&vw=org&lm=west%2Cindie%2Cramp%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
*1823
**[8 di yüli|8 di juli]] – E brig Enterprise ta sink na altura di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[4]
*1825
**[[1 di mart|1 di maart]] – Salida di e barku hulandes Zeemeeuw for di Willemstad. Nunka mas no ta tende nada di e barku ku por lo ménos dieskuater hende abordo. Zeemeeuw posiblemente a wòrdu ataká pa e brig di korsario Colombiano Aquila, su karga a wòrdu kita for di dje, e barku a wòrdu sendé na kandela, i e tripulashon enkadená abordo di e korsario.[5]
*1846
**[[13 di sèptèmber|13 di september]] – E golet Amelia ta kore bai na tera na altura di Klein Curaçao. Riba peticion di M. de Jongh na Gobernador R.H. Esser ta despacha e goleta De Vos. M. De Jongh ta abordo di De Vos, su yerno Antoine Bruon Langlois riba e Amelia. Den direkshon di anochi, De Vos ta yega Klein Curaçao. Despues di dos dia sin come of bebe, e pasaheronan ta wordo recarga y hiba abordo. Un intento ta wòrdu hasi pa salba e Amelia, pero esaki no ta eksitoso debí na e laman brutu.[6]
*1848
**[[3 di mart|3 di maart]] – E korveta franses La Boussole ta sink serka di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[7]
*1877
**[[23 di sèptèmber|23 di september]] – Durante un tormenta severo riba Aruba, Kòrsou, i Boneiru, 69 hende ta pèrdè nan bida, mayoria riba laman.[8][9]
*1886
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – E barco di bela Aleman Nero ta sink na costa nort di Aruba.
*1892
**[[7 di òktober|7 di october]] – Cerca di Boneiro, e barku komersial ''Anita'' ta sink; barco y henter tripulacion no ta sobrebibi e suceso.
*1899
**[[12 di ougùstùs|12 di augustus]] – Cincuenta cas ta wordo destrui durante un horcan riba Sint-Eustatius.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18990815-3007&vw=org&lm=orkan%2Cwest%2Cindie%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
== Siglo 20 ==
===1901-1950===
*1910
**[[7 di yüli|7 di juli]] – E barku hulandes Gouverneur van Heerdt ta sink na kosta di Kòrsou. Nuebe persona ta muri, entre otro Arend Evert van den Brandhof, Gobernador di Boneiru.[11]
*1928
**7 di aprel – E tankero Chepita ta eksplotá den un waf den Schottegat banda di Otrobanda. Shete hende ta wòrdu matá.[12]
*1930
**6 di sèptèmber – Eksploshon den un instalashon di zeta serka di Willemstad. 12 morto i 20 heridá.[13]
*1933
**8 di yüli – E barku hulandes Julio Maria ta sink serka di Kòrsou. Sinku persona ta wòrdu matá.[14]
*1939
**12 di mei – Den un aksidente di tráfiko pisá riba Kòrsou, dos trùk ta dal den otro na altura di Sint Willibrordus. Sinku persona ta wòrdu matá.[15]
*1942
**16 di febrüari – E barku di vapor britániko Oranjestad ta sink serka di Aruba. Dies sinku hende ta hoga, nuebe ta wòrdu reskatá.[16]
**20 di april – Un welga entre obreronan Chines riba Curaçao ta wordo suprimi violentamente. Diesdos hende ta wòrdu matá.
**26 di aprel – E barku merikano di bòksit Alcoa Partner ta wòrdu torpedeá pa e supmarino aleman U 66 i ta sink na kosta di Boneiru. Dies hende ta wòrdu matá.
di novèmber – E barku di guera merikano USS Erie ta wòrdu asotá pa un torpedo di un supmarino aleman, U 163, na kosta serka di Piscadera. Shete miembro di tripulacion ta muri y otro once ta resulta herida debi na e explosion y candela. 1943
**27 di yüli – E SS Rosalia, na kaminda di Lagunillas pa Curaçao, ta wòrdu torpedeá dos biaha pa e supmarino aleman U 615 na Bullen Bay, 10 miya sùit di Willemstad. 23 hende ta muri.
*1944
**[[18 di sèptèmber|18 di september]] – E tankero Belga ''Ampetco'' ta sink entre costa di Aruba y Venezuela. Solamente diescinco di e 48 persona abordo ta sobrebibí e desaster aki.[17]
*1947
**15 di desèmber – E tankero argentino Los Posos i e tankero venezolano Tucu Pita ta dal den otro banda di Bahia di Caracas. 16 morto i 10 mas dos dia despues
1960-2000
*1960
**1 di sèptèmber – Orkan Donna riba Sint Maarten. Shete hende ta muri.
*1967
**6 di novèmber – Brùg Reina Juliana na Willemstad (Curaçao) ta basha abou. Dieseis hende ta wòrdu matá. E kousa di e derumbe nunka no a wòrdu determiná.
*1969
**[[30 di mei (fecha)|30 di mei]] [[1969]] - [[Trinta di mei]], e sentro di siudat di Willemstad ta wòrdu destruí despues di un lantamentu bou di trahadónan di Shell ku ta sali for di man. Hopi edifisio bieu riba Brion Square ta bai na kandela.
*1972
**[[21 di desèmber|21 di december]] – Un Air Guadeloupe De Havilland ta kai banda di Sint Maarten. Tur diestres okupante ta wòrdu matá.<ref>[https://web.archive.org/web/20110102165957/http://planecrashinfo.com/1972/1972.htm www.planecrashinfo.com]</ref>
*1977
**[[24 di desèmber|24 di december]] – Valley Air Service Piper PA-31-350 Navajo ta kai banda di Willemstad. Tur dies okupante ta muri.
*1995
**[[3 di sèptèmber|3 di september]] – Orkan Luis riba Sint Maarten. Nuebe hende ta muri. Luis a trese 170 mm di áwaseru aki i a destruí 60% di tur cas, resultando den daño di $1.8 bion.
*1999
**[[18 di novèmber|18 di november]] – [[Orkan Lenny|Horcan Lenny]] ta yega Sint Maarten. E orkan ta permanesé riba e isla pa dos dia i ta kousa destrukshon generalisá. 366 mm di áwaseru ta kai. Nuebe hende ta muri, tres riba e isla i seis na kosta.[20]
== Siglo 21 ==
===2001-presente===
*2007
**20 di sèptèmber – Sinku persona ta muri den un eksploshon i kandela riba e barku di salbashon Seamec II den waf seku CDM na Willemstad.[21]
*2012
**[[15 di desèmber|15 di december]] – Kalamidat di vürwèrk riba Kòrsou. Daño ekstenso i kuater[22] morto.
*2017
**[[6 di sèptèmber – Sint Maarten ta wòrdu asotá pa orkan Irma. E ta un orkan di kategoria 5 i ta kousa daño severo riba e isla, resultando den múltiple morto i heridonan.<ref>[https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Sint Maarten zwaar getroffen: zeker acht doden op Franse eilanden], NOS Nieuws, 7 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230323112546/https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Gearchiveerd] op 23 maart 2023.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170912102521/https://www.trouw.nl/home/legaal-of-illegaal-noodhulp-is-voor-iedereen-op-sint-maarten~a21f984c/ Legaal of illegaal, noodhulp is voor iedereen op Sint Maarten], Trouw; 9 september, pagina 5</ref><ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 De orkaan die alles overtrof], www.nrc.nl; 9 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230528195652/https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 Gearchiveerd] op 28 mei 2023.</ref>
== Sucesonan pafó cu gran impacto riba Caribe Hulandes ==
*1970
**[[2 di mei]] – ALM Vuelo 980 for di New York pa Sint Maarten ta hasi un aterisahe forsá riba awa serka di Saint Croix. Di e 63 personanan abordo, 23 ta muri i 37 ta heridá.[26]
*1973
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – Un aksidente di avion banda di Bogota na Colombia ta resultá den 43 morto, inkluyendo dies antiano.[27]
*1992
**[[4 di òktober|4 di october]] – Calamidat na Bijlmer, [[Amsterdam]], 43 morto y 26 herido. Di e 43 morto, diestres a nace na Antias Hulandes.
*1996
**[[13 di mart|13 di maart]] – Un [[Avia Air]] Aruba Cessna 402 ta accidenta na altura di [[Punto Fijo]] na [[Venezuela]]. Ocho persona ta perde na bida.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|titel=Crash Arubaans vliegtuig: 8 doden|bezochtdatum=2022-01-17|datum=1996-03-14|werk=[[NRC Handelsblad]]|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20220118182755/https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|archiefdatum=2022-01-18}}</ref>
--------------
{{Variante|c}}
{{infobox edificio| variante = c
| infobox_tipo = Marshe
| nomber = Marshe Nobo
| imagen =
| descripcion =
| multi_imagen = {{multiple image
| total_width = {{Infobox/afbeeldingbreedte}}
| direction =
| perrow = 2
|border = infobox
|image1 =
|caption1 =
|image2 =
|caption2 =
}}
| localisa_na = [[Willemstad]]
| luga = {{CUW}}
| adres = Plasa Wilson Papa Godett 1
| fecha_funda =
| estilo =
| architect =
| encarga =
| status =
| funcion_original =
| funcion_actual =
| propietario = Fundashon Marshe?
| fecha_construccion = 1971?
| inaugura =
| cera =
| renova = 2024-2026
| restaura =
| website = https://www.fundashonmarshe.com/home
}}
'''Marshe Nobo''' (tambe konosí komo '''Plasa Rondó''' òf den bok'i pueblo komo '''Plasa Nobo''') ta un merkado habrí situá na Punda, den sentro históriko di Willemstad, Curaçao. E ta sirbi komo un sentro importante pa empresario chikito i komersio lokal.
E merkado ta situá na banda nort di [[Waaigat]], i ta konektá ku bario [[Scharloo]] via un brug di peaton, e Prinses Amaliabrug, ku a remplasá e anterior Van den Brandenburgbrug na 2016.[1]
== Deskripshon ==
Marshe Nobo ta un merkado popular unda por haña un gran variedat di produkto i servisionan. Den e piso abou, bendedónan ta ofresé kuminda lokal, inkluyendo platonan krioyo ku por wòrdu konsumí riba sitio. Den e piso ariba, tin stèntnan ku paña, kosmétika, artesania i souvenirs.[2]
E merkado ta forma parti di un ret di merkadonan manehá pa Fundashon Marshe, ku tambe ta responsabel pa Plasa Bieu i e merkado flotante na Sha Caprileskade.[3]
== Historia ==
Marshe Nobo a wòrdu establesé na 1975 komo parti di un inisiativa pa stimulá ekonomia lokal. E edifisio a wòrdu finansiá dor di Fondo Oropeo pa Desaroyo i entregá na gobièrnu di Kòrsou.
E merkado a krea espasio pa aproksimadamente 300 empresario chikitu, ofresiendo oportunidatnan pa negoshi ku tarifanan di hür pagabel. Esaki a kontribuí na un gran variedat di produkto, manera remedi natural, matanan, kuminda kayente, paña i artesania.[4]
Na 1997, Fundashon Marshe a wòrdu establesé bou di Ministerio di Desaroyo Ekonómiko pa manehá e merkadonan públiko di e isla, inkluyendo Marshe Nobo.[5]
== Edifisio ==
E edifisio di Marshe Nobo ta un struktura ikóniko ku forma rondó, kubrí ku un dak grandi sostené pa 32 kolumna. E diseño habrí ta fasilitá ventilashon natural i interakshon entre bendedó i bishitantenan.
Entre 2024 i 2026, e merkado a pasa pa un renobashon ekstenso pa mehora seguridat, higiena i infrastruktura, inkluyendo dak, sistema di riool i instalashonnan eléktriko. Durante e periodo aki, bendedónan a muda temporalmente pa otro lokashonnan den Willemstad. E merkado a bolbe habri na mei 2026, ku plan pa reaktivá e área komo un sentro vibrante den e siudat.[6]
== Nifikashon ==
Marshe Nobo ta un lugá importante pa bida sosial i ekonómiko di Willemstad. E ta ofresé oportunidadnan pa empresario chikitu i ta sirbi komo un punto di enkuentro pa residente i turista. Ademas, e merkado ta kontribuí na preservashon di kultura lokal dor di benta di kuminda tradishonal i produkto artesanal.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Kòrsou]]
----------------
'''Marshe Nobo''' òf '''Plasa Rondó''', den bok'i pueblo '''Plasa Nobo''', ta un marshe habrí na [[Punda]], den sentro di [[Willemstad]], [[Kòrsou]]. E ta sirbi komo un lugá pa benta dor di empresario chikito.
E sala di merkado di Marshe Nobo ta situá na e parti nort di Waaigat i riba ... kaminda. Un brug di peaton, Prinses Amaliaburg (ku na 2016 a remplasa e antiguo Van den Brandenburgbrug), ta konektá e parti ei di Punda ku Scharloo.<ref>{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/14733-ophaalbrug-officieel-geopend|taal=nl|titel= Ophaalburg officieel geopend|werk= [[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-11-10|bezochtdatum=2026-04-24}}</ref> [[File:Curaçao - Willemstad - 49411091773.jpg|thumb|220px|Prinses Amaliabrug?]]
Cuminda ta wordo bendi eynan, inkluso platonan crioyo cu bishante i turista por wordo consumi eynan mes na un mesa.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/19172-plasa-bieu-in-volle-glorie-hersteld Plasa Bieu in volle glorie hersteld]</ref> Tambe ta bende souvenirs.
Na aña 1975 Fondo Europeo pa Desaroyo a regala e edificio di dos piso aki na gobierno di Curaçao pa yuda stimula economia. E edifisio aki ta akomodá alrededor di 300 espasio di merkado pa empresarionan por manehá nan negoshi na /ofresiendo tarifanan di hür pagabel. Esaki a kondusí na un variedat grandi di produktonan pagabel riba merkado, manera remedi natural, matanan orgániko, platonan kayente, paña, kosmetika, artesania, i vários kuriosidat.
E ta wòrdu maneha pa Fundashon Marshe, huntu ku Plasa Bieu i merkado flotante na Sha Caprileskade.<ref>https://www.fundashonmarshe.com/our-gems</ref>
Fundashon Marshe a wordu establesé na 1997 bou di e Ministerio di Desaroyo Ekonómiko, Fundashon Marshe ta manehá e merkadonan ikoniko di Kòrsou, inkluyendo Plasa Bieu, Marshe Rondo, Plasa di Arte, i e merkadonan na aire liber na Sha Caprileskade, Otrabanda, i Punda.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/home-new About Fundashon Marshe] </ref>
== Edifisio ==
Marshe Nobo komo un obra di arte. E mercado rondo aki, cu su dak unico den forma di fan, normalmente ta aloha negoshinan local. E merkado ta den renobashonnan aktualmente, pues a move e bendedónan pafó i rònt di e merkado. Esaki ta krea un impreshon hopi desordená, i spesialmente pober. Bunita potrèt. Fotógrafo deskonosí.
E ta un edifisio ikoniko ku tin un forma rondo ku un dak plegabel sostené pa 32 kolumna.
Despues di un renobashon ekstenso den 2025, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko, e edifisio a bolbe habri na mei 2026. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1">{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/32261-marshe-nobo-in-mei-gereed|titel= Marshe Nobo in mei gereed|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-01-09|bezochtdatum=2025-04-24}}</ref>
Marshe Nobo a wòrdu renobá completamente na 2025/2026, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1"/>
In 1975, the European Development Fund gifted this two-floor building to the government of Curaçao to help stimulate the economy. This building accommodates around 300 market spaces for entrepreneurs to run their businesses at /offering affordable rental fees. This has led to a wide variety of affordable products to the market, such as natural medicine, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/our-gems Marshe Nobo (Plasa Rondó)], fundashonmarshe.com</ref>
Address: Plasa Wilson Papa Godett 1
Marshe Nobo, also known as Plasa Nobo, is a circular-shaped market located in Willemstad, Curacao. Established in 1975, it has long served as a vibrant hub for local entrepreneurs, offering a diverse array of products and services. The market features two floors filled with stalls selling natural medicines, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities. In August 2024, the market began renovations aimed at modernizing the facility and enhancing safety and hygiene standards. During this period, vendors temporarily relocated to various locations, including Sha Capriles Kade, Plenchi Wilson Papa Godett, and others. The renovation is expected to take about a year, with plans to revitalize the city center and attract visitors throughout the day and evening.<ref>https://mindtrip.ai/attraction/willemstad-curacao/marshe-nobo/at-UE8mu3NA</ref>
Marshé Nobo is a vibrant and bustling market that offers a wide range of products and souvenirs. As you explore the market, you’ll find colorful stalls filled with local crafts, artwork, jewelry, and clothing. It’s a great place to find unique souvenirs to take home as a reminder of your trip to Curaçao. The market is divided into two floors, with different sections dedicated to specific types of products. The ground floor is known for its local food stalls, where you can sample traditional cuisine and tropical fruits. Don’t miss the chance to try some delicious local snacks like pastechi (savory pastries) and batidos (fruit smoothies). Upstairs, you’ll find more stalls selling clothing, accessories, and handicrafts. Local artists and artisans showcase their work, including hand-painted ceramics, woven baskets, and hand-carved wooden items. You can also find traditional Caribbean spices, hot sauces, and herbal remedies.
The market is conveniently located in Punda, the historical center of Willemstad. After exploring the market, take some time to wander through the colorful streets of Punda and admire the UNESCO World Heritage-listed architecture. You’ll find charming cafes, shops, and museums along the way. If you’re visiting Curaçao, a trip to Marshé Nobo is a must-do. Whether you’re looking for souvenirs, trying local delicacies, or simply immersing yourself in the vibrant atmosphere, this market offers a unique experience that shouldn’t be missed.<ref>[https://curacaovisitors.com/events-sights/markets/ Ma rshe Nobo]</ref>
{{Appendix}}
--------------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Charles Augustus Henry Barge
| imagen = Ch.A.H. Barge.jpg
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = 1890
| periodo fin = 1901
| monarkia = [[Emma van Waldeck-Pyrmont|Emma]] (1890-1898)<br>[[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Nicolaas van den Brandhof]]
| sucesor = [[Jan Olphert de Jong van Beek en Donk]]
|fecha nacemento= [[2 di novèmber]] [[1844]]
|luga nacemento = {{NLD}}
|fecha fayecimento= [[25 di sèptèmber]] [[1919]]
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui =
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = abogado, hues, polítiko, gobernante
|partido =
}}
'''Charles Augustus[1] Henry (Harry) Barge''' (☆ [[2 di novèmber]] [1844]] na [[Amsterdam]] - † [[25 di sèptèmber]] [[1919]] na Voorburg) tabata un abogado, hues, gobernador i polítiko hulandes di e movementu katóliko romano (e RKSP no a wòrdu fundá ainda).
== Biografia ==
Harry Barge tabata bini di un famia komersiante di [[Amsterdam]] ku tabata basta enbolbí den polítika hulandes. Frederic Joseph Maria Anton Reekers (un representante pa kuarenta aña) tabata su kuña, Ton Barge tabata su primu, i su ruman hòmber tabata kasá ku e ruman muhé di Bernardus Marie Bahlmann, tur di kendenan tambe tabata representantenan katóliko. Harry su tata tabata un fabrikante na Manchester, doño di un firma di komersio na Amsterdam, i doño di barku. Despues di a kompletá su enseñansa sekundario na Sint Willibrordus College, Barge a sigui studia na Athenaeum Illustre na Amsterdam, pero despues a transferí pa Universidat di Leuven pa su estudionan di doktorado den Derecho, i a optené su doktorado den derecho romano i kontemporáneo na [[Universidat di Leiden]] na 1872.
=== Karera ===
Despues di gradua, Barge a bira abogado na [[Nijmegen]], siudat unda e tabata residensiá.
Na 1875, Barge a wòrdu eligi pa e konseho munisipal di Nijmegen, kaminda el a keda miembro te na 1880. Na 1877 i 1879, el a wòrdu eligi komo miembro di [[Tweede Kamer]] di Hulanda. Einan, e tabata bosero prinsipalmente pa enseñansa, i de bes en kuando tokante envio.
Multitut na e kas di pueblo di Willemstad despues di e traspaso di poder pa Gobernador Barge
Na 1880, el a sali pa [[Kòrsou]] pa bira miembro y presidente di [[Corte Comun di Husticia di Aruba, Corsou y Sint Maarten y di Boneiro, Sint Eustatius y Saba|Korte di Hustisia di Kolonia Kòrsou]].
Na 1890, el a keda nombrá Gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan]], un funshon ku el a okupá te ku 1901.
Despues el a regresá Hulanda kontinental i a postulá pa eleccion pa e Camara di Representantenan den e circumstancia di Rotterdam III. Sinembargo, despues di un elekshon di dos buèlta, el a wòrdu derotá pa Joor Bastiaan Verheij (LU). Na 1909, el a wòrdu eligi komo miembro di e Senado di e Estadonan General, representando e provinsia di Overijssel. El a hiba palabra den Camara solamente un biaha durante su miembrecia di cuater aña, durante e debate riba e presupuesto pa Antillas Hulandes. E tabata presidente di e Komishon pa Petishonnan pero tabata ousente frekuentemente pa motibu di interesnan privá den eksterior. Pa e motibu aki, el a renunsiá for di e Kámara na e promé seshon di e aña parlamentario 1913-1914[2]. Di 1913 pa 1916, e tabata miembro ainda di e Estadonan Provinsial di Overijssel.
{{multiple image
| total_width = 350
| direction = horizontal
| align = right
| border = infobox
| image1 = Bargestraat 3, propped up front facade.png
| image2 = Bargestraat 3, ruins.png
| footer = Edifisio monumental Bargestraat 3/3A
| footer_align = center
}}
== Honor ==
Barge a risibi varios rekonosementu i kondekorashon, inkluso un kaya den [[Scharloo]], e zona históriko di [[Willemstad]], ta hiba su nòmber: ''Bargestraat''.
* {{NLD}} - Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]].
* {{VEN}} - Ofisial den e Orden di Simon Bolivar
* {{ITA}} - Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
Na 1894, Barge a keda nombrá Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]]. Tambe el a wòrdu nombrá Gran Ofisial den e Orden di Simon Bolivar i Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
---------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Carmita Henriquez
| nomber completo = Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez
| fecha nacemento = [[6 di desèmber]] [[1922]]
| luga nacemento = [[Willemstad]]
| fecha fayecimento = [[31 di desèmber]] [[2003]]
| luga fayecimento =
| ofishi = kosedó i trahadó di popchi
| casa = Plinio Miguel Henriquez
| yui = [[Jeanne Henriquez]]
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez''' (☆ [[6 di desèmber]] [[1922]] na [[Willemstad]] – ibid., [[31 di desèmber]] [[2003]] na Korsou) tabata un kosedó i trahadó di popchi i un figura importante den e desaroyo di arte folklóriko na Kòrsou.
==Biografia ==
Carmita Henriquez tabata un yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina.<ref>{{Citeer web|url=https://gw.geneanet.org/elixer?n=hernandez&oc=&p=carmita+nicolasia|titel=Carmita Nicolasia Hernandez|website=geneanet.org|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref> Huérfano na edat di diesdos aña, el a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di un edat yòn, Carmita a yud’é den studio i na kas. Su promé bisti trahá su mes tabata pa entiero di su tata.
Na 1942 ela kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916-1982), un analista di laboratorio na e refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé, di kua [[Jeanne Henriquez]], historiadó i aktivista, tabata esun di mas grandi.<ref name="Holou"/>
Na edat di 46 aña, el a sinti e nesesidat pa konservá i honra e historia i tradishonnan den vestuario di Kòrsou. El’a kuminsá aktua esenanan di bida diario usando popchi. Su popchinan tabata representá e kultura Afro-Kurasoleño ku paña histórikamente korekto. Dia 13 di mart 1972, ela presentá dos popchi na Gobernador Ben Leito komo un regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.<ref name="Holou">{{citeer boek|auteur=Holou, Roland A. Y.|taal=en|titel=The Most Influential Contemporary African Diaspora Leaders|url=https://books.google.com/books?id=uTYyDAAAQBAJ&pg=PT153|datum=2016|uitgever=AuthorHouse|plaats=Bloomington, Indiana|hoofdstuk=21. Jeanne D. Henriquez: Diaspora in Curaçao (Caribbean/South America)|isbn=978-1-5246-0558-2|pages=153–159}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|titel=VROUWENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024|archiefdatum=2024-04-29|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240429191627/https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|dodeurl=ja}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/collectie-online/detail/f0bcb413-e206-5fa3-ad7e-387fd810bd23|titel=MANNENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref>
Na 1988, Carmita Henriquez, hunto cu Lucia Schnog, a ricibi e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a disidí ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan mes ramo – folklore i baile.<ref>{{citeer web|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2024-04-30}}</ref><ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011 Cola Debrot Prijs 1988], 21 mei 1988</ref>
{{Appendix}}
(☆ 6 di desèmber 1922, Willemstad – † 31 di desèmber 2003, Kòrsou)
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou. Ela ta konsiderá un figura importante den e desaroyo i preservashon di arte folklóriko di e isla.
Bida
Carmita Henriquez tabata yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Na edat di diesdos aña ela a keda huérfano i a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di edat yòn, Henriquez a yuda den e studio di kose i na kas. Su promé bisti ku ela mes a traha tabata pa entiero di su tata.
Na 1942, ela a kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916–1982), un analista di laboratorio na refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé. Entre nan yunan ta Jeanne Henriquez, historiadó i aktivista.
Obra i kontribushon kultural
Na edat di 46 aña, Henriquez a kuminsá traha konsientemente riba preservashon di historia i tradishonnan di Kòrsou por medio di vestuario folklóriko. Ela a krea popchi ku ta representá esenanan di bida diario, bisti ku paña histórikamente korekto i reflehá kultura Afro-Kurasoleño.
Dia 13 di mart 1972, ela a presentá dos di su popchi na Gobernador Ben Leito komo regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.
Na 1988, Henriquez, hunto ku Lucia Schnog, a risibí Premio Cola Debrot. E hurado a rekonosé kontribushonnan di kada un den nan mes ramo: folklore i baile.
--------------
Na 1988 resipiente di e [[Premio Cola Debrot]] pa su diseñonan folklóriko di e kultura afro-kurasoleño.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2022-07-22}}</ref>
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez (Willemstad, 6 di desèmber 1922 – Willemstad, 31 di desèmber 2003) tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou, konosí pa su diseñonan folklóriko ku reflehá e kultura afro-kurasoleño. Den 1988, e a risibí e Premio Cola Debrot, e mas haltu rekonosementu kultural na Kòrsou, pa su kontribushon den e tereno di folklor.
Bida i obra
Carmita Henriquez a nase den Willemstad komo yiu di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Despues di perde su mayornan na un edat tempran, e a wordu kria pa su tanta, ku tabatin un skol di kosé. Aki e a siña kosé i traha den taller for di su hóbennan. Su promé vestido propio tabata pa e entiero di su tata.
Henriquez a dediká su bida na arte di kosé i trahá popchi folklóriko ku ta reflehá e herensia afro-kurasoleño. Su obranan tabata inspirá pa e vestimentunan tradicional i e bida di pueblo, i a yuda na preservashon di e identidad kultural di Kòrsou.
Premio Cola Debrot
Den 1988, Carmita Henriquez a risibí e Premio Cola Debrot den e kategoria di folklor, baile i teatro, un rekonosementu pa su diseñonan folklóriko ku a kontribuí na e kultura afro-kurasoleño.
Bida personal
Carmita Henriquez tabata kasá ku Plinio Miguel Henriquez, un analista di laboratorio na refineria Isla. Nan a tin tres yiu muhé, inkluyendo Jeanne Henriquez, un edukadó i aktivista kultural.
Legado
E trabou di Carmita Henriquez ta keda komo un kontribushon balioso na preservashon i promoshon di e kultura afro-kurasoleño. Su diseñonan folklóriko i popchi ta un testimonio di su dedicashon na e arte i e identidad di su pueblo.
Referensianan:
Carmita Henriquez - Wikipedia
Jeanne Henriquez - Wikipedia, e ensiklopedia liber
Premio COLA DEBROT - qracao.com
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Afrohulandes''' òf hendenan hulandes pretu, ta hendenan hulandes di desendensia Afrikano Sub-Sahariano kompleto òf parsial. E mayoria di hendenan Afro-Hulandes na Hulanda ta Afro-Karibense i ta originá for di e anterior i aktual teritorionan Ultramar di Sürnam i e eks Antia Hulandes; awor Curaçao, Aruba, Bonaire, Sint Maarten, Sint Eustatius, y Saba.
Tambe tin un poblashon migrante signifikante for di Cabo Verde, Ghana, Nigeria, Somalia, Angola, Eritrea, i otro komunidatnan afrikano di imigrantenan mas resien.
== Mira tambe ==
* [[Afrokaribense]]
* [[Afrokurasoleño]]
* [[Afroamerikano]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid = |titulo= }}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Hulanda]]
-----------------
'''Francio E. Guadeloupe''' (Aruba, 1971) is een Arubaans-Nederlandse sociaal en cultureel antropoloog en ontwikkelingssocioloog. Zijn onderzoek richt zich op nationale identiteit, culturele diversiteit, religie, koloniale machtsverhoudingen en klimaatvraagstukken in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Hij is verbonden aan het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) en de Universiteit van Amsterdam (UvA).
== Leven en werk ==
Guadeloupe werd geboren en groeide op op Aruba. In 1986 nam hij als zanger (“Surprise Kid”) deel aan een jeugdcarnavals- en calypsowedstrijd, waar hij de tweede plaats behaalde. Een jaar later nam hij opnieuw deel aan het calypsofestival voor volwassenen.
Op achttienjarige leeftijd verhuisde hij naar Nederland. Daar werkte hij als opbouwwerker en studeerde hij culturele antropologie en ontwikkelingsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen. In 1999 behaalde hij een masterdiploma in ontwikkelingssociologie. Zijn scriptieonderzoek richtte zich op Afro-Braziliaanse religies, waaronder candomblé en umbanda, in Rio de Janeiro en Salvador da Bahia (Brazilië). Naar aanleiding van dit onderzoek publiceerde hij twee boeken over Afro-Braziliaanse cultuur en religie.
In 2006 promoveerde Guadeloupe in de sociale en culturele antropologie aan de Universiteit van Amsterdam. In zijn academische loopbaan was hij verbonden aan verschillende Nederlandse universiteiten.
===Academische loopbaan===
Guadeloupe was onder meer werkzaam als senior onderzoeker bij het KITLV. Hij diende gedurende vier jaar als president van de University of St. Martin (USM) op het bi-nationale eiland Sint Maarten/Saint Martin. Na de verwoestingen van orkaan Irma in 2017 werd de universiteit tijdelijk gesloten.
Zijn onderzoek richt zich op de manier waarop populaire opvattingen over nationale verbondenheid, culturele diversiteit, religieuze identiteit en mediavorming worden beïnvloed door koloniale erfenissen en mondiale economische processen. Hij publiceerde over sociale en culturele processen op onder meer Sint Maarten, Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazilië en Nederland.
In 2009 verscheen zijn monografie Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean bij University of California Press.
===Leerstoel Koninkrijksrelaties===
In 2024 werd Guadeloupe benoemd tot hoogleraar Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties, een leerstoel ingesteld door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). De leerstoel is ondergebracht bij het KITLV en de Universiteit van Amsterdam.
Zijn benoeming maakt deel uit van de instelling van twee nieuwe leerstoelen gericht op het Koninkrijk der Nederlanden, waarvan de andere leerstoel betrekking heeft op politicologie en bestuurskunde aan de Universiteit Leiden.
In 2026 aanvaardde hij het ambt met een inaugurele rede over Koninkrijksrelaties.
Onderzoek en thematiek
Guadeloupe onderzoekt onder meer:
processen van nationale en culturele identiteitsvorming
religieuze praktijken en popular culture in postkoloniale samenlevingen
koloniale racialisering en sociale ongelijkheid
klimaatverandering en maatschappelijke adaptatie in het Caribisch gebied
Hij is tevens betrokken bij onderzoeksprojecten naar duurzame en inclusieve oplossingen voor sociale adaptatie aan klimaatuitdagingen in het (Nederlandse) Caribisch gebied.
---------
{{Variante|a}}
{{infobox persona | variante = a
| tipo = cientifico
| nomber = Francio Guadeloupe
| ofishi = antropologo social y cultural, sociologo di desaroyo
| imagen =
| descripcion =
| fecha nacemento =
| luga nacemento =
| fecha fayecimento =
| luga fayecimento =
| alma mater = [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] <br>[[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA)
| promotor =
| disciplina = antropologia cultural
| investiga = Caribe Hulandes, [[Latinoamérika|Latino America]]
| conoci pa =
| distincion =
}}
'''Francio E. Guadeloupe''' (☆ [[1971]] na [[Aruba]]), ta un antropologo, sociologo y Antianista Arubano-Hulandes. Su investigacion ta enfoca riba identidad, nacionalidad, religion, medio di comunicacion, racismo colonial y globalisacion, cu un interes special den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]] y [[Latinoamérika|Latino America]].
== Bida y carera ==
Francio Guadeloupe a nace y lanta na Aruba. Na 1986 el a participa bou di e nomber artistico "Surprise Kid" como cantante den e concurso hubenil di [[Calypso]] na [[Club Boneriano]], unda el a termina na di dos luga.<ref>{{citeer web|titel=Onder grote publieke belangstelling|werk=[[Amigoe]]|datum=1986-01-22|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641607:mpeg21:p005}}</ref> Un aña despues el a bolbe participa den e concurso, version pa adulto: [[Aruba Caiso & Soca Monarch Festival|Aruba Calypso Contest]].<ref>{{citeer web|titel=Voor de calypso-wedstrijd|werk= [[Amigoe]]|datum=1987-01-26|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641917:mpeg21:p005}}</ref>
Na edad di diesocho aña Guadeloupe a muda pa [[Hulanda]]. El a traha como opbouwwerker (trabou social di comunidad) y a sigui estudio di [[antropologia kultural|antropologia cultural]] y estudio di desaroyo na [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] na [[ Nijmegen]]. Na 1999, el a obtene e grado di [[maestria|master]] den sociologia di desaroyo, cu un tesis riba e cultonan Afrobrasilero ''Candomblé'' y ''Umbanda'' na [[Rio de Janeiro]] y [[Salvador|Salvador da Bahia]] ([[Brasil]]).
Na 2006 Guadeloupe a completa su doctorado (PhD) den antropologia social y cultural na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA). Su trabou doctoral tabata relaciona cu e proceso di globalisacion y e buskeda pa pertenencia (“belonging”) den comunidadnan Caribense.<ref>https://framerframed.nl/en/mensen/francio-guadeloupe/</ref>
===Carera academico===
Guadeloupe a traha na diferente universidad grandi na Hulanda y ta afilia como investigado senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser nombra tambe profesor y investigado na Universidad di Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproximadamente) el a sirbi como presidente di University of St. Martin (USM) na [[Philipsburg]], [[Sint Maarten]]. Su periodo como presidente a keda termina despues di horcan Irma (2017), cu a forsa e cierre temporario di e institucion.
Den e periodo aki su investigashon tabata concentra riba:
* Nocionnan popular di pertenencia nacional.
* Diversidad cultural y identidad religioso.
* Influencia di capital global y racismo colonial.
* Representacion di berdad den medionan di comunicacion.
El a haci investigacion comparativo na [[Sint Maarten]]/[[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]], [[Kòrsou|Corsou]], Aruba, [[Saba]], [[Sint Eustatius]], Brasil y Hulanda.
Actualmente, su investigacion ta inclui estudio riba e reto climatico den Caribe Hulandes, cu un enfoke riba cultura popular y herensia cultural.
=== Catedra di Relacionnan di Reino ===
Na mei 2024, Ministerio di Asuntonan Interno y Relacionnan di Reino (BZK) di Hulanda a anuncia e establecemento di dos catedra nobo pa estudio di relacionnan di [[Reino Hulandes|Reino]]. [[Universidat di Leiden|Universidad Leiden]] y KITLV/Universidad di Amsterdam a wordo selecciona como institucionnan anfitrion y Francio Guadeloupe a wordo nombra como titular di e catedra ''Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties'' pa KNAW/KITLV/UvA.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk], Rijksoverheid (23 di mei 2024)</ref> Su discurso inaugural di aceptacion oficial di e catedra lo tuma luga dia 12 di mart 2026.<ref>[https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).</ref>
== Publicacionnan (seleccion) ==
*Francio Guadeloupe (1999). ''A Vida e uma Dança: the Candomblé through the lives of two Cariocas''. Nijmegen: CIDI.
*F. E. Guadeloupe & M. Milder (1999). ''Dansen om te Leven: over Afro-Braziliaanse spiritualiteit en cultuur.'' Heeswijk: Dabar-Luyten.
*F. E. Guadeloupe (2009). ''Chanting down the new Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean'' (The anthropology of Christianity). Berkeley, CA: University of California Press.
*F. E. Guadeloupe (2013). ''Curaçaoans on the question of home: the lure of autochthony and its alternatives''. Den: L. Lewis (Ed.), ''Caribbean sovereignty, development and democracy in an age of globalization'' (pag. 189-207). New York: Routledge.
*F. E. Guadeloupe & V. A. de Rooij (2014). ''Pimping and the deconstruction of the natural: a perspective from Saint Martin and Sint Maarten (SXM)''. Den: ''Women's Studies International Forum, 43'', 5-12
*F. E. Guadeloupe (2015, september 10). ''The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe''.<ref>{{Cite web|title = The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe|url = http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|website = sxmislandtime.com|access-date = 2015-11-24|archive-date = 2015-11-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20151125121956/http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|url-status = }}</ref> ''Sint Maarten Island Times''
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Aruba]]
------------
Guadeloupe a traha na diferente universidatnan grandi na Hulanda i ta afiliá komo investigador senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser tambe profesor i investigador na Universiteit van Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproksimadamente) el a sirbi komo presidente di University of St. Martin (USM) na Philipsburg, Sint Maarten. Su periodo komo presidente a termina despues di hurakan Irma (2017), ku a forsa e sera temporariamente e institushon.
Su investigashon ta konsentrá riba:
Nocionnan popular di pertenensia nashonal
Diversidat kultural i identidat religioso
Influensia di kapital global i rasismo kolonial
Representashon di berdat den medio di komunikashon
El a hasi investigashon den Sint Maarten/Saint Martin, Kòrsou, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brasil i Hulanda.
Un di su obranan mas konosí ta:
Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009)
Aktualmente, su investigashon ta inkluí estudio riba reto klimátiko den e Karibe Hulandes, ku un enfoke riba kultura popular i herensia kultural.
Leerstoel di Reino-relashonnan
Na mei 2024, Ministerio di Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) di Hulanda a anunsia e establishemento di dos nobo leerstoelnan pa estudio di Reino-relashonnan. Universiteit Leiden i KITLV/Universiteit van Amsterdam a wòrdu selekshoná komo institushonnan anfitrion.
Dr. Francio Guadeloupe a wòrdu nombrá komo titular di e leerstoel Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties pa KNAW/KITLV/UvA.[4] E nombramentu aki a wòrdu aprobá pa e Consehonan di Bestur di e universidatnan involukrá.
Na 12 di mart 2026 el a aseptá ofisialmente e leerstoel ku un diskurso inaugural.
------------
* Guadeloupe, former dean of the University of St. Martin (USM),
* Francio Guadeloupe is a senior researcher and staff member of the KITLV. A Social & Cultural Anthropologist by training, Dr. Guadeloupe has worked at all the major universities in the Netherlands. He served for four years as the President of the University of St. Martin (USM), until hurricane Irma led to the temporary closure of the institution on the bi-national island of Sint Maarten and Saint Martin. He is currently the chair of the project ‘Island(er)s at the Helm: Co-creating research on sustainable and inclusive solutions for social adaptation to climate challenges in the (Dutch) Caribbean‘.
Guadeloupe’s principle areas of research have been on the manner in which popular understandings of national belonging, cultural diversity, religious identity, and mass media constructions of truth, continue to be impacted by colonial racisms and global capital. He has pursued these interests in his research and publications on social processes on the bi-national island of Saint Martin & Sint Maarten (St. Martin), Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazil, and the Netherlands. He is the author of the monograph, Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009). Dr. Guadeloupe is currently embarking on a study of climate challenges in the (Dutch)Caribbean from a popular culture and cultural heritage perspective.
Francio Guadeloupe (Aruba, 1971) kwam op zijn achttiende van de Antillen naar Nederland. Hij werkte als opbouwwerker en studeerde culturele antropologie en ontwikkelingsstudies in Nijmegen en Amsterdam. Als antropoloog is hij momenteel verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.
Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk
Nieuwsbericht | 23-05-2024 | 16:19
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk. Er komt een leerstoel politicologie/bestuurskunde en een leerstoel antropologie/sociologie.
De Universiteit Leiden en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV), in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam (UvA), zijn geselecteerd als vestigingsplaatsen voor de leerstoelen. De Universiteit Leiden zal de leerstoel politicologie/bestuurskunde bekleden en KITLV/UvA de leerstoel antropologie/sociologie.<ref>https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk</ref>
Leerstoelhouders
De Colleges van Bestuur van de UvA en de Universiteit Leiden hebben het voorstel tot de benoeming van hun kandidaat goedgekeurd. Sociaal en cultureel antropoloog, onderzoeker dr. Francio Guadeloupe wordt de leerstoelhouder Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties voor de KNAW/KITLV/UvA. Dr. Wouter Veenendaal, universitair hoofddocent Vergelijkende politicologie bij het Instituut Politieke Wetenschap van de Universiteit Leiden, wordt leerstoelhouder Democratische Vertegenwoordiging in het Koninkrijk voor de Universiteit Leiden. Hij zal bij het KITLV in Leiden worden gedetacheerd.
* [https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
--------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = Pieter van Stuivenberg
}}
'''Pieter Anthonie van Stuivenberg''' (☆ [[14 di aprel]] [[1905]] na Geldermalsen, [[Hulanda]] – † [[11 di aprel]] [[1985]] na Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero [[Hulanda|hulandes]] ku a traha na [[Kòrsou]] i [[Aruba]].<ref name=:"0">{{citeer web|url=https://www.archiefvriend.com/index.php/ons-kwartaalblad/artikelen-uit-ons-blad/152-stuivenberg|titel=Pieter Antonie van Stuivenberg, architect|auteur=Christel Monsanto|werk=De Archiefvriend|datum=september 2022|bezochtdatum=2026-02-17}}</ref> Durante [[siglo 20|siglo binti]] su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno riba e dos isla.
==Biografia==
===Bida i Karera===
Van Stuivenberg a bai Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di Asosiashon di Arkitektonan (Bond Bouwkundigen Utrecht B.B.U.). Despues, el a studia ingenieria di awa pa tres aña i, na 1927, a kuminsá traha pa e suministro di Awa Provinsial di Nort-West Brabant. Mandá pa Kòrsou pa e Departamentu di Kolonia, Van Stuivenberg a djòin e Servisio Nashonal di Suministro di Awa di Antia Hulandes (LWV) dia 1 di mart 1928, komo hefe di e departamentu tékniko.<ref>{{citeer boek|url=http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|titel=Watertoren ta simbolo di desaroyo y modernisacion di e Aruba di antaño y Aruba di awe|uitgever=Diario|datum=21 maart 2013|access-date=1 oktober 2018|archiefdatum=13 september 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180913002413/http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|dodeurl=ja}}</ref> For di 1 di yanüari 1948, e tabata direktor, despues di R.J. (Shon Hensie) Beaujon. Riba su hubileo di plata na 1953, el a wòrdu rekonosé pa su trabou importante komo Kabayero (''Ridder'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Despues di su retiro na 1955, el a repatriá pa Hulanda, pero sinku aña despues el a establesé su mes bèk na Kòrsou kaminda e tabata manehá un konsultancy finansiero, tékniko i ekonómiko.<ref>Amigoe, 3 december 1960, advertentie Anbeadex NV, pag. 4</ref>
El a fayesé dia 11 di aprel 1985 na Hulanda, poko promé ku el a hasi ochenta aña di edat.
===Edifisionan===
Komo arkitekto, van Stuivenberg tabata hopi produktivo, tantu paden komo pafó di su karera profeshonal. Por ehempel e diseño di tur edificio di LWV na Aruba y Kòrsou, , construí entre 1930 i 1950, ta wordo atribuí na dje. E edifisionan aki tabata inkluí ofisina, depósito, fasilidat di almasenamentu, tanki i torennan di awa.<ref>{{citeer boek|url=http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|titel=Gedenkboek Landswatervoorziening Nederlandse Antillen 1928-1953|uitgever=Verenigde Drukkerijen Planeta, Haarlem|datum=september 1952|page=67|archiefdatum=2020-12-01|bezochtdatum=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201201202145/http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|dodeurl=ja}}</ref> Tambe el a diseñá residensia privá, ofisina i teaternan.
Su obranan ku tin status di monumento protehá òf ku ta riba e lista di nominashon ta:<ref name=:"0"/><br>
{{ABW}}
* [[Tanki di Kibaima]] (1932)
* [[Watertoren San Nicolas]], Bernardstraat, [[Sint Nicolaas (Aruba)|San Nicolas, Aruba]] (1939)
* [[Watertoren Oranjestad]], J.G. Emanstraat, [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad, Aruba]] (1939)
* Dieselstraat?
{{CUW}}
* fasilidat di almanementu na [[Scharloo]]
* tanki di awa di LWV na [[Seru di Ararat]]
* edifisio KNSM, Breedestraat, [[Willemstad]] (1939)
* [[Cinelandia]] aan het Hendrikplein te [[Pietermaai]], Willemstad, Curaçao (1941)
* Teater Westend na [[Plasa Brion]], [[Willemstad]] (1941, desmantelá)
* Edifisio prinsipal di AquaElectra na Mundo Nobo, Willemstad (1952) i dos kas riba e tereno (1953)
* Kompleho di showroom Palais Royal na Salinja (1953)
* kasnan na Kintjan
== Estilo arkitektóniko ==
Van Stuivenberg tabata un eksponente di arkitektura modernista, ku a surgi i floresé na [[Oropa]] entre 1920 i 1940. E estilo aki ta karakterisá pa su lucha pa funshonalidat. Materialnan manera staal i beton a hasi konstrukshonnan nobo posibel, permitiendo edifisionan pa haña propósitonan spesífiko manera fábrika, ofisina, sine òf hospital<ref>{{citeer web|url=http://www.knipselkrant-curacao.com/amigoe-aqualectra-fabriek-moet-beschermd-monument-worden/|titel=Amigoe, "Aqualectrafabriek moet beschermd monument worden"|datum=21 juli 2016| }}</ref>. Tabata hustamente danki na arkitektura modernista ku Van Stuivenberg por a permití su mes libertat artístiko den su diseñonan. E dos torennan di awa riba Aruba y e dos teatronan riba Curaçao ta un mescla di e estilonan di arkitektura moderno y Art Deco Tropical di [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]].
== Tunel bou di bahia di Santa Ana ==
Huntu ku Frans van Drimmelen, hefe di LWV (Nederlandse Waterbeheerbureau) na Aruba, Van Stuivenberg a diseña un tunnel bou di [[Bahia di Santa Ana]]. E tùnel lo a konektá e distritonan di Willemstad, [[Punda]], i [[Otrobanda]], di dia i anochi, sin interupshon di tráfiko riba tera òf riba laman. El a presentá e plan revolushonario aki na Parlamento Kolonial na 1943 komo un alternativa pa e servisio di ferry i e brug di ponton, [[Brùg di ponton|Brug di Reina Emma]]. Un konekshon di brug fiho, e brug haltu di Reina Juliana, no a wòrdu realisá te na 1974<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010460883:mpeg21:a0127 Amigoe, "De geschiedenis van de brug" (29 april 1974)]</ref>.
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Stuivenberg, Pieter van}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
Pieter Anthonie van Stuivenberg (☆ 14 di aprel 1905, Geldermalsen, Hulanda – † 11 di aprel 1985, Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero hulandes ku a traha largamente na Kòrsou i Aruba. Su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno den e Antianan Hulandes durante siglo binti.
Bida i karera
Van Stuivenberg a sigui su formashon na Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di e Bond Bouwkundigen Utrecht (B.B.U.). Despues el a studia ingenieria di awa pa tres aña.
Na 1927 el a kuminsá traha pa e suministro di awa Provinsial di Nort-West Brabant. Dia 1 di mart 1928 el a wordo manda pa Kòrsou pa traha na e Landswatervoorzieningsdienst (LWV) di e Antianan Hulandes komo hefe di e departamentu tékniko.
For di 1 di yanüari 1948 el a bira direktor di LWV, sucediendo R.J. Beaujon. Durante su periodo di trabou el a kontribuí fuertemente na modernisashon di e sistema di suministro di awa na Kòrsou i Aruba.
Na 1953, durante su hubileo di 25 aña di servisio, el a wordo distingui komo Ridder den de Orde van Oranje-Nassau pa su merito profesional.
Despues di su retiro oficial na 1955 el a bolbe Hulanda, pero algun aña despues el a regresá Kòrsou kaminda el a maneha un ofisina di konsultoria finansiero, tékniko i ekonómiko.
El a fayesé na 11 di aprel 1985 na Hulanda, tres dia promé di su 80 aña di edat.
Obra arkitektóniko
Komo arkitekto, Van Stuivenberg tabata responsabel pa un gran cantidad di proyecto infrastructural i arkitektóniko, principalmente relashoná cu suministro di awa, pero tambe teatro, edifisionan komersial i residensial.
Aruba
Entre su obranan mas konosí na Aruba ta:
Tanki di Kibaima (1932)
Watertoren San Nicolas (Bernardstraat, 1939)
Watertoren Oranjestad (J.G. Emanstraat, 1939)
Varios edifisio tékniko di Landswatervoorzieningsdienst
E torennan di awa na Aruba ta konsiderá komo ikononan di arkitektura moderno na e isla.
Kòrsou
Na Kòrsou su obranan inkluí:
Fasilidat di almanamentu na Scharloo
Tanki di awa na Seru di Ararat
Edifisio KNSM (Breedestraat, Willemstad, 1939)
Cinelandia (Hendrikplein, Pietermaai, 1941)
Teatro West End (Plasa Brion, 1941; posteriormente desmantelá)
Edifisio prinsipal di Aqualectra na Mundo Nobo (1952)
Showroom Palais Royal na Salinja (1953)
Diferente kasnan residensial na Kintjan
Varios di e edifisionan aki tin status di monumento protehá òf ta riba lista di patrimonio.
Estilo arkitektóniko
Van Stuivenberg tabata influensiá pa arkitektura modernista, un movimiento ku a florecé na Oropa entre 1920 i 1940. E estilo ta enfoká riba:
Funshonalidat
Uso di beton i staal
Forma simplifiká
Elementonan geométriko
Den su obranan na Karibe el a adapta e modernismo na klima tropikal, creando un meskla entre modernismo europeo i influensianan di Art Deco tropical.
Su torennan di awa i teatronan ta mustra claramente e kombinashon aki di funshonalidat tékniko i ekspreshon arkitektóniko.
Proyekto di túnel bou di bahia di Santa Ana
Huntu ku Frans van Drimmelen, Van Stuivenberg a presenta na 1943 un plan pa un túnel bou di Bahía di Santa Ana na Willemstad. E proyecto lo a konektá Punda i Otrobanda sin dependé di e pontonbrug (Brug di Reina Emma) ni ferry.
E plan no a wordo realisá. Finalmente, e konekshon permanente entre e dos banda di Willemstad a keda realidat cu e konstrushon di Brug di Reina Juliana, inaugura na 1974.
Signifikashon historiko
Van Stuivenberg su trabou a kontribuí significativamente na:
Modernisashon di suministro di awa
Desaroyo urbano
Integrashon di arkitektura moderno den e Antianan Hulandes
Su torennan di awa i edifisionan públiko ta te awe parte importante di e paisaje urbano di Aruba i Kòrsou.
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
[[File:0100-Hoofdgebouw-Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Edifisio prinsipal di e Eksposishon]]
[[File:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
[[File:0119-Poppen in klederdrachten-Nationale tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Popchinan ekshibí di Surnam i Antias den ekshibishon]]
[[File:Sassa, Mulatsche vrouw-Nationale Tentoonstelling Vrouwenarbeid 1898-4681-cropped.tif|thumb|Muhe mulato di Surnam na ekshibishon]]
'''''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''''' ta un publikashon na [[hulandes]] di 1898, kompilá pa Louis Constant van Panhuys, i publiká na okashon di e ''Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid'' (Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé) di 1898 na [[Den Haag]]. E publikashon tabatin komo meta pa informá e públiko hulandes, i hende muhé en partikular, tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e [[kolonia]]nan karibense, partikularmente [[Sürnam]] i [[Kòrsou i Dependensianan|Kòrsou]].
== Konteksto ==
E tomo a wòrdu publiká pa e komishon di Sekshon Antias, parti di e organisacion di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé. E eksposishon aki tabata tin komo meta pa hasi labor di hende muhé visibel i pone enfasis riba nan kontribushon sosial, tantu na [[Hulanda]] komo den su kolonianan ultramar.
Editor di e buki tabata L.C. van Panhuys (1869-1949), un alkalde hulandes i funshonario na Departamento di Kolonianan, kende a kompilá e diferente kontribushon i sketchnan. E publikashon a sirbi tantu komo un rekurso informativo komo un rekordatorio duradero di e partisipashon di Antias den e eksposishon.
E terminologia i deskripshonnan den ''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie'' ta reflehá e perspektiva kolonial i etnográfiko di fin di [[siglo 19|siglo diesnuebe]]. Konsepto i karakterisashonnan di gruponan di poblashon i ròlnan di género ta wòrdu konsiderá antikuá òf problemátiko den historiografia kontemporáneo. E artíkulo aki ta usa e terminologia aki solamente pa ilustrá e fuente original.
--
'''Muhénan na Antillas Hulandes''' a wòrdu publiká pa e Komité di Sekshon di Indianan Oksidental komo parti di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé na Den Haag na 1898. E publikashon su propósito tabata pa informá hende muhé na Hulanda tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e kolonianan di India Oksidental Hulandes, partikularmente Surinaçao.
E kompilashon i edishon di e kolekshon tabata kompletamente responsabilidat di Louis Constant van Panhuys, kende a trese huntu vários kontribushon i sketch den un solo obra amplio. Aunke a institui subcomisionnan na Surinam y Curaçao pa sostene e exposicion localmente y colecta materialnan, e contenido y structura di e coleccion ta completamente responsabilidad di Van Panhuys. E subkomishonnan asina a hunga un ròl organisatorio i ta prinsipalmente di importansia kontekstual pa e kuadro institushonal di e publikashon.
---
== Kontenido ==
E buki ta konsistí di vários kapítulo temátiko. E kapítulo di apertura ta duna konseho práktiko pa hende muhé [[Oropa|oropeo]] ku saliendo for di Hulanda kier establesé nan mes den e kolonianan di Karibe. E ta trata kondishonnan di bida, tareanan di kas i etiketa sosial.
E siguiente kapítulonan ta ofresé un deskripshon general di e teritorio, [[poblashon]] i kultura di Sürnam i e islanan di Karibe denter di e imperio kolonial hulandes.
Tambe e buki ta kontené datonan estadístiko riba enseñansa na Sürnam. Por ehèmpel, e ta menshoná ku na 1896 e kolonia tabatin 54 skol ku 7.139 studiante, inkluyendo 3.453 mucha muhé. Tambe ta pone atenshon na introdukshon di enseñansa obligatorio na 1877 i na inisiativanan manera e banko di spar pa skol, ku a keda introdusí na 1882.
=== Hende muhé den e kolonianan ===
Mayoria di e volúmen ta dediká na e posishon i aktividatnan di hende muhé. Lo siguiente ta wòrdu deskribí susesivamente:
* hende muhé di poblashonnan urbano i rural na Sürnam;
* hende muhé referí na nan den e publikashon komo Bush Negresses (awendia referí na nan komo hende muhé Maroon);
* hende muhé di komunidatnan indígena.
E outornan ta deskribí práktikanan di kuido, kriansa di yu, nutrishon i trabou, inkluyendo agrikultura, trabou di kas i komersio. Tambe nan a trata profesionnan di hende muhé manera edukadó, enfermero, labado di paña, komersiante, i portero.
== Resepshon ==
E publikashon a risibí resensianan positivo den prensa hulandes na 1898. Artíkulonan den korant a elogiá e obra komo informativo i aksesibel i a enfatisá ku e tabata kontené detayenan ku tabata poko konosí bou di e públiko hulandes. E revisornan a konsiderá e kolekshon un kontribushon eksitoso na e ophetivonan di e eksposishon, esta oumentá konosementu tokante labor di hende muhé i kompromiso sosial, inkluso pafor di Hulanda.
== Signifikado ==
E publikashon ta wòrdu konsiderá un dokumento kultural i sosial oportuno. E ta ofresé bista riba puntonan di bista kolonial riba hende muhé, trabou i kuido, i ta konstituí un fuente balioso pa investigashon riba relashonnan di género kolonial, práktikanan di kriansa i formanan di organisashon sosial di antaño na Sürnam i Kòrsou.
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Historia]]
-----
'''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''' was een boekuitgave bestemd voor [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]] in 1898, en welk inhoud bijeenverzameld werd door [[Louis Constant van Panhuys]].
== Achtergrond ==
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. van Panhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curacao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgave is de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
== Inhoud ==
In het eerste hoofdstuk wordt aan Europese dames die uit het moederland naar de West vertrekken, adviezen verstrekt, terwijl het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende Caribische eilanden. In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over de aard, de positie en de werkzaamheden van vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de bosnegerin en de Indiaanse vrouw.
{{Appendix}}
''De Vrouw in Nederlandsch West‑Indië'' is een bundel uitgegeven ter gelegenheid van de [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], welke in 1898 in [[Den Haag]] plaatsvond. De bundel werd samengesteld door jhr. L. C. van Panhuys namens de West‑Indische Rubriekcommissie. De publicatie had een tweeledige doel: enerzijds de belangstelling van vrouwen in Nederland te wekken en te stimuleren voor de koloniën Suriname en Curaçao, en anderzijds als een blijvende herinnering aan de expositie zelf.
==Achtergrond==
Samenkomst en doel
De bundel is uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie, onderdeel van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. De redactie vond plaats onder auspiciën van jhr. L. C. van Panhuys.
Doelstelling:
*Vrouwen uit Nederland kennis laten maken met het leven en werk van vrouwen in de West-Indische koloniën.
*Een blijvende aandenken bieden aan het thema-onderdeel van de tentoonstelling.
📝 Inhoud
Hoofddeel I
Adviezen voor Europese vrouwen die overwegen naar de koloniën te verhuizen.
Hoofddeel II & III
Algemeen beeld van land, cultuur en bevolking in Suriname en diverse Caribische eilanden.
Specifieke portretten van vrouwen uit de koloniën
De Surinaamse ‘bosnegerin’ met details als borstvoeding en traditionele voedingspraktijken.
„…zij zoogt haar kind, maar geeft het ook bananenmeelpap (‘gongote’) zodat de baby zich niet meer kan bewegen …”
Van Panhuys vergelijkt deze gewoonte met Nederlandse vrouwen die jenever gebruikten om hun baby te kalmeren (p. 32).
De Indiaanse vrouw
Algemene positie en taken van vrouwen uit de volks- en plattelandsgemeenschappen, waaronder onderwijs, zorg en landbouw.
Beroepsleven van vrouwen
Vrouwen als onderwijzeressen, verpleegsters en vooral landbouwers — op plantages én eigen gronden.
Onderwijs in Suriname (1877 leerplicht, 1896: 54 scholen, 7.139 leerlingen, waaronder 3.453 meisjes).
Schoolspaarbank (geïntroduceerd 1882 – populair bij leerlingen).
Overige beroepen: wasvrouw, koopvrouw, lastdraagster.
==Belang van de publicatie==
Cultureel en sociaal document: biedt unieke, tijdgebonden inkijk in de levens- en arbeidsomstandigheden van vrouwen in koloniaal Suriname en Curaçao.
Voorlichting en propaganda: bedoeld om vrouwen uit de metropool te informeren én te werven voor verbinding met de koloniën.
Historische bron: waardevol voor onderzoek naar koloniale genderrollen, dagelijkse zorgpraktijken en vroege sociale interventies zoals onderwijs en spaarbanken.
==Suggesties voor afronding==
Overweeg nog een kort slot waarin je de publicatie plaatst in zijn tijdgeest (burgerlijke moraal rond 1900, koloniale verhoudingen, rol van georganiseerde vrouwenbewegingen).
-----
==Nabeschouwing==
=== Het perspectief van de vrouw in West-Indië ===
Hoewel De vrouw in Nederlandsch West-Indië werd samengesteld door jhr. Louis Constant van Panhuys en gericht was op bezoekers van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898, biedt het werk ook waardevolle informatie over de beleving van arbeid, zorg en onderwijs vanuit het perspectief van vrouwen in de West-Indische koloniën, met name Suriname en de Nederlandse Antillen.
=== Zelfstandigheid en arbeidsethos ===
Vrouwen in de koloniën waren actief in de landbouw, zowel op plantages als op eigen grond. Ze verrichtten zwaar fysiek werk en droegen aanzienlijk bij aan de lokale economie. Volgens het boek schroomden deze vrouwen niet voor het "zwaarste werk" en was hun arbeid van onmiskenbaar belang voor het gezinsinkomen.[1]
=== Zorg en culturele tradities ===
De publicatie beschrijft ook moeders en zorgverleners, met onder meer aandacht voor het zogen en voeden van kinderen. Een voorbeeld is de bosnegerin, die naast borstvoeding gebruik maakte van traditionele pap zoals "gongote" om baby's te voeden. Dit gebeurde soms zo intensief dat baby's nauwelijks konden bewegen. Hoewel het lokale gebruik door koloniale autoriteiten werd afgeraden, toont het een zelfstandige vorm van zorg en kennis.[1]
=== Onderwijs en emancipatie ===
In Suriname werd al in 1877 leerplicht ingevoerd. Het boek noemt 54 scholen met ruim 7000 leerlingen in 1896, waarvan 3453 meisjes.[1] Vrouwen werkten als onderwijzeres en stimuleerden scholing, waarmee ze een centrale rol speelden in de opvoeding en intellectuele ontwikkeling van de gemeenschap.
=== Economische diversiteit ===
West-Indische vrouwen waren niet enkel werkzaam als landbouwers of onderwijzers, maar ook als wasvrouw, koopvrouw, verpleegkundige of draagster. Deze economische veelzijdigheid weerspiegelt hun belangrijke maatschappelijke rol.[1]
Ondanks de paternalistische toon biedt het boek een uniek inkijkje in het leven van vrouwen in de koloniën. Hun arbeid en maatschappelijke betrokkenheid verdienen erkenning als fundamenteel onderdeel van de koloniale geschiedenis.
== Bronnen ==
[1] L.C. van Panhuys, De vrouw in Nederlandsch West-Indië (1898). Uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Digitale versie beschikbaar via Delpher.nl.
----------
==[[Louis Constant van Panhuys]]<ref>https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000903142:mpeg21:a00008|werk=Dagblad van Zuid-Holland en 's Gravenhage|titel=Wetenschap|datum=19 juli 1898</ref>==
[[Bestand:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. vanPanhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curapao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgaveis de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
Het eerste hoofdstuk bevat eenige raadgevingen aan Europeesche dames die naar de West vertrekken, terwijl in het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende eilanden.
In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over den aard, de positie en de werkzaamheden der vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de boschnegerin en de Indiaansche vrouw.
Deze schetsen bevatten bijzonderheden, die stellig weinig of niet bekend zijn.
Zoo lezen wij op pag. 32, „de boschnegerin zoogt haar kind altjjd zelf, doch houdt er bovendien nog een eigenaardige voedingsmethode op na, die ook onder de beschaafde negerinnen nog wel in zwang is, hoewel bv. de politie te Paramaribo het tegengaat, het zoogenaamde K e m ti-p i k i e n. Het kind wordt dan namelijk zoo volgegoten met bananenmeelpap (gongote)
dat het zich niet meer kan verroeren en het buikje gespannen staat als een trom.” Wat de reden van deze meer dan overdadige spijziging is wordt niet vermeld, we veronderstellen dat het een middel is om de kleinen zoet te houden, zooals in ons vaderland sommige vrouwen uit ’t volk hun zuigelingen wel stil houden met een teugje jenever.
De laatste hoofdstukken zijn gewijd aan de werkzaamheden der West-Indische vrouwen. De vrouwen aldaar zijn hoofdzakelijk onderwijzeressen, pleegzusters of landbouwsters. De laatstgenoemden zijn natuurlijk het talrijkst. Deze landbouwsters werken op plantages of op hun eigen grondjes en zien niet op tegen het zwaarste werk.
Ook aangaande het onderwijs in de WestIndische koloniën bevat het boekje interessante mededeelingen. Reeds in het jaar 1877 is de leerplicht in Suriname ingevoerd. Deze kolonie bezat in December 1896 54 scholen met 7139 leerlingen, waarvan 3453 meisjes.
In 1882 heeft men in Suriname een schoolspaarbank ingevoerd, waarvan een druk gebruik wordt gemaakt.
Behalve door de reeds genoemde beroepen voorzien de vrouwen in haar onderhoud als waschvrouw, koopvrouw, lastdraagster enz.
Wij hopen, dat het boekje in veler handen moge komen en dat het moge bijdragen om de kennis te vermeerderen van onze, bij het publiek nog zoo weinig bekende West-Indische koloniën en vooral dat de vrouwen ook hier haar zegenrijken invloed zullen doen gelden en meewerken tot den bloei van deze schoone gewesten.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------
{{infobox empresa| variante = c
| nomber = Spritzer & Fuhrmann
| alias = Jewelers of the Caribbean
| sede = [[Willemstad]], Korsou
| funda = 1927
| fundado = Wolf Spritzer<br>Charles Fuhrmann
| pais = [[Antias Hulandes]]
| imagen = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| descripcion = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955).
| sede =
| empleado = ± 500 (1977)
| zona = Karibe Hulandes
| activo = 1927 - 1990
| producto =
| sector = hoyeria
| industria=
}}
{{Multiple image
| total_width = 275
| direction = horizontal
| align = right
| header_align = Center
| header = Spritzer & Fuhrmann
| border = infobox
| image1 = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| image2 = De versierde etalage van juwelier Spritzer en Fuhrmann aan het Da Costa Gomezple, Bestanddeelnr 252-3761.jpg
| footer = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955)
| footer_align = center
}}
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un empresa [[Antias Hulandes|antiano]] di hoyeria i artíkulonan di luho di gran reputashon den Karibe i mas ayá durante [[siglo 20|siglo binti]], ku sede na [[Kòrsou]] i un kadena di sukursalnan signifikativo den [[Karibe Hulandes]].<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2026-01-04}}</ref>
== Orígen i formashon ==
Na 1927, e artesano di oloshi húngaro Wolf Spritzer (1889–1953) a establesé su mes na Kòrsou, kaminda el a kuminsá traha den un lokal chikí na [[Willemstad]].[2] Poko despues, el a forma un asosiashon ku Charles Fuhrmann (1906–1989), un smet di oro di orígen [[Rumania|rumano]] ku a emigrá pa [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] na 1929.[1]
Nan kolaborashon a kondusi na e fundashon di ''Relojeria Alemania'' na Handelskade, [[Punda]], loke a bira e base di e futuro imperio empresarial ''Spritzer & Fuhrmann''. E negoshi a krese rapidamente danki na e artesania di altu kalidat i e demanda kresiente for di turismo, en particular di bishitantenan for di Merka ku yega na Korsou via barkunan di krusero.[3]
Na 1948, despues ku Spritzer a baha ku penshun, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
== Desaroyo na Kòrsou ==
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a bira un grupo empresarial diversifiká, ku un kadena di tiendanan spezialisa den:
* hoyeria i oloshi
* artíkulonan di luho (kristal, porselana i plata)
* optika
* tayernan propio pa smet di oro i reparashon di oloshi
Durante e añanan di Segunda Guera Mundial i e periodo despues, militarnan i mariniernan merikano stacioná na Curaçao tabata un grupo di klientela importante. Despues di 1945, e turismo di kompra a aumenta notablemente ku e yegada regular di barkunan di pasahero, loke a kontribuí na e ekspanshon di e sortimentu i e apertura di departamentunan separá, manera optika.[3]
Na añanan 1950, e kompania a konsolidá su presensia den Willemstad ku e konstrukshon di un edifisio prinsipal nobo na e skina di Helfrichplein i Breedestraat, diseñá pa e arkitekto J. Fresco i inaugura dia 23 di desèmber 1954.[5] E edifisio, konosí pa su kariyon, a bira un landmark urbano i un atrashon turistiko.[1][6]
== Ekspanshon ==
Paralelamente ku su kresementu na Curaçao, Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su aktividatnan pa otro isla di Antias Hulandes.
E ekspanshon a kuminsá cu Aruba, kaminda: e promé tienda a habri na Oranjestad na 1930
un di dos punto di benta a sigui na San Nicolas na 1939[4]
Despues di Segunda Guera Mundial, e kadena a sigui ekspandé pa Sint Maarten, kaminda un promé tienda a habri na Philipsburg na 1961, ku varios punto di benta adicional den añanan siguiente
Bonaire, kaminda e promé punto di benta a habri na Hotel Bonaire na 1963[3]
Na su punto mas haltu, Spritzer & Fuhrmann tabatin mas ku trinta tienda riba Curaçao, Aruba, Bonaire i Sint Maarten.[2]
Banda di e presensia den Antias Hulandes, e kompania a habri un ofisina di servisio na Manhattan, New York, den añanan 1950. Na 1960, e filial aki a wòrdu amplia cu un tayer moderno pa oloshi i hoya, loke a kontribuí na e reputashon internacional di e kompania i na e imagen di Antias Hulandes komo destinashon di artesania i luho.[3]
Na 1977, rònt di su sinkuenta aniversario, Spritzer & Fuhrmann tabata un di e dunadónan di trabou mas grandi den Antias Hulandes, ku mas ku 500 empleado.[1]
== Ultimo añanan ==
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá enfrenta un kaida progresivo den entrada. Dia 5 di sèptèmber 1989, e gerensia a anunsiá oficialmente di sera i likida e kompania despues di 62 aña di operashon.[7] Den e komunikado di prensa, e kompania a sita varios faktornan, entre otro: e desaparishon di turismo di kompra, e kaida di turismo krusero i desaroyonan ekonomiko na Venezuela, kambio den patronchi di konsumo.
Na 1990, Spritzer & Fuhrmann a sera definitivamente tur su tiendanan.[1][4]
== Premio i legado ==
Durante su existencia, Spritzer & Fuhrmann i su lider Charles Fuhrmann a risibí varios rekonosementu, entre otro:
* Diamonds International Award (1959, 1960 i 1961)
* Nombramentu komo hofleverancier di Kas Real (1967)[1]
* Emishon di un seyo di pòst konmemorativo na Antias Hulandes pa e 50 aniversario di e kompania (1977)[4]
E legado di Spritzer & Fuhrmann ta reflehá tambe den su rol komo centro di entrenamentu i edukashon di personal lokal, en particular den diseño di hoya, optika i artesania.[4][1] E archivonan di e kompania ta wardá awor na Archivo Nashonal Kòrsou.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
------------------
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un kadena antiano di hoyeria renombra den Karibe i rond mundu, ku a originá na [[Kòrsou]] i a ekspandé den [[siglo 20|siglo binti]] den un kadena di sukursalnan riba vários isla den Karibe Hulandes.<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
== Historia ==
Na aña 1927, e trahadó di oloshi di [[Hungria]], Wolf Spritzer (1889-1953), a establesé su mes na Kòrsou. Poko despues, el a kuminsá traha huntu ku e hoyero di oro Charles Fuhrmann (1906-1989), kende a emigrá di [[Rumania]] pa [[Antias Hulandes]].<ref>{{citeer web|titel=S & F-grondlegger op 83-jarige leeftijd overleden Charles Fuhrmann: bouwer van een juweliers-imperium|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-11-02|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-01-03|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642610:mpeg21:p002}}</ref><ref name="archiefvriend" /> Nan habilidatnan komo komersiante i spesialmente nan artesania pronto a kondusí na e apertura di un negoshi floresiente "Relojeria Alemania" riba Handelskade na [[Punda]] i e inicio di e imperio empresarial "Spritzer & Fuhrmann".
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a krese bira un imperio consistiendo di un kadena di tienda specialisa den hoyeria y regalo, articulo di luho manera kristal i porselana di marka oropeo, optica, ademas di un propio tienda di oro, y tayernan di reparacion di oloshi. Esaki tabata danki na e [[turismo krusero]] for di [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]].<ref name=":1"/> Wanneer het schip binnenliep in de haven van Curacao maakte hij van de gelegenheid gebruik hier juwelen, horloges, camera's, parfums, likeuren en andere artikelen te kopen die goedkoper waren daarin zijn eigen land.
Despues ku Spritzer a baha ku penshun for di negoshi aktivo na 1948, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
=== Ekspansion ===
Durante e crisis economico, nan tabata bende klòk y oloshi, entre otro articulonan, na Aruba. E promé tienda a habri na Oranjestad na 1930, i un di dos tienda na [[San Nicolas]] a sigui na 1939.<ref name="newsaruba2007">{{Citeer web |url=https://archive.org/download/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC.pdf |titel=Seventeen years after closing its doors, Spritzer and Fuhrmann hold their first reunion |website=The News Aruba |datum=2007-06-30 |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>[[File:Slijpmachine bij de firma Spritzer & Fuhrmann in Willemstad, Bestanddeelnr 252-3290.jpg|thumb|left|180px|Tayer di optika S & F ku mashin pa sleip glas. (1955)]]
Despues di [[Di Dos Guera Mundial]], Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su tiendanan signifikantemente. Di akuerdo ku un retrospektiva di 2007, e kadena eventualmente tabatin mas ku trinta tienda na Curaçao, Aruba, Bonaire, i Sint Maarten, i tambe tabatin un filial di servisio na Manhattan, [[New York City|New York]].[2] Rònt di su di sinkuenta aniversario na 1977, e kompania a wòrdu sitá komo un di e dunadónan di trabou mas grandi na Antia Hulandes, ku mas ku 500 empleado.<ref name="archiefvriend" />
Spritzer i Fuhrmann a habri un ofisina na New York den añanan 1950, kaminda na 1960 nan a establesé un tayer di oloshi i hoya bon ekipá. Banda di duna servisio direkto, e ramo aki a kontribuí signifikantemente na e bon boluntat di nos islanan Antiano.<ref name=":1">Omgebouwde garage. "Amigoe". Curaçao, 27-09-1977, p. 9. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639615:mpeg21:p009</ref>
Den añanan sinkuenta, a konstruí un sede nobo na Willemstad riba Helfrichplein (Da Costa Gomezplein)/Breedestraat. E edifisio den estilo architectonico moderno di Korsou, disena pa architect J. Fresco, tabata un atrakshon turistico y a habri dia 23 di december 1954.<ref>In moderne Curacaose stijl Nieuw Spritzer en Fuhrmann-pand fraaie touristische attractie In acht maanden tijd werd kolossase werk uitgevoerd. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 23-12-1954, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404471:mpeg21:p001</ref> E kompania a bira konosí durante e periodo ei pa un kariyon riba e edifisio.[1] Un potrèt di e tienda na Da Costa Gomezplein na Willemstad ta data di òktober 1955.<ref name="nationaalarchieffoto">{{Citeer web |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/fotocollectie/aeb042f6-d0b4-102d-bcf8-003048976d84 |titel=De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op Curaçao |website=Nationaal Archief (fotocollectie) |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
Na fasada di e edifisio tin un kariòn ku tabata sona ....
Na 1961, un tienda nobo a habri na Philipsburg. E kantidat di kamber di hotèl e tempu ei tabata solamente kuarenta! E sukursal di Spritzer i Fuhrmann aki a agregá sinku punto di benta denter di algun aña. Riba e isla aki tambe e grupo di joyeria tabata presente na cuna di turismo. Meskos ta konta pa Boneiru, kaminda Spritzer i Fuhrmann a habri su promé punto di benta na Hotèl Boneiru na aña 1963.<ref name=":1"/>
--
Den e edificio di Amador Maduro na Handelskade, Wolf Spritzer a huur un parti chikito di e localidad unda el a cuminsa cu su trabao como relohero y orfebre. Despues di e yegada di Charles Fuhrmann, e negoshi a wòrdu ekspandé; un bentana a wòrdu kita i remplasá ku dos porta di panel ku dos vitrina plat ku ta kontené e oloshinan. Algun tempu despues, nan por a kumpra henter un kolekshon di joyas serka un bendedó biahero. A tuma e decision pa bende algun di dje riba Aruba, y na 1930, a habri un tienda chikito na Oranjestad. Mientrastanto a muda un edificio nobo na Handelskade, e biaha aki na e otro skina di Windstraat, cu a haya e nomber “Relojeria Alemania”.
Esaki a sigui pa un di dos tienda riba Heerenstraat, e tempo ey e caya comercial principal na Willemstad. E tienda aki a wordo renoba varios biaha. Un di e versionnan mas bunita tabata esun cu e bentananan “Art Deco”. Despues, a agregá kolumnanan na e entrada. Durante e añanan di guera, e militarnan y mariniernan Mericano staciona na Curaçao y Aruba, cu tabata bishita e hafnan, tabata clientenan particularmente popular. Turismo di kompra realmente a lanta vuelo despues di Segundo Guera Mundial, ora ku barkunan di pasahero a kuminsá yega regularmente na Willemstad. E gama di produkto a sigui ekspandé, i un departamentu separá a wòrdu kreá pa produktonan optiko.
E prome tienda y tayer di optica tabata situa riba Heerenstraat. Despues, a establece opticanan na e skina di Breedestraat y Helfrichplein, den Kerkstraat, y den añanan 1970, a habri e “Laboratorio” hopi moderno riba Fokkerweg, unda tambe tabata fabrica lens.<ref name=":1"/>
E tiendanan di joyeria tambe a ekspandé. Na kuminsamentu di añanan 1940, un tienda a muda pa e edifisio di KNSM; el a keda e tienda prinsipal di S&F te na 1954.
Den añanan 1950, un edifisio nobo a wòrdu konstruí na e skina di Helfrichplein i Breedestraat: e “Edifisio Prinsipal.” E piso abou tabata akapará e kolekshon di diamante, joyas di oro i oloshin. E promé piso tabata akapará un departamentu separá pa artíkulonan di plata i un sekshon ku joyas, tas i artíkulonan di regalo platá ku plata i oro. E ofisinanan di maneho tabata situá riba e di tres piso, i e tiendanan di orfebre i relojero tabata riba e di kuater piso. E tienda a bira partikularmente konosí pa su karillon i su sirkuito figural.<ref name=":1"/>
=== Ultimo añanan ===
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá lucha ku un kaida den entrada. Dia 5 di september 1989
e empresa ta emití un komunikado di prensa anunsiando seramentu i likidacion di e kompania despues di 62 aña.<ref>{{citeer web|titel=Juweliersconcern van wereldfaam Spritzer en Fuhrmann verdwijnt|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-09-05|bezochtdatum=2026-01-04|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642749:mpeg21:p002}}</ref> “E gerensia ta anunsiá ku e kompania lo stòp di eksistí den futuro serkano. Pa vários aña el a sufri pèrdidanan signifikante, sinembargo, e reservanan a agotá sin ku e kompania a logra adapta na e sirkunstansianan kambiá. Faktornan kousante e ta sita: e desaparishon di turismo di kompra pa via di kaida den turismo krusero y e desaroyonan ekonómiko na Venezuela, mientras e patronchi di gasta di e klientela tambe a kambia drastikamente. Na 1990, e kompania a sera su portanan definitivamente.<ref name="archiefvriend" /><ref name="newsaruba2007" />
== Premio i rekonosementu ==
Durante añanan, Charles Fuhrmann i e kompania S&F a risibí numeroso premio. Na 1959, 1960 i 1961, e kompania a wòrdu presentá ku e Diamonds International Award. For di 20 di sèptèmber 1967, Spritzer & Fuhrmann ta un suministradó di e Kas Real (''hofleverancier'').<ref name="archiefvriend" /> Na 1977, un seyo di pòst konmemorativo a wòrdu emití na Antia Hulandes pa konmemorá e di sinkuenta aniversario di e kompania.<ref name="newsaruba2007" />
Het bestuur van de Stichting Monumentenzorg reikte in 1968
aan de heer Fuhrmann de plaquette "Tua Res Agitur". uit naar aanleiding v"an de restauratie van interieur en exterieur van de zaak „Europa". Na de restauratie kreeg dit filiaal de toepasselijke naam „Renaissance".<ref name=":1"/>
== Legado ==
Spritzer & Fuhrmann ta konosí pa entrená i eduká personal lokal den áreanan manera diseño di hoya.<ref name="newsaruba2007" /><ref name="archiefvriend" /> Archivonan di e kompania ta aloha den [[Archivo Nashonal Kòrsou]].
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
----------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Lucia Schnog
| alias = Rumbera
| fecha nacemento =
| luga nacemento = {{CUW}}
| alma mater =
| ofishi = bailarina, diseñadó di paña
| aña activo = 1971 - ?
| estilo =
| genero = [[jazz]], balèt klásiko
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Lucia Schnog-De la Fuente''' ta un bailarina, koreografo i artista visual yu di Kòrsou. Na 1988, el a wòrdu premiá ku e [[Premio Cola Debrot]] pa su arte di baile.
== Biografia ==
Tabata Sra. Van Walraven ku a siña Lucia di seis aña su promé pasonan di baile i e goso di balèt.<ref name="Amigoe ">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470122:mpeg21:p009|titel= Lucia: “concurrentie alleen maar bevorderlijk” - Curaçaose opent ballet-school Russische stijl|datum=1971-03-27}}</ref> Añanan despues, el a muda pa e siudat hulandes di Delft pa studia.<ref name="Amigoe " /> El’a kompletá su estudio ku un diploma estatal komo dosente di balèt i bailarina di esenario.<ref name="AmigoeDiCuracao">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470115:mpeg21:p008|titel= Balletstudio|via=Delpher.nl|datum=1971-03-19|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Su spesialisashon ta jazz i balèt klásiko,<ref name="AmigoeDiCuracao" /><ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470229:mpeg21:p006 Advertentie], 6 augustus 1971</ref> i el a siña tambe balèt ruso.<ref name="Amigoe " />
Na Kòrsou bèk, el a funda su mes studio di ballet na mart 1971, yamá Ecole de Danse, ku un lokalidat na Kleermakersweg na Willemstad.<ref name="Amigoe " /> El a proveé e koreografia pa e obra De Fisici, ku a estrená na novèmber di e aña ei.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470307:mpeg21:p005 De Fisici op het scherp van de snede], 5 november 1971</ref> Tambe el a krea presentashonnan di baile pa teater di mucha, manera Prikkebeen na Centro Pro Arte (CPA).<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461117:mpeg21:p003 Prikkebeen. kleurrijk kinderfeest in C.P.A.], 6 maart 1972</ref> Diesocho luna despues di su apertura, su skol di baile ya tabatin 350 studiante.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461465:mpeg21:p003 Ecole De Danse brengt leerlingenuitvoering in Centro Pro Arte], 1 december 1972</ref> El a sigui traha riba presentashonnan hubenil na CPA, manera un seri di musikal na 1975 den kolaborashon ku e Komishon di Konsierto di Jeugd.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998511:mpeg21:p010 Comité Jeugdconcert brengt kindermusical in Antilliaanse sfeer], 11 januari 1975</ref> E tambe a presentá ku su grupo di balèt.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998591:mpeg21:p023|titel= Willemstad – De Apollo Star Dancers|datum=1975-04-17|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un di su promé studiantenan tabata e futuro dramaturgo Roy Colastica.<ref>Norma Infantil y Juventil, [https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Roland Colastica]. [https://web.archive.org/web/20210225195528/https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Gearchiveerd] op 25 februari 2021.</ref>
Na ougùstùs 1979, el a habri su studio di ballet nobo riba Saliña Abaostraat ku Ecole de Danse.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639990:mpeg21:p002 Nieuwe Balletstudio], 25 augustus 1979</ref> Na aprel 1980, el a forma un grupo (semi-)profeshonal na su skol bou di e nòmber ''Antillean Dance Theatre'' (ADT), di kua e i Helma Bakhuis a tuma over e direkshon artístiko. E grupo tabata konsistí prinsipalmente di bailarinnan ku el a entrená for di 1971.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639903:mpeg21:p004 Antillean Dance Theatre 9/10 mei in CPA], 28 april 1980</ref> Helma Bakhuis tambe tabata enbolbí for di inisio di Ecole.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642264:mpeg21:p007 Ecole de Danse], 16 mei 1987</ref> Un luna despues, nan a presentá e promé balètnan di ADT.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639886:mpeg21:p006 Premiere Antillean Dance Theatre - "Kositu" hoogtepunt balletavond in CPA], 12 mei 1980</ref>
Lucia Schnog tambe tabata wòrdu scuchá i mira regularmente den medionan di comunicacion. Na 1979, el a papia tokante e apertura di su studio di balèt nobo den e programa Entrevista na Radio Hoyer.<ref>[[Amigoe]], [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640001:mpeg21:p002 "Interview"] , 7 september 1979</ref> Ku finansiamentu di OKSNA, un dokumental tokante Ecole de Danse a wòrdu trahá i mustra den e ouditorio di biblioteka na òktober 1992.<ref>{{nl}}{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644665:mpeg21:p003|titel= Documentaire over 20 jaar balletschool Ecole de Danse|datum=1992-10-03|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un luna despues, e dokumental a wòrdu transmití na televishon pa TeleCuraçao.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643709:mpeg21:p003 Tv-documentaire over Lucia Schnog], 30 november 1992</ref>
E ta tambe un artista visual di obranan di textil, entre otro.<ref>Curaçao Knipselkrant, [https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Curacaose kunstenaars op World Quilt Show], 8 januari 2015. [https://web.archive.org/web/20240426155433/https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref> El a eksponé su arte na Kòrsou durante, entre otro, e ''Open Atelier Route''.<ref>{{citeer web|werk=Curaçao Art|url=https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/|titel= Open Atelier Route 2015|datum=2014-11-09|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240426155431/https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/| archiefdatum=2024-04-26}}</ref><ref>Curaçao Art, [https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Kosecha Kultural in 2018], 28 september 2018. [https://web.archive.org/web/20240426155443/https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref>
== Honor ==
Na 1988, Schnog, hunto cu [[Carmita Henriquez]], a risibí e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a husga ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan respektivo tereno: baile i folklore.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011|titel=Cola Debrot Prijs 1988|datum=1988-05-21}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =67491322 |titulo= Lucia Schnog}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Schnog, Lucia}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Arte]
[[:Kategoria:Kòrsou]]
[[:Kategoria:Ganador premio Cola Debrot]]
habri su "Ecole de Danse", ku tabata siña [[jazz]] i balèt klásiko. For di aña 1979, 8bailarinanan semiprofeshonal a presentá bou di su guia na su Teatro di Baile Antiano (ADT). E ta krea arte visual tambe.
------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Ocho dia''' ta un antiguo rito di luto na Aruba, Kòrsou i Boneiru, ku ta sostene famia i amigunan di defuntu den nan proseso di luto.
Tabatin un tempu na Kòrsou i Boneiru ku e defuntunan tabata wòrdu rekordá no solamente ku un Misa, pero ku ocho dia di orashon, kanto, kuenta, i komunion. Pa ocho dia, e komunidat a reuní — no solamente pa yora, pero pa ofresé sosten. Famia i amigunan a wòrdu sostené den nan proseso di luto: ku orashon, kantika, rekuerdo i brasa, e alma di e defuntu tambe a wòrdu eskoltá pa e bida despues di morto. E ritual aki tabata wòrdu yamá Ocho Día.
Despues cu dera e defunto ta cuminsa cu e “ocho dia”. Esaki ta un periodo di luto di ocho dia, durante cua esnan cu a keda den luto ta reuni diariamente. Bou di guia di un intersesor, ta hasi orashon pa e defuntu i su sernan kerí. Un sirbishi di konmemorashon ta wòrdu tené 40 dia despues di e morto, i tambe anualmente riba e aniversario di e morto. Den Iglesia Catolico Romano, ademas di e dia di recuerdo anual aki, e famia por pidi un misa mensual pa e defunto.<ref>[https://www.rememberme.nl/inspiratie/blogs-van-judith-sandriman/rituelen-bij-een-begrafenis-op-curacao Rituelen bij een begrafenis op Curaçao]</ref>
De negendenacht (novena= Ninth Night) ceremonie op Jamaica toont overigens inderdaad overeenkomst met de curacaose "ocho dia".<ref><ref></ref>VOLKSKUNDE. "Amigoe". Curaçao, 05-09-1980, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 19-12-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640155:mpeg21:p017</ref>
---
Er was een tijd op Curaçao en Bonaire waarin de overledene niet alleen werd herdacht met een mis, maar met acht dagen van gebed, zang, verhalen en verbondenheid. Acht dagen lang kwam de gemeenschap bijeen—niet alleen om te rouwen, maar om te begeleiden. De familie en vrienden werden ondersteund in hun rouwproces: met gebed, zang, herinnering, en omarming werd ook de ziel van de overledene begeleid naar het hiernamaals. Dat ritueel heette Ocho Día.
Dit ritueel, ontstaan uit de ontmoeting tussen Afrikaanse spirituele tradities en het katholieke geloof, was veel meer dan folklore. Het was een daad van geestelijke zeggenschap. Wat de kerk niet kon bieden, gaf de gemeenschap zichzelf: troost, structuur, en een plek voor de ziel om haar weg te vinden.
De Ocho Día, met haar gezangen in een vermenging van Papiaments en Latijn, de overdracht van culturele identiteit via verhalen over West-Afrikaanse mythische figuren zoals de spin Nanzi, gezongen litanieën, een eigen vormgegeven liturgie van gebeden, en het kantelen van het altaar op de achtste dag (Ocho di Yukán)—dat was hun manier om trouw te blijven aan hun wortels én aan hun geloof.
Vandaag de dag is dit ritueel vrijwel verdwenen. Al twintig jaar is er geen gedocumenteerde viering meer. Uitvaarten worden nu tot in de puntjes geregisseerd door begrafenisondernemers, naar Europees model. In tegenstelling tot vroeger, waar een uitvaart veel meer was dan een kort moment van condoleren of een drive-thru, of het volgen van de dienst via een YouTube-link, is afscheid nemen verarmd tot een haastig en afstandelijk ritueel. De zinsnede “geen rouwbeklag aan huis” klinkt inmiddels als een mantra in overlijdensberichten.
-------
Bob Harms: De ocho dia, een rouwritueel van acht dagen op Aruba, Bonaire en Curaçao, was veel meer dan alleen een religieuze bijeenkomst. Het was een levendig sociaal evenement, doordrenkt van culturele tradities die hun oorsprong vinden in West-Afrika en de diaspora. Ondanks pogingen van de Rooms-Katholieke Kerk om deze ‘afwijkende’ gebruiken te onderdrukken, hield de gemeenschap stand en gaf het rouwproces zo een unieke, eigen invulling.
Tijdens dit achtdaagse ritueel nam een voorzanger, de resadó, de leiding. Hij zong litanieën, een mix van Papiaments en Latijn. De aanwezigen zongen mee met de kantikanan di Ocho Dia, liederen speciaal voor dit ritueel, en de kantikanan di Dum Ve, verbasterde Gregoriaanse gebedsliederen. Ook op de laatste ochtend, wanneer het altaar werd afgebroken, werden er speciale liederen gezongen, de kantikanan di Jukán.
----
Na de uitvaart is er een rouwperiode die acht dagen duurt. In deze dagen worden er litanieën (gebeden) voorgelezen door een vrouw die ouder is dan 50. Ze vraagt God om de overledene onder zijn hoede te nemen en de nabestaanden te troosten. Tijdens deze ‘ocho dia’ geven naasten en familie alle ruimte aan hun emoties. Vooral op de achtste dag nemen ze de tijd om na te praten over de dingen die de overledene heeft gezegd en hoe hij of zij zich heeft voorbereid op de dood. De ramen worden opengezet zodat de geest kan vertrekken.
----
Het is een perfect voorbeeld van ''syncretisme'': het samenvoegen van verschillende culturele en religieuze elementen. Hoewel de periode van acht dagen ook in het christendom voorkomt (denk aan de besnijdenis van Jezus na 8 dagen), is de uitwerking (de ceremonies, muziek, dans) sterk beïnvloed door de Afrikaanse wortels en de 'survival' van voorouderlijke tradities na de slavernij, steltDBNL - Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.
{{Appendix}}
---------------
{{Databox}}
[[File:General Official Minimum Wage by Territory as of February 2023 in US Dollars (2).png|thumb|300px|Mapa di salario minimo segun teritorio na februari 2023 den USD]]
E '''salario mínimo''' ta e montante mas abou ku un dunadó di trabou ta legalmente obligá di paga un empleado. Un salario mínimo por wòrdu ekspresá komo un salario pa ora, pa luna òf pa siman. Semper e ta wòrdu ekspresá komo un salario brutu, ekskluyendo belasting i kontribushonnan di seguro sosial.
Dentro di Union Europeo, 22 di e 27 estadonan miembro tin un salario minimo. E sinku paisnan di UE ku no tin un salario mínimo ta Austria, Dinamarka, Finlandia, Suesia i Italia. E paisnan aki, inkluyendo Noruega i Suisa, ta laga e fiho di salario mínimo na organisashonnan di dunadó di trabou i empleado.
es.wiki: Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
E regulashon aki a wòrdu establesé pa promé biaha na Australia i New Zealand den siglo 19.[2] Kada pais tipikamente ta establesé e normanan legal ku ta regulá e salario mínimo i e mekanismonan pa determiná su montante periodikamente, normalmente anualmente.
Regulashonnan di salario mínimo, ku nan diferensianan, ta presente den kasi tur pais rònt mundu, i nan ophetivo, eksplísito òf nò, ta pa redusí desigualdat di salario.
Den añanan resien, vários pais a reformá nan polítika di salario mínimo komo kontesta na e oumento di kosto di bida i preshon sosial pa garantisá un entrada desente. Algun gobièrnu a opta pa konektá e salario mínimo na e konsepto di un “salario di bida,” komprondé komo un salario ku ta kubri e nesesidatnan básiko di un individuo òf famia, inkluyendo kuminda, bibienda, edukashon i kuido di salú. Paisnan manera Alemania,[3] Sur Korea, Chile,[4] i New Zealand a implementá oumentonan signifikante, miéntras ku na Merka tabatin un tendensia pa oumentá e salario mínimo na nivel estatal i munisipal den ousensia di konsenso federal. Ademas, organisashonnan manera Organisashon Internashonal di Trabou (ILO) i Programa di Desaroyo di Nashonnan Uni (UNDP) a promové kuadro pa evaluá e impakto di e salario mínimo riba redukshon di pobresa i desigualdat, resaltando e importansia di ahusta e montantenan aki periodikamente i segun kriterionan ekonómiko i sosial.
Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
== Caribe Hulandes ==
* 1947 - invoering Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
* 1972 - Landsverordening minimumlonen (P.B. 1972, no. 110)
1 oktober 1972 e Ordenansa Salario Minimo a drenta na vigor na Antias Hulandes.<ref>Advertentie. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 30-09-1972, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 03-09-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461412:mpeg21:p006</ref>
{{Appendix}}
LANDSVERORDENING van 31 mei 1972 houdende nieuwe regelen inzake minimumlonen
Citeertitel Landsverordening minimumlonen
Vastgesteld door Gouverneur van de Nederlandse Antillen
Onderwerp maatschappelijke zorg en welzijn
Eigen onderwerp arbeidsregelgeving
Opmerkingen met betrekking tot de regeling
Deze verordening vervangt de Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
--------
The minimum wage history in the Dutch Caribbean is tied to the islands' individual statuses, with a significant shift in the Caribbean Netherlands (Bonaire, Sint Eustatius, Saba) towards higher, federally regulated minimum wages starting in the 2010s, aiming for a dignified existence. Other islands, like Aruba, also adjusted their minimum wages in recent years, while the overall trend shows efforts to raise wages to improve socio-economic conditions, though this can create competitive pressure compared to other Caribbean nations.
The minimum wage in the Dutch Caribbean is set separately for each island, with the highest recent rates being $1,750 per month in the Caribbean Netherlands (Bonaire, St. Eustatius, and Saba) as of July 1, 2024, and AWG 2,007.05 per month in Aruba as of January 1, 2025. The Caribbean Netherlands' minimum wage is adjusted annually based on the consumer price index.
--------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe
| imagen =
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[]] [[1930?]]
| periodo fin =
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor =
| sucesor =
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion =
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernador, alkalde
|partido =
}}
'''Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe''' (☆ [[31 di òktober]] [[1882]] na Schiedam – † [[28 di novèmber]] [[1956]] na [[Breda]]) tabata un gobernador kolonial y alkalde hulandes.
== Biografia ==d
Van Slobbe a nase den un famia katóliko. Su tata probablemente tabata manehá un destileria di gin. Bartholomeus a kuminsá su estudio na un skol di formashon di maestro i na edat di dieshete aña a boluntario pa e ehérsito hulandes.
El a entrená komo un ofisial no-komisá na Breda i a bira un sargento promé ku el a wòrdu atmití na e Kurso Prinsipal pa Ofisialnan na Kampen na 1904. Dos aña despues, el a bira un di dos teniente den e di Seis Regimento di e Brigada di Infanteria, stashoná na Breda. Na 1910, el a wòrdu promové na promé teniente den e di Seis Regimento. Na òktober 1913, el a wòrdu nombrá komo un ofisial di servisio spesial pa e staf general den e departamentu stashoná na Breda debí na e menasa di guera. Na 1918, el a wòrdu transferí pa e staf general na Den Haag i a wòrdu sekundá na e Akademia Militar. Na 1919, el a bira kapitan i na 1924, el a bira dosente tambe na e Akademia Militar na Den Haag.
Na aña 1930, el a keda nombrá gobernador di e kolonia di Kòrsou i Dependensianan. El a goberna excelentemente y lo kier a keda gobernador, pero despues di su prome periodo, el a pidi su regreso pa Hulanda pa sigui educacion di su yiunan.
Na ougùstùs 1936, el a bira alkalde di Breda, un miembro di e Partido di Estado Katóliko Romano (RKSP). El a tene su mes durante guera, pero a wòrdu kita for di trabou dia 11 di mart 1944, pa òrdu di e forsanan di okupashon despues di a nenga di koperá den kompilá listanan pa trabou forsá na Alemania. Durante e último lunanan di guera, el a biba skondí. El a wordo reemplasa pa e miembro di NSB y miembro di SS Gerrit Coenraad Blom. Riba e dia ku Breda a wòrdu liberá, 26 di òktober 1944, el a reanudá su tareanan di alkalde, hibá triunfantemente na e kas di pueblo pa su konsiudadanonan.
E tabata, sinembargo, bou di tutela di Baron Dirk van Boetzelaer, un ingeniero hidráulico i teniente coronel, komisario militar pa e distrito di Breda i emanacion di tantu e resistensia komo e forsanan armá hulandes formá na Inglatera. E tabata kere ku kualke hende ku a keda muchu largu durante e okupashon mester tabata konspirando ku e forsanan di okupashon i mester a wòrdu retirá. P’esei tambe e tabatin un opinion negativo di Van Slobbe i a sòru pa e keda suspendé i someté na un investigashon di purga riba su aktividatnan durante e okupashon. Esaki a dura for di kuminsamentu di desèmber 1944 te kuminsamentu di òktober 1945.
Dia 2 di desèmber 1944, Van Slobbe a wòrdu informá verbalmente di e desishon pa wèlga, ku a drenta na vigor dia 10 di desèmber. Despues e mester a defendé su mes dilanti di un komishon di purga, loke el a hasi ku éksito. Dia 16 di october 1945, e Comisario di Reina a firma e decreto di disolucion, cu a wordo anuncia algun dia prome. Miéntras tantu, Van Slobbe a wòrdu forsá pa entregá su posishon komo alkalde suplente na alkalde E.L.H.M. van Mierlo, te ora cu e investigacion tabata favorable y e por a reanuda su funcion di alcalde. Dia 17 di òktober 1945, el a presidi e reunion di e Ehekutivo Munisipal pa promé bia.
Van Slobbe a kasa ku Joanna Antonia Maria van Schendel na 1912. Nan tabatin shete yu, inkluyendo esun mayó, Maria Elisabeth van Slobbe (1913-2004), i e yu mas yòn i di dos, Wim van Slobbe (1925-2023).
-------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante =c
| nomber = Mary Gertrude Johnson
| ofishi =
| tata = Peter Hassell
| mama = Esther Lovell Johnson
}}
'''Mary Gertrude Johnson''' (☆ [[1854]] na Zions Hill – † [[1939]] na [[Saba]]), tambe konosí komo ''Mary Gertrude Hassell'', tabata un edukadó prominente i un pionero den promoshon di e arte tradishonal di [[kanchi sabano]] riba e isla di [[Saba]]. El a duna les i popularisá e téknika di obra ku hilo habri, ku despues a bira un di e produkto artístiko i ekonómiko mas importante di e isla. Segun folklorista Eric Eliason, “kisas e ta e persona mas honrá den historia di e isla.”<ref>Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: ''Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean'', p. 522-534, citaat op p. 524.</ref>
== Biografia ==
Mary Gertrude Johnson a nase na Zions Hill (den e tempu ei konosí komo Hell’s Gate) komo yu muhé di Esther Lovell Johnson i Peter Hassell. Su famia tabatin un posishon respetá den komunidat i su mayornan tabatin medio finansiero sufisiente pa mand’é pa estudio na [[Caracas]], [[Venezuela]] na komienso di añanan 1870. Pa un periodo Johnson a biba den un internado katóliko, kaminda soeurnan di e konvento tabata duna enseñansa, inkluso na manera tradishonal.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Durante su estadia na Venezuela, el a siña for di e yu muhénan di e elite venezolano kon pa traha obra ku hilo habri den estilo ajour, ku despues a bira konosí na Saba komo kanchi spaño.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
<ref name=":0">Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean, p. 522-534</ref> E téknika aki lo bira e base pa e desaroyo di e arte di kanchi sabano, un forma di arte tekstil úniko pa Saba.<ref name=":1">{{Citeer boek |titel=Caribbean Women and Their Art: An Encyclopedia |achternaam=Snodgrass |voornaam=Mary Ellen |url=https://www.google.nl/books/edition/Caribbean_Women_and_Their_Art/4tCwDwAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA89&printsec=frontcover |datum=2019 |pagina=89-90}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://caribvibetv.com/learning-about-saba-lace-spiced-rum/ |titel=The Art of Saba Lace & Flavor of Spiced Rum: Saba’s Heritage |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Caribbean Vibrations}}</ref>
Despues di a kompletá su estudio, Johnson a regresá Saba. Einan el a kasa ku James Benjamin Johnson i a kuminsá duna les na e skol katóliko lokal. E pareha a establesé nan mes na Windwardside. Inisialmente, el a sigui ku trahamentu di kanchi komo un hòbi, dunando les na algun amigu i miembro di famia, pero pronto el a kuminsá plama riba henter e isla. Gradualmente ela kuminsá duna lès, i patronchinan spesífiko pa e isla a wòrdu kreá, yamá na nòmber di nan kreadornan, manera Imelda, Sylvia i Laurentina.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Ku e establesementu di un servisio postal konfiabel entre Saba i mundo eksterno na 1884, e posibilidat pa bende kanchi via pòst a habri un fuente nobo di ingreso pa hopi famianan. Pa tempu di Prome Guera Mundial, un di kada dies habitante tabata inbolbí den produkshon òf benta di kanchi sabano. Den e añanan 1920, ta kalkulá ku entre 30% i 40% di PIB di Saba tabata generá for di kanchi, un kontribushon sin igual pa un isla chikí.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Mary Gertrude Johnson a fayesé na 1939 na edat di 85 aña. Su legado sigui biba den arte, ekonomía i identidat kultural di Saba.
== Homenahe ==
Na 1996, su aporte a wòrdu rekonosé ku un stampia postal di Antias Hulandes, ku ta mustra un imagen di dje ku un obra di kanchi na banda robes. E stampia tabata parti di un seri dediká na figuranan antiano prominente.<ref>{{Citeer web |url=https://touchstamps.com/Stamp/Details/160215/mary-gertrude-johnson-hassel-1853-1939 |titel=Stamp: Mary Gertrude Johnson Hassel (1853-1939) (Netherlands Antilles 1996) |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Touch Stamps}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Kanchi sabano]]
{{Appendix}}
{{Defaultsort:Johnson, Mary Gertrude}}
[[:Kategoria:Saba]]
------------
* na un Skol di Konbento. Einan ela siña kon pa traha e hilo dibuhá for di e yu muhénan di Venezolanonan elite, i a introdusí e arte na Saba kaminda e ta konosí generalmente komo obra spañó.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
* the past, drawn lace embroidery often produced larger pieces in the form of tablecloths, curtains, drapes, etc. Today, these larger ana more expensive items are no longer in demand and the intricate patterns of drawn lace are being used in a more decorative manner on various items of women’s and household ware such as shawls, skirts, blouses, handbags, hand¬ kerchiefs, napkins and other cloths.
<ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-ANTILLENREVIEW-1981-08/page/n33/mode/1up?q=saban+lace&view=theater Handcraft: an industry of growing importance]Antillean Review, vol. 1 nr. 5, augustus/september 1981</ref>
* Perhaps this is the reason the craft is popularly known as "Spanish work" on Saba. In 1884, the wives and daughters of Saba's seafaring men began working in earnest. In that year regular mail service connected the five-squaremile island to the outside world for the first time, thereby establising the possibility of a mailorder cottage industry. By 1898, Saba's lacemakers had become so adept that a Miss Florence Every entered an exhibition of women's handicrafts in The Hague, The Netherlands, where she received an honorable mention. Six years later, a Saban was awarded first prize in a competition in Copenhagen, Denmark, and was invited by the Danish government to spend four months in the Scandinavian country. Little by little, the industrious Saban women began exporting their delicate work, primarly to customers in the United States. The method by which they obtained the names of potential clients illustrates typical Saban ingenuity. Lacemakers would copy the addresses of American companies from the boxes of merchandise that were sent to the island. They would then dispatch a letter explaining their craft and their prices to the firm, hoping to have some sympathetic manager post the missive on the company bulletin board or mention it in the company newsletter. Their efforts were surprisingly successful. By 1928, nearly 25,000 guilders worth of needlework was being exported.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Naturally, clients' addresses were closely-guarded secrets. Who betide anyone who "stole" an address or who wrote "bad things" about a competing lacemaker. Many families were not on speaking terms for years, owing to some real or imagined breaking of this unwritten law. In turn, many company officials wrote to Saba's Vice-Lieutenant Governor inquiring into the financial status of the women soliciting business from the companies' employees. As tactfully as possible, the administrator would reply that the ladies could stand "some help", even though some of the lacemakers were among the most affluent residents of the tiny island.
When the Great Depression spread economic havoc throughout the United States in the early 19305, demand for "Saba Lace" plunged alarmingly. Committees were formed on the island to promote the "industry". Unfortunately, nothing seemed to help. It was only with the increase of tourism to the island that "Saba Lace" flourished once again. An airfield was finally constructed on the mountainous terrain in 1963 and the island became a favorite with travelers searching for an unusual daytrip from nearby St. Maarten of for longer stays in a serence and unspoiled Caribbean atmosphere. In 1984, 15,000 tourists visited, departing with approximately $100,000 worth of delicate, handmade lacework.
Thus, after more than a century, a handcraft learned by a young Saban girl in the quiet cloisters of a Caracas convent still provides a means of survival for many families on the tiny island of Saba.
-------------
{{Infobox artista|variante|c
| nomber = Sheila Payne
}}
'''Sheila Payne''' (☆ 1961 na [[Kòrsou]]) ta un aktris i kontadó di kuento di [[Kòrsou]] i un defensor di preservashon di Papiamentu.[1]
Sheila Payne a nase i lanta na Kòrsou, den un famia originalmente di [[Sint Kitts (isla)|Saint Kitts]]. Su interes i amor pa kontamentu di kuenta a bini di su tata. Komo un studiante di skol básiko, el a hasi un impreshon sumamente eksitoso di e empresario di músika [[Ángel Job]] (ku e apodo El Gordito de Oro).[2]
For di 1980 pa 2000, Payne a biba na [[Hulanda]]. El’a studia matemátika i ekonomia i a tuma un kurso posgrado den desaroyo di karera. Despues di a traha den e ramo ei pa algun tempu, el a bira un aktris ku Jeugdtheater Citadel Groningen. Na Kòrsou, el a traha komo aktris pa teater hubenil i despues a regresá na kontamentu di kuenta.[2]
Na 2011, Payne a risibí un nominashon di UNESCO pa su esfuersonan den preservashon di Papiamentu.[2]
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario|variante = c
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento = [[Kòrsou]]
|region = [[Karibe Hulandes]]
|pais =
|alias = [[Kòrsou i Dependensianan]]
|sucesion = Gobernador-general
|periodo start = 1816
|periodo fin = 1819
|monarkia =
|antecesor =
|sucesor = Petrus Bernardus van Starckenborgh
<!-- Seccion di sucesion 2 -->
|sucesion2 =
|periodo start2 =
|periodo fin2 =
|monarkia2 =
|antecesor2 =
|sucesor2 =
|pareha = Anna Maria Cornelia van Uytrecht
|tata =
|mama =
|yui = 4
|ofishi = ofisial di marina hulandes, atministradó kolonial,
}}
'''Albert Lambertsz Kikkert''' (☆ [[17 di novèmber]] [[1761]] na Vlieland - † [[18 di desèmber]] [[1819]] na [[Kòrsou]]), tabata un ofisial di marina hulandes, doño di plantashi na Kòrsou i gobernante durante e era kolonial. El a hunga un ròl importante den e [[Rebelion Grandi|lantamentu di Tula]] na [[1795]] i despues a okupá e funshon altu di Gobernador-General riba e Islanan ABC.
== Biografia ==
Kikkert a nasé riba e [[isla]] di Vlieland na aña 1761. El a drenta marina hulandes na un edat hoben i a subi te na e rango di ofisial. Su entrenamentu marítimo trempan a pone e fundeshi pa su tareanan atministrativo despues na e [[kolonianan]] hulandes den Karibe.
Despues di su transferensia pa Kòrsou, el a invertí den un plantashi. Na 1789 el a kasa ku Anna Maria Cornelia van Uytrecht (1768-1847) di Kòrsou, i huntu nan a hana kuater yu.<ref name=uytrecht>http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm. [https://web.archive.org/web/20210717231138/http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm Archivá] 17 di yüli 2021.</ref> Anna tabata e yu muhé di un shon di plantashi riku, [[Casper Lodewijk van Uytrecht]]. Dor di su matrimonio Kikkert a bira doño di e plantashinan, Jan Sofat (antes Jan Zoutvat) i San Juan.
Na 1795, el a drenta den konflikto ora e lider di katibu [[Tula]] a dirigí un rebelion riba e isla. Kikkert a wòrdu akusá di ta un kómplise di e medidanan kontra e rebeldenan, loke a pon’é den un posishon kontroversial denter di e [[kolonia]].
== Okupashon ingles ==
Kikkert tabata na Korsou ora ku e patriotanan a tuma poder na [[Hulanda]] na aña 1795 cu ayudo di e Francesnan y a funda [[Repúblika di Batavia]]. Stadtholder Willem V a hui bai Inglatera i for di einan a ordená tur gobernador i ofisial kolonial pa entregá na e inglesnan, pa e teritorionan di ultramar no kai den man di franses (revolushonario). E gobièrnu nobo a kita mayoria di e ofisialnan, ku mayoria di nan tabata noble. E pregunta di ken pa sirbi a hiba na confusion y tambe intrankilidad riba e barconan Hulandes. Kikkert a scoge e banda di e gobernantenan nobo na Hulanda y asina a opera na servicio di e Francesnan. Su patriotismo tabata oportunista, pasobra despues el a mustra di ta un Orangista konvensí atrobe pa ku e inglesnan.
=== Konflikto ku Tula ===
Inspira pa e intrankilidad revolucionario na Europa y e lantamento exitoso di esclavo na Haiti Frances, un lantamento di esclavo tambe a brota riba Curaçao na 1795. E “capitan” di e rebeldenan, Tula, tabata propiedad di Kikkert su cuñado Casper Lodewijk van Uytrecht (1730-1855). Dos otro lider di e rebelion tabata propiedat di Kikkert mes, entre nan Pedro Wacao i Carpata. ‘Bastiaan’ Carpata tabata foreman òf ofisial pretu riba su plantashi San Juan. Parsialmente pa e motibu aki, Kikkert tabata determiná pa pone e rebelion abou. I asina el a hasi, usando e fragatanan Ceres i Medea. For di e Ceres, Kikkert a trese dos bateria di kañon na tera, i tambe munishon i otro suministronan. El a komandá e mariniernan ku a bringa banda di e milisia sivil riba kabai riba e isla. E rebelion a terminá ku un ehekushon brutal i ehemplar di e lidernan rebelde, den kua Kikkert tabata enbolbí aktivamente. El a nota friu den e registro di su barku ‘Den 3e’ (òktober 1795): “... dos negro a wòrdu kibra bibu riba e wiel i pretu, despues dekapitá i nan kabes poné riba e horka, un negro a haña su mannan kòrtá i su kabes kibra aden ku un martiu i despues a wòrdu kologá.” E kastigunan tabata di akuerdo ku e veredikto di Gobernador Johannes de Veer (1738-1796) cum suis.[3][4]
== Regreso di gobernashon hulandes ==
Durante e gobernashon franses den añanan 1800, probablemente Kikkert a kolaborá ku outoridatnan bou di Louis Napoleon, ruman di Emperador Napoleon Bonaparte. Despues di e regreso di e gobièrnu hulandes bou di Rei Willem I, el a wòrdu nombrá Gobernador-General di e Islanan ABC. Den e funshon aki, e tabata responsabel pa e atministrashon sivil i protekshon di interesnan kolonial na Kòrsou, Aruba i Boneiru. El a hunga un ròl sentral den ehekushon di legislashon atministrativo i fiskal durante e periodo aki.
Kikkert a fayesé inesperadamente dia 18 di desèmber 1819 na Kòrsou. Su morto a marka e fin di un karera influyente den tantu sírkulonan kolonial komo militar riba e islanan ABC.
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''tragalus''' ([[hulandes]]: ''dakvenster'') ta referi na un bentana chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un dak di kas. Literalmente, e palabra cu e ta e luga pa laga lus drenta. "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
un ekstenshon di e superfisie di dak ku ta inkliná, hopi bia ta konsistí di un kuadro di bentana vertikal ku òf sin partinan movibel, dos muraya banda triangular i un tapa, trahá komo un dak plat, siya ?, heup òf pent.
Un tragalus por wòrdu instalá mesora durante konstrukshon nobo, pero hopi bia ta wòrdu trahá despues pa haña espasio èkstra, tin bia na e lugá kaminda un skylight ta presente kaba. E kuadro di bentana ta sirbi pa permití lus i airu drenta den e zolder òf kamber di zolder. Un bentana di dormitorio hopi bia ta proveé e espasio èkstra ku espasio pa kabes (espasio pa kabes), ku ta nesesario pa krea un kamber den zolder.
Bentana di dormer por wòrdu montá na diferente manera. Tradishonalmente riba e lugá, kaminda e bentana di e dormer ta wòrdu bati riba e dak riba e sitio, loke ta tuma un promedio di 3 pa 4 dia. Tin tambe bentananan prefab. E bentananan prefabriká aki ta wòrdu pre-produsí den un fábrika òf tayer di karpinteria i ta wòrdu montá riba e dak denter di un dia.
Bentana di dormer ta traha di vários material. Esaki ta dependé di e estilo arkitektóniko di e kas i e deseonan di e kliente. Bentana prefabriká por lo general ta trahá di palu òf plèstik.
Un ekstenshon riba e dak tambe ta wòrdu yamá kuko òf akkenailtje (prinsipalmente na Groningen).
{{Appendix}}
chatgpt:Den papiamentu, tragalus ta un palabra ku referi na un ventanita chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un kas di dak. E palabra mes ta bin di Hulandés "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
✅ Den konteksto di construccion Hulandés (i Karibe Hulandes), un "tragalus" ta un ventanita, pero den hulandés moderno e palabra ku ta mas relashona ta "dakkapel" òf "dakvenster", ku ta referí mas espesífikamente na un ventan chi subi for di dak, ku ta kreá espasio i lus den un piso haltu.
Diferensha:
Tragalus = ventanita (simpel, generalmente no sobresalí for di tei).
Dakkapel = estruktura di bentana ku sobresalí for di tei pa kreá mas espasio i lus.
🏚️ Tragalus den Karibe Hulandes
Sí, tragalus (of ventanitanan den dak) tabata uza den arquitectura tradicional Karibe Hulandes, inklusí:
Kas di plantashon (Boneiru, Kòrsou, Aruba)
Kas di pueblo (kas di torto, kas di piedra)
Fortifikashon (forte)
E motibu principal pa usa un tragalus tabata:
Laga lus natural drenta (den tempo ku no tabatin mucha bentanan grandi)
Mehorá ventilashon (pa saka kalor fo'i kas)
Duna un poko di brisa sin perde protekshon kontra tormenta.
Ejemplo:
Riba kas di plantashon na Kòrsou manera Landhuis Brievengat òf Landhuis Chobolobo, bo por topa ventanitanan haltu riba e dak ku ta sirbi komo tragalus.
Na Aruba, na kas antique den Noord i Santa Cruz, bo por wak esemey.
📜 Origen historiko
E uso di ventanitanan haltu (tragalus) a bini ku:
Influensia di arquitectura kolonyal Hulandés (especialmente siglo 17-18).
Adaptashon lokal pa klima tropikal — ventilashon tabata esencial.
Manká di material di konstrukshon — un bentana chikí tabata mas fasil pa instala den muraya di torto òf piedra.
✏️ En Resúmen
Aspekto Tragalus Dakkapel
Definishon Ventanita haltu Bentana sobresaliente for di tei
Funshon Lus i ventilashon Lus, ventilashon, espasio
Material Hout, piedra, torto Hout, tei, glas
Uzo den Karibe Sí, den kas antique Raro, mas den Hulanda
[[:Kategoria:Konstrukshon]]
--------------
{{Multiple image
| total_width = 650
| align = center
| caption_align = center
| border =
| image1 = Government building in Camacuri (Aruba) 17 33 16 604000.jpeg
| caption1 = Edificio di Impuesto di [[Aruba]]
| image2 = DRCUR-EXT-Resort-4110-TM.jpg
| caption2 = Dream Curaçao Resort na [[Willemstad]]
| image4 = Emmanuel Catholic Chapel.jpg
| caption4 = Kapel Emanuel na [[San Nicolas]]
| image3 = Maduro & Curiel's Bank, Willemstad, Curaçao.jpg
| caption3 = Edificio di [[Maduro & Curiel's Bank N.V.|MCB]] na Willemstad
}}
---------------
* [[Florin karibense]] (aanvullen)
Siman pasá a tuma lugá e desvelo ofisial di e diseño di e Guilder Karibense, e moneda nobo ku lo ta den sirkulashon na Kòrsou i Sint Maarten entrante 31 di mart 2025. Banko Sentral di Kòrsou i Sint Maarten (CBCS) a presentá e biyetenan i monedanan simultáneamente na ámbos pais.<ref name="deel 1">[https://curacao.nu/de-caribische-gulden-een-stap-richting-economische-stabiliteit-in-2025/ De Caribische Gulden: Een stap richting economische stabiliteit in 2025], curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
--
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.<ref name="deel 3">[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-20g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (20g)], curacao.nu (27 di desember 2024)</ref>
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
== denominashon di mas chikitu: 10 florin ==
E biyete di dies florin karibense ta predominantemente hel i tin un imágen di e '''angelfish gris''' na e parti dilanti i e '''faro di Klein Curaçao''' na e parti patras.<ref name="deel 2">[https://curacao.nu/nieuwe-caribischegulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-10g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (10g)\, curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
E angelfish gris por krese te sesenta sentimeter di largura. E espesie aki tin un kurpa den forma di disko ku un kabes relativamente grandi. Angelfish adulto gris ta gris kla ku manchanan pretu tur kaminda, miéntras ku nan kabes ta gris kla ku un boka mas kla ainda. E hóbennan, di otro banda, ta pretu ku sinku strepi hel briante ku ta kore vertikal riba nan kurpa.
Hubenilnan ta wòrdu hañá generalmente riba e rif òf den kama di yerba di laman, kaminda nan ta traha na “stashonnan di limpiesa” meskos ku garnachi mas limpi ta hasi, pa deshací di parasito di piská mas grandi. Adultonan por lo general ta habitá rifnan i por wòrdu hañá na profundidatnan te ku trinta meter.
E konki reina ta un snèk ku ta biba prinsipalmente den kama di yerba di laman i riba banki di santu i por krese basta grandi. Karakolnan adulto por krese te mas o ménos 35 sentimeter di largura. E karakolnan aki ta herbívoro i ta alimentá nan mes ku material di mata ku ta haña entre e yerba di laman. E conchi reina ta birando mas y mas raro den hopi parti di Caribe pasobra su carni ta wordo considera un delicia y hopi biaha ta wordo haya riba platonan. Ta p’esei tin vários inisiativa pa kria nan den koutiverio pa produkshon di kuminda òf laga nan bai bèk den naturalesa. Kasi no tin ehemplar adulto real ku a sobra den e awanan interior di Kòrsou.
Patras
== Di dos denominashon: binti florin Cg 20 ==
E biyete di binti florin Karibense ta predominantemente blou i tin e rayo di águila mancha dilanti i Simpson Bay patras.
Cu un envergadura di casi tres meter, e Spotted Eagle Ray ta un di e especienan di rayo mas grandi den nos awanan. E ta wòrdu rekonosé fásilmente pa su fondo skur ku numeroso mancha blanku i un barika kompletamente blanku. E rayonan aki tin un rabo largu i punta ku vários spina venenoso. E rayonan aki ta kome bivalvo, entre otro, i ta buska nan riba fondo di santu. Nan ta koba den santu i tin bia ta zwaai esaki ku nan “alanan”. Tambe nan ta come cangreu, cangreu ermitaño y caracol manera e queen clam. Rayonan di águila mancha ta hopi sosial i hopi bia ta landa den grupo chikí.<ref name="deel 3"/>
Yellow Cowries ta '''karakol di laman''' ku ta wòrdu hañá den mayoria di laman tropikal. Den pasado, diferente tipo di cowries tabata hunga un ròl importante den komersio i kultura. Kaska di cowrie tabata wòrdu usá histórikamente komo moneda, partikularmente na China, Afrika, New Guinea i Indonesia. E barkunan di e Kompania di India Oriental Hulandes (VOC) tabata komersia ku kaska di kowrie, spesialmente e “kaska di kaska di plaka” ku tabata representá un balor monetario, i tabata usa nan komo un medio di pago, inkluso pa kumpra hende sklabisá.
Awendia nan ta wòrdu apresiá prinsipalmente komo kosnan di kolekshon i ta wòrdu usá den joyas. Karakol tin un dieta hopi spesífiko ku ta varia pa kada espesie. Algun ta karnivoro, algun herbívoro i algun omnívoro. Nan tin un struktura di alimentashon úniko yamá un “radula” den nan boka, ku ta funshoná komo djente, superfisie di yerba i kòrta kuminda.<ref name="deel 3"/>
Patras
== Di tres denominashon: biyete di 50 Cg ==
E biyete ta predominantemente bèrdè i tin e '''turtuga di laman bèrdè''' na e parti dilanti i e playa di '''Grote Knip''' na e parti patras.<ref>[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-50g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (50g)], curacao.nu (28 di desember 2024)</ref>
E turtuga bèrdè di laman ta wòrdu hañá den tur laman tropikal i subtropikal na mundu, inkluyendo den Karibe. E turtuga bèrdè di laman ta un herbívoro i ta kome prinsipalmente yerba di laman. E turtuganan ta sòru pa e yerba di laman no krese muchu largu i sofoká su mes. Esaki ta permití e ekosistema di yerba di laman pa mantené su funshonnan mas importante, esta komo un krèsh pa hopi bestia marino. E turtuga di laman bèrdè ta pues un espesie klave ku ta hunga un ròl esensial den tene nos oséanonan saludabel. Turtuga machu nunka no ta regresá tera. E hembranan ta bin tera solamente pa pone webu. Turtuga muhé ta traha vários nèshi pa aña. Turtuga ta protehá i den peliger di ekstinshon rònt mundu.
E '''tellin''' faborito. E espesie di karakol bivalvo aki ta wòrdu hañá den henter Karibe, prinsipalmente na profundidatnan di te ku trinta meter. E kaska, ku ta wòrdu trahá dor di e karakolnan mes, por ta basta grandi, algun ta alkansá un diameter di mas o ménos ocho centimeter. E kaska ta di koló krema pa blanku ku randnan un poko haltu i hopi espasiá. E parti paden di e kaska ta hel. E dos mitarnan di e kaska por lo general ta pas bon huntu i hopi bia ta kubri ku alga i otro organismonan, proveyendo un kamuflahe ekselente riba e ref. E espesie aki ta filtrá kuminda for di awa di laman dor di chupa awa aden, filtr’é i despues “spuit afó” awa limpi.
Patras
Grote Knip Beach. Curaçao ta konosí pa su playanan relativamente chikí skondí den bahianan kómodo. Asta Grote Knip Beach ta situá den un bahia asina. E santu riba e playanan ta konsistí di entre otro e fekalnan di piská ku ta kome alga i otro organismonan marino. Segun ku e piskánan aki ta raspa alga for di piedra di koral i piedra di kalki, nan ta kita pida pida kalki tambe. E material aki despues ta wòrdu ekskretá komo granula chikitu di kalki, ku eventualmente ta akumulá riba playa komo santu blanku debí na akshon di ola. Piská papagai ta entre e espesienan responsabel pa e proseso aki.
-------------------
'''Petróleos de Venezuela, SA''' ('''PDVSA''') ta e kompania estatal di [[Venezuela]] riba tereno di petroleo i gas natural. E kompania tin aktividatnan den eksplorashon, produkshon, refinamentu, merkadeo, transporte i eksportashon di petroli, i tambe eksplorashon i produkshon di gas natural. El a kuminsá su operashon na 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di e pais pa dekreto di gobièrnu riba 30 di ougùstùs 1975. Tur akshon di e kompania ta ainda propiedad di gobièrnu di Venezuela, kual pais ta e di sinku eksportadó mas grandi di petroli na mundu.
== Reserva i produkshon ==
Venezuela tin e reservanan di petroleo mas grandi na mundu. Na fin di aña 2020, nan tabata balorá na 304 bion bari, òf 17.5% di e total mundial.<ref name=BPWES21>{{en}} [https://www.bp.com/en/global/corporate/energy-economics/statistical-review-of-world-energy.html BP Statistical Review of World Energy 2021], geraadpleegd op 24 juli 2021</ref> [[Arabia Saudita]] ta na di dos lugá ku un porshon di 17.2%. Un gran parti di e reservanan ta konsistí di zeta viskoso, ku ta wòrdu hañá prinsipalmente kantu di [[Riu Orinoco]]. E zeta aki ta ménos fásil pa saka ku zeta konvenshonal. Ku e reservanan di zeta konosí, e pais por mantené e nivelnan di produkshon aktual pa mas ku 500 aña.<ref name=BPWES21/>
Na 2005, produkshon di zeta tabata 3.3 mion bari pa dia (bpd), pero pa 2015 esaki a baha te na 2.6 mion bpd.[2] Debí na mal maneho ekonómiko, no tin sufisiente sèn disponibel pa invertí, loke ta kousa ku produkshon ta baha. E bahada aki a sigui despues di 2015 i na 2020 e produkshon tabata 540.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Un tendensia similar ta visibel pa refinamentu. Na 2010, kasi 1 mion bpd tabata wòrdu prosesá diariamente ainda, pero na 2019 esaki a baha te na 123.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Reservanan di gas ta muchu mas chikitu na 3% di e total mundial, pero tòg signifikante.<ref name=BPWES21/> Produkshon di gas a keda basta stabil entre 2005 i 2017 i a fluktuá alrededor di 30-40 bion m³ pa aña. Tabatin un bahada fuerte na 2018, ku a sigui na 2019 i 2020. Na 2020, mas o ménos 19 bion m³ a wòrdu produsí.<ref name=BPWES21/>
== Historia ==
E kompania a wòrdu fundá dia 1 di yanüari 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di Venezuela.
Na sèptèmber 1986, e kompania merikano Southland a bende mitar di e akshonnan di CITGO na Petróleos de Venezuela. Na 1990, PVDSA a kumpra e sobra akshonnan, birando e úniko doño. Ku e transakshon aki, CITGO a wòrdu sigurá di e suministro di krudo i Venezuela a haña un kanal di benta nobo na [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]]. Parsialmente debí na e kaida fuerte den prijs di petroleo desde 2015, PVDSA a topa cu problemanan finansiero. E kompania a risibí un fiansa grandi di Rosneft di [[Rusia]] i a kambio a primintí 49.9% di e akshonnan den CITGO komo fiansa.<ref name=CNNROS>CNN [http://money.cnn.com/2017/04/10/news/economy/russia-us-oil-company-citgo/index.html Russia could soon control a U.S. oil company], 10 di aprel 2017, konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> Varios polítiko merikano ta preferá di no mira akshonista ruso den refinerianan merikano.<ref name=CNNROS/>
Na 1985, gobièrnu di [[Teritorio insular (Antias Hulandes)|teritorio insular di Kòrsou]], ku a tuma over e [[refineria Isla]] na Kòrsou for di [[Koninklijke Shell|Shell]], a transferí e operashonnan di e kompania pa Petróleos de Venezuela a base di un kontrato di hür di largu plaso.<ref name="CvC">Canon van Curacao [https://canoncuracao.cw/33-vertrek-shell-komst-en-vertrek-pdvsa/ Vertrek van Shell, komst en vertrek PdVSA], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> Invershonnan den e refineria a keda atras, loke ta nifiká ku produkshon tabata wòrdu hasí prinsipalmente ku instalashonnan bieu. E problemanan ambiental ku esaki a enserá a kondusí na hopi demanda kontra e refineria òf kontra di gobièrnu.<ref name="CvC"/> E kontrato di hür di PDVSA a kaduká dia 31 di desèmber 2019. Despues di e salida di PDVSA, un bataya legal a tuma luga pa añanan largu entre Kòrsou i Venezuela. Nan dos finalmente a yega na un akuerdo na desèmber 2023. Venezuela lo suministrá zeta pa dies aña ku un balor ekivalente total di US$ 450 mion, ku lo wòrdu usá pa paga e debe di PVDSA.<ref>Antilliaans Dagblad [https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28793-olie-voor-schuld-pdvsa Olie voor schuld PDVSA, 21 december 2023], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref>
ï
Na yanüari 2019, Merka a imponé sanshonnan kontra PDVSA.<ref name=NOSUSS>NOS [https://nos.nl/artikel/2269551-vs-legt-sancties-op-aan-venezolaanse-staatsoliebedrijf.html VS legt sancties op aan Venezolaanse staatsoliebedrijf, 29 januari 2019], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> E kuentanan bankario di e kompania na Merka a wòrdu kongelá i merikanonan no ta permiti di hasi negoshi ku e kompania mas.<ref name=NOSUSS/> E sanshonnan ta un medida punitivo kontra e maneho di [[Nicolás Maduro|presidente Maduro]]. Zeta ta un fuente importante di entrada pa Venezuela i mas ku 40% di tur eksportashon di zeta ta bai pa Merka.<ref name=NOSUSS/> Na 2016, US$19 bion di e benta total di US$42 bion e aña ei a wòrdu generá na Merka. Na òktober 2023, e sanshonnan petrolero riba Venezuela a wòrdu aliviá.<ref name="NOSUSVEN">NOS [https://nos.nl/artikel/2494593-vs-schort-deel-sancties-venezuela-op-na-afspraken-over-vrije-verkiezingen VS schort deel sancties Venezuela op na afspraken over vrije verkiezingen, 19 oktober 2023], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> A yega na un akuerdo entre e gobièrnu di Maduro i partidonan di oposishon bou di kua nan a bai di akuerdo pa tene elekshon den e di dos mitar di [[2024]], ku opservadónan internashonal pa garantisá ku nan ta hustu.<ref name="NOSUSVEN"/> E relahamentu ta nifiká ku Venezuela por determiná un biaha mas pa su mes kuantu zeta e ta eksportá i na kua partidonan.<ref name="NOSUSVEN"/> E akuerdo ta en prinsipio bálido pa seis luna.
== Laso ku Karibe Hulandes ==
(es.wiki}
=== Aruba ===
Na 1991, PDVSA a atkerí di Chevron e terminalnan di awa hundu den Laman Karibe den serkania di Aruba.<ref name=terminal > {{cite web |url= http://www.petroleumworld.com/es-napa17061901.htm| title= La triste historia de PDVSA, BORCO y San Eustaquio|date=2017-06-13| author=Sergio Sáez | publisher= Petroleumworld.com}}</ref>
Na september 2015, Aruba a firma un memorandum di entendimentu cu Citgo pa sondea e re-apertura di e refineria situá na [[San Nicolas]], Aruba, pará desde 2012 pa e operador Valero Energy ku un kapasidat instalá pa refiná 235.000 bpd. Na septèmber 2016, [[parlamento di Aruba]] a aprobá e outorisashon pa Citgo hür e refineria di San Nicolas pa 25 aña i un inversion aprobá pa PDVSA di 685 miyon dollar. Dia 23 di mei 2018, Korte di Aruba a kita e embargo riba dos kargamento di petroleo for di e tankeronan ''Atlantic Lily'' i ''Grimstad'' ku ConocoPhillips a pidi komo parti di su esfuersonan pa kobra un sentensia di arbitrahe kontra PDVSA.<ref> {{citeer web |url=http://eltiempolatino.com/news/2018/may/23/corte-de-aruba-levanto-embargos-pedidos-por-conoco/| titel=Corte de Aruba levantó embargos pedidos por Conoco contra cargamentos de Citgo
|datum=2018-05-23| uitgever=El Tiempo Latino}}</ref> Na febrüari 2019, Citgo a para e remodelashon i modernisashon di e proyecto pa motibu di sanshonnan ekonómiko.<ref>{{citeer web |url= https://www.elperiodicodemonagas.com.ve/site/internacionales/renovacion-en-refineria-de-aruba-parada-por-sanciones/| titel=Renovación en refinería de Aruba parada por sanciones |datum=2019-02-20| uitgever=El periódico de Monagas}}</ref> Segun Promé Minister [[Evelyn Wever-Croes]] “E ta muy probable ku nos lo no sigui ku Citgo pero nos ta evaluando kon nos por sali for di e kontrato sin ningun problema".<ref> {{cite web |url=https://meridadigital.com.ve/alnavio-petroleos-de-venezuela-se-desmorona-y-las-repercusiones-son-globales/| title=Pdvsa se desmorona y las repercusiones son globales|date=2019-06-19| publisher= Alnavio }}</ref>
Dia 22 di yüni 2021, e kompania Citgo a disidí di likidá 4 kompania supsidiario ku a keda kreá na 2016 ora ku gobièrnu a firma un kontrato di hür a kambio di rehabilitá e refineria di [[San Nicolas]] pa konvertí krudo èkstra-pisá for di e faha di zeta di [[Orinoco]] den krudo lihé. Mirando e problemanan ku a surgi a kousa di retrasonan di e proyecto na 2019 Citgo a termina su negoshi ku Aruba.<ref>«los lazos de la empresa venezolana con la isla empezaron a resquebrajarse al mismo tiempo que las sanciones financieras» {{citeer web |url= https://www.bancaynegocios.com/citgo-liquido-cuatro-filiales-en-aruba-y-cerro-casi-100-de-sus-negocios-en-la-isla/ | titel= Citgo liquidó cuatro filiales en Aruba y cerró casi 100% de sus negocios en la isla|datum=2021-06-22| uitgever=Bancaynegocios}}</ref>
=== Boneiru ===
PDVSA ta doño di e terminal marítimo Bonaire Petroleum Company (Bopec)<ref> {{cite web |url= https://prodavinci.com/que-esta-pasando-con-el-caso-conocophillips-versus-pdvsa/ | title= ¿Qué está pasando con el caso ConocoPhillips versus PDVSA?|date=2018-05-06| publisher= Prodavinci }}</ref> ku e kapasidat pa almasená te ku 12 mion bari di zeta krudo i derivadonan ku ta stratégiko pa eksportashon pa [[China]] i Merka. Na sèptèmber 2010, un kandela den dos di su 23 depósito a obligá gezaghebber di Boneiru pa sera e terminal.<ref>{{cita web | url= https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S20100914 | title= Terminal de PDVSA Bonaire, cerrado hasta nuevo aviso|date=2010-09-14| publisher= REUTERS | fechaacceso= 10 de julio de 2019 | fechaarchivo= 10 de julio de 2019 | urlarchivo= https://web.archive.org/web/20190710151005/https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S2010091}}</ref> Na desèmber 2017, gobièrnu hulandes a duna un ultimatum na PDVSA pa motibu di e falta di invershon den mantenshon di e terminal di Bonaire Petroleum Company (Bopec), lagando solamente sinku di e 21 depósitonan pa operá ku e isla tin, PDVSA a primintí un invershon di 25 mion dòler pa mantenshon i restourashon di e depósitonan.<ref> {{cita web |url= https://elcooperante.com/holanda-envia-ultimatum-a-pdvsa-por-falta-de-mantenimiento-en-terminal-de-bonaire/| title=Holanda envía ultimátum a Pdvsa por falta de mantenimiento en terminal de Bonaire|date=2017-12-20 | publisher= El cooperante}}</ref> Na mei 2018, e kompania ConocoPhillips ku sede na Houston a asumí kontrol di e aktivonan petrolero di Venezuela riba e isla kompania karibense di Boneiru<ref>{{cite web |url= https://www.radiotelevisionmarti.com/a/corte-de-bonaire-autoriza-embargo-millonario-a-pdvsa/175740.html | title= Corte de Bonaire autoriza embargo millonario a PDVSA|date=2018-05-12| publisher= Radio Televisión Martí}}</ref>, na ougùstùs 2018 a yega na un akuerdo ku PDVSA pa e pago di 2.040 mion ku un pago inisial di 500 mion dòler denter di un periodo di 90 dia for di momentu di firma e akuerdo, e sobra suma lo wòrdu pagá tur kuartal den un lapso di kuater aña i mei.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-4">{{cite web |url=https://www.voanoticias.com/a/conocophillips-acuerdo-pdvsa-sobre-pago-de-2-000-millones-venezuela/4536051.html| title= ConocoPhillips llega a acuerdo con PDVSA sobre pago de 2.000 millones|date=2018-08-20| publisher= Voa Noticias.com }}</ref> Dia 26 di ougùstùs 2020, gobièrnu di Boneiru a duna òrdu pa hasi bashí e sinku tankinan di almasenahe di zeta ku ta kontené 10 mion bari pa motibu di riesgonan ambiental i falta di mantenshon.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/bonaire-ordena-a-pdvsa-vaciar-tanques-en-terminal-petrolera-por-riesgos-ambientales/| title=Bonaire ordena a Pdvsa vaciar tanques en terminal petrolera por riesgos ambientales|date=2020-08-28| publisher=Bancaynegocios}}</ref> Na mart 2021, e filial di Bopec a deklará bankarota pasobra e no por a paga su debenan.<ref>«El terminal petrolero de Pdvsa en Bonaire tenía capacidad para almacenar unos 10 millones de barriles de petróleo y cargar grandes embarcaciones desde sus muelles de aguas profundas» {{cite web |url=https://talcualdigital.com/filial-en-bonaire-de-pdvsa-se-declara-en-bancarrota-debido-a-sanciones-de-eeuu/| title=Filial en Bonaire de PDVSA se declara en bancarrota debido a sanciones de EEUU|date=2021-03-23| publisher=Tal Cual}}</ref> Na novèmber, un korte di Boneiru a dikta tokante e pago di 41.69 mion dòler pa e debenan atrasá di PDVSA.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-de-bonaire-condeno-a-pdvsa-a-pagar-us4169-millones-por-deuda-en-litigio-con-bopec/|title=Tribunal de Bonaire condenó a Pdvsa a pagar US$41,69 millones por deuda en litigio con Bopec|date=2021-11-08|work=Banca y Negocios}}« » </ref> Na mart 2023, un hues di Boneiru a ordená e destaho forsá di kombustibel for di e depósito di 1933 ku tabata kontené 371.790 bari di kombustibel situá den e zona di Kaminda Turistiko, den nortost di e isla, propiedat di e kompania Commerchamp CA, un filial di PDVSA (na balor di mas o ménos 18 mion dòler) ku no tin un lisensia di OFAC pa negoshá esaki, e destaho a wòrdu realisá pa un debe di 41.7 mion dòler ku e supsidiario debe komo honorario i interes di pago atrasá na Bopec.<ref>{{cite web |url=https://cronicasdelcaribe.com/economia/ordenan-la-subasta-forzosa-de-fuel-oil-de-pdvsa-en-bonaire/|title= Ordenan la subasta forzosa de fuel oil de Pdvsa en Bonaire|date=2023-03-17|work=Crónicas del Caribe}}</ref>
=== Kòrsou ===
Desde 1985, PDVSA i gobièrnu di [[Kòrsou]] tabatin un kontrato di hür pa e [[Refineria Isla]] ku un kapasidat di 335.000 bari di krudo, konstruí pa Royal Dutch Shell na 1919. Pa 2016, Kòrsou a eksigi pa PDVSA aporta un invershon di 15 bion dòler pa modernis’e pa por a prolonga e contract, pero si esaki no sosode, PDVSA lo keda afo. Na mei 2018, Korte Komersial di Curacao a outorisá ConocoPhillips pa pone beslag riba $636 mion na aktivo di Venezolano PDVSA.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-5">{{cite web |url= https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT |title= Corte Curazao autoriza a ConocoPhillips embargar 636 mln dlr en activos de venezolana PDVSA |date=2018-05-12 |publisher= Reuters |fechaarchivo= 22 de abril de 2020 |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20200422133703/https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT}}</ref>
PDVSA ta confrontá un krisis di exportashon pa motibu di e bahada den produkshon di krudo, posiblemente e kompania chines Guangdong Zhenrong lo maneha e refineria aki na fin di 2019<ref> {{cite web |url= https://elcooperante.com/menos-ingreos-pdvsa-pierde-refineria-de-curazao-por-desinversion-para-modernizarla/| title= ¡Menos ingresos! Pdvsa pierde refinería de Curazao por desinversión para modernizarla |fecha= 19 de sep 2016 | publisher= El Coperante }}</ref><ref> {{cita web |url= https://elnuevopais.net/2018/06/22/204038/ | title= Curazao se cansa de PDVSA y busca nuevo operador para refinería Isla|pages= ConocoPhillips en mayo obtuvo órdenes judiciales e incautó algunos inventarios, activos y cargas de PDVSA en el Caribe|fecha=22 de junio de 2018 | publisher= El Nuevo País Zeta }}</ref> tin mas di un aña ta sufriendo severamente di e krisis na Venezuela. Gobièrnu di Kòrsou ta buskando un operadó nobo pa remplasá PDVSA i e sesamentu di e lease ta surgiendo komo esun mas probable. Sinembargo, PDVSA a logra finalisá e kontrato di hür pa un aña mas pa uso di almasenamentu, te ku desèmber 2020.<ref>«Refinería di Korsou extendió por un año el contrato que permite a PDVSA operar ese complejo con capacidad de 335.000 barriles de crudo diario»{{cite web |url=https://www.elnacional.com/economia/refineria-de-curazao-extendio-acuerdo-de-operaciones-con-pdvsa/|title=Refinería de Curazao extendió acuerdo de operaciones con Pdvsa|fecha=2 de diciembre de 2019| publisher=El Nacional}}</ref> Riba 26 di ougùstùs 2020, PDVSA a wòrdu demandá pa $51 mion dor di e kompania petrolero di Kòrsou, doño di e Refineria Isla na Kòrsou pa inkumplimentu ku e kontrato di pago mensual akumulá for di fin di 2018.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/otra-demanda-para-pdvsa-refineria-de-curazao-exige-pago-de-us51-millones/| title= Otra demanda para Pdvsa: Refinería de Curazao exige pago de US$51 millones|fecha= 28 de agosto de 2020| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E refineria di Isla ta inaktivo for di mei 2018 i PDVSA tin un kontrato di hür kaduká pa su kapasidat di almasenamentu di 15 mion bari den su 38 tanki i dos waf di karga, un 25 % di su depósitonan (9 tanki) lo wòrdu hür na e kompania petrolero SPS Drilling E&P, PDVSA a bin ta desokupá parti di su zeta wardá despues di e sanshonnan na 2020, miéntras ku su doño Korsou ta buskando un operadó nobo.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-reemplaza-a-pdvsa-y-adjudica-a-petrolera-sps-oferta-de-arrendamiento-de-tanques/| title=Refinería de Curazao reemplaza a Pdvsa y adjudica a petrolera SPS oferta de arrendamiento de tanques |date=2020-09-03| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E kompania Kòrsou tin plania pa destaho e zeta wardá Petroleo di PDVSA pa regla algun debe laboral cu el a laga pendiente.{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/curazao-tendra-que-subastar-petroleo-para-pagar-deudas-dejadas-por-pdvsa/| title=Curazao tendrá que subastar petróleo para pagar deudas dejadas por Pdvsa|date=2021-06-02| publisher=Banca y Negocios}}</ref> Riba 30 di augustus, a determina ku PDVSA ta obligá di paga Kòrsou un debe atrasá pa e hür di e Refineria di Isla, despues di a perde e apelashon den kual a priminti di paga 20 mion dòler pa aña na hür pa daño i perhuisio na momentu di terminashon di e kontrato i lunanan akumulá di hür, parti di e debe ei a wòrdu kobra direktamente dor di RdK, kontra e stòknan di zeta krudo i produktonan akabá, ku a wòrdu wardá na e terminal di Bullenbaai.<ref>« El 30 de diciembre de 2019, Curazao reclamó su derecho a la “rescisión especial” del contrato con Isla, y le exigió a la empresa la cancelación de 100 millones de dólares, el asunto es por la reclamación de indemnización por daños y perjuicios derivados del cese abrupto del arrendamiento» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/pdvsa-perdio-apelacion-y-esta-obligada-a-cancelar-deudas-pendientes-por-operacion-de-refineria-en-curazao/| title= Pdvsa perdió apelación y está obligada a cancelar deudas pendientes por operación de refinería en Curazao|fecha=31 de agosto de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref>
Un korte na Kòrsou a outorisá benta di akshonnan di e filial di Pdvsa: Propernyn ta un filial di PDVSA, ku ta manehá e akshonnan di Nynas pa kubri e debe no pagá na e kompania Korsou di 52 mion dòler, miéntras ku ConocoPhillips tambe ta drenta e espera di e likidashon di akshonnan ku a gana un demanda pa 10.000 mion dòler.<ref>« Al igual que Curazao y Aruba, Bonaire fue en su día una parte clave de la red logística de Pdvsa en el Caribe holandés. En los últimos años, las sanciones de EE.UU., los agresivos embargos de ConocoPhillips y otros demandantes, y la falta de inversiones por parte de la petrolera estatal venezolana, aparte de la caída del suministro de petróleo despojaron a la empresa de sus vínculos comerciales en el Caribe holandés. Se calcula que Venezuela tiene una deuda pendiente de 160.000 millones de dólares, entre bonos, laudos arbitrales y otros pasivos» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-autoriza-a-petrolera-curazolena-a-liquidar-acciones-de-filial-holandesa-de-pdvsa-para-cobrar-deuda/ | title=Tribunal autoriza a petrolera curazoleña a liquidar acciones de filial holandesa de Pdvsa para cobrar deuda|fecha= 4 de octubre de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref> E filial di PDVSA tin te ku 31 di desèmber 2022 pa benta privá di su akshonnan.<ref>{{cita web |url= https://talcualdigital.com/tribunal-de-la-haya-da-prorroga-al-embargo-de-acciones-propernyn-bv-filial-de-pdvsa/| título=Tribunal de La Haya da prórroga al embargo de acciones en Propernyn BV, filial de Pdvsa|fecha=4 de septiembre de 2022| sitioweb= Tal Cual|fechaacceso= 20 de abril de 2023|cita= }}</ref>
Na aprel 2023, e refineria di Kòrsou na e isla di Kòrsou ta eksigí di PDVSA e pago di US$62.3 mion ku e debe pa e no-kanselashon di e servisio eléktriko dor di e kompania petrolero venezolano entre e añanan 2018 i 2019 i e demanda a keda gana den un korte di New York.<ref>{{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-exige-a-pdvsa-que-pague-us623-millones-que-adeuda-por-servicio-electrico/| título= Refinería de Curazao exige a PDVSA que pague US$62,3 millones que adeuda por servicio eléctrico|fecha= 20 de abril de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita=Otro litigio: la empresa petrolera de Curazao inició un litigio contra PDVSA en Suiza, por la falta de mantenimiento de la Refinería Isla, así como también por los daños ocasionados en el ecosistema, por una indemnización de US$1.000 millones }}</ref> Na desèmber PDVSA a kontestá ku e lo regla su debe dor di suministrá kombustibel, Venezuela na òktober a proveé un oportunidat pa un akuerdo, despues ku Kòrsou a apelá na un korte di New York na 2020 pa enforsá un pago di 51 mion dòler di e debe akumulá te na e punto ei.<ref>{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/reuters-pdvsa-saldara-deuda-con-refineria-de-curazao-suministrando-combustible/| título=Reuters: PDVSA saldará deuda con refinería de Curazao suministrando combustible|fecha=18 de diciembre de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita= El acuerdo podría permitir la reanudación de las relaciones entre Venezuela, Curazao y Bonaire para que PDVSA pueda reactivar las operaciones de almacenamiento de petróleo y combustible en la terminal Bullenbaai en Curazao }}</ref> Na febrüari 2024, Curaçao Refinery Utilities (CRU) a bende kasi 500.000 bari di zeta di kombustibel propiedat di PDVSA ku tabata warda den e tankinan di Bullenbaai, ku tabata na oferta for di novèmber 2023.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tras-2-subastas-fallidas-refineria-de-curazao-vendio-de-forma-privada-fueloil-que-pertenecia-a-pdvsa/| título= Tras 2 subastas fallidas: Refinería de Curazao vendió de "forma privada" fueloil que pertenecía a PDVSA|fecha=20 de febrero de 2024| sitioweb= Banca y Negocios |fechaacceso= |cita= }}</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Venezuela]]
--------------------------
'''Antilliaanse Verffabriek''' of '''AVF Paints''' ta un empresa na Korsou ku ta fabrika verf pa e merkado lokal i e otro islanan di [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
AVF a wordu funda 17 di november 1959 bou di nomber di ... Fundadonan tabata KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. Na 2014?, despues di un traspaso pa dononan nobo, el a kambia nomber ofisial pa Pintuco Curacao BV bij overname ??
Fundá na 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) i su kompania ruman Arvefa (Arubaanse Verffabriek) ta komprometé den entregá produktonan inovativo i di kalidat haltu na e industria di verf i revestimentu. Den un era di konsolidashon, ora mas grandi ta bira mas grandi i nòmbernan di marka ta parse di dominá, AVF Paints ta mantené su parti di merkado i base di kliente leal dor di fabriká e mihó kalidat di verf i revestimentu ku lo surpasá tur otro verf den nos klima tropikal duru i ku moda bieu “pueblo natal” servisio práktiko. AVF Paints ta bo eksperto di verf lokal.<ref>https://www.avfpaint.com/about-us</ref>
Antilliaanse Verffabriek NV a wordu funda na Curaçao dia 30 di october 1959 door di KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. E fabrica cu tin 40 empleado actualmente ta sirbi 80% di e mercado domestico. Na 1972 a lanta un filial na Aruba, Arubaanse Verffabriek N.V.; actualmente 12 empleado y un cuota di mercado di mas o menos 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Is op Curaçao opgericht 30 Oktober 1959 door KoninkIijke Lak-; Vernis- en Verffabriek Molijn en Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro and Sons en S.E.L. Maduro and Sons N.V. De fabriek met 40 werknemers bedient thans 80% van de binnenlandse markt. In 1972 is op Aruba een dochteronderneming opgericht, de Arubaanse Verffabriek N. V.; thans 12 werknemers en een marktaandeel van ca. 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Founded in 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) and his sister company Arvefa (Arubaanse Verffabriek) are committed in delivering innovative and high-quality products to the paints and coatings industry. In an age of consolidations, when bigger gets bigger and brand names seem to dominate, AVF Paints maintains its market share and loyal customer base by manufacturing the finest quality paints and coatings that will outperform all other paints in our harsh tropical climate and with old fashion “hometown” hands on service. AVF Paints is your local paint expert.
E febrika ta establese na Asteroienweg.
E tin tiendan na Korsou i Aruba. (Arvefa)
----------------------------------
{{Databox}}
'''Damen Shiprepair Curaçao''' (DSCu), antes '''Curaçaosche Dok Maatschappij''' (CDM), ta un empresa di eksplotashon di dòk i reparashon di barku ku ta establesé den [[Schottegat]] na [[Kòrsou]] desde 1958. E fasilidatnan i infrastruktura di e dòknan i waf ta propiedat di CDM Holding NV<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> , un kompania di gobièrnu di Kòrsou fundá na 1958. Desde 2017 DSCu ta hür i opera esakinan.
== Historia ==
Curaçaosche Dok Maatschappij a wòrdu fundá na desèmber 1958 a base di un akuerdo entre [[Refineria Isla|Curaçaosche Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) ku su supsidiario [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) i e companianan N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, Dok- en Werf Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. i Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f.<ref>{{citeer web|titel=N.V. Curacaose Dok Maatschappij|werk=[[Amigoe]]|datum=1958-10-29|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002|bezochtdatum=2024-04-18}}</ref> Riba 1 di yanüari 1959 CSM a pasa e operashon di e dòknan pa Curaçaosche Dok Maatschappij.
For di inisio CDM tabata e empresa di reparashon di barku mas moderno den Karibe i for di 1972 tambe esun mas grandi. CDM a kontribui grandemente na ekonomia di [[Antias Hulandes]]. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200.?? Den un reorganisashon grandi na 1962 e empresa ta tuma over e Reina Wilhelmina dok di NV Combinatie Pletterij Nederhorst i Beatrix dok di refineria Shell.<ref>DRASTISCHE REORGANISATIE BIJ DE CURACAOSE DOKMY. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 19-12-1962, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461724:mpeg21:p001</ref> E ekspansion di su fasilidatnan i personal a kontinua te aña 1982, ora un reseshon a dal e mundu maritimo. Te fin di e dekada tabatin atrobe un subida den e aktividatnan.<ref>Production manager: 'Sprake van opleving' Curaçaose Dok Maatschappij momenteel enorm veel klanten. "Amigoe". Curaçao, 09-02-1989, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642553:mpeg21:p003</ref>
Na 2015 e empresa hulandes Damen Shipyard Group a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e toubotnan, fabriká pa Damen, ku ta navega den [[Laman Karibe]]. Riba proposishon di gobièrnu di Kòrsou, e grupo tambe a tuma over dia 1 di febrüari 2017 e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrolá a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref><ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref> Bou di nòmber i maneho nobo e empresa a logra rekobrá un posishon den top na Karibe na 2018, ofresiendo un seri di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
== Dòknan ==
Den kurso di tempu a operá diferente dòk:
* ''Reina Wilhelmina'': dòk flotante, 3000 dwt, 1926 -1980 (antes di NV Combinatie Pletterij Nederhorst)
* ''Juliana'' - dòk flotante, 4000 dwt, 1929-1946 (bendi na Surabaya)
* ''Beatrix''- dòk kobá di 28.000 dwt, 192 meter largu (1943 - presente)
* ''Antilia'': dòk kobá di 120.000 dwt, 280 meter largu (april 1972 - presente)
Banda di esei tin dos dòk flotante desde 2018.<ref>https://knipselkrant-curacao.com/pbc-videoreportage-aankomst-drijvende-droogdokken-damen/ Videoreportage aankomst drijvende droogdokken Damen], 30 aprel 2018</ref> Despues ku nan tabata defekto pa algun tempu a disidi pa saka nan por kompleto for di waf den kurso di 2024.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/29316-damen-verwijdert-2e-drijvende-dok Damen verwijdert 2e drijvende dok], [[Antilliaans Dagblad]] (17 di aprel 2024)</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Kòrsou]]
===Damen ====
* Desde 2017 Damen Shiprepair Curacao ta hür i ta eksplota e fasilidatnan i infrastruktura den waf di CDM di un kompania di gobièrnu funda na 1958, CDM Holding NV. <ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> Desde 20?? propiedad di Antias Hulandes.
* Na 2016 CDM a wordu deklara fayit ku a wordu lanta na 2021 wegens gebrek aan baten.<ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref>
Na 2015 Damen a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e trailernan ku Damen a traha i ku ta bula den awa karibense. Riba 1 di febrüari 2017, riba proposhon di e Gobièrnu di Kòrsou, e Grupo tambe a tuma over e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrola a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personal i material a pasa pa e kompania nobo Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). E pianan flosante di e CDM lo ser remplasá durante di aña 2018 ku pianan mas grandi: pianan C lo bira 230 pa 45 meter i pianan D 108 pa 23 meter. E kantidat aki ta úniko den Karibe i Latino-Amerika.<ref>[https://knipselkrant-curacao.com/ad-slotuitdeling-failliet-cdm/ Slotuitdeling failliet CDM], Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
Damen bouwde in 2015 een reparatiewerf op [[Curaçao]] voor de door Damen gebouwde sleepboten die in de Caribische wateren varen. Op voorstel van de Curaçaose regering nam de Groep op 1 februari 2017 ook de activiteiten over van de [[Curaçaose Dokmaatschappij]] (CDM), die in augustus 2016 gecontroleerd failliet was gegaan.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personeel en materieel ging over naar het nieuwe bedrijf Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). De oude drijvende dokken van de CDM worden in de loop van 2018 vervangen door grotere: dok C wordt 230 bij 45 meter en dok D 108 x 23 meter. Deze omvang is uniek voor het Caribisch gebied en Latijns-Amerika.<ref>Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
*NOTES
Van ds zijde van de afdeling Public Relations" van de CPIM kregen wij het volgende bericht: De N.V. combinatie Plet terij--Noderhorst tezamen mol de Nederlandsche dok- en scheepsbouw maatschappij V.O.F, on do N.V. dok-on werf maatschappij Wilton-Feyenoord hebben in principe overeenstemming bereikt mei do N.V. Curacaosche Petroleum Industrie maatschappij en de N.V. Curacaosche scheepvaart maatschappij-, op grond waarvan hol thans door laatstgenoemde maatschappij geëxploiteerde Beatrix dok met bijbehorend scheepsreparatiebedrtjf als mode do bedrijven dor N.V. combinatie Pletterij-Nederhorsl binnenkort als oen bedrijf zullen worden geëxploiteerd door oen 'o stichten „N.V. Curacaose dok maatschappij". De nieuwe N.V. zal hierdoor beschikken over do grootste en modernste schoepsreparatie-faciliteiten in hot Caraibisch gebied.<ref>N.V. Curacaose Dok Maatschappij. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 29-10-1958, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002</ref>
In 2017, DAMEN Shipyards took over the facilities and invested heavily in infrastructure, as well as the upgrading and training of its workforce.
With two large graving docks and two floating docks, cranes with capacities of up to 75 tons and more than 2,000 meters of repair wharves and fully equipped repair shops, DAMEN Shipyards is one of the largest and best-equipped ship repair facilities in the Caribbean.
Er zijn twee gegraven dokken, namelijk het 30.000 dwt Beatrixdok, gebouwd door de Shell in 1942/1943 en het Antiliadok, groot 130.000 ton, in april 1972 officieel in gebruik gesteld door Gouverneur Leito. Het bedrijf heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de economie van de Nederlandse Antillen, heeft tot 1982 voortdurend uitgebreid zowel in faciliteiten als in mankracht, maar is in 1982 getroffen door de recessie in de scheepvaart. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200. Door de moderne faciliteiten kunnen alle scheepsreparaties worden verricht. Het heeft technisch gezien in de internationale scheepvaartwereld een zeer goede naam. De Curaçaosche Dok Maatschappij beschikt behalve over de twee gegraven dokken ook over diverse reparatiekaden, dok- en kadekranen en modern ingerichte werkplaatsen.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Curacoasche Dok Maatschappij NV], Encyclopedie van Curaçao</ref>
Ter gelegenheid van de ingebruikneming van het grootste commerciële droogdok van het westelijk halfrond zal de post'administratie van de Nederlandse Antillen op 7 april 1972 een bijzondere frankeerzegel in de waarde van 30 cent uitgeven. Het ontwerp van deze zegel werd verzorgd door de heer Oscar Ravelo op Curacao. Op de eerste dag van uitgifte zullen de enveloppen uitsluitend gefrankeerd met deze zegel voorzien worden van een eerste-dag-stempelafdruk.<ref>Speciale zegel voor Curacaos droogdok. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 02-02-1972, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461089:mpeg21:p003</ref>
Overname per 1 februari 2017 door Damen Shipyard Group<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/15195-damen-trots-op-curacaose-werf Damen trots op Curacaose werf], [[Antilliaans Dagblad]] (5 di februari 2017) </ref>
{{Appendix}}
Curaçaosche Dok Maatschappij N.V. is een dok- en scheepsreparatiebedrijf gevestigd in Curacao. Het kwam in december 1958 voort uit de combinatie [[Refineria Isla|Curacaos Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) en [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) en de N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, de Dok- en Werf-Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. en de Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f., waarbij op 1 januari 1959 het dokbedrijf van CSM overgedragen werd aan de N.V. Curaçaosche Dok Mij.
Na 1972 e tabata e empresa di reparashon di barku mas grandi den Karibe. El a logra rekobrá un posishon den top na 2018, despues ku e grupo hulandes multinashonal a tuma over e maneho di CDM na 2017 pfresiendo servisio amplio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
despues ku esaki a pasa pa e grupo hulandes Damen Shipyards na 2017. In 2017, global player Damen Shiprepair & Conversion took over the management of the Curaçao Drydock Company, established in 1959. Under the new name it will continue offering a full range of services in maintenance, repair, refit and conversion of vessels and offshore constructions of all sizes.
Na 2017, e hungadó global Damen Shiprepair & Conversion a tuma over e maneho di Curaçao Drydock Company, establesé na 1959. Den e nòmber nobo e lo sigui ofresé un gama kompleto di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
--------------------
== Tula ==
* nl.wiki vertalen: Vrijheidsstrijder wordt nationale held
Tula werd steeds meer gezien als symbool tegen de slavernij. In 2010 werden hij en andere leiders van de slavenopstand officieel gerehabiliteerd als ‘mannen en vrouwen van eer en goede naam’ en op initiatief van het Fundashon Rehabilitashon Tula werd hij zelfs officieel uitgeroepen tot nationale held van Curaçao.[23] Dit werd nog eens benadrukt in 2013, toen het 150 jaar geleden was dat de slavernij door Nederland werd afgeschaft. Dat jaar werd door de ministerraad namelijk uitgeroepen tot het jaar ter ere van de vrijheidsstrijder Tula.[24] Volgens oud-premier Don Martina kan de nationale held Tula zich nu voegen bij illustere internationale vrijheidsstrijders zoals Nelson Mandela, Martin Luther King en Gandhi.[23] Sinds 2020 is hij opgenomen in het lijstje van vijftig onderwerpen die inkijk geven in de Curaçaose geschiedenis, de zgn. Canon van Curaçao.[25] In Nederland gaat deze erkenning moeizamer. In 2021 werd een motie in de Tweede Kamer om Tula op te nemen in het onderwijs nog afgewezen, maar op 29 oktober 2022 wordt wel een motie aangenomen om meer aandacht geven aan de verhalen van vrijheidsstrijders als Tula en anderen in het onderwijs en tegelijkertijd ook onderzoek naar hen te doen.[26] In de excuses van de Nederlandse regering voor het slavernijverleden wordt Tula door minister-president Mark Rutte met name genoemd.[27]
---------
'''Pedro Pablo Medardo de Marchena''' (☆ 29 di yüni 1899]] na [[Kòrsou]] - †
Kòrsou 29 di yüni 1899 i a muri 15 di mei 1968 na Boneiru, kaminda el a
biba for di aña 1940 te na su morto. Kasi 30 aña el a biba na Boneiru, despues
ku gobièrnu kolonial a pone prezu den kampo di konsentrashon pa motibu di su pensamentu
revolushonario.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/BONERIANO-27-03-2024.pdf Bula Waya], Boneriano (27 di mart 2024)</ref>
Medardo ta yu di un hudiu ku tabata biba na Kòrsou. Su mama tabata un dama koló skur di Kòrsou ku a
kria Medardo. Su tata
a sostené su edukashon kompletamente i tambe a rekonosé su yu, for di kua Medardo a haña e
fam di su tata, Benjamin Abraham de Marchena.
Medardo den e tempu ei tabata negoshante.
==Guera==
Durante di Di Dos Guera Mundial, den mei 1940, Gobièrnu Kolonial a disidí di kue diferente hende sospechoso i ku fam straño prezu.
Aparentemente nan tabata un peliger pa estado. Entre personanan akí tabatin Fred Fischer fotógrafo,
dòkter J. Benesch, tur dos nasé na Alemania i tambe Pader Paul Brenneker ku nan a kere ku el a nase na Berlin i tambe Medardo de Marchena.
Medardo no pa motibu kaminda el a nase, pero si pa su pensamentunan ku nan a kategorisá komo peligroso i antikolonial.
E tabata un di e promé personanan peligroso ku nan a arestá na Kòrsou., sospecha di ta simpatisá ideanan komunista i pro nazi.
Aparentemente tabatin 2 otro Antiano mas den e kampo di konsentrashon na Boneiru, pero mi no a haña konfirmashon di esaki.
Den dékada 20 Medardo de Marchena ta haña problema ku iglesia katóliko i asta tabata na punto di kuminsá un kaso den korte kontra iglesia katóliko. Medardo a publiká diferente artíkulo kontra mishon katóliko, i tambe kontra dominio hulandes. E tabata kier a habri wowo di nos komunidat kontra di dominio hulandes i tambe kontra katolisismo.
Medardo a batisá i kasa katóliko i su yunan tambe el a batisá katóliko.
Durante e lucha akí e ta laga un domi batisá su di 4 yu.
==Publikashon==
Na 1929 Medardo a publiká e buki “Ignorancia o educando un pueblo”, despues el a manda un karta pastoral i tambe artíkulonan ( entre pueblo i gobièrnu) den “De Onpartijdige” (1932– 1934). Ni e gobièrnu kolonial, ni iglesia katóliko por a imaginá ku Medardo lo a alkansá asina tantu hende.
Den e publikashonnan akí e tabatin algun akusashon hopi serio.
Por ehèmpel el a puntra ken tin falta, ku nos no tin nos mes hendenan den posishonnan haltu den
komunidat, posishon ku ta nesesario pa duna nos hendenan mas rèspèt.
Medardo a splika, ku ta: “hòmbernan blanku ku wowo blou ku ta parse hende muhé dor di nan manera di bisti, ku tin tantu Roma komo Hulanda komo nan patria. Ta nan ta kulpabel ku Kòrsou a keda tras, miéntras ku e poblashon di koló pa mas ku kuater generashon kaba ta gosa di abolishon di sklabitut”.
Pedro Pablo Medardo de Marchena ta derá den e santana di Iglesia Protestant na Playa Boneiru.
Revishon aktual di 15:57, 15 aprel 2026
Pending: Tragalus - Salario minimo - Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe - Albert Kikkert - Florin karibense (aanvulling) - Yudansa pa desaroyo - Michelangelo Winklaar - PDVSA (aanvulling) - Antilliaanse Verffabriek - Francio Guadeloupe - Tula (aanvulling) - Medardo de Marchena (aanvulling) - Damen Shiprepair Curacao
r77o078wfxdd3mgkwowr2e2upnkgnh0
190034
190019
2026-05-06T10:57:28Z
Caribiana
8320
/* Sin representashon */
190034
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Lista di partido politiko na Korsou]] - [[Lista Niun Paso Atras]] - [[Lista di calamidad den Caribe Hulandes]] - [[Tragalus]] - [[Salario minimo]] - [[Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe]] - [[Albert Kikkert]] - [[Florin karibense]] (aanvulling) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Michelangelo Winklaar]] - [[PDVSA]] (aanvulling) - [[Antilliaanse Verffabriek]] - [[Francio Guadeloupe]] - [[Tula]] (aanvulling) - [[Medardo de Marchena]] (aanvulling) - [[Damen Shiprepair Curacao]]
---------------
Esaki ta un lista di [[partido polítiko]] na [[Kòrsou]].
== Den parlamento di Kòrsou (2026) ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Asiento
|-
|[[Movementu Futuro Kòrsou]]
|MFK
|2010
|13
|-
|[[Partido Nashonal di Pueblo]]
|PNP
|1948
|4
|-
|[[Partido Alternativa Real]]
|PAR
|1993
|2
|-
|[[Partido MAN]]
|MAN
|1971
|1
|-
|[[Partido Inovashon Nashonal]]
|PIN
|2017
|1
|}
== Sin representashon ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Remarke
|-
|[[Partido Demokrat]]
|DP
|1944
|
|-
|[[Frente Obrero|Frente Obrero i Liberashon 30 di mei]]
|FOL
|1969
| último partisipashon elektoral 2017
|-
|[[C-93]]
|PLKP
|1993
| disolbí na 2006.
|-
|[[Partido Laboral Krusada Popular]]
|PLKP
|1997
|
|-
|[[Forsa Kòrsou]]
|FK
|2004
|
|-
|[[Pueblo Soberano]]
|PS
|2005
|
|-
|[[Lista Niun Paso Atras]]
|LNPA
|2007
|
|-
|[[Partido pa Adelanto I Inovashon Soshal]]
|PAIS
|2010
|
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|PAN
|2010
|
|-
|[[Movementu Kousa Promé]]
|MKP
|2015
|
|-
|[[Un Kòrsou Hustu]]
|UKH
|2015
|
|-
|[[Kòrsou di Nos Tur]]
|KdNT
|2016
| último partisipashon elektoral 2021
|-
|[[Movementu Progresivo]]
|MP
|2016
|
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|
|2017?
|
|-
|[[Un Kambio pa Kòrsou]]
|UKPK
|2020
|
|-
|[[Kòrsou un Munisipio Ulandes Nobo]]
|KUMUN
|2020
|
|-
|[[Kòrsou Vishonario]]
|VISHON
|2020
|
|-
|[[Kòrsou Esun Miho]]
|KEM
|2019
|
|-
|[[Trabou pa Kòrsou]]
|TPK
|2020
|
|-
|[[Mihó Kòrsou]]
|
|
|
|-
|[[Partido pa Pensionado]]
|
|
|
|-
|[[Un Era Nobo pa Kòrsou]]
|
|
|
|-
|[[Civil Rights Movement Curaçao]]
|
|
|
|-
|Maneho Asertá, Visibel I Sigur
|
|
|
|-
|[[Union i Progreso]]
|
|
|
|-
|Un Kòrsou Nobo
|
|
|
|-
|Partido Bienestar Kòrsou
|
|
|
|-
|Klaridat Akshon Sosial
|
|
|
|-
|Awor ta Basta
|
|
|
|-
|Movementu un Pueblo pa Progreso
|
|
|
|-
| align="left" |Movementu PUSH Kòrsou
| align="left" |
|
|
|-
| align="left" |Liberashon Klàsiko Komunidat di Kòrsou
| align="left" |
|
|
|}
[[:Kategoria:Polítika na Kòrsou]]
[[:Kategoria:Partido politiko]]
------------------
== Mira tambe ==
* [[Lista di institushon di enseñansa superior den Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
{{References}}
;Link eksterno
* {{en}} [http://www.usm.sx/ University of St. Martin]
}}
----------------
Esaki ta un '''lista di calamidad den Caribe Hulandes''', cu ta inclui sucesonan den of liga na teritorio di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]], [[Kòrsou|Corsou]], [[Sint Maarten]], [[Saba]] of [[Sint Eustatius]]. E lista aki ta encera solamente acontecimentonan cu a resulta den cinco of mas morto (no pariente di otro), y otro acontecimentonan cu tabatin un area di impacto hopi grandi.
== Prome cu siglo 19 ==
* 1652
**[[16 di sèptèmber|16 di september]] – Despues di un horcan tropikal, tres barco y nan tripulacion ta disparce cerca di e islanan di [[Islariba]].
*1750
**[[7 di ougùstùs|7 di augustus]] – Riba Corsou ta brota un lantamento di catibo na plantashi [[West Indische Compagnie|WIC]] [[Hato (Kòrsou)|Hato]]. Sesenta hende ta wordo mata, di cua un ta Europeo.
*1772
**[[1 di sèptèmber|1 di september]] – Un horcan fuerte ta destrui 400 cas na Sint Eustatius y 180 cas na Saba. Riba Sint Maarten, casi no tin cas mas para.[1]
*1778
**[[15 di sèptèmber|15 di september]] – Un explosion ta sucede durante trabounan abordo di e barco di liña Hulandes Alphen den haf di [[Willemstad]]. Esaki ta resulta den 205 morto.<ref>[http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis]. [https://web.archive.org/web/20230721005235/http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ Gearchiveerd] op 21 juli 2023.</ref>
*1780
**[[15 di òktober|15 di october]] – E Horcan Grandi di 1780 ta pasa riba caribe, probablemente e orkan atlántiko di mas mortal di tur tempu. Kalkulashonnan ta pone e kantidat di morto na mas o ménos 22.000, di kua mas o ménos 4.000 tabata na St. Eustatius. E flota Hulandes ta keda severamente afecta pa esaki.
*1783
**[[4 di febrüari|4 di februari]] – E barco Franses ''Duc de Bourgogne'' ta sink banda di Corsou. Ochenta miembro di tripulacion ta hoga.
*1795
**[[17 di ougùstùs|17 di augustus]] – E [[Rebelion Grandi]] di catibo na Kòrsou den 1795. Desenas di katibu di plantashon na Kòrsou ta nenga di bai traha. Katibunan di otro plantashonnan ta djòin e rebelion. Despues di éksito inisial, e lantamentu ta wòrdu suprimí dia 31 di ougùstùs. Tin 31 morto.
== Siglo 19 ==
*1819
**[[21 di sèptèmber|21 di september]] – Un horcan fuerte ta asotá e [[Sint Maarten (isla)|isla di Sint Maarten]]. Riba e parti Hulandes di e isla, 81 hende ta perde nan bida y 348 edifisio ta wordo destrui.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18200407-1010&vw=org&lm=west%2Cindie%2Cramp%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
*1823
**[8 di yüli|8 di juli]] – E brig Enterprise ta sink na altura di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[4]
*1825
**[[1 di mart|1 di maart]] – Salida di e barku hulandes Zeemeeuw for di Willemstad. Nunka mas no ta tende nada di e barku ku por lo ménos dieskuater hende abordo. Zeemeeuw posiblemente a wòrdu ataká pa e brig di korsario Colombiano Aquila, su karga a wòrdu kita for di dje, e barku a wòrdu sendé na kandela, i e tripulashon enkadená abordo di e korsario.[5]
*1846
**[[13 di sèptèmber|13 di september]] – E golet Amelia ta kore bai na tera na altura di Klein Curaçao. Riba peticion di M. de Jongh na Gobernador R.H. Esser ta despacha e goleta De Vos. M. De Jongh ta abordo di De Vos, su yerno Antoine Bruon Langlois riba e Amelia. Den direkshon di anochi, De Vos ta yega Klein Curaçao. Despues di dos dia sin come of bebe, e pasaheronan ta wordo recarga y hiba abordo. Un intento ta wòrdu hasi pa salba e Amelia, pero esaki no ta eksitoso debí na e laman brutu.[6]
*1848
**[[3 di mart|3 di maart]] – E korveta franses La Boussole ta sink serka di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[7]
*1877
**[[23 di sèptèmber|23 di september]] – Durante un tormenta severo riba Aruba, Kòrsou, i Boneiru, 69 hende ta pèrdè nan bida, mayoria riba laman.[8][9]
*1886
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – E barco di bela Aleman Nero ta sink na costa nort di Aruba.
*1892
**[[7 di òktober|7 di october]] – Cerca di Boneiro, e barku komersial ''Anita'' ta sink; barco y henter tripulacion no ta sobrebibi e suceso.
*1899
**[[12 di ougùstùs|12 di augustus]] – Cincuenta cas ta wordo destrui durante un horcan riba Sint-Eustatius.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18990815-3007&vw=org&lm=orkan%2Cwest%2Cindie%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
== Siglo 20 ==
===1901-1950===
*1910
**[[7 di yüli|7 di juli]] – E barku hulandes Gouverneur van Heerdt ta sink na kosta di Kòrsou. Nuebe persona ta muri, entre otro Arend Evert van den Brandhof, Gobernador di Boneiru.[11]
*1928
**7 di aprel – E tankero Chepita ta eksplotá den un waf den Schottegat banda di Otrobanda. Shete hende ta wòrdu matá.[12]
*1930
**6 di sèptèmber – Eksploshon den un instalashon di zeta serka di Willemstad. 12 morto i 20 heridá.[13]
*1933
**8 di yüli – E barku hulandes Julio Maria ta sink serka di Kòrsou. Sinku persona ta wòrdu matá.[14]
*1939
**12 di mei – Den un aksidente di tráfiko pisá riba Kòrsou, dos trùk ta dal den otro na altura di Sint Willibrordus. Sinku persona ta wòrdu matá.[15]
*1942
**16 di febrüari – E barku di vapor britániko Oranjestad ta sink serka di Aruba. Dies sinku hende ta hoga, nuebe ta wòrdu reskatá.[16]
**20 di april – Un welga entre obreronan Chines riba Curaçao ta wordo suprimi violentamente. Diesdos hende ta wòrdu matá.
**26 di aprel – E barku merikano di bòksit Alcoa Partner ta wòrdu torpedeá pa e supmarino aleman U 66 i ta sink na kosta di Boneiru. Dies hende ta wòrdu matá.
di novèmber – E barku di guera merikano USS Erie ta wòrdu asotá pa un torpedo di un supmarino aleman, U 163, na kosta serka di Piscadera. Shete miembro di tripulacion ta muri y otro once ta resulta herida debi na e explosion y candela. 1943
**27 di yüli – E SS Rosalia, na kaminda di Lagunillas pa Curaçao, ta wòrdu torpedeá dos biaha pa e supmarino aleman U 615 na Bullen Bay, 10 miya sùit di Willemstad. 23 hende ta muri.
*1944
**[[18 di sèptèmber|18 di september]] – E tankero Belga ''Ampetco'' ta sink entre costa di Aruba y Venezuela. Solamente diescinco di e 48 persona abordo ta sobrebibí e desaster aki.[17]
*1947
**15 di desèmber – E tankero argentino Los Posos i e tankero venezolano Tucu Pita ta dal den otro banda di Bahia di Caracas. 16 morto i 10 mas dos dia despues
1960-2000
*1960
**1 di sèptèmber – Orkan Donna riba Sint Maarten. Shete hende ta muri.
*1967
**6 di novèmber – Brùg Reina Juliana na Willemstad (Curaçao) ta basha abou. Dieseis hende ta wòrdu matá. E kousa di e derumbe nunka no a wòrdu determiná.
*1969
**[[30 di mei (fecha)|30 di mei]] [[1969]] - [[Trinta di mei]], e sentro di siudat di Willemstad ta wòrdu destruí despues di un lantamentu bou di trahadónan di Shell ku ta sali for di man. Hopi edifisio bieu riba Brion Square ta bai na kandela.
*1972
**[[21 di desèmber|21 di december]] – Un Air Guadeloupe De Havilland ta kai banda di Sint Maarten. Tur diestres okupante ta wòrdu matá.<ref>[https://web.archive.org/web/20110102165957/http://planecrashinfo.com/1972/1972.htm www.planecrashinfo.com]</ref>
*1977
**[[24 di desèmber|24 di december]] – Valley Air Service Piper PA-31-350 Navajo ta kai banda di Willemstad. Tur dies okupante ta muri.
*1995
**[[3 di sèptèmber|3 di september]] – Orkan Luis riba Sint Maarten. Nuebe hende ta muri. Luis a trese 170 mm di áwaseru aki i a destruí 60% di tur cas, resultando den daño di $1.8 bion.
*1999
**[[18 di novèmber|18 di november]] – [[Orkan Lenny|Horcan Lenny]] ta yega Sint Maarten. E orkan ta permanesé riba e isla pa dos dia i ta kousa destrukshon generalisá. 366 mm di áwaseru ta kai. Nuebe hende ta muri, tres riba e isla i seis na kosta.[20]
== Siglo 21 ==
===2001-presente===
*2007
**20 di sèptèmber – Sinku persona ta muri den un eksploshon i kandela riba e barku di salbashon Seamec II den waf seku CDM na Willemstad.[21]
*2012
**[[15 di desèmber|15 di december]] – Kalamidat di vürwèrk riba Kòrsou. Daño ekstenso i kuater[22] morto.
*2017
**[[6 di sèptèmber – Sint Maarten ta wòrdu asotá pa orkan Irma. E ta un orkan di kategoria 5 i ta kousa daño severo riba e isla, resultando den múltiple morto i heridonan.<ref>[https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Sint Maarten zwaar getroffen: zeker acht doden op Franse eilanden], NOS Nieuws, 7 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230323112546/https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Gearchiveerd] op 23 maart 2023.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170912102521/https://www.trouw.nl/home/legaal-of-illegaal-noodhulp-is-voor-iedereen-op-sint-maarten~a21f984c/ Legaal of illegaal, noodhulp is voor iedereen op Sint Maarten], Trouw; 9 september, pagina 5</ref><ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 De orkaan die alles overtrof], www.nrc.nl; 9 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230528195652/https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 Gearchiveerd] op 28 mei 2023.</ref>
== Sucesonan pafó cu gran impacto riba Caribe Hulandes ==
*1970
**[[2 di mei]] – ALM Vuelo 980 for di New York pa Sint Maarten ta hasi un aterisahe forsá riba awa serka di Saint Croix. Di e 63 personanan abordo, 23 ta muri i 37 ta heridá.[26]
*1973
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – Un aksidente di avion banda di Bogota na Colombia ta resultá den 43 morto, inkluyendo dies antiano.[27]
*1992
**[[4 di òktober|4 di october]] – Calamidat na Bijlmer, [[Amsterdam]], 43 morto y 26 herido. Di e 43 morto, diestres a nace na Antias Hulandes.
*1996
**[[13 di mart|13 di maart]] – Un [[Avia Air]] Aruba Cessna 402 ta accidenta na altura di [[Punto Fijo]] na [[Venezuela]]. Ocho persona ta perde na bida.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|titel=Crash Arubaans vliegtuig: 8 doden|bezochtdatum=2022-01-17|datum=1996-03-14|werk=[[NRC Handelsblad]]|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20220118182755/https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|archiefdatum=2022-01-18}}</ref>
--------------
{{Variante|c}}
{{infobox edificio| variante = c
| infobox_tipo = Marshe
| nomber = Marshe Nobo
| imagen =
| descripcion =
| multi_imagen = {{multiple image
| total_width = {{Infobox/afbeeldingbreedte}}
| direction =
| perrow = 2
|border = infobox
|image1 =
|caption1 =
|image2 =
|caption2 =
}}
| localisa_na = [[Willemstad]]
| luga = {{CUW}}
| adres = Plasa Wilson Papa Godett 1
| fecha_funda =
| estilo =
| architect =
| encarga =
| status =
| funcion_original =
| funcion_actual =
| propietario = Fundashon Marshe?
| fecha_construccion = 1971?
| inaugura =
| cera =
| renova = 2024-2026
| restaura =
| website = https://www.fundashonmarshe.com/home
}}
'''Marshe Nobo''' (tambe konosí komo '''Plasa Rondó''' òf den bok'i pueblo komo '''Plasa Nobo''') ta un merkado habrí situá na Punda, den sentro históriko di Willemstad, Curaçao. E ta sirbi komo un sentro importante pa empresario chikito i komersio lokal.
E merkado ta situá na banda nort di [[Waaigat]], i ta konektá ku bario [[Scharloo]] via un brug di peaton, e Prinses Amaliabrug, ku a remplasá e anterior Van den Brandenburgbrug na 2016.[1]
== Deskripshon ==
Marshe Nobo ta un merkado popular unda por haña un gran variedat di produkto i servisionan. Den e piso abou, bendedónan ta ofresé kuminda lokal, inkluyendo platonan krioyo ku por wòrdu konsumí riba sitio. Den e piso ariba, tin stèntnan ku paña, kosmétika, artesania i souvenirs.[2]
E merkado ta forma parti di un ret di merkadonan manehá pa Fundashon Marshe, ku tambe ta responsabel pa Plasa Bieu i e merkado flotante na Sha Caprileskade.[3]
== Historia ==
Marshe Nobo a wòrdu establesé na 1975 komo parti di un inisiativa pa stimulá ekonomia lokal. E edifisio a wòrdu finansiá dor di Fondo Oropeo pa Desaroyo i entregá na gobièrnu di Kòrsou.
E merkado a krea espasio pa aproksimadamente 300 empresario chikitu, ofresiendo oportunidatnan pa negoshi ku tarifanan di hür pagabel. Esaki a kontribuí na un gran variedat di produkto, manera remedi natural, matanan, kuminda kayente, paña i artesania.[4]
Na 1997, Fundashon Marshe a wòrdu establesé bou di Ministerio di Desaroyo Ekonómiko pa manehá e merkadonan públiko di e isla, inkluyendo Marshe Nobo.[5]
== Edifisio ==
E edifisio di Marshe Nobo ta un struktura ikóniko ku forma rondó, kubrí ku un dak grandi sostené pa 32 kolumna. E diseño habrí ta fasilitá ventilashon natural i interakshon entre bendedó i bishitantenan.
Entre 2024 i 2026, e merkado a pasa pa un renobashon ekstenso pa mehora seguridat, higiena i infrastruktura, inkluyendo dak, sistema di riool i instalashonnan eléktriko. Durante e periodo aki, bendedónan a muda temporalmente pa otro lokashonnan den Willemstad. E merkado a bolbe habri na mei 2026, ku plan pa reaktivá e área komo un sentro vibrante den e siudat.[6]
== Nifikashon ==
Marshe Nobo ta un lugá importante pa bida sosial i ekonómiko di Willemstad. E ta ofresé oportunidadnan pa empresario chikitu i ta sirbi komo un punto di enkuentro pa residente i turista. Ademas, e merkado ta kontribuí na preservashon di kultura lokal dor di benta di kuminda tradishonal i produkto artesanal.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Kòrsou]]
----------------
'''Marshe Nobo''' òf '''Plasa Rondó''', den bok'i pueblo '''Plasa Nobo''', ta un marshe habrí na [[Punda]], den sentro di [[Willemstad]], [[Kòrsou]]. E ta sirbi komo un lugá pa benta dor di empresario chikito.
E sala di merkado di Marshe Nobo ta situá na e parti nort di Waaigat i riba ... kaminda. Un brug di peaton, Prinses Amaliaburg (ku na 2016 a remplasa e antiguo Van den Brandenburgbrug), ta konektá e parti ei di Punda ku Scharloo.<ref>{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/14733-ophaalbrug-officieel-geopend|taal=nl|titel= Ophaalburg officieel geopend|werk= [[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-11-10|bezochtdatum=2026-04-24}}</ref> [[File:Curaçao - Willemstad - 49411091773.jpg|thumb|220px|Prinses Amaliabrug?]]
Cuminda ta wordo bendi eynan, inkluso platonan crioyo cu bishante i turista por wordo consumi eynan mes na un mesa.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/19172-plasa-bieu-in-volle-glorie-hersteld Plasa Bieu in volle glorie hersteld]</ref> Tambe ta bende souvenirs.
Na aña 1975 Fondo Europeo pa Desaroyo a regala e edificio di dos piso aki na gobierno di Curaçao pa yuda stimula economia. E edifisio aki ta akomodá alrededor di 300 espasio di merkado pa empresarionan por manehá nan negoshi na /ofresiendo tarifanan di hür pagabel. Esaki a kondusí na un variedat grandi di produktonan pagabel riba merkado, manera remedi natural, matanan orgániko, platonan kayente, paña, kosmetika, artesania, i vários kuriosidat.
E ta wòrdu maneha pa Fundashon Marshe, huntu ku Plasa Bieu i merkado flotante na Sha Caprileskade.<ref>https://www.fundashonmarshe.com/our-gems</ref>
Fundashon Marshe a wordu establesé na 1997 bou di e Ministerio di Desaroyo Ekonómiko, Fundashon Marshe ta manehá e merkadonan ikoniko di Kòrsou, inkluyendo Plasa Bieu, Marshe Rondo, Plasa di Arte, i e merkadonan na aire liber na Sha Caprileskade, Otrabanda, i Punda.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/home-new About Fundashon Marshe] </ref>
== Edifisio ==
Marshe Nobo komo un obra di arte. E mercado rondo aki, cu su dak unico den forma di fan, normalmente ta aloha negoshinan local. E merkado ta den renobashonnan aktualmente, pues a move e bendedónan pafó i rònt di e merkado. Esaki ta krea un impreshon hopi desordená, i spesialmente pober. Bunita potrèt. Fotógrafo deskonosí.
E ta un edifisio ikoniko ku tin un forma rondo ku un dak plegabel sostené pa 32 kolumna.
Despues di un renobashon ekstenso den 2025, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko, e edifisio a bolbe habri na mei 2026. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1">{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/32261-marshe-nobo-in-mei-gereed|titel= Marshe Nobo in mei gereed|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-01-09|bezochtdatum=2025-04-24}}</ref>
Marshe Nobo a wòrdu renobá completamente na 2025/2026, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1"/>
In 1975, the European Development Fund gifted this two-floor building to the government of Curaçao to help stimulate the economy. This building accommodates around 300 market spaces for entrepreneurs to run their businesses at /offering affordable rental fees. This has led to a wide variety of affordable products to the market, such as natural medicine, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/our-gems Marshe Nobo (Plasa Rondó)], fundashonmarshe.com</ref>
Address: Plasa Wilson Papa Godett 1
Marshe Nobo, also known as Plasa Nobo, is a circular-shaped market located in Willemstad, Curacao. Established in 1975, it has long served as a vibrant hub for local entrepreneurs, offering a diverse array of products and services. The market features two floors filled with stalls selling natural medicines, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities. In August 2024, the market began renovations aimed at modernizing the facility and enhancing safety and hygiene standards. During this period, vendors temporarily relocated to various locations, including Sha Capriles Kade, Plenchi Wilson Papa Godett, and others. The renovation is expected to take about a year, with plans to revitalize the city center and attract visitors throughout the day and evening.<ref>https://mindtrip.ai/attraction/willemstad-curacao/marshe-nobo/at-UE8mu3NA</ref>
Marshé Nobo is a vibrant and bustling market that offers a wide range of products and souvenirs. As you explore the market, you’ll find colorful stalls filled with local crafts, artwork, jewelry, and clothing. It’s a great place to find unique souvenirs to take home as a reminder of your trip to Curaçao. The market is divided into two floors, with different sections dedicated to specific types of products. The ground floor is known for its local food stalls, where you can sample traditional cuisine and tropical fruits. Don’t miss the chance to try some delicious local snacks like pastechi (savory pastries) and batidos (fruit smoothies). Upstairs, you’ll find more stalls selling clothing, accessories, and handicrafts. Local artists and artisans showcase their work, including hand-painted ceramics, woven baskets, and hand-carved wooden items. You can also find traditional Caribbean spices, hot sauces, and herbal remedies.
The market is conveniently located in Punda, the historical center of Willemstad. After exploring the market, take some time to wander through the colorful streets of Punda and admire the UNESCO World Heritage-listed architecture. You’ll find charming cafes, shops, and museums along the way. If you’re visiting Curaçao, a trip to Marshé Nobo is a must-do. Whether you’re looking for souvenirs, trying local delicacies, or simply immersing yourself in the vibrant atmosphere, this market offers a unique experience that shouldn’t be missed.<ref>[https://curacaovisitors.com/events-sights/markets/ Ma rshe Nobo]</ref>
{{Appendix}}
--------------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Charles Augustus Henry Barge
| imagen = Ch.A.H. Barge.jpg
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = 1890
| periodo fin = 1901
| monarkia = [[Emma van Waldeck-Pyrmont|Emma]] (1890-1898)<br>[[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Nicolaas van den Brandhof]]
| sucesor = [[Jan Olphert de Jong van Beek en Donk]]
|fecha nacemento= [[2 di novèmber]] [[1844]]
|luga nacemento = {{NLD}}
|fecha fayecimento= [[25 di sèptèmber]] [[1919]]
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui =
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = abogado, hues, polítiko, gobernante
|partido =
}}
'''Charles Augustus[1] Henry (Harry) Barge''' (☆ [[2 di novèmber]] [1844]] na [[Amsterdam]] - † [[25 di sèptèmber]] [[1919]] na Voorburg) tabata un abogado, hues, gobernador i polítiko hulandes di e movementu katóliko romano (e RKSP no a wòrdu fundá ainda).
== Biografia ==
Harry Barge tabata bini di un famia komersiante di [[Amsterdam]] ku tabata basta enbolbí den polítika hulandes. Frederic Joseph Maria Anton Reekers (un representante pa kuarenta aña) tabata su kuña, Ton Barge tabata su primu, i su ruman hòmber tabata kasá ku e ruman muhé di Bernardus Marie Bahlmann, tur di kendenan tambe tabata representantenan katóliko. Harry su tata tabata un fabrikante na Manchester, doño di un firma di komersio na Amsterdam, i doño di barku. Despues di a kompletá su enseñansa sekundario na Sint Willibrordus College, Barge a sigui studia na Athenaeum Illustre na Amsterdam, pero despues a transferí pa Universidat di Leuven pa su estudionan di doktorado den Derecho, i a optené su doktorado den derecho romano i kontemporáneo na [[Universidat di Leiden]] na 1872.
=== Karera ===
Despues di gradua, Barge a bira abogado na [[Nijmegen]], siudat unda e tabata residensiá.
Na 1875, Barge a wòrdu eligi pa e konseho munisipal di Nijmegen, kaminda el a keda miembro te na 1880. Na 1877 i 1879, el a wòrdu eligi komo miembro di [[Tweede Kamer]] di Hulanda. Einan, e tabata bosero prinsipalmente pa enseñansa, i de bes en kuando tokante envio.
Multitut na e kas di pueblo di Willemstad despues di e traspaso di poder pa Gobernador Barge
Na 1880, el a sali pa [[Kòrsou]] pa bira miembro y presidente di [[Corte Comun di Husticia di Aruba, Corsou y Sint Maarten y di Boneiro, Sint Eustatius y Saba|Korte di Hustisia di Kolonia Kòrsou]].
Na 1890, el a keda nombrá Gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan]], un funshon ku el a okupá te ku 1901.
Despues el a regresá Hulanda kontinental i a postulá pa eleccion pa e Camara di Representantenan den e circumstancia di Rotterdam III. Sinembargo, despues di un elekshon di dos buèlta, el a wòrdu derotá pa Joor Bastiaan Verheij (LU). Na 1909, el a wòrdu eligi komo miembro di e Senado di e Estadonan General, representando e provinsia di Overijssel. El a hiba palabra den Camara solamente un biaha durante su miembrecia di cuater aña, durante e debate riba e presupuesto pa Antillas Hulandes. E tabata presidente di e Komishon pa Petishonnan pero tabata ousente frekuentemente pa motibu di interesnan privá den eksterior. Pa e motibu aki, el a renunsiá for di e Kámara na e promé seshon di e aña parlamentario 1913-1914[2]. Di 1913 pa 1916, e tabata miembro ainda di e Estadonan Provinsial di Overijssel.
{{multiple image
| total_width = 350
| direction = horizontal
| align = right
| border = infobox
| image1 = Bargestraat 3, propped up front facade.png
| image2 = Bargestraat 3, ruins.png
| footer = Edifisio monumental Bargestraat 3/3A
| footer_align = center
}}
== Honor ==
Barge a risibi varios rekonosementu i kondekorashon, inkluso un kaya den [[Scharloo]], e zona históriko di [[Willemstad]], ta hiba su nòmber: ''Bargestraat''.
* {{NLD}} - Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]].
* {{VEN}} - Ofisial den e Orden di Simon Bolivar
* {{ITA}} - Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
Na 1894, Barge a keda nombrá Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]]. Tambe el a wòrdu nombrá Gran Ofisial den e Orden di Simon Bolivar i Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
---------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Carmita Henriquez
| nomber completo = Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez
| fecha nacemento = [[6 di desèmber]] [[1922]]
| luga nacemento = [[Willemstad]]
| fecha fayecimento = [[31 di desèmber]] [[2003]]
| luga fayecimento =
| ofishi = kosedó i trahadó di popchi
| casa = Plinio Miguel Henriquez
| yui = [[Jeanne Henriquez]]
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez''' (☆ [[6 di desèmber]] [[1922]] na [[Willemstad]] – ibid., [[31 di desèmber]] [[2003]] na Korsou) tabata un kosedó i trahadó di popchi i un figura importante den e desaroyo di arte folklóriko na Kòrsou.
==Biografia ==
Carmita Henriquez tabata un yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina.<ref>{{Citeer web|url=https://gw.geneanet.org/elixer?n=hernandez&oc=&p=carmita+nicolasia|titel=Carmita Nicolasia Hernandez|website=geneanet.org|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref> Huérfano na edat di diesdos aña, el a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di un edat yòn, Carmita a yud’é den studio i na kas. Su promé bisti trahá su mes tabata pa entiero di su tata.
Na 1942 ela kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916-1982), un analista di laboratorio na e refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé, di kua [[Jeanne Henriquez]], historiadó i aktivista, tabata esun di mas grandi.<ref name="Holou"/>
Na edat di 46 aña, el a sinti e nesesidat pa konservá i honra e historia i tradishonnan den vestuario di Kòrsou. El’a kuminsá aktua esenanan di bida diario usando popchi. Su popchinan tabata representá e kultura Afro-Kurasoleño ku paña histórikamente korekto. Dia 13 di mart 1972, ela presentá dos popchi na Gobernador Ben Leito komo un regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.<ref name="Holou">{{citeer boek|auteur=Holou, Roland A. Y.|taal=en|titel=The Most Influential Contemporary African Diaspora Leaders|url=https://books.google.com/books?id=uTYyDAAAQBAJ&pg=PT153|datum=2016|uitgever=AuthorHouse|plaats=Bloomington, Indiana|hoofdstuk=21. Jeanne D. Henriquez: Diaspora in Curaçao (Caribbean/South America)|isbn=978-1-5246-0558-2|pages=153–159}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|titel=VROUWENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024|archiefdatum=2024-04-29|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240429191627/https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|dodeurl=ja}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/collectie-online/detail/f0bcb413-e206-5fa3-ad7e-387fd810bd23|titel=MANNENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref>
Na 1988, Carmita Henriquez, hunto cu Lucia Schnog, a ricibi e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a disidí ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan mes ramo – folklore i baile.<ref>{{citeer web|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2024-04-30}}</ref><ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011 Cola Debrot Prijs 1988], 21 mei 1988</ref>
{{Appendix}}
(☆ 6 di desèmber 1922, Willemstad – † 31 di desèmber 2003, Kòrsou)
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou. Ela ta konsiderá un figura importante den e desaroyo i preservashon di arte folklóriko di e isla.
Bida
Carmita Henriquez tabata yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Na edat di diesdos aña ela a keda huérfano i a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di edat yòn, Henriquez a yuda den e studio di kose i na kas. Su promé bisti ku ela mes a traha tabata pa entiero di su tata.
Na 1942, ela a kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916–1982), un analista di laboratorio na refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé. Entre nan yunan ta Jeanne Henriquez, historiadó i aktivista.
Obra i kontribushon kultural
Na edat di 46 aña, Henriquez a kuminsá traha konsientemente riba preservashon di historia i tradishonnan di Kòrsou por medio di vestuario folklóriko. Ela a krea popchi ku ta representá esenanan di bida diario, bisti ku paña histórikamente korekto i reflehá kultura Afro-Kurasoleño.
Dia 13 di mart 1972, ela a presentá dos di su popchi na Gobernador Ben Leito komo regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.
Na 1988, Henriquez, hunto ku Lucia Schnog, a risibí Premio Cola Debrot. E hurado a rekonosé kontribushonnan di kada un den nan mes ramo: folklore i baile.
--------------
Na 1988 resipiente di e [[Premio Cola Debrot]] pa su diseñonan folklóriko di e kultura afro-kurasoleño.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2022-07-22}}</ref>
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez (Willemstad, 6 di desèmber 1922 – Willemstad, 31 di desèmber 2003) tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou, konosí pa su diseñonan folklóriko ku reflehá e kultura afro-kurasoleño. Den 1988, e a risibí e Premio Cola Debrot, e mas haltu rekonosementu kultural na Kòrsou, pa su kontribushon den e tereno di folklor.
Bida i obra
Carmita Henriquez a nase den Willemstad komo yiu di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Despues di perde su mayornan na un edat tempran, e a wordu kria pa su tanta, ku tabatin un skol di kosé. Aki e a siña kosé i traha den taller for di su hóbennan. Su promé vestido propio tabata pa e entiero di su tata.
Henriquez a dediká su bida na arte di kosé i trahá popchi folklóriko ku ta reflehá e herensia afro-kurasoleño. Su obranan tabata inspirá pa e vestimentunan tradicional i e bida di pueblo, i a yuda na preservashon di e identidad kultural di Kòrsou.
Premio Cola Debrot
Den 1988, Carmita Henriquez a risibí e Premio Cola Debrot den e kategoria di folklor, baile i teatro, un rekonosementu pa su diseñonan folklóriko ku a kontribuí na e kultura afro-kurasoleño.
Bida personal
Carmita Henriquez tabata kasá ku Plinio Miguel Henriquez, un analista di laboratorio na refineria Isla. Nan a tin tres yiu muhé, inkluyendo Jeanne Henriquez, un edukadó i aktivista kultural.
Legado
E trabou di Carmita Henriquez ta keda komo un kontribushon balioso na preservashon i promoshon di e kultura afro-kurasoleño. Su diseñonan folklóriko i popchi ta un testimonio di su dedicashon na e arte i e identidad di su pueblo.
Referensianan:
Carmita Henriquez - Wikipedia
Jeanne Henriquez - Wikipedia, e ensiklopedia liber
Premio COLA DEBROT - qracao.com
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Afrohulandes''' òf hendenan hulandes pretu, ta hendenan hulandes di desendensia Afrikano Sub-Sahariano kompleto òf parsial. E mayoria di hendenan Afro-Hulandes na Hulanda ta Afro-Karibense i ta originá for di e anterior i aktual teritorionan Ultramar di Sürnam i e eks Antia Hulandes; awor Curaçao, Aruba, Bonaire, Sint Maarten, Sint Eustatius, y Saba.
Tambe tin un poblashon migrante signifikante for di Cabo Verde, Ghana, Nigeria, Somalia, Angola, Eritrea, i otro komunidatnan afrikano di imigrantenan mas resien.
== Mira tambe ==
* [[Afrokaribense]]
* [[Afrokurasoleño]]
* [[Afroamerikano]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid = |titulo= }}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Hulanda]]
-----------------
'''Francio E. Guadeloupe''' (Aruba, 1971) is een Arubaans-Nederlandse sociaal en cultureel antropoloog en ontwikkelingssocioloog. Zijn onderzoek richt zich op nationale identiteit, culturele diversiteit, religie, koloniale machtsverhoudingen en klimaatvraagstukken in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Hij is verbonden aan het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) en de Universiteit van Amsterdam (UvA).
== Leven en werk ==
Guadeloupe werd geboren en groeide op op Aruba. In 1986 nam hij als zanger (“Surprise Kid”) deel aan een jeugdcarnavals- en calypsowedstrijd, waar hij de tweede plaats behaalde. Een jaar later nam hij opnieuw deel aan het calypsofestival voor volwassenen.
Op achttienjarige leeftijd verhuisde hij naar Nederland. Daar werkte hij als opbouwwerker en studeerde hij culturele antropologie en ontwikkelingsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen. In 1999 behaalde hij een masterdiploma in ontwikkelingssociologie. Zijn scriptieonderzoek richtte zich op Afro-Braziliaanse religies, waaronder candomblé en umbanda, in Rio de Janeiro en Salvador da Bahia (Brazilië). Naar aanleiding van dit onderzoek publiceerde hij twee boeken over Afro-Braziliaanse cultuur en religie.
In 2006 promoveerde Guadeloupe in de sociale en culturele antropologie aan de Universiteit van Amsterdam. In zijn academische loopbaan was hij verbonden aan verschillende Nederlandse universiteiten.
===Academische loopbaan===
Guadeloupe was onder meer werkzaam als senior onderzoeker bij het KITLV. Hij diende gedurende vier jaar als president van de University of St. Martin (USM) op het bi-nationale eiland Sint Maarten/Saint Martin. Na de verwoestingen van orkaan Irma in 2017 werd de universiteit tijdelijk gesloten.
Zijn onderzoek richt zich op de manier waarop populaire opvattingen over nationale verbondenheid, culturele diversiteit, religieuze identiteit en mediavorming worden beïnvloed door koloniale erfenissen en mondiale economische processen. Hij publiceerde over sociale en culturele processen op onder meer Sint Maarten, Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazilië en Nederland.
In 2009 verscheen zijn monografie Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean bij University of California Press.
===Leerstoel Koninkrijksrelaties===
In 2024 werd Guadeloupe benoemd tot hoogleraar Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties, een leerstoel ingesteld door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). De leerstoel is ondergebracht bij het KITLV en de Universiteit van Amsterdam.
Zijn benoeming maakt deel uit van de instelling van twee nieuwe leerstoelen gericht op het Koninkrijk der Nederlanden, waarvan de andere leerstoel betrekking heeft op politicologie en bestuurskunde aan de Universiteit Leiden.
In 2026 aanvaardde hij het ambt met een inaugurele rede over Koninkrijksrelaties.
Onderzoek en thematiek
Guadeloupe onderzoekt onder meer:
processen van nationale en culturele identiteitsvorming
religieuze praktijken en popular culture in postkoloniale samenlevingen
koloniale racialisering en sociale ongelijkheid
klimaatverandering en maatschappelijke adaptatie in het Caribisch gebied
Hij is tevens betrokken bij onderzoeksprojecten naar duurzame en inclusieve oplossingen voor sociale adaptatie aan klimaatuitdagingen in het (Nederlandse) Caribisch gebied.
---------
{{Variante|a}}
{{infobox persona | variante = a
| tipo = cientifico
| nomber = Francio Guadeloupe
| ofishi = antropologo social y cultural, sociologo di desaroyo
| imagen =
| descripcion =
| fecha nacemento =
| luga nacemento =
| fecha fayecimento =
| luga fayecimento =
| alma mater = [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] <br>[[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA)
| promotor =
| disciplina = antropologia cultural
| investiga = Caribe Hulandes, [[Latinoamérika|Latino America]]
| conoci pa =
| distincion =
}}
'''Francio E. Guadeloupe''' (☆ [[1971]] na [[Aruba]]), ta un antropologo, sociologo y Antianista Arubano-Hulandes. Su investigacion ta enfoca riba identidad, nacionalidad, religion, medio di comunicacion, racismo colonial y globalisacion, cu un interes special den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]] y [[Latinoamérika|Latino America]].
== Bida y carera ==
Francio Guadeloupe a nace y lanta na Aruba. Na 1986 el a participa bou di e nomber artistico "Surprise Kid" como cantante den e concurso hubenil di [[Calypso]] na [[Club Boneriano]], unda el a termina na di dos luga.<ref>{{citeer web|titel=Onder grote publieke belangstelling|werk=[[Amigoe]]|datum=1986-01-22|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641607:mpeg21:p005}}</ref> Un aña despues el a bolbe participa den e concurso, version pa adulto: [[Aruba Caiso & Soca Monarch Festival|Aruba Calypso Contest]].<ref>{{citeer web|titel=Voor de calypso-wedstrijd|werk= [[Amigoe]]|datum=1987-01-26|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641917:mpeg21:p005}}</ref>
Na edad di diesocho aña Guadeloupe a muda pa [[Hulanda]]. El a traha como opbouwwerker (trabou social di comunidad) y a sigui estudio di [[antropologia kultural|antropologia cultural]] y estudio di desaroyo na [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] na [[ Nijmegen]]. Na 1999, el a obtene e grado di [[maestria|master]] den sociologia di desaroyo, cu un tesis riba e cultonan Afrobrasilero ''Candomblé'' y ''Umbanda'' na [[Rio de Janeiro]] y [[Salvador|Salvador da Bahia]] ([[Brasil]]).
Na 2006 Guadeloupe a completa su doctorado (PhD) den antropologia social y cultural na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA). Su trabou doctoral tabata relaciona cu e proceso di globalisacion y e buskeda pa pertenencia (“belonging”) den comunidadnan Caribense.<ref>https://framerframed.nl/en/mensen/francio-guadeloupe/</ref>
===Carera academico===
Guadeloupe a traha na diferente universidad grandi na Hulanda y ta afilia como investigado senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser nombra tambe profesor y investigado na Universidad di Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproximadamente) el a sirbi como presidente di University of St. Martin (USM) na [[Philipsburg]], [[Sint Maarten]]. Su periodo como presidente a keda termina despues di horcan Irma (2017), cu a forsa e cierre temporario di e institucion.
Den e periodo aki su investigashon tabata concentra riba:
* Nocionnan popular di pertenencia nacional.
* Diversidad cultural y identidad religioso.
* Influencia di capital global y racismo colonial.
* Representacion di berdad den medionan di comunicacion.
El a haci investigacion comparativo na [[Sint Maarten]]/[[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]], [[Kòrsou|Corsou]], Aruba, [[Saba]], [[Sint Eustatius]], Brasil y Hulanda.
Actualmente, su investigacion ta inclui estudio riba e reto climatico den Caribe Hulandes, cu un enfoke riba cultura popular y herensia cultural.
=== Catedra di Relacionnan di Reino ===
Na mei 2024, Ministerio di Asuntonan Interno y Relacionnan di Reino (BZK) di Hulanda a anuncia e establecemento di dos catedra nobo pa estudio di relacionnan di [[Reino Hulandes|Reino]]. [[Universidat di Leiden|Universidad Leiden]] y KITLV/Universidad di Amsterdam a wordo selecciona como institucionnan anfitrion y Francio Guadeloupe a wordo nombra como titular di e catedra ''Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties'' pa KNAW/KITLV/UvA.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk], Rijksoverheid (23 di mei 2024)</ref> Su discurso inaugural di aceptacion oficial di e catedra lo tuma luga dia 12 di mart 2026.<ref>[https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).</ref>
== Publicacionnan (seleccion) ==
*Francio Guadeloupe (1999). ''A Vida e uma Dança: the Candomblé through the lives of two Cariocas''. Nijmegen: CIDI.
*F. E. Guadeloupe & M. Milder (1999). ''Dansen om te Leven: over Afro-Braziliaanse spiritualiteit en cultuur.'' Heeswijk: Dabar-Luyten.
*F. E. Guadeloupe (2009). ''Chanting down the new Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean'' (The anthropology of Christianity). Berkeley, CA: University of California Press.
*F. E. Guadeloupe (2013). ''Curaçaoans on the question of home: the lure of autochthony and its alternatives''. Den: L. Lewis (Ed.), ''Caribbean sovereignty, development and democracy in an age of globalization'' (pag. 189-207). New York: Routledge.
*F. E. Guadeloupe & V. A. de Rooij (2014). ''Pimping and the deconstruction of the natural: a perspective from Saint Martin and Sint Maarten (SXM)''. Den: ''Women's Studies International Forum, 43'', 5-12
*F. E. Guadeloupe (2015, september 10). ''The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe''.<ref>{{Cite web|title = The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe|url = http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|website = sxmislandtime.com|access-date = 2015-11-24|archive-date = 2015-11-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20151125121956/http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|url-status = }}</ref> ''Sint Maarten Island Times''
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Aruba]]
------------
Guadeloupe a traha na diferente universidatnan grandi na Hulanda i ta afiliá komo investigador senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser tambe profesor i investigador na Universiteit van Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproksimadamente) el a sirbi komo presidente di University of St. Martin (USM) na Philipsburg, Sint Maarten. Su periodo komo presidente a termina despues di hurakan Irma (2017), ku a forsa e sera temporariamente e institushon.
Su investigashon ta konsentrá riba:
Nocionnan popular di pertenensia nashonal
Diversidat kultural i identidat religioso
Influensia di kapital global i rasismo kolonial
Representashon di berdat den medio di komunikashon
El a hasi investigashon den Sint Maarten/Saint Martin, Kòrsou, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brasil i Hulanda.
Un di su obranan mas konosí ta:
Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009)
Aktualmente, su investigashon ta inkluí estudio riba reto klimátiko den e Karibe Hulandes, ku un enfoke riba kultura popular i herensia kultural.
Leerstoel di Reino-relashonnan
Na mei 2024, Ministerio di Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) di Hulanda a anunsia e establishemento di dos nobo leerstoelnan pa estudio di Reino-relashonnan. Universiteit Leiden i KITLV/Universiteit van Amsterdam a wòrdu selekshoná komo institushonnan anfitrion.
Dr. Francio Guadeloupe a wòrdu nombrá komo titular di e leerstoel Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties pa KNAW/KITLV/UvA.[4] E nombramentu aki a wòrdu aprobá pa e Consehonan di Bestur di e universidatnan involukrá.
Na 12 di mart 2026 el a aseptá ofisialmente e leerstoel ku un diskurso inaugural.
------------
* Guadeloupe, former dean of the University of St. Martin (USM),
* Francio Guadeloupe is a senior researcher and staff member of the KITLV. A Social & Cultural Anthropologist by training, Dr. Guadeloupe has worked at all the major universities in the Netherlands. He served for four years as the President of the University of St. Martin (USM), until hurricane Irma led to the temporary closure of the institution on the bi-national island of Sint Maarten and Saint Martin. He is currently the chair of the project ‘Island(er)s at the Helm: Co-creating research on sustainable and inclusive solutions for social adaptation to climate challenges in the (Dutch) Caribbean‘.
Guadeloupe’s principle areas of research have been on the manner in which popular understandings of national belonging, cultural diversity, religious identity, and mass media constructions of truth, continue to be impacted by colonial racisms and global capital. He has pursued these interests in his research and publications on social processes on the bi-national island of Saint Martin & Sint Maarten (St. Martin), Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazil, and the Netherlands. He is the author of the monograph, Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009). Dr. Guadeloupe is currently embarking on a study of climate challenges in the (Dutch)Caribbean from a popular culture and cultural heritage perspective.
Francio Guadeloupe (Aruba, 1971) kwam op zijn achttiende van de Antillen naar Nederland. Hij werkte als opbouwwerker en studeerde culturele antropologie en ontwikkelingsstudies in Nijmegen en Amsterdam. Als antropoloog is hij momenteel verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.
Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk
Nieuwsbericht | 23-05-2024 | 16:19
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk. Er komt een leerstoel politicologie/bestuurskunde en een leerstoel antropologie/sociologie.
De Universiteit Leiden en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV), in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam (UvA), zijn geselecteerd als vestigingsplaatsen voor de leerstoelen. De Universiteit Leiden zal de leerstoel politicologie/bestuurskunde bekleden en KITLV/UvA de leerstoel antropologie/sociologie.<ref>https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk</ref>
Leerstoelhouders
De Colleges van Bestuur van de UvA en de Universiteit Leiden hebben het voorstel tot de benoeming van hun kandidaat goedgekeurd. Sociaal en cultureel antropoloog, onderzoeker dr. Francio Guadeloupe wordt de leerstoelhouder Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties voor de KNAW/KITLV/UvA. Dr. Wouter Veenendaal, universitair hoofddocent Vergelijkende politicologie bij het Instituut Politieke Wetenschap van de Universiteit Leiden, wordt leerstoelhouder Democratische Vertegenwoordiging in het Koninkrijk voor de Universiteit Leiden. Hij zal bij het KITLV in Leiden worden gedetacheerd.
* [https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
--------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = Pieter van Stuivenberg
}}
'''Pieter Anthonie van Stuivenberg''' (☆ [[14 di aprel]] [[1905]] na Geldermalsen, [[Hulanda]] – † [[11 di aprel]] [[1985]] na Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero [[Hulanda|hulandes]] ku a traha na [[Kòrsou]] i [[Aruba]].<ref name=:"0">{{citeer web|url=https://www.archiefvriend.com/index.php/ons-kwartaalblad/artikelen-uit-ons-blad/152-stuivenberg|titel=Pieter Antonie van Stuivenberg, architect|auteur=Christel Monsanto|werk=De Archiefvriend|datum=september 2022|bezochtdatum=2026-02-17}}</ref> Durante [[siglo 20|siglo binti]] su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno riba e dos isla.
==Biografia==
===Bida i Karera===
Van Stuivenberg a bai Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di Asosiashon di Arkitektonan (Bond Bouwkundigen Utrecht B.B.U.). Despues, el a studia ingenieria di awa pa tres aña i, na 1927, a kuminsá traha pa e suministro di Awa Provinsial di Nort-West Brabant. Mandá pa Kòrsou pa e Departamentu di Kolonia, Van Stuivenberg a djòin e Servisio Nashonal di Suministro di Awa di Antia Hulandes (LWV) dia 1 di mart 1928, komo hefe di e departamentu tékniko.<ref>{{citeer boek|url=http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|titel=Watertoren ta simbolo di desaroyo y modernisacion di e Aruba di antaño y Aruba di awe|uitgever=Diario|datum=21 maart 2013|access-date=1 oktober 2018|archiefdatum=13 september 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180913002413/http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|dodeurl=ja}}</ref> For di 1 di yanüari 1948, e tabata direktor, despues di R.J. (Shon Hensie) Beaujon. Riba su hubileo di plata na 1953, el a wòrdu rekonosé pa su trabou importante komo Kabayero (''Ridder'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Despues di su retiro na 1955, el a repatriá pa Hulanda, pero sinku aña despues el a establesé su mes bèk na Kòrsou kaminda e tabata manehá un konsultancy finansiero, tékniko i ekonómiko.<ref>Amigoe, 3 december 1960, advertentie Anbeadex NV, pag. 4</ref>
El a fayesé dia 11 di aprel 1985 na Hulanda, poko promé ku el a hasi ochenta aña di edat.
===Edifisionan===
Komo arkitekto, van Stuivenberg tabata hopi produktivo, tantu paden komo pafó di su karera profeshonal. Por ehempel e diseño di tur edificio di LWV na Aruba y Kòrsou, , construí entre 1930 i 1950, ta wordo atribuí na dje. E edifisionan aki tabata inkluí ofisina, depósito, fasilidat di almasenamentu, tanki i torennan di awa.<ref>{{citeer boek|url=http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|titel=Gedenkboek Landswatervoorziening Nederlandse Antillen 1928-1953|uitgever=Verenigde Drukkerijen Planeta, Haarlem|datum=september 1952|page=67|archiefdatum=2020-12-01|bezochtdatum=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201201202145/http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|dodeurl=ja}}</ref> Tambe el a diseñá residensia privá, ofisina i teaternan.
Su obranan ku tin status di monumento protehá òf ku ta riba e lista di nominashon ta:<ref name=:"0"/><br>
{{ABW}}
* [[Tanki di Kibaima]] (1932)
* [[Watertoren San Nicolas]], Bernardstraat, [[Sint Nicolaas (Aruba)|San Nicolas, Aruba]] (1939)
* [[Watertoren Oranjestad]], J.G. Emanstraat, [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad, Aruba]] (1939)
* Dieselstraat?
{{CUW}}
* fasilidat di almanementu na [[Scharloo]]
* tanki di awa di LWV na [[Seru di Ararat]]
* edifisio KNSM, Breedestraat, [[Willemstad]] (1939)
* [[Cinelandia]] aan het Hendrikplein te [[Pietermaai]], Willemstad, Curaçao (1941)
* Teater Westend na [[Plasa Brion]], [[Willemstad]] (1941, desmantelá)
* Edifisio prinsipal di AquaElectra na Mundo Nobo, Willemstad (1952) i dos kas riba e tereno (1953)
* Kompleho di showroom Palais Royal na Salinja (1953)
* kasnan na Kintjan
== Estilo arkitektóniko ==
Van Stuivenberg tabata un eksponente di arkitektura modernista, ku a surgi i floresé na [[Oropa]] entre 1920 i 1940. E estilo aki ta karakterisá pa su lucha pa funshonalidat. Materialnan manera staal i beton a hasi konstrukshonnan nobo posibel, permitiendo edifisionan pa haña propósitonan spesífiko manera fábrika, ofisina, sine òf hospital<ref>{{citeer web|url=http://www.knipselkrant-curacao.com/amigoe-aqualectra-fabriek-moet-beschermd-monument-worden/|titel=Amigoe, "Aqualectrafabriek moet beschermd monument worden"|datum=21 juli 2016| }}</ref>. Tabata hustamente danki na arkitektura modernista ku Van Stuivenberg por a permití su mes libertat artístiko den su diseñonan. E dos torennan di awa riba Aruba y e dos teatronan riba Curaçao ta un mescla di e estilonan di arkitektura moderno y Art Deco Tropical di [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]].
== Tunel bou di bahia di Santa Ana ==
Huntu ku Frans van Drimmelen, hefe di LWV (Nederlandse Waterbeheerbureau) na Aruba, Van Stuivenberg a diseña un tunnel bou di [[Bahia di Santa Ana]]. E tùnel lo a konektá e distritonan di Willemstad, [[Punda]], i [[Otrobanda]], di dia i anochi, sin interupshon di tráfiko riba tera òf riba laman. El a presentá e plan revolushonario aki na Parlamento Kolonial na 1943 komo un alternativa pa e servisio di ferry i e brug di ponton, [[Brùg di ponton|Brug di Reina Emma]]. Un konekshon di brug fiho, e brug haltu di Reina Juliana, no a wòrdu realisá te na 1974<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010460883:mpeg21:a0127 Amigoe, "De geschiedenis van de brug" (29 april 1974)]</ref>.
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Stuivenberg, Pieter van}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
Pieter Anthonie van Stuivenberg (☆ 14 di aprel 1905, Geldermalsen, Hulanda – † 11 di aprel 1985, Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero hulandes ku a traha largamente na Kòrsou i Aruba. Su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno den e Antianan Hulandes durante siglo binti.
Bida i karera
Van Stuivenberg a sigui su formashon na Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di e Bond Bouwkundigen Utrecht (B.B.U.). Despues el a studia ingenieria di awa pa tres aña.
Na 1927 el a kuminsá traha pa e suministro di awa Provinsial di Nort-West Brabant. Dia 1 di mart 1928 el a wordo manda pa Kòrsou pa traha na e Landswatervoorzieningsdienst (LWV) di e Antianan Hulandes komo hefe di e departamentu tékniko.
For di 1 di yanüari 1948 el a bira direktor di LWV, sucediendo R.J. Beaujon. Durante su periodo di trabou el a kontribuí fuertemente na modernisashon di e sistema di suministro di awa na Kòrsou i Aruba.
Na 1953, durante su hubileo di 25 aña di servisio, el a wordo distingui komo Ridder den de Orde van Oranje-Nassau pa su merito profesional.
Despues di su retiro oficial na 1955 el a bolbe Hulanda, pero algun aña despues el a regresá Kòrsou kaminda el a maneha un ofisina di konsultoria finansiero, tékniko i ekonómiko.
El a fayesé na 11 di aprel 1985 na Hulanda, tres dia promé di su 80 aña di edat.
Obra arkitektóniko
Komo arkitekto, Van Stuivenberg tabata responsabel pa un gran cantidad di proyecto infrastructural i arkitektóniko, principalmente relashoná cu suministro di awa, pero tambe teatro, edifisionan komersial i residensial.
Aruba
Entre su obranan mas konosí na Aruba ta:
Tanki di Kibaima (1932)
Watertoren San Nicolas (Bernardstraat, 1939)
Watertoren Oranjestad (J.G. Emanstraat, 1939)
Varios edifisio tékniko di Landswatervoorzieningsdienst
E torennan di awa na Aruba ta konsiderá komo ikononan di arkitektura moderno na e isla.
Kòrsou
Na Kòrsou su obranan inkluí:
Fasilidat di almanamentu na Scharloo
Tanki di awa na Seru di Ararat
Edifisio KNSM (Breedestraat, Willemstad, 1939)
Cinelandia (Hendrikplein, Pietermaai, 1941)
Teatro West End (Plasa Brion, 1941; posteriormente desmantelá)
Edifisio prinsipal di Aqualectra na Mundo Nobo (1952)
Showroom Palais Royal na Salinja (1953)
Diferente kasnan residensial na Kintjan
Varios di e edifisionan aki tin status di monumento protehá òf ta riba lista di patrimonio.
Estilo arkitektóniko
Van Stuivenberg tabata influensiá pa arkitektura modernista, un movimiento ku a florecé na Oropa entre 1920 i 1940. E estilo ta enfoká riba:
Funshonalidat
Uso di beton i staal
Forma simplifiká
Elementonan geométriko
Den su obranan na Karibe el a adapta e modernismo na klima tropikal, creando un meskla entre modernismo europeo i influensianan di Art Deco tropical.
Su torennan di awa i teatronan ta mustra claramente e kombinashon aki di funshonalidat tékniko i ekspreshon arkitektóniko.
Proyekto di túnel bou di bahia di Santa Ana
Huntu ku Frans van Drimmelen, Van Stuivenberg a presenta na 1943 un plan pa un túnel bou di Bahía di Santa Ana na Willemstad. E proyecto lo a konektá Punda i Otrobanda sin dependé di e pontonbrug (Brug di Reina Emma) ni ferry.
E plan no a wordo realisá. Finalmente, e konekshon permanente entre e dos banda di Willemstad a keda realidat cu e konstrushon di Brug di Reina Juliana, inaugura na 1974.
Signifikashon historiko
Van Stuivenberg su trabou a kontribuí significativamente na:
Modernisashon di suministro di awa
Desaroyo urbano
Integrashon di arkitektura moderno den e Antianan Hulandes
Su torennan di awa i edifisionan públiko ta te awe parte importante di e paisaje urbano di Aruba i Kòrsou.
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
[[File:0100-Hoofdgebouw-Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Edifisio prinsipal di e Eksposishon]]
[[File:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
[[File:0119-Poppen in klederdrachten-Nationale tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Popchinan ekshibí di Surnam i Antias den ekshibishon]]
[[File:Sassa, Mulatsche vrouw-Nationale Tentoonstelling Vrouwenarbeid 1898-4681-cropped.tif|thumb|Muhe mulato di Surnam na ekshibishon]]
'''''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''''' ta un publikashon na [[hulandes]] di 1898, kompilá pa Louis Constant van Panhuys, i publiká na okashon di e ''Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid'' (Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé) di 1898 na [[Den Haag]]. E publikashon tabatin komo meta pa informá e públiko hulandes, i hende muhé en partikular, tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e [[kolonia]]nan karibense, partikularmente [[Sürnam]] i [[Kòrsou i Dependensianan|Kòrsou]].
== Konteksto ==
E tomo a wòrdu publiká pa e komishon di Sekshon Antias, parti di e organisacion di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé. E eksposishon aki tabata tin komo meta pa hasi labor di hende muhé visibel i pone enfasis riba nan kontribushon sosial, tantu na [[Hulanda]] komo den su kolonianan ultramar.
Editor di e buki tabata L.C. van Panhuys (1869-1949), un alkalde hulandes i funshonario na Departamento di Kolonianan, kende a kompilá e diferente kontribushon i sketchnan. E publikashon a sirbi tantu komo un rekurso informativo komo un rekordatorio duradero di e partisipashon di Antias den e eksposishon.
E terminologia i deskripshonnan den ''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie'' ta reflehá e perspektiva kolonial i etnográfiko di fin di [[siglo 19|siglo diesnuebe]]. Konsepto i karakterisashonnan di gruponan di poblashon i ròlnan di género ta wòrdu konsiderá antikuá òf problemátiko den historiografia kontemporáneo. E artíkulo aki ta usa e terminologia aki solamente pa ilustrá e fuente original.
--
'''Muhénan na Antillas Hulandes''' a wòrdu publiká pa e Komité di Sekshon di Indianan Oksidental komo parti di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé na Den Haag na 1898. E publikashon su propósito tabata pa informá hende muhé na Hulanda tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e kolonianan di India Oksidental Hulandes, partikularmente Surinaçao.
E kompilashon i edishon di e kolekshon tabata kompletamente responsabilidat di Louis Constant van Panhuys, kende a trese huntu vários kontribushon i sketch den un solo obra amplio. Aunke a institui subcomisionnan na Surinam y Curaçao pa sostene e exposicion localmente y colecta materialnan, e contenido y structura di e coleccion ta completamente responsabilidad di Van Panhuys. E subkomishonnan asina a hunga un ròl organisatorio i ta prinsipalmente di importansia kontekstual pa e kuadro institushonal di e publikashon.
---
== Kontenido ==
E buki ta konsistí di vários kapítulo temátiko. E kapítulo di apertura ta duna konseho práktiko pa hende muhé [[Oropa|oropeo]] ku saliendo for di Hulanda kier establesé nan mes den e kolonianan di Karibe. E ta trata kondishonnan di bida, tareanan di kas i etiketa sosial.
E siguiente kapítulonan ta ofresé un deskripshon general di e teritorio, [[poblashon]] i kultura di Sürnam i e islanan di Karibe denter di e imperio kolonial hulandes.
Tambe e buki ta kontené datonan estadístiko riba enseñansa na Sürnam. Por ehèmpel, e ta menshoná ku na 1896 e kolonia tabatin 54 skol ku 7.139 studiante, inkluyendo 3.453 mucha muhé. Tambe ta pone atenshon na introdukshon di enseñansa obligatorio na 1877 i na inisiativanan manera e banko di spar pa skol, ku a keda introdusí na 1882.
=== Hende muhé den e kolonianan ===
Mayoria di e volúmen ta dediká na e posishon i aktividatnan di hende muhé. Lo siguiente ta wòrdu deskribí susesivamente:
* hende muhé di poblashonnan urbano i rural na Sürnam;
* hende muhé referí na nan den e publikashon komo Bush Negresses (awendia referí na nan komo hende muhé Maroon);
* hende muhé di komunidatnan indígena.
E outornan ta deskribí práktikanan di kuido, kriansa di yu, nutrishon i trabou, inkluyendo agrikultura, trabou di kas i komersio. Tambe nan a trata profesionnan di hende muhé manera edukadó, enfermero, labado di paña, komersiante, i portero.
== Resepshon ==
E publikashon a risibí resensianan positivo den prensa hulandes na 1898. Artíkulonan den korant a elogiá e obra komo informativo i aksesibel i a enfatisá ku e tabata kontené detayenan ku tabata poko konosí bou di e públiko hulandes. E revisornan a konsiderá e kolekshon un kontribushon eksitoso na e ophetivonan di e eksposishon, esta oumentá konosementu tokante labor di hende muhé i kompromiso sosial, inkluso pafor di Hulanda.
== Signifikado ==
E publikashon ta wòrdu konsiderá un dokumento kultural i sosial oportuno. E ta ofresé bista riba puntonan di bista kolonial riba hende muhé, trabou i kuido, i ta konstituí un fuente balioso pa investigashon riba relashonnan di género kolonial, práktikanan di kriansa i formanan di organisashon sosial di antaño na Sürnam i Kòrsou.
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Historia]]
-----
'''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''' was een boekuitgave bestemd voor [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]] in 1898, en welk inhoud bijeenverzameld werd door [[Louis Constant van Panhuys]].
== Achtergrond ==
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. van Panhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curacao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgave is de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
== Inhoud ==
In het eerste hoofdstuk wordt aan Europese dames die uit het moederland naar de West vertrekken, adviezen verstrekt, terwijl het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende Caribische eilanden. In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over de aard, de positie en de werkzaamheden van vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de bosnegerin en de Indiaanse vrouw.
{{Appendix}}
''De Vrouw in Nederlandsch West‑Indië'' is een bundel uitgegeven ter gelegenheid van de [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], welke in 1898 in [[Den Haag]] plaatsvond. De bundel werd samengesteld door jhr. L. C. van Panhuys namens de West‑Indische Rubriekcommissie. De publicatie had een tweeledige doel: enerzijds de belangstelling van vrouwen in Nederland te wekken en te stimuleren voor de koloniën Suriname en Curaçao, en anderzijds als een blijvende herinnering aan de expositie zelf.
==Achtergrond==
Samenkomst en doel
De bundel is uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie, onderdeel van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. De redactie vond plaats onder auspiciën van jhr. L. C. van Panhuys.
Doelstelling:
*Vrouwen uit Nederland kennis laten maken met het leven en werk van vrouwen in de West-Indische koloniën.
*Een blijvende aandenken bieden aan het thema-onderdeel van de tentoonstelling.
📝 Inhoud
Hoofddeel I
Adviezen voor Europese vrouwen die overwegen naar de koloniën te verhuizen.
Hoofddeel II & III
Algemeen beeld van land, cultuur en bevolking in Suriname en diverse Caribische eilanden.
Specifieke portretten van vrouwen uit de koloniën
De Surinaamse ‘bosnegerin’ met details als borstvoeding en traditionele voedingspraktijken.
„…zij zoogt haar kind, maar geeft het ook bananenmeelpap (‘gongote’) zodat de baby zich niet meer kan bewegen …”
Van Panhuys vergelijkt deze gewoonte met Nederlandse vrouwen die jenever gebruikten om hun baby te kalmeren (p. 32).
De Indiaanse vrouw
Algemene positie en taken van vrouwen uit de volks- en plattelandsgemeenschappen, waaronder onderwijs, zorg en landbouw.
Beroepsleven van vrouwen
Vrouwen als onderwijzeressen, verpleegsters en vooral landbouwers — op plantages én eigen gronden.
Onderwijs in Suriname (1877 leerplicht, 1896: 54 scholen, 7.139 leerlingen, waaronder 3.453 meisjes).
Schoolspaarbank (geïntroduceerd 1882 – populair bij leerlingen).
Overige beroepen: wasvrouw, koopvrouw, lastdraagster.
==Belang van de publicatie==
Cultureel en sociaal document: biedt unieke, tijdgebonden inkijk in de levens- en arbeidsomstandigheden van vrouwen in koloniaal Suriname en Curaçao.
Voorlichting en propaganda: bedoeld om vrouwen uit de metropool te informeren én te werven voor verbinding met de koloniën.
Historische bron: waardevol voor onderzoek naar koloniale genderrollen, dagelijkse zorgpraktijken en vroege sociale interventies zoals onderwijs en spaarbanken.
==Suggesties voor afronding==
Overweeg nog een kort slot waarin je de publicatie plaatst in zijn tijdgeest (burgerlijke moraal rond 1900, koloniale verhoudingen, rol van georganiseerde vrouwenbewegingen).
-----
==Nabeschouwing==
=== Het perspectief van de vrouw in West-Indië ===
Hoewel De vrouw in Nederlandsch West-Indië werd samengesteld door jhr. Louis Constant van Panhuys en gericht was op bezoekers van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898, biedt het werk ook waardevolle informatie over de beleving van arbeid, zorg en onderwijs vanuit het perspectief van vrouwen in de West-Indische koloniën, met name Suriname en de Nederlandse Antillen.
=== Zelfstandigheid en arbeidsethos ===
Vrouwen in de koloniën waren actief in de landbouw, zowel op plantages als op eigen grond. Ze verrichtten zwaar fysiek werk en droegen aanzienlijk bij aan de lokale economie. Volgens het boek schroomden deze vrouwen niet voor het "zwaarste werk" en was hun arbeid van onmiskenbaar belang voor het gezinsinkomen.[1]
=== Zorg en culturele tradities ===
De publicatie beschrijft ook moeders en zorgverleners, met onder meer aandacht voor het zogen en voeden van kinderen. Een voorbeeld is de bosnegerin, die naast borstvoeding gebruik maakte van traditionele pap zoals "gongote" om baby's te voeden. Dit gebeurde soms zo intensief dat baby's nauwelijks konden bewegen. Hoewel het lokale gebruik door koloniale autoriteiten werd afgeraden, toont het een zelfstandige vorm van zorg en kennis.[1]
=== Onderwijs en emancipatie ===
In Suriname werd al in 1877 leerplicht ingevoerd. Het boek noemt 54 scholen met ruim 7000 leerlingen in 1896, waarvan 3453 meisjes.[1] Vrouwen werkten als onderwijzeres en stimuleerden scholing, waarmee ze een centrale rol speelden in de opvoeding en intellectuele ontwikkeling van de gemeenschap.
=== Economische diversiteit ===
West-Indische vrouwen waren niet enkel werkzaam als landbouwers of onderwijzers, maar ook als wasvrouw, koopvrouw, verpleegkundige of draagster. Deze economische veelzijdigheid weerspiegelt hun belangrijke maatschappelijke rol.[1]
Ondanks de paternalistische toon biedt het boek een uniek inkijkje in het leven van vrouwen in de koloniën. Hun arbeid en maatschappelijke betrokkenheid verdienen erkenning als fundamenteel onderdeel van de koloniale geschiedenis.
== Bronnen ==
[1] L.C. van Panhuys, De vrouw in Nederlandsch West-Indië (1898). Uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Digitale versie beschikbaar via Delpher.nl.
----------
==[[Louis Constant van Panhuys]]<ref>https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000903142:mpeg21:a00008|werk=Dagblad van Zuid-Holland en 's Gravenhage|titel=Wetenschap|datum=19 juli 1898</ref>==
[[Bestand:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. vanPanhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curapao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgaveis de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
Het eerste hoofdstuk bevat eenige raadgevingen aan Europeesche dames die naar de West vertrekken, terwijl in het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende eilanden.
In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over den aard, de positie en de werkzaamheden der vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de boschnegerin en de Indiaansche vrouw.
Deze schetsen bevatten bijzonderheden, die stellig weinig of niet bekend zijn.
Zoo lezen wij op pag. 32, „de boschnegerin zoogt haar kind altjjd zelf, doch houdt er bovendien nog een eigenaardige voedingsmethode op na, die ook onder de beschaafde negerinnen nog wel in zwang is, hoewel bv. de politie te Paramaribo het tegengaat, het zoogenaamde K e m ti-p i k i e n. Het kind wordt dan namelijk zoo volgegoten met bananenmeelpap (gongote)
dat het zich niet meer kan verroeren en het buikje gespannen staat als een trom.” Wat de reden van deze meer dan overdadige spijziging is wordt niet vermeld, we veronderstellen dat het een middel is om de kleinen zoet te houden, zooals in ons vaderland sommige vrouwen uit ’t volk hun zuigelingen wel stil houden met een teugje jenever.
De laatste hoofdstukken zijn gewijd aan de werkzaamheden der West-Indische vrouwen. De vrouwen aldaar zijn hoofdzakelijk onderwijzeressen, pleegzusters of landbouwsters. De laatstgenoemden zijn natuurlijk het talrijkst. Deze landbouwsters werken op plantages of op hun eigen grondjes en zien niet op tegen het zwaarste werk.
Ook aangaande het onderwijs in de WestIndische koloniën bevat het boekje interessante mededeelingen. Reeds in het jaar 1877 is de leerplicht in Suriname ingevoerd. Deze kolonie bezat in December 1896 54 scholen met 7139 leerlingen, waarvan 3453 meisjes.
In 1882 heeft men in Suriname een schoolspaarbank ingevoerd, waarvan een druk gebruik wordt gemaakt.
Behalve door de reeds genoemde beroepen voorzien de vrouwen in haar onderhoud als waschvrouw, koopvrouw, lastdraagster enz.
Wij hopen, dat het boekje in veler handen moge komen en dat het moge bijdragen om de kennis te vermeerderen van onze, bij het publiek nog zoo weinig bekende West-Indische koloniën en vooral dat de vrouwen ook hier haar zegenrijken invloed zullen doen gelden en meewerken tot den bloei van deze schoone gewesten.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------
{{infobox empresa| variante = c
| nomber = Spritzer & Fuhrmann
| alias = Jewelers of the Caribbean
| sede = [[Willemstad]], Korsou
| funda = 1927
| fundado = Wolf Spritzer<br>Charles Fuhrmann
| pais = [[Antias Hulandes]]
| imagen = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| descripcion = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955).
| sede =
| empleado = ± 500 (1977)
| zona = Karibe Hulandes
| activo = 1927 - 1990
| producto =
| sector = hoyeria
| industria=
}}
{{Multiple image
| total_width = 275
| direction = horizontal
| align = right
| header_align = Center
| header = Spritzer & Fuhrmann
| border = infobox
| image1 = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| image2 = De versierde etalage van juwelier Spritzer en Fuhrmann aan het Da Costa Gomezple, Bestanddeelnr 252-3761.jpg
| footer = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955)
| footer_align = center
}}
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un empresa [[Antias Hulandes|antiano]] di hoyeria i artíkulonan di luho di gran reputashon den Karibe i mas ayá durante [[siglo 20|siglo binti]], ku sede na [[Kòrsou]] i un kadena di sukursalnan signifikativo den [[Karibe Hulandes]].<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2026-01-04}}</ref>
== Orígen i formashon ==
Na 1927, e artesano di oloshi húngaro Wolf Spritzer (1889–1953) a establesé su mes na Kòrsou, kaminda el a kuminsá traha den un lokal chikí na [[Willemstad]].[2] Poko despues, el a forma un asosiashon ku Charles Fuhrmann (1906–1989), un smet di oro di orígen [[Rumania|rumano]] ku a emigrá pa [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] na 1929.[1]
Nan kolaborashon a kondusi na e fundashon di ''Relojeria Alemania'' na Handelskade, [[Punda]], loke a bira e base di e futuro imperio empresarial ''Spritzer & Fuhrmann''. E negoshi a krese rapidamente danki na e artesania di altu kalidat i e demanda kresiente for di turismo, en particular di bishitantenan for di Merka ku yega na Korsou via barkunan di krusero.[3]
Na 1948, despues ku Spritzer a baha ku penshun, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
== Desaroyo na Kòrsou ==
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a bira un grupo empresarial diversifiká, ku un kadena di tiendanan spezialisa den:
* hoyeria i oloshi
* artíkulonan di luho (kristal, porselana i plata)
* optika
* tayernan propio pa smet di oro i reparashon di oloshi
Durante e añanan di Segunda Guera Mundial i e periodo despues, militarnan i mariniernan merikano stacioná na Curaçao tabata un grupo di klientela importante. Despues di 1945, e turismo di kompra a aumenta notablemente ku e yegada regular di barkunan di pasahero, loke a kontribuí na e ekspanshon di e sortimentu i e apertura di departamentunan separá, manera optika.[3]
Na añanan 1950, e kompania a konsolidá su presensia den Willemstad ku e konstrukshon di un edifisio prinsipal nobo na e skina di Helfrichplein i Breedestraat, diseñá pa e arkitekto J. Fresco i inaugura dia 23 di desèmber 1954.[5] E edifisio, konosí pa su kariyon, a bira un landmark urbano i un atrashon turistiko.[1][6]
== Ekspanshon ==
Paralelamente ku su kresementu na Curaçao, Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su aktividatnan pa otro isla di Antias Hulandes.
E ekspanshon a kuminsá cu Aruba, kaminda: e promé tienda a habri na Oranjestad na 1930
un di dos punto di benta a sigui na San Nicolas na 1939[4]
Despues di Segunda Guera Mundial, e kadena a sigui ekspandé pa Sint Maarten, kaminda un promé tienda a habri na Philipsburg na 1961, ku varios punto di benta adicional den añanan siguiente
Bonaire, kaminda e promé punto di benta a habri na Hotel Bonaire na 1963[3]
Na su punto mas haltu, Spritzer & Fuhrmann tabatin mas ku trinta tienda riba Curaçao, Aruba, Bonaire i Sint Maarten.[2]
Banda di e presensia den Antias Hulandes, e kompania a habri un ofisina di servisio na Manhattan, New York, den añanan 1950. Na 1960, e filial aki a wòrdu amplia cu un tayer moderno pa oloshi i hoya, loke a kontribuí na e reputashon internacional di e kompania i na e imagen di Antias Hulandes komo destinashon di artesania i luho.[3]
Na 1977, rònt di su sinkuenta aniversario, Spritzer & Fuhrmann tabata un di e dunadónan di trabou mas grandi den Antias Hulandes, ku mas ku 500 empleado.[1]
== Ultimo añanan ==
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá enfrenta un kaida progresivo den entrada. Dia 5 di sèptèmber 1989, e gerensia a anunsiá oficialmente di sera i likida e kompania despues di 62 aña di operashon.[7] Den e komunikado di prensa, e kompania a sita varios faktornan, entre otro: e desaparishon di turismo di kompra, e kaida di turismo krusero i desaroyonan ekonomiko na Venezuela, kambio den patronchi di konsumo.
Na 1990, Spritzer & Fuhrmann a sera definitivamente tur su tiendanan.[1][4]
== Premio i legado ==
Durante su existencia, Spritzer & Fuhrmann i su lider Charles Fuhrmann a risibí varios rekonosementu, entre otro:
* Diamonds International Award (1959, 1960 i 1961)
* Nombramentu komo hofleverancier di Kas Real (1967)[1]
* Emishon di un seyo di pòst konmemorativo na Antias Hulandes pa e 50 aniversario di e kompania (1977)[4]
E legado di Spritzer & Fuhrmann ta reflehá tambe den su rol komo centro di entrenamentu i edukashon di personal lokal, en particular den diseño di hoya, optika i artesania.[4][1] E archivonan di e kompania ta wardá awor na Archivo Nashonal Kòrsou.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
------------------
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un kadena antiano di hoyeria renombra den Karibe i rond mundu, ku a originá na [[Kòrsou]] i a ekspandé den [[siglo 20|siglo binti]] den un kadena di sukursalnan riba vários isla den Karibe Hulandes.<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
== Historia ==
Na aña 1927, e trahadó di oloshi di [[Hungria]], Wolf Spritzer (1889-1953), a establesé su mes na Kòrsou. Poko despues, el a kuminsá traha huntu ku e hoyero di oro Charles Fuhrmann (1906-1989), kende a emigrá di [[Rumania]] pa [[Antias Hulandes]].<ref>{{citeer web|titel=S & F-grondlegger op 83-jarige leeftijd overleden Charles Fuhrmann: bouwer van een juweliers-imperium|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-11-02|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-01-03|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642610:mpeg21:p002}}</ref><ref name="archiefvriend" /> Nan habilidatnan komo komersiante i spesialmente nan artesania pronto a kondusí na e apertura di un negoshi floresiente "Relojeria Alemania" riba Handelskade na [[Punda]] i e inicio di e imperio empresarial "Spritzer & Fuhrmann".
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a krese bira un imperio consistiendo di un kadena di tienda specialisa den hoyeria y regalo, articulo di luho manera kristal i porselana di marka oropeo, optica, ademas di un propio tienda di oro, y tayernan di reparacion di oloshi. Esaki tabata danki na e [[turismo krusero]] for di [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]].<ref name=":1"/> Wanneer het schip binnenliep in de haven van Curacao maakte hij van de gelegenheid gebruik hier juwelen, horloges, camera's, parfums, likeuren en andere artikelen te kopen die goedkoper waren daarin zijn eigen land.
Despues ku Spritzer a baha ku penshun for di negoshi aktivo na 1948, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
=== Ekspansion ===
Durante e crisis economico, nan tabata bende klòk y oloshi, entre otro articulonan, na Aruba. E promé tienda a habri na Oranjestad na 1930, i un di dos tienda na [[San Nicolas]] a sigui na 1939.<ref name="newsaruba2007">{{Citeer web |url=https://archive.org/download/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC.pdf |titel=Seventeen years after closing its doors, Spritzer and Fuhrmann hold their first reunion |website=The News Aruba |datum=2007-06-30 |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>[[File:Slijpmachine bij de firma Spritzer & Fuhrmann in Willemstad, Bestanddeelnr 252-3290.jpg|thumb|left|180px|Tayer di optika S & F ku mashin pa sleip glas. (1955)]]
Despues di [[Di Dos Guera Mundial]], Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su tiendanan signifikantemente. Di akuerdo ku un retrospektiva di 2007, e kadena eventualmente tabatin mas ku trinta tienda na Curaçao, Aruba, Bonaire, i Sint Maarten, i tambe tabatin un filial di servisio na Manhattan, [[New York City|New York]].[2] Rònt di su di sinkuenta aniversario na 1977, e kompania a wòrdu sitá komo un di e dunadónan di trabou mas grandi na Antia Hulandes, ku mas ku 500 empleado.<ref name="archiefvriend" />
Spritzer i Fuhrmann a habri un ofisina na New York den añanan 1950, kaminda na 1960 nan a establesé un tayer di oloshi i hoya bon ekipá. Banda di duna servisio direkto, e ramo aki a kontribuí signifikantemente na e bon boluntat di nos islanan Antiano.<ref name=":1">Omgebouwde garage. "Amigoe". Curaçao, 27-09-1977, p. 9. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639615:mpeg21:p009</ref>
Den añanan sinkuenta, a konstruí un sede nobo na Willemstad riba Helfrichplein (Da Costa Gomezplein)/Breedestraat. E edifisio den estilo architectonico moderno di Korsou, disena pa architect J. Fresco, tabata un atrakshon turistico y a habri dia 23 di december 1954.<ref>In moderne Curacaose stijl Nieuw Spritzer en Fuhrmann-pand fraaie touristische attractie In acht maanden tijd werd kolossase werk uitgevoerd. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 23-12-1954, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404471:mpeg21:p001</ref> E kompania a bira konosí durante e periodo ei pa un kariyon riba e edifisio.[1] Un potrèt di e tienda na Da Costa Gomezplein na Willemstad ta data di òktober 1955.<ref name="nationaalarchieffoto">{{Citeer web |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/fotocollectie/aeb042f6-d0b4-102d-bcf8-003048976d84 |titel=De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op Curaçao |website=Nationaal Archief (fotocollectie) |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
Na fasada di e edifisio tin un kariòn ku tabata sona ....
Na 1961, un tienda nobo a habri na Philipsburg. E kantidat di kamber di hotèl e tempu ei tabata solamente kuarenta! E sukursal di Spritzer i Fuhrmann aki a agregá sinku punto di benta denter di algun aña. Riba e isla aki tambe e grupo di joyeria tabata presente na cuna di turismo. Meskos ta konta pa Boneiru, kaminda Spritzer i Fuhrmann a habri su promé punto di benta na Hotèl Boneiru na aña 1963.<ref name=":1"/>
--
Den e edificio di Amador Maduro na Handelskade, Wolf Spritzer a huur un parti chikito di e localidad unda el a cuminsa cu su trabao como relohero y orfebre. Despues di e yegada di Charles Fuhrmann, e negoshi a wòrdu ekspandé; un bentana a wòrdu kita i remplasá ku dos porta di panel ku dos vitrina plat ku ta kontené e oloshinan. Algun tempu despues, nan por a kumpra henter un kolekshon di joyas serka un bendedó biahero. A tuma e decision pa bende algun di dje riba Aruba, y na 1930, a habri un tienda chikito na Oranjestad. Mientrastanto a muda un edificio nobo na Handelskade, e biaha aki na e otro skina di Windstraat, cu a haya e nomber “Relojeria Alemania”.
Esaki a sigui pa un di dos tienda riba Heerenstraat, e tempo ey e caya comercial principal na Willemstad. E tienda aki a wordo renoba varios biaha. Un di e versionnan mas bunita tabata esun cu e bentananan “Art Deco”. Despues, a agregá kolumnanan na e entrada. Durante e añanan di guera, e militarnan y mariniernan Mericano staciona na Curaçao y Aruba, cu tabata bishita e hafnan, tabata clientenan particularmente popular. Turismo di kompra realmente a lanta vuelo despues di Segundo Guera Mundial, ora ku barkunan di pasahero a kuminsá yega regularmente na Willemstad. E gama di produkto a sigui ekspandé, i un departamentu separá a wòrdu kreá pa produktonan optiko.
E prome tienda y tayer di optica tabata situa riba Heerenstraat. Despues, a establece opticanan na e skina di Breedestraat y Helfrichplein, den Kerkstraat, y den añanan 1970, a habri e “Laboratorio” hopi moderno riba Fokkerweg, unda tambe tabata fabrica lens.<ref name=":1"/>
E tiendanan di joyeria tambe a ekspandé. Na kuminsamentu di añanan 1940, un tienda a muda pa e edifisio di KNSM; el a keda e tienda prinsipal di S&F te na 1954.
Den añanan 1950, un edifisio nobo a wòrdu konstruí na e skina di Helfrichplein i Breedestraat: e “Edifisio Prinsipal.” E piso abou tabata akapará e kolekshon di diamante, joyas di oro i oloshin. E promé piso tabata akapará un departamentu separá pa artíkulonan di plata i un sekshon ku joyas, tas i artíkulonan di regalo platá ku plata i oro. E ofisinanan di maneho tabata situá riba e di tres piso, i e tiendanan di orfebre i relojero tabata riba e di kuater piso. E tienda a bira partikularmente konosí pa su karillon i su sirkuito figural.<ref name=":1"/>
=== Ultimo añanan ===
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá lucha ku un kaida den entrada. Dia 5 di september 1989
e empresa ta emití un komunikado di prensa anunsiando seramentu i likidacion di e kompania despues di 62 aña.<ref>{{citeer web|titel=Juweliersconcern van wereldfaam Spritzer en Fuhrmann verdwijnt|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-09-05|bezochtdatum=2026-01-04|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642749:mpeg21:p002}}</ref> “E gerensia ta anunsiá ku e kompania lo stòp di eksistí den futuro serkano. Pa vários aña el a sufri pèrdidanan signifikante, sinembargo, e reservanan a agotá sin ku e kompania a logra adapta na e sirkunstansianan kambiá. Faktornan kousante e ta sita: e desaparishon di turismo di kompra pa via di kaida den turismo krusero y e desaroyonan ekonómiko na Venezuela, mientras e patronchi di gasta di e klientela tambe a kambia drastikamente. Na 1990, e kompania a sera su portanan definitivamente.<ref name="archiefvriend" /><ref name="newsaruba2007" />
== Premio i rekonosementu ==
Durante añanan, Charles Fuhrmann i e kompania S&F a risibí numeroso premio. Na 1959, 1960 i 1961, e kompania a wòrdu presentá ku e Diamonds International Award. For di 20 di sèptèmber 1967, Spritzer & Fuhrmann ta un suministradó di e Kas Real (''hofleverancier'').<ref name="archiefvriend" /> Na 1977, un seyo di pòst konmemorativo a wòrdu emití na Antia Hulandes pa konmemorá e di sinkuenta aniversario di e kompania.<ref name="newsaruba2007" />
Het bestuur van de Stichting Monumentenzorg reikte in 1968
aan de heer Fuhrmann de plaquette "Tua Res Agitur". uit naar aanleiding v"an de restauratie van interieur en exterieur van de zaak „Europa". Na de restauratie kreeg dit filiaal de toepasselijke naam „Renaissance".<ref name=":1"/>
== Legado ==
Spritzer & Fuhrmann ta konosí pa entrená i eduká personal lokal den áreanan manera diseño di hoya.<ref name="newsaruba2007" /><ref name="archiefvriend" /> Archivonan di e kompania ta aloha den [[Archivo Nashonal Kòrsou]].
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
----------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Lucia Schnog
| alias = Rumbera
| fecha nacemento =
| luga nacemento = {{CUW}}
| alma mater =
| ofishi = bailarina, diseñadó di paña
| aña activo = 1971 - ?
| estilo =
| genero = [[jazz]], balèt klásiko
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Lucia Schnog-De la Fuente''' ta un bailarina, koreografo i artista visual yu di Kòrsou. Na 1988, el a wòrdu premiá ku e [[Premio Cola Debrot]] pa su arte di baile.
== Biografia ==
Tabata Sra. Van Walraven ku a siña Lucia di seis aña su promé pasonan di baile i e goso di balèt.<ref name="Amigoe ">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470122:mpeg21:p009|titel= Lucia: “concurrentie alleen maar bevorderlijk” - Curaçaose opent ballet-school Russische stijl|datum=1971-03-27}}</ref> Añanan despues, el a muda pa e siudat hulandes di Delft pa studia.<ref name="Amigoe " /> El’a kompletá su estudio ku un diploma estatal komo dosente di balèt i bailarina di esenario.<ref name="AmigoeDiCuracao">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470115:mpeg21:p008|titel= Balletstudio|via=Delpher.nl|datum=1971-03-19|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Su spesialisashon ta jazz i balèt klásiko,<ref name="AmigoeDiCuracao" /><ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470229:mpeg21:p006 Advertentie], 6 augustus 1971</ref> i el a siña tambe balèt ruso.<ref name="Amigoe " />
Na Kòrsou bèk, el a funda su mes studio di ballet na mart 1971, yamá Ecole de Danse, ku un lokalidat na Kleermakersweg na Willemstad.<ref name="Amigoe " /> El a proveé e koreografia pa e obra De Fisici, ku a estrená na novèmber di e aña ei.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470307:mpeg21:p005 De Fisici op het scherp van de snede], 5 november 1971</ref> Tambe el a krea presentashonnan di baile pa teater di mucha, manera Prikkebeen na Centro Pro Arte (CPA).<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461117:mpeg21:p003 Prikkebeen. kleurrijk kinderfeest in C.P.A.], 6 maart 1972</ref> Diesocho luna despues di su apertura, su skol di baile ya tabatin 350 studiante.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461465:mpeg21:p003 Ecole De Danse brengt leerlingenuitvoering in Centro Pro Arte], 1 december 1972</ref> El a sigui traha riba presentashonnan hubenil na CPA, manera un seri di musikal na 1975 den kolaborashon ku e Komishon di Konsierto di Jeugd.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998511:mpeg21:p010 Comité Jeugdconcert brengt kindermusical in Antilliaanse sfeer], 11 januari 1975</ref> E tambe a presentá ku su grupo di balèt.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998591:mpeg21:p023|titel= Willemstad – De Apollo Star Dancers|datum=1975-04-17|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un di su promé studiantenan tabata e futuro dramaturgo Roy Colastica.<ref>Norma Infantil y Juventil, [https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Roland Colastica]. [https://web.archive.org/web/20210225195528/https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Gearchiveerd] op 25 februari 2021.</ref>
Na ougùstùs 1979, el a habri su studio di ballet nobo riba Saliña Abaostraat ku Ecole de Danse.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639990:mpeg21:p002 Nieuwe Balletstudio], 25 augustus 1979</ref> Na aprel 1980, el a forma un grupo (semi-)profeshonal na su skol bou di e nòmber ''Antillean Dance Theatre'' (ADT), di kua e i Helma Bakhuis a tuma over e direkshon artístiko. E grupo tabata konsistí prinsipalmente di bailarinnan ku el a entrená for di 1971.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639903:mpeg21:p004 Antillean Dance Theatre 9/10 mei in CPA], 28 april 1980</ref> Helma Bakhuis tambe tabata enbolbí for di inisio di Ecole.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642264:mpeg21:p007 Ecole de Danse], 16 mei 1987</ref> Un luna despues, nan a presentá e promé balètnan di ADT.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639886:mpeg21:p006 Premiere Antillean Dance Theatre - "Kositu" hoogtepunt balletavond in CPA], 12 mei 1980</ref>
Lucia Schnog tambe tabata wòrdu scuchá i mira regularmente den medionan di comunicacion. Na 1979, el a papia tokante e apertura di su studio di balèt nobo den e programa Entrevista na Radio Hoyer.<ref>[[Amigoe]], [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640001:mpeg21:p002 "Interview"] , 7 september 1979</ref> Ku finansiamentu di OKSNA, un dokumental tokante Ecole de Danse a wòrdu trahá i mustra den e ouditorio di biblioteka na òktober 1992.<ref>{{nl}}{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644665:mpeg21:p003|titel= Documentaire over 20 jaar balletschool Ecole de Danse|datum=1992-10-03|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un luna despues, e dokumental a wòrdu transmití na televishon pa TeleCuraçao.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643709:mpeg21:p003 Tv-documentaire over Lucia Schnog], 30 november 1992</ref>
E ta tambe un artista visual di obranan di textil, entre otro.<ref>Curaçao Knipselkrant, [https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Curacaose kunstenaars op World Quilt Show], 8 januari 2015. [https://web.archive.org/web/20240426155433/https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref> El a eksponé su arte na Kòrsou durante, entre otro, e ''Open Atelier Route''.<ref>{{citeer web|werk=Curaçao Art|url=https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/|titel= Open Atelier Route 2015|datum=2014-11-09|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240426155431/https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/| archiefdatum=2024-04-26}}</ref><ref>Curaçao Art, [https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Kosecha Kultural in 2018], 28 september 2018. [https://web.archive.org/web/20240426155443/https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref>
== Honor ==
Na 1988, Schnog, hunto cu [[Carmita Henriquez]], a risibí e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a husga ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan respektivo tereno: baile i folklore.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011|titel=Cola Debrot Prijs 1988|datum=1988-05-21}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =67491322 |titulo= Lucia Schnog}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Schnog, Lucia}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Arte]
[[:Kategoria:Kòrsou]]
[[:Kategoria:Ganador premio Cola Debrot]]
habri su "Ecole de Danse", ku tabata siña [[jazz]] i balèt klásiko. For di aña 1979, 8bailarinanan semiprofeshonal a presentá bou di su guia na su Teatro di Baile Antiano (ADT). E ta krea arte visual tambe.
------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Ocho dia''' ta un antiguo rito di luto na Aruba, Kòrsou i Boneiru, ku ta sostene famia i amigunan di defuntu den nan proseso di luto.
Tabatin un tempu na Kòrsou i Boneiru ku e defuntunan tabata wòrdu rekordá no solamente ku un Misa, pero ku ocho dia di orashon, kanto, kuenta, i komunion. Pa ocho dia, e komunidat a reuní — no solamente pa yora, pero pa ofresé sosten. Famia i amigunan a wòrdu sostené den nan proseso di luto: ku orashon, kantika, rekuerdo i brasa, e alma di e defuntu tambe a wòrdu eskoltá pa e bida despues di morto. E ritual aki tabata wòrdu yamá Ocho Día.
Despues cu dera e defunto ta cuminsa cu e “ocho dia”. Esaki ta un periodo di luto di ocho dia, durante cua esnan cu a keda den luto ta reuni diariamente. Bou di guia di un intersesor, ta hasi orashon pa e defuntu i su sernan kerí. Un sirbishi di konmemorashon ta wòrdu tené 40 dia despues di e morto, i tambe anualmente riba e aniversario di e morto. Den Iglesia Catolico Romano, ademas di e dia di recuerdo anual aki, e famia por pidi un misa mensual pa e defunto.<ref>[https://www.rememberme.nl/inspiratie/blogs-van-judith-sandriman/rituelen-bij-een-begrafenis-op-curacao Rituelen bij een begrafenis op Curaçao]</ref>
De negendenacht (novena= Ninth Night) ceremonie op Jamaica toont overigens inderdaad overeenkomst met de curacaose "ocho dia".<ref><ref></ref>VOLKSKUNDE. "Amigoe". Curaçao, 05-09-1980, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 19-12-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640155:mpeg21:p017</ref>
---
Er was een tijd op Curaçao en Bonaire waarin de overledene niet alleen werd herdacht met een mis, maar met acht dagen van gebed, zang, verhalen en verbondenheid. Acht dagen lang kwam de gemeenschap bijeen—niet alleen om te rouwen, maar om te begeleiden. De familie en vrienden werden ondersteund in hun rouwproces: met gebed, zang, herinnering, en omarming werd ook de ziel van de overledene begeleid naar het hiernamaals. Dat ritueel heette Ocho Día.
Dit ritueel, ontstaan uit de ontmoeting tussen Afrikaanse spirituele tradities en het katholieke geloof, was veel meer dan folklore. Het was een daad van geestelijke zeggenschap. Wat de kerk niet kon bieden, gaf de gemeenschap zichzelf: troost, structuur, en een plek voor de ziel om haar weg te vinden.
De Ocho Día, met haar gezangen in een vermenging van Papiaments en Latijn, de overdracht van culturele identiteit via verhalen over West-Afrikaanse mythische figuren zoals de spin Nanzi, gezongen litanieën, een eigen vormgegeven liturgie van gebeden, en het kantelen van het altaar op de achtste dag (Ocho di Yukán)—dat was hun manier om trouw te blijven aan hun wortels én aan hun geloof.
Vandaag de dag is dit ritueel vrijwel verdwenen. Al twintig jaar is er geen gedocumenteerde viering meer. Uitvaarten worden nu tot in de puntjes geregisseerd door begrafenisondernemers, naar Europees model. In tegenstelling tot vroeger, waar een uitvaart veel meer was dan een kort moment van condoleren of een drive-thru, of het volgen van de dienst via een YouTube-link, is afscheid nemen verarmd tot een haastig en afstandelijk ritueel. De zinsnede “geen rouwbeklag aan huis” klinkt inmiddels als een mantra in overlijdensberichten.
-------
Bob Harms: De ocho dia, een rouwritueel van acht dagen op Aruba, Bonaire en Curaçao, was veel meer dan alleen een religieuze bijeenkomst. Het was een levendig sociaal evenement, doordrenkt van culturele tradities die hun oorsprong vinden in West-Afrika en de diaspora. Ondanks pogingen van de Rooms-Katholieke Kerk om deze ‘afwijkende’ gebruiken te onderdrukken, hield de gemeenschap stand en gaf het rouwproces zo een unieke, eigen invulling.
Tijdens dit achtdaagse ritueel nam een voorzanger, de resadó, de leiding. Hij zong litanieën, een mix van Papiaments en Latijn. De aanwezigen zongen mee met de kantikanan di Ocho Dia, liederen speciaal voor dit ritueel, en de kantikanan di Dum Ve, verbasterde Gregoriaanse gebedsliederen. Ook op de laatste ochtend, wanneer het altaar werd afgebroken, werden er speciale liederen gezongen, de kantikanan di Jukán.
----
Na de uitvaart is er een rouwperiode die acht dagen duurt. In deze dagen worden er litanieën (gebeden) voorgelezen door een vrouw die ouder is dan 50. Ze vraagt God om de overledene onder zijn hoede te nemen en de nabestaanden te troosten. Tijdens deze ‘ocho dia’ geven naasten en familie alle ruimte aan hun emoties. Vooral op de achtste dag nemen ze de tijd om na te praten over de dingen die de overledene heeft gezegd en hoe hij of zij zich heeft voorbereid op de dood. De ramen worden opengezet zodat de geest kan vertrekken.
----
Het is een perfect voorbeeld van ''syncretisme'': het samenvoegen van verschillende culturele en religieuze elementen. Hoewel de periode van acht dagen ook in het christendom voorkomt (denk aan de besnijdenis van Jezus na 8 dagen), is de uitwerking (de ceremonies, muziek, dans) sterk beïnvloed door de Afrikaanse wortels en de 'survival' van voorouderlijke tradities na de slavernij, steltDBNL - Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.
{{Appendix}}
---------------
{{Databox}}
[[File:General Official Minimum Wage by Territory as of February 2023 in US Dollars (2).png|thumb|300px|Mapa di salario minimo segun teritorio na februari 2023 den USD]]
E '''salario mínimo''' ta e montante mas abou ku un dunadó di trabou ta legalmente obligá di paga un empleado. Un salario mínimo por wòrdu ekspresá komo un salario pa ora, pa luna òf pa siman. Semper e ta wòrdu ekspresá komo un salario brutu, ekskluyendo belasting i kontribushonnan di seguro sosial.
Dentro di Union Europeo, 22 di e 27 estadonan miembro tin un salario minimo. E sinku paisnan di UE ku no tin un salario mínimo ta Austria, Dinamarka, Finlandia, Suesia i Italia. E paisnan aki, inkluyendo Noruega i Suisa, ta laga e fiho di salario mínimo na organisashonnan di dunadó di trabou i empleado.
es.wiki: Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
E regulashon aki a wòrdu establesé pa promé biaha na Australia i New Zealand den siglo 19.[2] Kada pais tipikamente ta establesé e normanan legal ku ta regulá e salario mínimo i e mekanismonan pa determiná su montante periodikamente, normalmente anualmente.
Regulashonnan di salario mínimo, ku nan diferensianan, ta presente den kasi tur pais rònt mundu, i nan ophetivo, eksplísito òf nò, ta pa redusí desigualdat di salario.
Den añanan resien, vários pais a reformá nan polítika di salario mínimo komo kontesta na e oumento di kosto di bida i preshon sosial pa garantisá un entrada desente. Algun gobièrnu a opta pa konektá e salario mínimo na e konsepto di un “salario di bida,” komprondé komo un salario ku ta kubri e nesesidatnan básiko di un individuo òf famia, inkluyendo kuminda, bibienda, edukashon i kuido di salú. Paisnan manera Alemania,[3] Sur Korea, Chile,[4] i New Zealand a implementá oumentonan signifikante, miéntras ku na Merka tabatin un tendensia pa oumentá e salario mínimo na nivel estatal i munisipal den ousensia di konsenso federal. Ademas, organisashonnan manera Organisashon Internashonal di Trabou (ILO) i Programa di Desaroyo di Nashonnan Uni (UNDP) a promové kuadro pa evaluá e impakto di e salario mínimo riba redukshon di pobresa i desigualdat, resaltando e importansia di ahusta e montantenan aki periodikamente i segun kriterionan ekonómiko i sosial.
Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
== Caribe Hulandes ==
* 1947 - invoering Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
* 1972 - Landsverordening minimumlonen (P.B. 1972, no. 110)
1 oktober 1972 e Ordenansa Salario Minimo a drenta na vigor na Antias Hulandes.<ref>Advertentie. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 30-09-1972, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 03-09-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461412:mpeg21:p006</ref>
{{Appendix}}
LANDSVERORDENING van 31 mei 1972 houdende nieuwe regelen inzake minimumlonen
Citeertitel Landsverordening minimumlonen
Vastgesteld door Gouverneur van de Nederlandse Antillen
Onderwerp maatschappelijke zorg en welzijn
Eigen onderwerp arbeidsregelgeving
Opmerkingen met betrekking tot de regeling
Deze verordening vervangt de Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
--------
The minimum wage history in the Dutch Caribbean is tied to the islands' individual statuses, with a significant shift in the Caribbean Netherlands (Bonaire, Sint Eustatius, Saba) towards higher, federally regulated minimum wages starting in the 2010s, aiming for a dignified existence. Other islands, like Aruba, also adjusted their minimum wages in recent years, while the overall trend shows efforts to raise wages to improve socio-economic conditions, though this can create competitive pressure compared to other Caribbean nations.
The minimum wage in the Dutch Caribbean is set separately for each island, with the highest recent rates being $1,750 per month in the Caribbean Netherlands (Bonaire, St. Eustatius, and Saba) as of July 1, 2024, and AWG 2,007.05 per month in Aruba as of January 1, 2025. The Caribbean Netherlands' minimum wage is adjusted annually based on the consumer price index.
--------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe
| imagen =
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[]] [[1930?]]
| periodo fin =
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor =
| sucesor =
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion =
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernador, alkalde
|partido =
}}
'''Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe''' (☆ [[31 di òktober]] [[1882]] na Schiedam – † [[28 di novèmber]] [[1956]] na [[Breda]]) tabata un gobernador kolonial y alkalde hulandes.
== Biografia ==d
Van Slobbe a nase den un famia katóliko. Su tata probablemente tabata manehá un destileria di gin. Bartholomeus a kuminsá su estudio na un skol di formashon di maestro i na edat di dieshete aña a boluntario pa e ehérsito hulandes.
El a entrená komo un ofisial no-komisá na Breda i a bira un sargento promé ku el a wòrdu atmití na e Kurso Prinsipal pa Ofisialnan na Kampen na 1904. Dos aña despues, el a bira un di dos teniente den e di Seis Regimento di e Brigada di Infanteria, stashoná na Breda. Na 1910, el a wòrdu promové na promé teniente den e di Seis Regimento. Na òktober 1913, el a wòrdu nombrá komo un ofisial di servisio spesial pa e staf general den e departamentu stashoná na Breda debí na e menasa di guera. Na 1918, el a wòrdu transferí pa e staf general na Den Haag i a wòrdu sekundá na e Akademia Militar. Na 1919, el a bira kapitan i na 1924, el a bira dosente tambe na e Akademia Militar na Den Haag.
Na aña 1930, el a keda nombrá gobernador di e kolonia di Kòrsou i Dependensianan. El a goberna excelentemente y lo kier a keda gobernador, pero despues di su prome periodo, el a pidi su regreso pa Hulanda pa sigui educacion di su yiunan.
Na ougùstùs 1936, el a bira alkalde di Breda, un miembro di e Partido di Estado Katóliko Romano (RKSP). El a tene su mes durante guera, pero a wòrdu kita for di trabou dia 11 di mart 1944, pa òrdu di e forsanan di okupashon despues di a nenga di koperá den kompilá listanan pa trabou forsá na Alemania. Durante e último lunanan di guera, el a biba skondí. El a wordo reemplasa pa e miembro di NSB y miembro di SS Gerrit Coenraad Blom. Riba e dia ku Breda a wòrdu liberá, 26 di òktober 1944, el a reanudá su tareanan di alkalde, hibá triunfantemente na e kas di pueblo pa su konsiudadanonan.
E tabata, sinembargo, bou di tutela di Baron Dirk van Boetzelaer, un ingeniero hidráulico i teniente coronel, komisario militar pa e distrito di Breda i emanacion di tantu e resistensia komo e forsanan armá hulandes formá na Inglatera. E tabata kere ku kualke hende ku a keda muchu largu durante e okupashon mester tabata konspirando ku e forsanan di okupashon i mester a wòrdu retirá. P’esei tambe e tabatin un opinion negativo di Van Slobbe i a sòru pa e keda suspendé i someté na un investigashon di purga riba su aktividatnan durante e okupashon. Esaki a dura for di kuminsamentu di desèmber 1944 te kuminsamentu di òktober 1945.
Dia 2 di desèmber 1944, Van Slobbe a wòrdu informá verbalmente di e desishon pa wèlga, ku a drenta na vigor dia 10 di desèmber. Despues e mester a defendé su mes dilanti di un komishon di purga, loke el a hasi ku éksito. Dia 16 di october 1945, e Comisario di Reina a firma e decreto di disolucion, cu a wordo anuncia algun dia prome. Miéntras tantu, Van Slobbe a wòrdu forsá pa entregá su posishon komo alkalde suplente na alkalde E.L.H.M. van Mierlo, te ora cu e investigacion tabata favorable y e por a reanuda su funcion di alcalde. Dia 17 di òktober 1945, el a presidi e reunion di e Ehekutivo Munisipal pa promé bia.
Van Slobbe a kasa ku Joanna Antonia Maria van Schendel na 1912. Nan tabatin shete yu, inkluyendo esun mayó, Maria Elisabeth van Slobbe (1913-2004), i e yu mas yòn i di dos, Wim van Slobbe (1925-2023).
-------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante =c
| nomber = Mary Gertrude Johnson
| ofishi =
| tata = Peter Hassell
| mama = Esther Lovell Johnson
}}
'''Mary Gertrude Johnson''' (☆ [[1854]] na Zions Hill – † [[1939]] na [[Saba]]), tambe konosí komo ''Mary Gertrude Hassell'', tabata un edukadó prominente i un pionero den promoshon di e arte tradishonal di [[kanchi sabano]] riba e isla di [[Saba]]. El a duna les i popularisá e téknika di obra ku hilo habri, ku despues a bira un di e produkto artístiko i ekonómiko mas importante di e isla. Segun folklorista Eric Eliason, “kisas e ta e persona mas honrá den historia di e isla.”<ref>Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: ''Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean'', p. 522-534, citaat op p. 524.</ref>
== Biografia ==
Mary Gertrude Johnson a nase na Zions Hill (den e tempu ei konosí komo Hell’s Gate) komo yu muhé di Esther Lovell Johnson i Peter Hassell. Su famia tabatin un posishon respetá den komunidat i su mayornan tabatin medio finansiero sufisiente pa mand’é pa estudio na [[Caracas]], [[Venezuela]] na komienso di añanan 1870. Pa un periodo Johnson a biba den un internado katóliko, kaminda soeurnan di e konvento tabata duna enseñansa, inkluso na manera tradishonal.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Durante su estadia na Venezuela, el a siña for di e yu muhénan di e elite venezolano kon pa traha obra ku hilo habri den estilo ajour, ku despues a bira konosí na Saba komo kanchi spaño.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
<ref name=":0">Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean, p. 522-534</ref> E téknika aki lo bira e base pa e desaroyo di e arte di kanchi sabano, un forma di arte tekstil úniko pa Saba.<ref name=":1">{{Citeer boek |titel=Caribbean Women and Their Art: An Encyclopedia |achternaam=Snodgrass |voornaam=Mary Ellen |url=https://www.google.nl/books/edition/Caribbean_Women_and_Their_Art/4tCwDwAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA89&printsec=frontcover |datum=2019 |pagina=89-90}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://caribvibetv.com/learning-about-saba-lace-spiced-rum/ |titel=The Art of Saba Lace & Flavor of Spiced Rum: Saba’s Heritage |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Caribbean Vibrations}}</ref>
Despues di a kompletá su estudio, Johnson a regresá Saba. Einan el a kasa ku James Benjamin Johnson i a kuminsá duna les na e skol katóliko lokal. E pareha a establesé nan mes na Windwardside. Inisialmente, el a sigui ku trahamentu di kanchi komo un hòbi, dunando les na algun amigu i miembro di famia, pero pronto el a kuminsá plama riba henter e isla. Gradualmente ela kuminsá duna lès, i patronchinan spesífiko pa e isla a wòrdu kreá, yamá na nòmber di nan kreadornan, manera Imelda, Sylvia i Laurentina.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Ku e establesementu di un servisio postal konfiabel entre Saba i mundo eksterno na 1884, e posibilidat pa bende kanchi via pòst a habri un fuente nobo di ingreso pa hopi famianan. Pa tempu di Prome Guera Mundial, un di kada dies habitante tabata inbolbí den produkshon òf benta di kanchi sabano. Den e añanan 1920, ta kalkulá ku entre 30% i 40% di PIB di Saba tabata generá for di kanchi, un kontribushon sin igual pa un isla chikí.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Mary Gertrude Johnson a fayesé na 1939 na edat di 85 aña. Su legado sigui biba den arte, ekonomía i identidat kultural di Saba.
== Homenahe ==
Na 1996, su aporte a wòrdu rekonosé ku un stampia postal di Antias Hulandes, ku ta mustra un imagen di dje ku un obra di kanchi na banda robes. E stampia tabata parti di un seri dediká na figuranan antiano prominente.<ref>{{Citeer web |url=https://touchstamps.com/Stamp/Details/160215/mary-gertrude-johnson-hassel-1853-1939 |titel=Stamp: Mary Gertrude Johnson Hassel (1853-1939) (Netherlands Antilles 1996) |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Touch Stamps}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Kanchi sabano]]
{{Appendix}}
{{Defaultsort:Johnson, Mary Gertrude}}
[[:Kategoria:Saba]]
------------
* na un Skol di Konbento. Einan ela siña kon pa traha e hilo dibuhá for di e yu muhénan di Venezolanonan elite, i a introdusí e arte na Saba kaminda e ta konosí generalmente komo obra spañó.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
* the past, drawn lace embroidery often produced larger pieces in the form of tablecloths, curtains, drapes, etc. Today, these larger ana more expensive items are no longer in demand and the intricate patterns of drawn lace are being used in a more decorative manner on various items of women’s and household ware such as shawls, skirts, blouses, handbags, hand¬ kerchiefs, napkins and other cloths.
<ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-ANTILLENREVIEW-1981-08/page/n33/mode/1up?q=saban+lace&view=theater Handcraft: an industry of growing importance]Antillean Review, vol. 1 nr. 5, augustus/september 1981</ref>
* Perhaps this is the reason the craft is popularly known as "Spanish work" on Saba. In 1884, the wives and daughters of Saba's seafaring men began working in earnest. In that year regular mail service connected the five-squaremile island to the outside world for the first time, thereby establising the possibility of a mailorder cottage industry. By 1898, Saba's lacemakers had become so adept that a Miss Florence Every entered an exhibition of women's handicrafts in The Hague, The Netherlands, where she received an honorable mention. Six years later, a Saban was awarded first prize in a competition in Copenhagen, Denmark, and was invited by the Danish government to spend four months in the Scandinavian country. Little by little, the industrious Saban women began exporting their delicate work, primarly to customers in the United States. The method by which they obtained the names of potential clients illustrates typical Saban ingenuity. Lacemakers would copy the addresses of American companies from the boxes of merchandise that were sent to the island. They would then dispatch a letter explaining their craft and their prices to the firm, hoping to have some sympathetic manager post the missive on the company bulletin board or mention it in the company newsletter. Their efforts were surprisingly successful. By 1928, nearly 25,000 guilders worth of needlework was being exported.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Naturally, clients' addresses were closely-guarded secrets. Who betide anyone who "stole" an address or who wrote "bad things" about a competing lacemaker. Many families were not on speaking terms for years, owing to some real or imagined breaking of this unwritten law. In turn, many company officials wrote to Saba's Vice-Lieutenant Governor inquiring into the financial status of the women soliciting business from the companies' employees. As tactfully as possible, the administrator would reply that the ladies could stand "some help", even though some of the lacemakers were among the most affluent residents of the tiny island.
When the Great Depression spread economic havoc throughout the United States in the early 19305, demand for "Saba Lace" plunged alarmingly. Committees were formed on the island to promote the "industry". Unfortunately, nothing seemed to help. It was only with the increase of tourism to the island that "Saba Lace" flourished once again. An airfield was finally constructed on the mountainous terrain in 1963 and the island became a favorite with travelers searching for an unusual daytrip from nearby St. Maarten of for longer stays in a serence and unspoiled Caribbean atmosphere. In 1984, 15,000 tourists visited, departing with approximately $100,000 worth of delicate, handmade lacework.
Thus, after more than a century, a handcraft learned by a young Saban girl in the quiet cloisters of a Caracas convent still provides a means of survival for many families on the tiny island of Saba.
-------------
{{Infobox artista|variante|c
| nomber = Sheila Payne
}}
'''Sheila Payne''' (☆ 1961 na [[Kòrsou]]) ta un aktris i kontadó di kuento di [[Kòrsou]] i un defensor di preservashon di Papiamentu.[1]
Sheila Payne a nase i lanta na Kòrsou, den un famia originalmente di [[Sint Kitts (isla)|Saint Kitts]]. Su interes i amor pa kontamentu di kuenta a bini di su tata. Komo un studiante di skol básiko, el a hasi un impreshon sumamente eksitoso di e empresario di músika [[Ángel Job]] (ku e apodo El Gordito de Oro).[2]
For di 1980 pa 2000, Payne a biba na [[Hulanda]]. El’a studia matemátika i ekonomia i a tuma un kurso posgrado den desaroyo di karera. Despues di a traha den e ramo ei pa algun tempu, el a bira un aktris ku Jeugdtheater Citadel Groningen. Na Kòrsou, el a traha komo aktris pa teater hubenil i despues a regresá na kontamentu di kuenta.[2]
Na 2011, Payne a risibí un nominashon di UNESCO pa su esfuersonan den preservashon di Papiamentu.[2]
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario|variante = c
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento = [[Kòrsou]]
|region = [[Karibe Hulandes]]
|pais =
|alias = [[Kòrsou i Dependensianan]]
|sucesion = Gobernador-general
|periodo start = 1816
|periodo fin = 1819
|monarkia =
|antecesor =
|sucesor = Petrus Bernardus van Starckenborgh
<!-- Seccion di sucesion 2 -->
|sucesion2 =
|periodo start2 =
|periodo fin2 =
|monarkia2 =
|antecesor2 =
|sucesor2 =
|pareha = Anna Maria Cornelia van Uytrecht
|tata =
|mama =
|yui = 4
|ofishi = ofisial di marina hulandes, atministradó kolonial,
}}
'''Albert Lambertsz Kikkert''' (☆ [[17 di novèmber]] [[1761]] na Vlieland - † [[18 di desèmber]] [[1819]] na [[Kòrsou]]), tabata un ofisial di marina hulandes, doño di plantashi na Kòrsou i gobernante durante e era kolonial. El a hunga un ròl importante den e [[Rebelion Grandi|lantamentu di Tula]] na [[1795]] i despues a okupá e funshon altu di Gobernador-General riba e Islanan ABC.
== Biografia ==
Kikkert a nasé riba e [[isla]] di Vlieland na aña 1761. El a drenta marina hulandes na un edat hoben i a subi te na e rango di ofisial. Su entrenamentu marítimo trempan a pone e fundeshi pa su tareanan atministrativo despues na e [[kolonianan]] hulandes den Karibe.
Despues di su transferensia pa Kòrsou, el a invertí den un plantashi. Na 1789 el a kasa ku Anna Maria Cornelia van Uytrecht (1768-1847) di Kòrsou, i huntu nan a hana kuater yu.<ref name=uytrecht>http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm. [https://web.archive.org/web/20210717231138/http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm Archivá] 17 di yüli 2021.</ref> Anna tabata e yu muhé di un shon di plantashi riku, [[Casper Lodewijk van Uytrecht]]. Dor di su matrimonio Kikkert a bira doño di e plantashinan, Jan Sofat (antes Jan Zoutvat) i San Juan.
Na 1795, el a drenta den konflikto ora e lider di katibu [[Tula]] a dirigí un rebelion riba e isla. Kikkert a wòrdu akusá di ta un kómplise di e medidanan kontra e rebeldenan, loke a pon’é den un posishon kontroversial denter di e [[kolonia]].
== Okupashon ingles ==
Kikkert tabata na Korsou ora ku e patriotanan a tuma poder na [[Hulanda]] na aña 1795 cu ayudo di e Francesnan y a funda [[Repúblika di Batavia]]. Stadtholder Willem V a hui bai Inglatera i for di einan a ordená tur gobernador i ofisial kolonial pa entregá na e inglesnan, pa e teritorionan di ultramar no kai den man di franses (revolushonario). E gobièrnu nobo a kita mayoria di e ofisialnan, ku mayoria di nan tabata noble. E pregunta di ken pa sirbi a hiba na confusion y tambe intrankilidad riba e barconan Hulandes. Kikkert a scoge e banda di e gobernantenan nobo na Hulanda y asina a opera na servicio di e Francesnan. Su patriotismo tabata oportunista, pasobra despues el a mustra di ta un Orangista konvensí atrobe pa ku e inglesnan.
=== Konflikto ku Tula ===
Inspira pa e intrankilidad revolucionario na Europa y e lantamento exitoso di esclavo na Haiti Frances, un lantamento di esclavo tambe a brota riba Curaçao na 1795. E “capitan” di e rebeldenan, Tula, tabata propiedad di Kikkert su cuñado Casper Lodewijk van Uytrecht (1730-1855). Dos otro lider di e rebelion tabata propiedat di Kikkert mes, entre nan Pedro Wacao i Carpata. ‘Bastiaan’ Carpata tabata foreman òf ofisial pretu riba su plantashi San Juan. Parsialmente pa e motibu aki, Kikkert tabata determiná pa pone e rebelion abou. I asina el a hasi, usando e fragatanan Ceres i Medea. For di e Ceres, Kikkert a trese dos bateria di kañon na tera, i tambe munishon i otro suministronan. El a komandá e mariniernan ku a bringa banda di e milisia sivil riba kabai riba e isla. E rebelion a terminá ku un ehekushon brutal i ehemplar di e lidernan rebelde, den kua Kikkert tabata enbolbí aktivamente. El a nota friu den e registro di su barku ‘Den 3e’ (òktober 1795): “... dos negro a wòrdu kibra bibu riba e wiel i pretu, despues dekapitá i nan kabes poné riba e horka, un negro a haña su mannan kòrtá i su kabes kibra aden ku un martiu i despues a wòrdu kologá.” E kastigunan tabata di akuerdo ku e veredikto di Gobernador Johannes de Veer (1738-1796) cum suis.[3][4]
== Regreso di gobernashon hulandes ==
Durante e gobernashon franses den añanan 1800, probablemente Kikkert a kolaborá ku outoridatnan bou di Louis Napoleon, ruman di Emperador Napoleon Bonaparte. Despues di e regreso di e gobièrnu hulandes bou di Rei Willem I, el a wòrdu nombrá Gobernador-General di e Islanan ABC. Den e funshon aki, e tabata responsabel pa e atministrashon sivil i protekshon di interesnan kolonial na Kòrsou, Aruba i Boneiru. El a hunga un ròl sentral den ehekushon di legislashon atministrativo i fiskal durante e periodo aki.
Kikkert a fayesé inesperadamente dia 18 di desèmber 1819 na Kòrsou. Su morto a marka e fin di un karera influyente den tantu sírkulonan kolonial komo militar riba e islanan ABC.
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''tragalus''' ([[hulandes]]: ''dakvenster'') ta referi na un bentana chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un dak di kas. Literalmente, e palabra cu e ta e luga pa laga lus drenta. "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
un ekstenshon di e superfisie di dak ku ta inkliná, hopi bia ta konsistí di un kuadro di bentana vertikal ku òf sin partinan movibel, dos muraya banda triangular i un tapa, trahá komo un dak plat, siya ?, heup òf pent.
Un tragalus por wòrdu instalá mesora durante konstrukshon nobo, pero hopi bia ta wòrdu trahá despues pa haña espasio èkstra, tin bia na e lugá kaminda un skylight ta presente kaba. E kuadro di bentana ta sirbi pa permití lus i airu drenta den e zolder òf kamber di zolder. Un bentana di dormitorio hopi bia ta proveé e espasio èkstra ku espasio pa kabes (espasio pa kabes), ku ta nesesario pa krea un kamber den zolder.
Bentana di dormer por wòrdu montá na diferente manera. Tradishonalmente riba e lugá, kaminda e bentana di e dormer ta wòrdu bati riba e dak riba e sitio, loke ta tuma un promedio di 3 pa 4 dia. Tin tambe bentananan prefab. E bentananan prefabriká aki ta wòrdu pre-produsí den un fábrika òf tayer di karpinteria i ta wòrdu montá riba e dak denter di un dia.
Bentana di dormer ta traha di vários material. Esaki ta dependé di e estilo arkitektóniko di e kas i e deseonan di e kliente. Bentana prefabriká por lo general ta trahá di palu òf plèstik.
Un ekstenshon riba e dak tambe ta wòrdu yamá kuko òf akkenailtje (prinsipalmente na Groningen).
{{Appendix}}
chatgpt:Den papiamentu, tragalus ta un palabra ku referi na un ventanita chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un kas di dak. E palabra mes ta bin di Hulandés "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
✅ Den konteksto di construccion Hulandés (i Karibe Hulandes), un "tragalus" ta un ventanita, pero den hulandés moderno e palabra ku ta mas relashona ta "dakkapel" òf "dakvenster", ku ta referí mas espesífikamente na un ventan chi subi for di dak, ku ta kreá espasio i lus den un piso haltu.
Diferensha:
Tragalus = ventanita (simpel, generalmente no sobresalí for di tei).
Dakkapel = estruktura di bentana ku sobresalí for di tei pa kreá mas espasio i lus.
🏚️ Tragalus den Karibe Hulandes
Sí, tragalus (of ventanitanan den dak) tabata uza den arquitectura tradicional Karibe Hulandes, inklusí:
Kas di plantashon (Boneiru, Kòrsou, Aruba)
Kas di pueblo (kas di torto, kas di piedra)
Fortifikashon (forte)
E motibu principal pa usa un tragalus tabata:
Laga lus natural drenta (den tempo ku no tabatin mucha bentanan grandi)
Mehorá ventilashon (pa saka kalor fo'i kas)
Duna un poko di brisa sin perde protekshon kontra tormenta.
Ejemplo:
Riba kas di plantashon na Kòrsou manera Landhuis Brievengat òf Landhuis Chobolobo, bo por topa ventanitanan haltu riba e dak ku ta sirbi komo tragalus.
Na Aruba, na kas antique den Noord i Santa Cruz, bo por wak esemey.
📜 Origen historiko
E uso di ventanitanan haltu (tragalus) a bini ku:
Influensia di arquitectura kolonyal Hulandés (especialmente siglo 17-18).
Adaptashon lokal pa klima tropikal — ventilashon tabata esencial.
Manká di material di konstrukshon — un bentana chikí tabata mas fasil pa instala den muraya di torto òf piedra.
✏️ En Resúmen
Aspekto Tragalus Dakkapel
Definishon Ventanita haltu Bentana sobresaliente for di tei
Funshon Lus i ventilashon Lus, ventilashon, espasio
Material Hout, piedra, torto Hout, tei, glas
Uzo den Karibe Sí, den kas antique Raro, mas den Hulanda
[[:Kategoria:Konstrukshon]]
--------------
{{Multiple image
| total_width = 650
| align = center
| caption_align = center
| border =
| image1 = Government building in Camacuri (Aruba) 17 33 16 604000.jpeg
| caption1 = Edificio di Impuesto di [[Aruba]]
| image2 = DRCUR-EXT-Resort-4110-TM.jpg
| caption2 = Dream Curaçao Resort na [[Willemstad]]
| image4 = Emmanuel Catholic Chapel.jpg
| caption4 = Kapel Emanuel na [[San Nicolas]]
| image3 = Maduro & Curiel's Bank, Willemstad, Curaçao.jpg
| caption3 = Edificio di [[Maduro & Curiel's Bank N.V.|MCB]] na Willemstad
}}
---------------
* [[Florin karibense]] (aanvullen)
Siman pasá a tuma lugá e desvelo ofisial di e diseño di e Guilder Karibense, e moneda nobo ku lo ta den sirkulashon na Kòrsou i Sint Maarten entrante 31 di mart 2025. Banko Sentral di Kòrsou i Sint Maarten (CBCS) a presentá e biyetenan i monedanan simultáneamente na ámbos pais.<ref name="deel 1">[https://curacao.nu/de-caribische-gulden-een-stap-richting-economische-stabiliteit-in-2025/ De Caribische Gulden: Een stap richting economische stabiliteit in 2025], curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
--
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.<ref name="deel 3">[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-20g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (20g)], curacao.nu (27 di desember 2024)</ref>
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
== denominashon di mas chikitu: 10 florin ==
E biyete di dies florin karibense ta predominantemente hel i tin un imágen di e '''angelfish gris''' na e parti dilanti i e '''faro di Klein Curaçao''' na e parti patras.<ref name="deel 2">[https://curacao.nu/nieuwe-caribischegulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-10g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (10g)\, curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
E angelfish gris por krese te sesenta sentimeter di largura. E espesie aki tin un kurpa den forma di disko ku un kabes relativamente grandi. Angelfish adulto gris ta gris kla ku manchanan pretu tur kaminda, miéntras ku nan kabes ta gris kla ku un boka mas kla ainda. E hóbennan, di otro banda, ta pretu ku sinku strepi hel briante ku ta kore vertikal riba nan kurpa.
Hubenilnan ta wòrdu hañá generalmente riba e rif òf den kama di yerba di laman, kaminda nan ta traha na “stashonnan di limpiesa” meskos ku garnachi mas limpi ta hasi, pa deshací di parasito di piská mas grandi. Adultonan por lo general ta habitá rifnan i por wòrdu hañá na profundidatnan te ku trinta meter.
E konki reina ta un snèk ku ta biba prinsipalmente den kama di yerba di laman i riba banki di santu i por krese basta grandi. Karakolnan adulto por krese te mas o ménos 35 sentimeter di largura. E karakolnan aki ta herbívoro i ta alimentá nan mes ku material di mata ku ta haña entre e yerba di laman. E conchi reina ta birando mas y mas raro den hopi parti di Caribe pasobra su carni ta wordo considera un delicia y hopi biaha ta wordo haya riba platonan. Ta p’esei tin vários inisiativa pa kria nan den koutiverio pa produkshon di kuminda òf laga nan bai bèk den naturalesa. Kasi no tin ehemplar adulto real ku a sobra den e awanan interior di Kòrsou.
Patras
== Di dos denominashon: binti florin Cg 20 ==
E biyete di binti florin Karibense ta predominantemente blou i tin e rayo di águila mancha dilanti i Simpson Bay patras.
Cu un envergadura di casi tres meter, e Spotted Eagle Ray ta un di e especienan di rayo mas grandi den nos awanan. E ta wòrdu rekonosé fásilmente pa su fondo skur ku numeroso mancha blanku i un barika kompletamente blanku. E rayonan aki tin un rabo largu i punta ku vários spina venenoso. E rayonan aki ta kome bivalvo, entre otro, i ta buska nan riba fondo di santu. Nan ta koba den santu i tin bia ta zwaai esaki ku nan “alanan”. Tambe nan ta come cangreu, cangreu ermitaño y caracol manera e queen clam. Rayonan di águila mancha ta hopi sosial i hopi bia ta landa den grupo chikí.<ref name="deel 3"/>
Yellow Cowries ta '''karakol di laman''' ku ta wòrdu hañá den mayoria di laman tropikal. Den pasado, diferente tipo di cowries tabata hunga un ròl importante den komersio i kultura. Kaska di cowrie tabata wòrdu usá histórikamente komo moneda, partikularmente na China, Afrika, New Guinea i Indonesia. E barkunan di e Kompania di India Oriental Hulandes (VOC) tabata komersia ku kaska di kowrie, spesialmente e “kaska di kaska di plaka” ku tabata representá un balor monetario, i tabata usa nan komo un medio di pago, inkluso pa kumpra hende sklabisá.
Awendia nan ta wòrdu apresiá prinsipalmente komo kosnan di kolekshon i ta wòrdu usá den joyas. Karakol tin un dieta hopi spesífiko ku ta varia pa kada espesie. Algun ta karnivoro, algun herbívoro i algun omnívoro. Nan tin un struktura di alimentashon úniko yamá un “radula” den nan boka, ku ta funshoná komo djente, superfisie di yerba i kòrta kuminda.<ref name="deel 3"/>
Patras
== Di tres denominashon: biyete di 50 Cg ==
E biyete ta predominantemente bèrdè i tin e '''turtuga di laman bèrdè''' na e parti dilanti i e playa di '''Grote Knip''' na e parti patras.<ref>[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-50g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (50g)], curacao.nu (28 di desember 2024)</ref>
E turtuga bèrdè di laman ta wòrdu hañá den tur laman tropikal i subtropikal na mundu, inkluyendo den Karibe. E turtuga bèrdè di laman ta un herbívoro i ta kome prinsipalmente yerba di laman. E turtuganan ta sòru pa e yerba di laman no krese muchu largu i sofoká su mes. Esaki ta permití e ekosistema di yerba di laman pa mantené su funshonnan mas importante, esta komo un krèsh pa hopi bestia marino. E turtuga di laman bèrdè ta pues un espesie klave ku ta hunga un ròl esensial den tene nos oséanonan saludabel. Turtuga machu nunka no ta regresá tera. E hembranan ta bin tera solamente pa pone webu. Turtuga muhé ta traha vários nèshi pa aña. Turtuga ta protehá i den peliger di ekstinshon rònt mundu.
E '''tellin''' faborito. E espesie di karakol bivalvo aki ta wòrdu hañá den henter Karibe, prinsipalmente na profundidatnan di te ku trinta meter. E kaska, ku ta wòrdu trahá dor di e karakolnan mes, por ta basta grandi, algun ta alkansá un diameter di mas o ménos ocho centimeter. E kaska ta di koló krema pa blanku ku randnan un poko haltu i hopi espasiá. E parti paden di e kaska ta hel. E dos mitarnan di e kaska por lo general ta pas bon huntu i hopi bia ta kubri ku alga i otro organismonan, proveyendo un kamuflahe ekselente riba e ref. E espesie aki ta filtrá kuminda for di awa di laman dor di chupa awa aden, filtr’é i despues “spuit afó” awa limpi.
Patras
Grote Knip Beach. Curaçao ta konosí pa su playanan relativamente chikí skondí den bahianan kómodo. Asta Grote Knip Beach ta situá den un bahia asina. E santu riba e playanan ta konsistí di entre otro e fekalnan di piská ku ta kome alga i otro organismonan marino. Segun ku e piskánan aki ta raspa alga for di piedra di koral i piedra di kalki, nan ta kita pida pida kalki tambe. E material aki despues ta wòrdu ekskretá komo granula chikitu di kalki, ku eventualmente ta akumulá riba playa komo santu blanku debí na akshon di ola. Piská papagai ta entre e espesienan responsabel pa e proseso aki.
-------------------
'''Petróleos de Venezuela, SA''' ('''PDVSA''') ta e kompania estatal di [[Venezuela]] riba tereno di petroleo i gas natural. E kompania tin aktividatnan den eksplorashon, produkshon, refinamentu, merkadeo, transporte i eksportashon di petroli, i tambe eksplorashon i produkshon di gas natural. El a kuminsá su operashon na 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di e pais pa dekreto di gobièrnu riba 30 di ougùstùs 1975. Tur akshon di e kompania ta ainda propiedad di gobièrnu di Venezuela, kual pais ta e di sinku eksportadó mas grandi di petroli na mundu.
== Reserva i produkshon ==
Venezuela tin e reservanan di petroleo mas grandi na mundu. Na fin di aña 2020, nan tabata balorá na 304 bion bari, òf 17.5% di e total mundial.<ref name=BPWES21>{{en}} [https://www.bp.com/en/global/corporate/energy-economics/statistical-review-of-world-energy.html BP Statistical Review of World Energy 2021], geraadpleegd op 24 juli 2021</ref> [[Arabia Saudita]] ta na di dos lugá ku un porshon di 17.2%. Un gran parti di e reservanan ta konsistí di zeta viskoso, ku ta wòrdu hañá prinsipalmente kantu di [[Riu Orinoco]]. E zeta aki ta ménos fásil pa saka ku zeta konvenshonal. Ku e reservanan di zeta konosí, e pais por mantené e nivelnan di produkshon aktual pa mas ku 500 aña.<ref name=BPWES21/>
Na 2005, produkshon di zeta tabata 3.3 mion bari pa dia (bpd), pero pa 2015 esaki a baha te na 2.6 mion bpd.[2] Debí na mal maneho ekonómiko, no tin sufisiente sèn disponibel pa invertí, loke ta kousa ku produkshon ta baha. E bahada aki a sigui despues di 2015 i na 2020 e produkshon tabata 540.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Un tendensia similar ta visibel pa refinamentu. Na 2010, kasi 1 mion bpd tabata wòrdu prosesá diariamente ainda, pero na 2019 esaki a baha te na 123.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Reservanan di gas ta muchu mas chikitu na 3% di e total mundial, pero tòg signifikante.<ref name=BPWES21/> Produkshon di gas a keda basta stabil entre 2005 i 2017 i a fluktuá alrededor di 30-40 bion m³ pa aña. Tabatin un bahada fuerte na 2018, ku a sigui na 2019 i 2020. Na 2020, mas o ménos 19 bion m³ a wòrdu produsí.<ref name=BPWES21/>
== Historia ==
E kompania a wòrdu fundá dia 1 di yanüari 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di Venezuela.
Na sèptèmber 1986, e kompania merikano Southland a bende mitar di e akshonnan di CITGO na Petróleos de Venezuela. Na 1990, PVDSA a kumpra e sobra akshonnan, birando e úniko doño. Ku e transakshon aki, CITGO a wòrdu sigurá di e suministro di krudo i Venezuela a haña un kanal di benta nobo na [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]]. Parsialmente debí na e kaida fuerte den prijs di petroleo desde 2015, PVDSA a topa cu problemanan finansiero. E kompania a risibí un fiansa grandi di Rosneft di [[Rusia]] i a kambio a primintí 49.9% di e akshonnan den CITGO komo fiansa.<ref name=CNNROS>CNN [http://money.cnn.com/2017/04/10/news/economy/russia-us-oil-company-citgo/index.html Russia could soon control a U.S. oil company], 10 di aprel 2017, konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> Varios polítiko merikano ta preferá di no mira akshonista ruso den refinerianan merikano.<ref name=CNNROS/>
Na 1985, gobièrnu di [[Teritorio insular (Antias Hulandes)|teritorio insular di Kòrsou]], ku a tuma over e [[refineria Isla]] na Kòrsou for di [[Koninklijke Shell|Shell]], a transferí e operashonnan di e kompania pa Petróleos de Venezuela a base di un kontrato di hür di largu plaso.<ref name="CvC">Canon van Curacao [https://canoncuracao.cw/33-vertrek-shell-komst-en-vertrek-pdvsa/ Vertrek van Shell, komst en vertrek PdVSA], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> Invershonnan den e refineria a keda atras, loke ta nifiká ku produkshon tabata wòrdu hasí prinsipalmente ku instalashonnan bieu. E problemanan ambiental ku esaki a enserá a kondusí na hopi demanda kontra e refineria òf kontra di gobièrnu.<ref name="CvC"/> E kontrato di hür di PDVSA a kaduká dia 31 di desèmber 2019. Despues di e salida di PDVSA, un bataya legal a tuma luga pa añanan largu entre Kòrsou i Venezuela. Nan dos finalmente a yega na un akuerdo na desèmber 2023. Venezuela lo suministrá zeta pa dies aña ku un balor ekivalente total di US$ 450 mion, ku lo wòrdu usá pa paga e debe di PVDSA.<ref>Antilliaans Dagblad [https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28793-olie-voor-schuld-pdvsa Olie voor schuld PDVSA, 21 december 2023], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref>
ï
Na yanüari 2019, Merka a imponé sanshonnan kontra PDVSA.<ref name=NOSUSS>NOS [https://nos.nl/artikel/2269551-vs-legt-sancties-op-aan-venezolaanse-staatsoliebedrijf.html VS legt sancties op aan Venezolaanse staatsoliebedrijf, 29 januari 2019], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> E kuentanan bankario di e kompania na Merka a wòrdu kongelá i merikanonan no ta permiti di hasi negoshi ku e kompania mas.<ref name=NOSUSS/> E sanshonnan ta un medida punitivo kontra e maneho di [[Nicolás Maduro|presidente Maduro]]. Zeta ta un fuente importante di entrada pa Venezuela i mas ku 40% di tur eksportashon di zeta ta bai pa Merka.<ref name=NOSUSS/> Na 2016, US$19 bion di e benta total di US$42 bion e aña ei a wòrdu generá na Merka. Na òktober 2023, e sanshonnan petrolero riba Venezuela a wòrdu aliviá.<ref name="NOSUSVEN">NOS [https://nos.nl/artikel/2494593-vs-schort-deel-sancties-venezuela-op-na-afspraken-over-vrije-verkiezingen VS schort deel sancties Venezuela op na afspraken over vrije verkiezingen, 19 oktober 2023], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> A yega na un akuerdo entre e gobièrnu di Maduro i partidonan di oposishon bou di kua nan a bai di akuerdo pa tene elekshon den e di dos mitar di [[2024]], ku opservadónan internashonal pa garantisá ku nan ta hustu.<ref name="NOSUSVEN"/> E relahamentu ta nifiká ku Venezuela por determiná un biaha mas pa su mes kuantu zeta e ta eksportá i na kua partidonan.<ref name="NOSUSVEN"/> E akuerdo ta en prinsipio bálido pa seis luna.
== Laso ku Karibe Hulandes ==
(es.wiki}
=== Aruba ===
Na 1991, PDVSA a atkerí di Chevron e terminalnan di awa hundu den Laman Karibe den serkania di Aruba.<ref name=terminal > {{cite web |url= http://www.petroleumworld.com/es-napa17061901.htm| title= La triste historia de PDVSA, BORCO y San Eustaquio|date=2017-06-13| author=Sergio Sáez | publisher= Petroleumworld.com}}</ref>
Na september 2015, Aruba a firma un memorandum di entendimentu cu Citgo pa sondea e re-apertura di e refineria situá na [[San Nicolas]], Aruba, pará desde 2012 pa e operador Valero Energy ku un kapasidat instalá pa refiná 235.000 bpd. Na septèmber 2016, [[parlamento di Aruba]] a aprobá e outorisashon pa Citgo hür e refineria di San Nicolas pa 25 aña i un inversion aprobá pa PDVSA di 685 miyon dollar. Dia 23 di mei 2018, Korte di Aruba a kita e embargo riba dos kargamento di petroleo for di e tankeronan ''Atlantic Lily'' i ''Grimstad'' ku ConocoPhillips a pidi komo parti di su esfuersonan pa kobra un sentensia di arbitrahe kontra PDVSA.<ref> {{citeer web |url=http://eltiempolatino.com/news/2018/may/23/corte-de-aruba-levanto-embargos-pedidos-por-conoco/| titel=Corte de Aruba levantó embargos pedidos por Conoco contra cargamentos de Citgo
|datum=2018-05-23| uitgever=El Tiempo Latino}}</ref> Na febrüari 2019, Citgo a para e remodelashon i modernisashon di e proyecto pa motibu di sanshonnan ekonómiko.<ref>{{citeer web |url= https://www.elperiodicodemonagas.com.ve/site/internacionales/renovacion-en-refineria-de-aruba-parada-por-sanciones/| titel=Renovación en refinería de Aruba parada por sanciones |datum=2019-02-20| uitgever=El periódico de Monagas}}</ref> Segun Promé Minister [[Evelyn Wever-Croes]] “E ta muy probable ku nos lo no sigui ku Citgo pero nos ta evaluando kon nos por sali for di e kontrato sin ningun problema".<ref> {{cite web |url=https://meridadigital.com.ve/alnavio-petroleos-de-venezuela-se-desmorona-y-las-repercusiones-son-globales/| title=Pdvsa se desmorona y las repercusiones son globales|date=2019-06-19| publisher= Alnavio }}</ref>
Dia 22 di yüni 2021, e kompania Citgo a disidí di likidá 4 kompania supsidiario ku a keda kreá na 2016 ora ku gobièrnu a firma un kontrato di hür a kambio di rehabilitá e refineria di [[San Nicolas]] pa konvertí krudo èkstra-pisá for di e faha di zeta di [[Orinoco]] den krudo lihé. Mirando e problemanan ku a surgi a kousa di retrasonan di e proyecto na 2019 Citgo a termina su negoshi ku Aruba.<ref>«los lazos de la empresa venezolana con la isla empezaron a resquebrajarse al mismo tiempo que las sanciones financieras» {{citeer web |url= https://www.bancaynegocios.com/citgo-liquido-cuatro-filiales-en-aruba-y-cerro-casi-100-de-sus-negocios-en-la-isla/ | titel= Citgo liquidó cuatro filiales en Aruba y cerró casi 100% de sus negocios en la isla|datum=2021-06-22| uitgever=Bancaynegocios}}</ref>
=== Boneiru ===
PDVSA ta doño di e terminal marítimo Bonaire Petroleum Company (Bopec)<ref> {{cite web |url= https://prodavinci.com/que-esta-pasando-con-el-caso-conocophillips-versus-pdvsa/ | title= ¿Qué está pasando con el caso ConocoPhillips versus PDVSA?|date=2018-05-06| publisher= Prodavinci }}</ref> ku e kapasidat pa almasená te ku 12 mion bari di zeta krudo i derivadonan ku ta stratégiko pa eksportashon pa [[China]] i Merka. Na sèptèmber 2010, un kandela den dos di su 23 depósito a obligá gezaghebber di Boneiru pa sera e terminal.<ref>{{cita web | url= https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S20100914 | title= Terminal de PDVSA Bonaire, cerrado hasta nuevo aviso|date=2010-09-14| publisher= REUTERS | fechaacceso= 10 de julio de 2019 | fechaarchivo= 10 de julio de 2019 | urlarchivo= https://web.archive.org/web/20190710151005/https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S2010091}}</ref> Na desèmber 2017, gobièrnu hulandes a duna un ultimatum na PDVSA pa motibu di e falta di invershon den mantenshon di e terminal di Bonaire Petroleum Company (Bopec), lagando solamente sinku di e 21 depósitonan pa operá ku e isla tin, PDVSA a primintí un invershon di 25 mion dòler pa mantenshon i restourashon di e depósitonan.<ref> {{cita web |url= https://elcooperante.com/holanda-envia-ultimatum-a-pdvsa-por-falta-de-mantenimiento-en-terminal-de-bonaire/| title=Holanda envía ultimátum a Pdvsa por falta de mantenimiento en terminal de Bonaire|date=2017-12-20 | publisher= El cooperante}}</ref> Na mei 2018, e kompania ConocoPhillips ku sede na Houston a asumí kontrol di e aktivonan petrolero di Venezuela riba e isla kompania karibense di Boneiru<ref>{{cite web |url= https://www.radiotelevisionmarti.com/a/corte-de-bonaire-autoriza-embargo-millonario-a-pdvsa/175740.html | title= Corte de Bonaire autoriza embargo millonario a PDVSA|date=2018-05-12| publisher= Radio Televisión Martí}}</ref>, na ougùstùs 2018 a yega na un akuerdo ku PDVSA pa e pago di 2.040 mion ku un pago inisial di 500 mion dòler denter di un periodo di 90 dia for di momentu di firma e akuerdo, e sobra suma lo wòrdu pagá tur kuartal den un lapso di kuater aña i mei.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-4">{{cite web |url=https://www.voanoticias.com/a/conocophillips-acuerdo-pdvsa-sobre-pago-de-2-000-millones-venezuela/4536051.html| title= ConocoPhillips llega a acuerdo con PDVSA sobre pago de 2.000 millones|date=2018-08-20| publisher= Voa Noticias.com }}</ref> Dia 26 di ougùstùs 2020, gobièrnu di Boneiru a duna òrdu pa hasi bashí e sinku tankinan di almasenahe di zeta ku ta kontené 10 mion bari pa motibu di riesgonan ambiental i falta di mantenshon.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/bonaire-ordena-a-pdvsa-vaciar-tanques-en-terminal-petrolera-por-riesgos-ambientales/| title=Bonaire ordena a Pdvsa vaciar tanques en terminal petrolera por riesgos ambientales|date=2020-08-28| publisher=Bancaynegocios}}</ref> Na mart 2021, e filial di Bopec a deklará bankarota pasobra e no por a paga su debenan.<ref>«El terminal petrolero de Pdvsa en Bonaire tenía capacidad para almacenar unos 10 millones de barriles de petróleo y cargar grandes embarcaciones desde sus muelles de aguas profundas» {{cite web |url=https://talcualdigital.com/filial-en-bonaire-de-pdvsa-se-declara-en-bancarrota-debido-a-sanciones-de-eeuu/| title=Filial en Bonaire de PDVSA se declara en bancarrota debido a sanciones de EEUU|date=2021-03-23| publisher=Tal Cual}}</ref> Na novèmber, un korte di Boneiru a dikta tokante e pago di 41.69 mion dòler pa e debenan atrasá di PDVSA.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-de-bonaire-condeno-a-pdvsa-a-pagar-us4169-millones-por-deuda-en-litigio-con-bopec/|title=Tribunal de Bonaire condenó a Pdvsa a pagar US$41,69 millones por deuda en litigio con Bopec|date=2021-11-08|work=Banca y Negocios}}« » </ref> Na mart 2023, un hues di Boneiru a ordená e destaho forsá di kombustibel for di e depósito di 1933 ku tabata kontené 371.790 bari di kombustibel situá den e zona di Kaminda Turistiko, den nortost di e isla, propiedat di e kompania Commerchamp CA, un filial di PDVSA (na balor di mas o ménos 18 mion dòler) ku no tin un lisensia di OFAC pa negoshá esaki, e destaho a wòrdu realisá pa un debe di 41.7 mion dòler ku e supsidiario debe komo honorario i interes di pago atrasá na Bopec.<ref>{{cite web |url=https://cronicasdelcaribe.com/economia/ordenan-la-subasta-forzosa-de-fuel-oil-de-pdvsa-en-bonaire/|title= Ordenan la subasta forzosa de fuel oil de Pdvsa en Bonaire|date=2023-03-17|work=Crónicas del Caribe}}</ref>
=== Kòrsou ===
Desde 1985, PDVSA i gobièrnu di [[Kòrsou]] tabatin un kontrato di hür pa e [[Refineria Isla]] ku un kapasidat di 335.000 bari di krudo, konstruí pa Royal Dutch Shell na 1919. Pa 2016, Kòrsou a eksigi pa PDVSA aporta un invershon di 15 bion dòler pa modernis’e pa por a prolonga e contract, pero si esaki no sosode, PDVSA lo keda afo. Na mei 2018, Korte Komersial di Curacao a outorisá ConocoPhillips pa pone beslag riba $636 mion na aktivo di Venezolano PDVSA.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-5">{{cite web |url= https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT |title= Corte Curazao autoriza a ConocoPhillips embargar 636 mln dlr en activos de venezolana PDVSA |date=2018-05-12 |publisher= Reuters |fechaarchivo= 22 de abril de 2020 |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20200422133703/https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT}}</ref>
PDVSA ta confrontá un krisis di exportashon pa motibu di e bahada den produkshon di krudo, posiblemente e kompania chines Guangdong Zhenrong lo maneha e refineria aki na fin di 2019<ref> {{cite web |url= https://elcooperante.com/menos-ingreos-pdvsa-pierde-refineria-de-curazao-por-desinversion-para-modernizarla/| title= ¡Menos ingresos! Pdvsa pierde refinería de Curazao por desinversión para modernizarla |fecha= 19 de sep 2016 | publisher= El Coperante }}</ref><ref> {{cita web |url= https://elnuevopais.net/2018/06/22/204038/ | title= Curazao se cansa de PDVSA y busca nuevo operador para refinería Isla|pages= ConocoPhillips en mayo obtuvo órdenes judiciales e incautó algunos inventarios, activos y cargas de PDVSA en el Caribe|fecha=22 de junio de 2018 | publisher= El Nuevo País Zeta }}</ref> tin mas di un aña ta sufriendo severamente di e krisis na Venezuela. Gobièrnu di Kòrsou ta buskando un operadó nobo pa remplasá PDVSA i e sesamentu di e lease ta surgiendo komo esun mas probable. Sinembargo, PDVSA a logra finalisá e kontrato di hür pa un aña mas pa uso di almasenamentu, te ku desèmber 2020.<ref>«Refinería di Korsou extendió por un año el contrato que permite a PDVSA operar ese complejo con capacidad de 335.000 barriles de crudo diario»{{cite web |url=https://www.elnacional.com/economia/refineria-de-curazao-extendio-acuerdo-de-operaciones-con-pdvsa/|title=Refinería de Curazao extendió acuerdo de operaciones con Pdvsa|fecha=2 de diciembre de 2019| publisher=El Nacional}}</ref> Riba 26 di ougùstùs 2020, PDVSA a wòrdu demandá pa $51 mion dor di e kompania petrolero di Kòrsou, doño di e Refineria Isla na Kòrsou pa inkumplimentu ku e kontrato di pago mensual akumulá for di fin di 2018.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/otra-demanda-para-pdvsa-refineria-de-curazao-exige-pago-de-us51-millones/| title= Otra demanda para Pdvsa: Refinería de Curazao exige pago de US$51 millones|fecha= 28 de agosto de 2020| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E refineria di Isla ta inaktivo for di mei 2018 i PDVSA tin un kontrato di hür kaduká pa su kapasidat di almasenamentu di 15 mion bari den su 38 tanki i dos waf di karga, un 25 % di su depósitonan (9 tanki) lo wòrdu hür na e kompania petrolero SPS Drilling E&P, PDVSA a bin ta desokupá parti di su zeta wardá despues di e sanshonnan na 2020, miéntras ku su doño Korsou ta buskando un operadó nobo.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-reemplaza-a-pdvsa-y-adjudica-a-petrolera-sps-oferta-de-arrendamiento-de-tanques/| title=Refinería de Curazao reemplaza a Pdvsa y adjudica a petrolera SPS oferta de arrendamiento de tanques |date=2020-09-03| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E kompania Kòrsou tin plania pa destaho e zeta wardá Petroleo di PDVSA pa regla algun debe laboral cu el a laga pendiente.{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/curazao-tendra-que-subastar-petroleo-para-pagar-deudas-dejadas-por-pdvsa/| title=Curazao tendrá que subastar petróleo para pagar deudas dejadas por Pdvsa|date=2021-06-02| publisher=Banca y Negocios}}</ref> Riba 30 di augustus, a determina ku PDVSA ta obligá di paga Kòrsou un debe atrasá pa e hür di e Refineria di Isla, despues di a perde e apelashon den kual a priminti di paga 20 mion dòler pa aña na hür pa daño i perhuisio na momentu di terminashon di e kontrato i lunanan akumulá di hür, parti di e debe ei a wòrdu kobra direktamente dor di RdK, kontra e stòknan di zeta krudo i produktonan akabá, ku a wòrdu wardá na e terminal di Bullenbaai.<ref>« El 30 de diciembre de 2019, Curazao reclamó su derecho a la “rescisión especial” del contrato con Isla, y le exigió a la empresa la cancelación de 100 millones de dólares, el asunto es por la reclamación de indemnización por daños y perjuicios derivados del cese abrupto del arrendamiento» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/pdvsa-perdio-apelacion-y-esta-obligada-a-cancelar-deudas-pendientes-por-operacion-de-refineria-en-curazao/| title= Pdvsa perdió apelación y está obligada a cancelar deudas pendientes por operación de refinería en Curazao|fecha=31 de agosto de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref>
Un korte na Kòrsou a outorisá benta di akshonnan di e filial di Pdvsa: Propernyn ta un filial di PDVSA, ku ta manehá e akshonnan di Nynas pa kubri e debe no pagá na e kompania Korsou di 52 mion dòler, miéntras ku ConocoPhillips tambe ta drenta e espera di e likidashon di akshonnan ku a gana un demanda pa 10.000 mion dòler.<ref>« Al igual que Curazao y Aruba, Bonaire fue en su día una parte clave de la red logística de Pdvsa en el Caribe holandés. En los últimos años, las sanciones de EE.UU., los agresivos embargos de ConocoPhillips y otros demandantes, y la falta de inversiones por parte de la petrolera estatal venezolana, aparte de la caída del suministro de petróleo despojaron a la empresa de sus vínculos comerciales en el Caribe holandés. Se calcula que Venezuela tiene una deuda pendiente de 160.000 millones de dólares, entre bonos, laudos arbitrales y otros pasivos» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-autoriza-a-petrolera-curazolena-a-liquidar-acciones-de-filial-holandesa-de-pdvsa-para-cobrar-deuda/ | title=Tribunal autoriza a petrolera curazoleña a liquidar acciones de filial holandesa de Pdvsa para cobrar deuda|fecha= 4 de octubre de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref> E filial di PDVSA tin te ku 31 di desèmber 2022 pa benta privá di su akshonnan.<ref>{{cita web |url= https://talcualdigital.com/tribunal-de-la-haya-da-prorroga-al-embargo-de-acciones-propernyn-bv-filial-de-pdvsa/| título=Tribunal de La Haya da prórroga al embargo de acciones en Propernyn BV, filial de Pdvsa|fecha=4 de septiembre de 2022| sitioweb= Tal Cual|fechaacceso= 20 de abril de 2023|cita= }}</ref>
Na aprel 2023, e refineria di Kòrsou na e isla di Kòrsou ta eksigí di PDVSA e pago di US$62.3 mion ku e debe pa e no-kanselashon di e servisio eléktriko dor di e kompania petrolero venezolano entre e añanan 2018 i 2019 i e demanda a keda gana den un korte di New York.<ref>{{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-exige-a-pdvsa-que-pague-us623-millones-que-adeuda-por-servicio-electrico/| título= Refinería de Curazao exige a PDVSA que pague US$62,3 millones que adeuda por servicio eléctrico|fecha= 20 de abril de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita=Otro litigio: la empresa petrolera de Curazao inició un litigio contra PDVSA en Suiza, por la falta de mantenimiento de la Refinería Isla, así como también por los daños ocasionados en el ecosistema, por una indemnización de US$1.000 millones }}</ref> Na desèmber PDVSA a kontestá ku e lo regla su debe dor di suministrá kombustibel, Venezuela na òktober a proveé un oportunidat pa un akuerdo, despues ku Kòrsou a apelá na un korte di New York na 2020 pa enforsá un pago di 51 mion dòler di e debe akumulá te na e punto ei.<ref>{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/reuters-pdvsa-saldara-deuda-con-refineria-de-curazao-suministrando-combustible/| título=Reuters: PDVSA saldará deuda con refinería de Curazao suministrando combustible|fecha=18 de diciembre de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita= El acuerdo podría permitir la reanudación de las relaciones entre Venezuela, Curazao y Bonaire para que PDVSA pueda reactivar las operaciones de almacenamiento de petróleo y combustible en la terminal Bullenbaai en Curazao }}</ref> Na febrüari 2024, Curaçao Refinery Utilities (CRU) a bende kasi 500.000 bari di zeta di kombustibel propiedat di PDVSA ku tabata warda den e tankinan di Bullenbaai, ku tabata na oferta for di novèmber 2023.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tras-2-subastas-fallidas-refineria-de-curazao-vendio-de-forma-privada-fueloil-que-pertenecia-a-pdvsa/| título= Tras 2 subastas fallidas: Refinería de Curazao vendió de "forma privada" fueloil que pertenecía a PDVSA|fecha=20 de febrero de 2024| sitioweb= Banca y Negocios |fechaacceso= |cita= }}</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Venezuela]]
--------------------------
'''Antilliaanse Verffabriek''' of '''AVF Paints''' ta un empresa na Korsou ku ta fabrika verf pa e merkado lokal i e otro islanan di [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
AVF a wordu funda 17 di november 1959 bou di nomber di ... Fundadonan tabata KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. Na 2014?, despues di un traspaso pa dononan nobo, el a kambia nomber ofisial pa Pintuco Curacao BV bij overname ??
Fundá na 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) i su kompania ruman Arvefa (Arubaanse Verffabriek) ta komprometé den entregá produktonan inovativo i di kalidat haltu na e industria di verf i revestimentu. Den un era di konsolidashon, ora mas grandi ta bira mas grandi i nòmbernan di marka ta parse di dominá, AVF Paints ta mantené su parti di merkado i base di kliente leal dor di fabriká e mihó kalidat di verf i revestimentu ku lo surpasá tur otro verf den nos klima tropikal duru i ku moda bieu “pueblo natal” servisio práktiko. AVF Paints ta bo eksperto di verf lokal.<ref>https://www.avfpaint.com/about-us</ref>
Antilliaanse Verffabriek NV a wordu funda na Curaçao dia 30 di october 1959 door di KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. E fabrica cu tin 40 empleado actualmente ta sirbi 80% di e mercado domestico. Na 1972 a lanta un filial na Aruba, Arubaanse Verffabriek N.V.; actualmente 12 empleado y un cuota di mercado di mas o menos 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Is op Curaçao opgericht 30 Oktober 1959 door KoninkIijke Lak-; Vernis- en Verffabriek Molijn en Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro and Sons en S.E.L. Maduro and Sons N.V. De fabriek met 40 werknemers bedient thans 80% van de binnenlandse markt. In 1972 is op Aruba een dochteronderneming opgericht, de Arubaanse Verffabriek N. V.; thans 12 werknemers en een marktaandeel van ca. 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Founded in 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) and his sister company Arvefa (Arubaanse Verffabriek) are committed in delivering innovative and high-quality products to the paints and coatings industry. In an age of consolidations, when bigger gets bigger and brand names seem to dominate, AVF Paints maintains its market share and loyal customer base by manufacturing the finest quality paints and coatings that will outperform all other paints in our harsh tropical climate and with old fashion “hometown” hands on service. AVF Paints is your local paint expert.
E febrika ta establese na Asteroienweg.
E tin tiendan na Korsou i Aruba. (Arvefa)
----------------------------------
{{Databox}}
'''Damen Shiprepair Curaçao''' (DSCu), antes '''Curaçaosche Dok Maatschappij''' (CDM), ta un empresa di eksplotashon di dòk i reparashon di barku ku ta establesé den [[Schottegat]] na [[Kòrsou]] desde 1958. E fasilidatnan i infrastruktura di e dòknan i waf ta propiedat di CDM Holding NV<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> , un kompania di gobièrnu di Kòrsou fundá na 1958. Desde 2017 DSCu ta hür i opera esakinan.
== Historia ==
Curaçaosche Dok Maatschappij a wòrdu fundá na desèmber 1958 a base di un akuerdo entre [[Refineria Isla|Curaçaosche Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) ku su supsidiario [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) i e companianan N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, Dok- en Werf Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. i Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f.<ref>{{citeer web|titel=N.V. Curacaose Dok Maatschappij|werk=[[Amigoe]]|datum=1958-10-29|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002|bezochtdatum=2024-04-18}}</ref> Riba 1 di yanüari 1959 CSM a pasa e operashon di e dòknan pa Curaçaosche Dok Maatschappij.
For di inisio CDM tabata e empresa di reparashon di barku mas moderno den Karibe i for di 1972 tambe esun mas grandi. CDM a kontribui grandemente na ekonomia di [[Antias Hulandes]]. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200.?? Den un reorganisashon grandi na 1962 e empresa ta tuma over e Reina Wilhelmina dok di NV Combinatie Pletterij Nederhorst i Beatrix dok di refineria Shell.<ref>DRASTISCHE REORGANISATIE BIJ DE CURACAOSE DOKMY. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 19-12-1962, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461724:mpeg21:p001</ref> E ekspansion di su fasilidatnan i personal a kontinua te aña 1982, ora un reseshon a dal e mundu maritimo. Te fin di e dekada tabatin atrobe un subida den e aktividatnan.<ref>Production manager: 'Sprake van opleving' Curaçaose Dok Maatschappij momenteel enorm veel klanten. "Amigoe". Curaçao, 09-02-1989, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642553:mpeg21:p003</ref>
Na 2015 e empresa hulandes Damen Shipyard Group a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e toubotnan, fabriká pa Damen, ku ta navega den [[Laman Karibe]]. Riba proposishon di gobièrnu di Kòrsou, e grupo tambe a tuma over dia 1 di febrüari 2017 e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrolá a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref><ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref> Bou di nòmber i maneho nobo e empresa a logra rekobrá un posishon den top na Karibe na 2018, ofresiendo un seri di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
== Dòknan ==
Den kurso di tempu a operá diferente dòk:
* ''Reina Wilhelmina'': dòk flotante, 3000 dwt, 1926 -1980 (antes di NV Combinatie Pletterij Nederhorst)
* ''Juliana'' - dòk flotante, 4000 dwt, 1929-1946 (bendi na Surabaya)
* ''Beatrix''- dòk kobá di 28.000 dwt, 192 meter largu (1943 - presente)
* ''Antilia'': dòk kobá di 120.000 dwt, 280 meter largu (april 1972 - presente)
Banda di esei tin dos dòk flotante desde 2018.<ref>https://knipselkrant-curacao.com/pbc-videoreportage-aankomst-drijvende-droogdokken-damen/ Videoreportage aankomst drijvende droogdokken Damen], 30 aprel 2018</ref> Despues ku nan tabata defekto pa algun tempu a disidi pa saka nan por kompleto for di waf den kurso di 2024.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/29316-damen-verwijdert-2e-drijvende-dok Damen verwijdert 2e drijvende dok], [[Antilliaans Dagblad]] (17 di aprel 2024)</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Kòrsou]]
===Damen ====
* Desde 2017 Damen Shiprepair Curacao ta hür i ta eksplota e fasilidatnan i infrastruktura den waf di CDM di un kompania di gobièrnu funda na 1958, CDM Holding NV. <ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> Desde 20?? propiedad di Antias Hulandes.
* Na 2016 CDM a wordu deklara fayit ku a wordu lanta na 2021 wegens gebrek aan baten.<ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref>
Na 2015 Damen a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e trailernan ku Damen a traha i ku ta bula den awa karibense. Riba 1 di febrüari 2017, riba proposhon di e Gobièrnu di Kòrsou, e Grupo tambe a tuma over e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrola a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personal i material a pasa pa e kompania nobo Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). E pianan flosante di e CDM lo ser remplasá durante di aña 2018 ku pianan mas grandi: pianan C lo bira 230 pa 45 meter i pianan D 108 pa 23 meter. E kantidat aki ta úniko den Karibe i Latino-Amerika.<ref>[https://knipselkrant-curacao.com/ad-slotuitdeling-failliet-cdm/ Slotuitdeling failliet CDM], Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
Damen bouwde in 2015 een reparatiewerf op [[Curaçao]] voor de door Damen gebouwde sleepboten die in de Caribische wateren varen. Op voorstel van de Curaçaose regering nam de Groep op 1 februari 2017 ook de activiteiten over van de [[Curaçaose Dokmaatschappij]] (CDM), die in augustus 2016 gecontroleerd failliet was gegaan.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personeel en materieel ging over naar het nieuwe bedrijf Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). De oude drijvende dokken van de CDM worden in de loop van 2018 vervangen door grotere: dok C wordt 230 bij 45 meter en dok D 108 x 23 meter. Deze omvang is uniek voor het Caribisch gebied en Latijns-Amerika.<ref>Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
*NOTES
Van ds zijde van de afdeling Public Relations" van de CPIM kregen wij het volgende bericht: De N.V. combinatie Plet terij--Noderhorst tezamen mol de Nederlandsche dok- en scheepsbouw maatschappij V.O.F, on do N.V. dok-on werf maatschappij Wilton-Feyenoord hebben in principe overeenstemming bereikt mei do N.V. Curacaosche Petroleum Industrie maatschappij en de N.V. Curacaosche scheepvaart maatschappij-, op grond waarvan hol thans door laatstgenoemde maatschappij geëxploiteerde Beatrix dok met bijbehorend scheepsreparatiebedrtjf als mode do bedrijven dor N.V. combinatie Pletterij-Nederhorsl binnenkort als oen bedrijf zullen worden geëxploiteerd door oen 'o stichten „N.V. Curacaose dok maatschappij". De nieuwe N.V. zal hierdoor beschikken over do grootste en modernste schoepsreparatie-faciliteiten in hot Caraibisch gebied.<ref>N.V. Curacaose Dok Maatschappij. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 29-10-1958, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002</ref>
In 2017, DAMEN Shipyards took over the facilities and invested heavily in infrastructure, as well as the upgrading and training of its workforce.
With two large graving docks and two floating docks, cranes with capacities of up to 75 tons and more than 2,000 meters of repair wharves and fully equipped repair shops, DAMEN Shipyards is one of the largest and best-equipped ship repair facilities in the Caribbean.
Er zijn twee gegraven dokken, namelijk het 30.000 dwt Beatrixdok, gebouwd door de Shell in 1942/1943 en het Antiliadok, groot 130.000 ton, in april 1972 officieel in gebruik gesteld door Gouverneur Leito. Het bedrijf heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de economie van de Nederlandse Antillen, heeft tot 1982 voortdurend uitgebreid zowel in faciliteiten als in mankracht, maar is in 1982 getroffen door de recessie in de scheepvaart. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200. Door de moderne faciliteiten kunnen alle scheepsreparaties worden verricht. Het heeft technisch gezien in de internationale scheepvaartwereld een zeer goede naam. De Curaçaosche Dok Maatschappij beschikt behalve over de twee gegraven dokken ook over diverse reparatiekaden, dok- en kadekranen en modern ingerichte werkplaatsen.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Curacoasche Dok Maatschappij NV], Encyclopedie van Curaçao</ref>
Ter gelegenheid van de ingebruikneming van het grootste commerciële droogdok van het westelijk halfrond zal de post'administratie van de Nederlandse Antillen op 7 april 1972 een bijzondere frankeerzegel in de waarde van 30 cent uitgeven. Het ontwerp van deze zegel werd verzorgd door de heer Oscar Ravelo op Curacao. Op de eerste dag van uitgifte zullen de enveloppen uitsluitend gefrankeerd met deze zegel voorzien worden van een eerste-dag-stempelafdruk.<ref>Speciale zegel voor Curacaos droogdok. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 02-02-1972, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461089:mpeg21:p003</ref>
Overname per 1 februari 2017 door Damen Shipyard Group<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/15195-damen-trots-op-curacaose-werf Damen trots op Curacaose werf], [[Antilliaans Dagblad]] (5 di februari 2017) </ref>
{{Appendix}}
Curaçaosche Dok Maatschappij N.V. is een dok- en scheepsreparatiebedrijf gevestigd in Curacao. Het kwam in december 1958 voort uit de combinatie [[Refineria Isla|Curacaos Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) en [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) en de N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, de Dok- en Werf-Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. en de Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f., waarbij op 1 januari 1959 het dokbedrijf van CSM overgedragen werd aan de N.V. Curaçaosche Dok Mij.
Na 1972 e tabata e empresa di reparashon di barku mas grandi den Karibe. El a logra rekobrá un posishon den top na 2018, despues ku e grupo hulandes multinashonal a tuma over e maneho di CDM na 2017 pfresiendo servisio amplio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
despues ku esaki a pasa pa e grupo hulandes Damen Shipyards na 2017. In 2017, global player Damen Shiprepair & Conversion took over the management of the Curaçao Drydock Company, established in 1959. Under the new name it will continue offering a full range of services in maintenance, repair, refit and conversion of vessels and offshore constructions of all sizes.
Na 2017, e hungadó global Damen Shiprepair & Conversion a tuma over e maneho di Curaçao Drydock Company, establesé na 1959. Den e nòmber nobo e lo sigui ofresé un gama kompleto di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
--------------------
== Tula ==
* nl.wiki vertalen: Vrijheidsstrijder wordt nationale held
Tula werd steeds meer gezien als symbool tegen de slavernij. In 2010 werden hij en andere leiders van de slavenopstand officieel gerehabiliteerd als ‘mannen en vrouwen van eer en goede naam’ en op initiatief van het Fundashon Rehabilitashon Tula werd hij zelfs officieel uitgeroepen tot nationale held van Curaçao.[23] Dit werd nog eens benadrukt in 2013, toen het 150 jaar geleden was dat de slavernij door Nederland werd afgeschaft. Dat jaar werd door de ministerraad namelijk uitgeroepen tot het jaar ter ere van de vrijheidsstrijder Tula.[24] Volgens oud-premier Don Martina kan de nationale held Tula zich nu voegen bij illustere internationale vrijheidsstrijders zoals Nelson Mandela, Martin Luther King en Gandhi.[23] Sinds 2020 is hij opgenomen in het lijstje van vijftig onderwerpen die inkijk geven in de Curaçaose geschiedenis, de zgn. Canon van Curaçao.[25] In Nederland gaat deze erkenning moeizamer. In 2021 werd een motie in de Tweede Kamer om Tula op te nemen in het onderwijs nog afgewezen, maar op 29 oktober 2022 wordt wel een motie aangenomen om meer aandacht geven aan de verhalen van vrijheidsstrijders als Tula en anderen in het onderwijs en tegelijkertijd ook onderzoek naar hen te doen.[26] In de excuses van de Nederlandse regering voor het slavernijverleden wordt Tula door minister-president Mark Rutte met name genoemd.[27]
---------
'''Pedro Pablo Medardo de Marchena''' (☆ 29 di yüni 1899]] na [[Kòrsou]] - †
Kòrsou 29 di yüni 1899 i a muri 15 di mei 1968 na Boneiru, kaminda el a
biba for di aña 1940 te na su morto. Kasi 30 aña el a biba na Boneiru, despues
ku gobièrnu kolonial a pone prezu den kampo di konsentrashon pa motibu di su pensamentu
revolushonario.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/BONERIANO-27-03-2024.pdf Bula Waya], Boneriano (27 di mart 2024)</ref>
Medardo ta yu di un hudiu ku tabata biba na Kòrsou. Su mama tabata un dama koló skur di Kòrsou ku a
kria Medardo. Su tata
a sostené su edukashon kompletamente i tambe a rekonosé su yu, for di kua Medardo a haña e
fam di su tata, Benjamin Abraham de Marchena.
Medardo den e tempu ei tabata negoshante.
==Guera==
Durante di Di Dos Guera Mundial, den mei 1940, Gobièrnu Kolonial a disidí di kue diferente hende sospechoso i ku fam straño prezu.
Aparentemente nan tabata un peliger pa estado. Entre personanan akí tabatin Fred Fischer fotógrafo,
dòkter J. Benesch, tur dos nasé na Alemania i tambe Pader Paul Brenneker ku nan a kere ku el a nase na Berlin i tambe Medardo de Marchena.
Medardo no pa motibu kaminda el a nase, pero si pa su pensamentunan ku nan a kategorisá komo peligroso i antikolonial.
E tabata un di e promé personanan peligroso ku nan a arestá na Kòrsou., sospecha di ta simpatisá ideanan komunista i pro nazi.
Aparentemente tabatin 2 otro Antiano mas den e kampo di konsentrashon na Boneiru, pero mi no a haña konfirmashon di esaki.
Den dékada 20 Medardo de Marchena ta haña problema ku iglesia katóliko i asta tabata na punto di kuminsá un kaso den korte kontra iglesia katóliko. Medardo a publiká diferente artíkulo kontra mishon katóliko, i tambe kontra dominio hulandes. E tabata kier a habri wowo di nos komunidat kontra di dominio hulandes i tambe kontra katolisismo.
Medardo a batisá i kasa katóliko i su yunan tambe el a batisá katóliko.
Durante e lucha akí e ta laga un domi batisá su di 4 yu.
==Publikashon==
Na 1929 Medardo a publiká e buki “Ignorancia o educando un pueblo”, despues el a manda un karta pastoral i tambe artíkulonan ( entre pueblo i gobièrnu) den “De Onpartijdige” (1932– 1934). Ni e gobièrnu kolonial, ni iglesia katóliko por a imaginá ku Medardo lo a alkansá asina tantu hende.
Den e publikashonnan akí e tabatin algun akusashon hopi serio.
Por ehèmpel el a puntra ken tin falta, ku nos no tin nos mes hendenan den posishonnan haltu den
komunidat, posishon ku ta nesesario pa duna nos hendenan mas rèspèt.
Medardo a splika, ku ta: “hòmbernan blanku ku wowo blou ku ta parse hende muhé dor di nan manera di bisti, ku tin tantu Roma komo Hulanda komo nan patria. Ta nan ta kulpabel ku Kòrsou a keda tras, miéntras ku e poblashon di koló pa mas ku kuater generashon kaba ta gosa di abolishon di sklabitut”.
Pedro Pablo Medardo de Marchena ta derá den e santana di Iglesia Protestant na Playa Boneiru.
Revishon aktual di 15:57, 15 aprel 2026
Pending: Tragalus - Salario minimo - Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe - Albert Kikkert - Florin karibense (aanvulling) - Yudansa pa desaroyo - Michelangelo Winklaar - PDVSA (aanvulling) - Antilliaanse Verffabriek - Francio Guadeloupe - Tula (aanvulling) - Medardo de Marchena (aanvulling) - Damen Shiprepair Curacao
cob9keg7ljna2xdlpddmxxv3kjm489x
190035
190034
2026-05-06T11:03:10Z
Caribiana
8320
/* Sin representashon */
190035
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Lista di partido politiko na Korsou]] - [[Lista Niun Paso Atras]] - [[Lista di calamidad den Caribe Hulandes]] - [[Tragalus]] - [[Salario minimo]] - [[Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe]] - [[Albert Kikkert]] - [[Florin karibense]] (aanvulling) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Michelangelo Winklaar]] - [[PDVSA]] (aanvulling) - [[Antilliaanse Verffabriek]] - [[Francio Guadeloupe]] - [[Tula]] (aanvulling) - [[Medardo de Marchena]] (aanvulling) - [[Damen Shiprepair Curacao]]
---------------
Esaki ta un lista di [[partido polítiko]] na [[Kòrsou]].
== Den parlamento di Kòrsou (2026) ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Asiento
|-
|[[Movementu Futuro Kòrsou]]
|MFK
|2010
|13
|-
|[[Partido Nashonal di Pueblo]]
|PNP
|1948
|4
|-
|[[Partido Alternativa Real]]
|PAR
|1993
|2
|-
|[[Partido MAN]]
|MAN
|1971
|1
|-
|[[Partido Inovashon Nashonal]]
|PIN
|2017
|1
|}
== Sin representashon ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Último<br>partisipashon<br> elektoral
!Remarke
|-
|[[Partido Demokrat]]
|DP
|1944
|2021
|
|-
|[[Frente Obrero|Frente Obrero i Liberashon 30 di mei]]
|FOL
|1969
|2017
|
|-
|[[C-93]]
|PLKP
|1993
|
| disolbí na 2006.
|-
|[[Partido Laboral Krusada Popular]]
|PLKP
|1997
|
|-
|[[Forsa Kòrsou]]
|FK
|2004
|
|-
|[[Pueblo Soberano]]
|PS
|2005
|
|-
|[[Lista Niun Paso Atras]]
|LNPA
|2007
|
|-
|[[Partido pa Adelanto I Inovashon Soshal]]
|PAIS
|2010
|
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|PAN
|2010
|
|-
|[[Movementu Kousa Promé]]
|MKP
|2015
|
|-
|[[Un Kòrsou Hustu]]
|UKH
|2015
|
|-
|[[Kòrsou di Nos Tur]]
|KdNT
|2016
|2021
|
|-
|[[Movementu Progresivo]]
|MP
|2016
|
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|
|2017?
|
|-
|[[Un Kambio pa Kòrsou]]
|UKPK
|2020
|
|-
|[[Kòrsou un Munisipio Ulandes Nobo]]
|KUMUN
|2020
|
|-
|[[Kòrsou Vishonario]]
|VISHON
|2020
|
|-
|[[Kòrsou Esun Miho]]
|KEM
|2019
|
|-
|[[Trabou pa Kòrsou]]
|TPK
|2020
|
|-
|[[Mihó Kòrsou]]
|
|
|
|-
|[[Partido pa Pensionado]]
|
|
|
|-
|[[Un Era Nobo pa Kòrsou]]
|
|
|
|-
|[[Civil Rights Movement Curaçao]]
|
|
|
|-
|Maneho Asertá, Visibel I Sigur
|
|
|
|-
|[[Union i Progreso]]
|
|
|
|-
|Un Kòrsou Nobo
|
|
|
|-
|Partido Bienestar Kòrsou
|
|
|
|-
|Klaridat Akshon Sosial
|
|
|
|-
|Awor ta Basta
|
|
|
|-
|Movementu un Pueblo pa Progreso
|
|
|
|-
| align="left" |Movementu PUSH Kòrsou
| align="left" |
|
|
|-
| align="left" |Liberashon Klàsiko Komunidat di Kòrsou
| align="left" |
|
|
|}
[[:Kategoria:Polítika na Kòrsou]]
[[:Kategoria:Partido politiko]]
------------------
== Mira tambe ==
* [[Lista di institushon di enseñansa superior den Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
{{References}}
;Link eksterno
* {{en}} [http://www.usm.sx/ University of St. Martin]
}}
----------------
Esaki ta un '''lista di calamidad den Caribe Hulandes''', cu ta inclui sucesonan den of liga na teritorio di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]], [[Kòrsou|Corsou]], [[Sint Maarten]], [[Saba]] of [[Sint Eustatius]]. E lista aki ta encera solamente acontecimentonan cu a resulta den cinco of mas morto (no pariente di otro), y otro acontecimentonan cu tabatin un area di impacto hopi grandi.
== Prome cu siglo 19 ==
* 1652
**[[16 di sèptèmber|16 di september]] – Despues di un horcan tropikal, tres barco y nan tripulacion ta disparce cerca di e islanan di [[Islariba]].
*1750
**[[7 di ougùstùs|7 di augustus]] – Riba Corsou ta brota un lantamento di catibo na plantashi [[West Indische Compagnie|WIC]] [[Hato (Kòrsou)|Hato]]. Sesenta hende ta wordo mata, di cua un ta Europeo.
*1772
**[[1 di sèptèmber|1 di september]] – Un horcan fuerte ta destrui 400 cas na Sint Eustatius y 180 cas na Saba. Riba Sint Maarten, casi no tin cas mas para.[1]
*1778
**[[15 di sèptèmber|15 di september]] – Un explosion ta sucede durante trabounan abordo di e barco di liña Hulandes Alphen den haf di [[Willemstad]]. Esaki ta resulta den 205 morto.<ref>[http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis]. [https://web.archive.org/web/20230721005235/http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ Gearchiveerd] op 21 juli 2023.</ref>
*1780
**[[15 di òktober|15 di october]] – E Horcan Grandi di 1780 ta pasa riba caribe, probablemente e orkan atlántiko di mas mortal di tur tempu. Kalkulashonnan ta pone e kantidat di morto na mas o ménos 22.000, di kua mas o ménos 4.000 tabata na St. Eustatius. E flota Hulandes ta keda severamente afecta pa esaki.
*1783
**[[4 di febrüari|4 di februari]] – E barco Franses ''Duc de Bourgogne'' ta sink banda di Corsou. Ochenta miembro di tripulacion ta hoga.
*1795
**[[17 di ougùstùs|17 di augustus]] – E [[Rebelion Grandi]] di catibo na Kòrsou den 1795. Desenas di katibu di plantashon na Kòrsou ta nenga di bai traha. Katibunan di otro plantashonnan ta djòin e rebelion. Despues di éksito inisial, e lantamentu ta wòrdu suprimí dia 31 di ougùstùs. Tin 31 morto.
== Siglo 19 ==
*1819
**[[21 di sèptèmber|21 di september]] – Un horcan fuerte ta asotá e [[Sint Maarten (isla)|isla di Sint Maarten]]. Riba e parti Hulandes di e isla, 81 hende ta perde nan bida y 348 edifisio ta wordo destrui.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18200407-1010&vw=org&lm=west%2Cindie%2Cramp%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
*1823
**[8 di yüli|8 di juli]] – E brig Enterprise ta sink na altura di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[4]
*1825
**[[1 di mart|1 di maart]] – Salida di e barku hulandes Zeemeeuw for di Willemstad. Nunka mas no ta tende nada di e barku ku por lo ménos dieskuater hende abordo. Zeemeeuw posiblemente a wòrdu ataká pa e brig di korsario Colombiano Aquila, su karga a wòrdu kita for di dje, e barku a wòrdu sendé na kandela, i e tripulashon enkadená abordo di e korsario.[5]
*1846
**[[13 di sèptèmber|13 di september]] – E golet Amelia ta kore bai na tera na altura di Klein Curaçao. Riba peticion di M. de Jongh na Gobernador R.H. Esser ta despacha e goleta De Vos. M. De Jongh ta abordo di De Vos, su yerno Antoine Bruon Langlois riba e Amelia. Den direkshon di anochi, De Vos ta yega Klein Curaçao. Despues di dos dia sin come of bebe, e pasaheronan ta wordo recarga y hiba abordo. Un intento ta wòrdu hasi pa salba e Amelia, pero esaki no ta eksitoso debí na e laman brutu.[6]
*1848
**[[3 di mart|3 di maart]] – E korveta franses La Boussole ta sink serka di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[7]
*1877
**[[23 di sèptèmber|23 di september]] – Durante un tormenta severo riba Aruba, Kòrsou, i Boneiru, 69 hende ta pèrdè nan bida, mayoria riba laman.[8][9]
*1886
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – E barco di bela Aleman Nero ta sink na costa nort di Aruba.
*1892
**[[7 di òktober|7 di october]] – Cerca di Boneiro, e barku komersial ''Anita'' ta sink; barco y henter tripulacion no ta sobrebibi e suceso.
*1899
**[[12 di ougùstùs|12 di augustus]] – Cincuenta cas ta wordo destrui durante un horcan riba Sint-Eustatius.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18990815-3007&vw=org&lm=orkan%2Cwest%2Cindie%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
== Siglo 20 ==
===1901-1950===
*1910
**[[7 di yüli|7 di juli]] – E barku hulandes Gouverneur van Heerdt ta sink na kosta di Kòrsou. Nuebe persona ta muri, entre otro Arend Evert van den Brandhof, Gobernador di Boneiru.[11]
*1928
**7 di aprel – E tankero Chepita ta eksplotá den un waf den Schottegat banda di Otrobanda. Shete hende ta wòrdu matá.[12]
*1930
**6 di sèptèmber – Eksploshon den un instalashon di zeta serka di Willemstad. 12 morto i 20 heridá.[13]
*1933
**8 di yüli – E barku hulandes Julio Maria ta sink serka di Kòrsou. Sinku persona ta wòrdu matá.[14]
*1939
**12 di mei – Den un aksidente di tráfiko pisá riba Kòrsou, dos trùk ta dal den otro na altura di Sint Willibrordus. Sinku persona ta wòrdu matá.[15]
*1942
**16 di febrüari – E barku di vapor britániko Oranjestad ta sink serka di Aruba. Dies sinku hende ta hoga, nuebe ta wòrdu reskatá.[16]
**20 di april – Un welga entre obreronan Chines riba Curaçao ta wordo suprimi violentamente. Diesdos hende ta wòrdu matá.
**26 di aprel – E barku merikano di bòksit Alcoa Partner ta wòrdu torpedeá pa e supmarino aleman U 66 i ta sink na kosta di Boneiru. Dies hende ta wòrdu matá.
di novèmber – E barku di guera merikano USS Erie ta wòrdu asotá pa un torpedo di un supmarino aleman, U 163, na kosta serka di Piscadera. Shete miembro di tripulacion ta muri y otro once ta resulta herida debi na e explosion y candela. 1943
**27 di yüli – E SS Rosalia, na kaminda di Lagunillas pa Curaçao, ta wòrdu torpedeá dos biaha pa e supmarino aleman U 615 na Bullen Bay, 10 miya sùit di Willemstad. 23 hende ta muri.
*1944
**[[18 di sèptèmber|18 di september]] – E tankero Belga ''Ampetco'' ta sink entre costa di Aruba y Venezuela. Solamente diescinco di e 48 persona abordo ta sobrebibí e desaster aki.[17]
*1947
**15 di desèmber – E tankero argentino Los Posos i e tankero venezolano Tucu Pita ta dal den otro banda di Bahia di Caracas. 16 morto i 10 mas dos dia despues
1960-2000
*1960
**1 di sèptèmber – Orkan Donna riba Sint Maarten. Shete hende ta muri.
*1967
**6 di novèmber – Brùg Reina Juliana na Willemstad (Curaçao) ta basha abou. Dieseis hende ta wòrdu matá. E kousa di e derumbe nunka no a wòrdu determiná.
*1969
**[[30 di mei (fecha)|30 di mei]] [[1969]] - [[Trinta di mei]], e sentro di siudat di Willemstad ta wòrdu destruí despues di un lantamentu bou di trahadónan di Shell ku ta sali for di man. Hopi edifisio bieu riba Brion Square ta bai na kandela.
*1972
**[[21 di desèmber|21 di december]] – Un Air Guadeloupe De Havilland ta kai banda di Sint Maarten. Tur diestres okupante ta wòrdu matá.<ref>[https://web.archive.org/web/20110102165957/http://planecrashinfo.com/1972/1972.htm www.planecrashinfo.com]</ref>
*1977
**[[24 di desèmber|24 di december]] – Valley Air Service Piper PA-31-350 Navajo ta kai banda di Willemstad. Tur dies okupante ta muri.
*1995
**[[3 di sèptèmber|3 di september]] – Orkan Luis riba Sint Maarten. Nuebe hende ta muri. Luis a trese 170 mm di áwaseru aki i a destruí 60% di tur cas, resultando den daño di $1.8 bion.
*1999
**[[18 di novèmber|18 di november]] – [[Orkan Lenny|Horcan Lenny]] ta yega Sint Maarten. E orkan ta permanesé riba e isla pa dos dia i ta kousa destrukshon generalisá. 366 mm di áwaseru ta kai. Nuebe hende ta muri, tres riba e isla i seis na kosta.[20]
== Siglo 21 ==
===2001-presente===
*2007
**20 di sèptèmber – Sinku persona ta muri den un eksploshon i kandela riba e barku di salbashon Seamec II den waf seku CDM na Willemstad.[21]
*2012
**[[15 di desèmber|15 di december]] – Kalamidat di vürwèrk riba Kòrsou. Daño ekstenso i kuater[22] morto.
*2017
**[[6 di sèptèmber – Sint Maarten ta wòrdu asotá pa orkan Irma. E ta un orkan di kategoria 5 i ta kousa daño severo riba e isla, resultando den múltiple morto i heridonan.<ref>[https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Sint Maarten zwaar getroffen: zeker acht doden op Franse eilanden], NOS Nieuws, 7 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230323112546/https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Gearchiveerd] op 23 maart 2023.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170912102521/https://www.trouw.nl/home/legaal-of-illegaal-noodhulp-is-voor-iedereen-op-sint-maarten~a21f984c/ Legaal of illegaal, noodhulp is voor iedereen op Sint Maarten], Trouw; 9 september, pagina 5</ref><ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 De orkaan die alles overtrof], www.nrc.nl; 9 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230528195652/https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 Gearchiveerd] op 28 mei 2023.</ref>
== Sucesonan pafó cu gran impacto riba Caribe Hulandes ==
*1970
**[[2 di mei]] – ALM Vuelo 980 for di New York pa Sint Maarten ta hasi un aterisahe forsá riba awa serka di Saint Croix. Di e 63 personanan abordo, 23 ta muri i 37 ta heridá.[26]
*1973
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – Un aksidente di avion banda di Bogota na Colombia ta resultá den 43 morto, inkluyendo dies antiano.[27]
*1992
**[[4 di òktober|4 di october]] – Calamidat na Bijlmer, [[Amsterdam]], 43 morto y 26 herido. Di e 43 morto, diestres a nace na Antias Hulandes.
*1996
**[[13 di mart|13 di maart]] – Un [[Avia Air]] Aruba Cessna 402 ta accidenta na altura di [[Punto Fijo]] na [[Venezuela]]. Ocho persona ta perde na bida.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|titel=Crash Arubaans vliegtuig: 8 doden|bezochtdatum=2022-01-17|datum=1996-03-14|werk=[[NRC Handelsblad]]|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20220118182755/https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|archiefdatum=2022-01-18}}</ref>
--------------
{{Variante|c}}
{{infobox edificio| variante = c
| infobox_tipo = Marshe
| nomber = Marshe Nobo
| imagen =
| descripcion =
| multi_imagen = {{multiple image
| total_width = {{Infobox/afbeeldingbreedte}}
| direction =
| perrow = 2
|border = infobox
|image1 =
|caption1 =
|image2 =
|caption2 =
}}
| localisa_na = [[Willemstad]]
| luga = {{CUW}}
| adres = Plasa Wilson Papa Godett 1
| fecha_funda =
| estilo =
| architect =
| encarga =
| status =
| funcion_original =
| funcion_actual =
| propietario = Fundashon Marshe?
| fecha_construccion = 1971?
| inaugura =
| cera =
| renova = 2024-2026
| restaura =
| website = https://www.fundashonmarshe.com/home
}}
'''Marshe Nobo''' (tambe konosí komo '''Plasa Rondó''' òf den bok'i pueblo komo '''Plasa Nobo''') ta un merkado habrí situá na Punda, den sentro históriko di Willemstad, Curaçao. E ta sirbi komo un sentro importante pa empresario chikito i komersio lokal.
E merkado ta situá na banda nort di [[Waaigat]], i ta konektá ku bario [[Scharloo]] via un brug di peaton, e Prinses Amaliabrug, ku a remplasá e anterior Van den Brandenburgbrug na 2016.[1]
== Deskripshon ==
Marshe Nobo ta un merkado popular unda por haña un gran variedat di produkto i servisionan. Den e piso abou, bendedónan ta ofresé kuminda lokal, inkluyendo platonan krioyo ku por wòrdu konsumí riba sitio. Den e piso ariba, tin stèntnan ku paña, kosmétika, artesania i souvenirs.[2]
E merkado ta forma parti di un ret di merkadonan manehá pa Fundashon Marshe, ku tambe ta responsabel pa Plasa Bieu i e merkado flotante na Sha Caprileskade.[3]
== Historia ==
Marshe Nobo a wòrdu establesé na 1975 komo parti di un inisiativa pa stimulá ekonomia lokal. E edifisio a wòrdu finansiá dor di Fondo Oropeo pa Desaroyo i entregá na gobièrnu di Kòrsou.
E merkado a krea espasio pa aproksimadamente 300 empresario chikitu, ofresiendo oportunidatnan pa negoshi ku tarifanan di hür pagabel. Esaki a kontribuí na un gran variedat di produkto, manera remedi natural, matanan, kuminda kayente, paña i artesania.[4]
Na 1997, Fundashon Marshe a wòrdu establesé bou di Ministerio di Desaroyo Ekonómiko pa manehá e merkadonan públiko di e isla, inkluyendo Marshe Nobo.[5]
== Edifisio ==
E edifisio di Marshe Nobo ta un struktura ikóniko ku forma rondó, kubrí ku un dak grandi sostené pa 32 kolumna. E diseño habrí ta fasilitá ventilashon natural i interakshon entre bendedó i bishitantenan.
Entre 2024 i 2026, e merkado a pasa pa un renobashon ekstenso pa mehora seguridat, higiena i infrastruktura, inkluyendo dak, sistema di riool i instalashonnan eléktriko. Durante e periodo aki, bendedónan a muda temporalmente pa otro lokashonnan den Willemstad. E merkado a bolbe habri na mei 2026, ku plan pa reaktivá e área komo un sentro vibrante den e siudat.[6]
== Nifikashon ==
Marshe Nobo ta un lugá importante pa bida sosial i ekonómiko di Willemstad. E ta ofresé oportunidadnan pa empresario chikitu i ta sirbi komo un punto di enkuentro pa residente i turista. Ademas, e merkado ta kontribuí na preservashon di kultura lokal dor di benta di kuminda tradishonal i produkto artesanal.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Kòrsou]]
----------------
'''Marshe Nobo''' òf '''Plasa Rondó''', den bok'i pueblo '''Plasa Nobo''', ta un marshe habrí na [[Punda]], den sentro di [[Willemstad]], [[Kòrsou]]. E ta sirbi komo un lugá pa benta dor di empresario chikito.
E sala di merkado di Marshe Nobo ta situá na e parti nort di Waaigat i riba ... kaminda. Un brug di peaton, Prinses Amaliaburg (ku na 2016 a remplasa e antiguo Van den Brandenburgbrug), ta konektá e parti ei di Punda ku Scharloo.<ref>{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/14733-ophaalbrug-officieel-geopend|taal=nl|titel= Ophaalburg officieel geopend|werk= [[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-11-10|bezochtdatum=2026-04-24}}</ref> [[File:Curaçao - Willemstad - 49411091773.jpg|thumb|220px|Prinses Amaliabrug?]]
Cuminda ta wordo bendi eynan, inkluso platonan crioyo cu bishante i turista por wordo consumi eynan mes na un mesa.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/19172-plasa-bieu-in-volle-glorie-hersteld Plasa Bieu in volle glorie hersteld]</ref> Tambe ta bende souvenirs.
Na aña 1975 Fondo Europeo pa Desaroyo a regala e edificio di dos piso aki na gobierno di Curaçao pa yuda stimula economia. E edifisio aki ta akomodá alrededor di 300 espasio di merkado pa empresarionan por manehá nan negoshi na /ofresiendo tarifanan di hür pagabel. Esaki a kondusí na un variedat grandi di produktonan pagabel riba merkado, manera remedi natural, matanan orgániko, platonan kayente, paña, kosmetika, artesania, i vários kuriosidat.
E ta wòrdu maneha pa Fundashon Marshe, huntu ku Plasa Bieu i merkado flotante na Sha Caprileskade.<ref>https://www.fundashonmarshe.com/our-gems</ref>
Fundashon Marshe a wordu establesé na 1997 bou di e Ministerio di Desaroyo Ekonómiko, Fundashon Marshe ta manehá e merkadonan ikoniko di Kòrsou, inkluyendo Plasa Bieu, Marshe Rondo, Plasa di Arte, i e merkadonan na aire liber na Sha Caprileskade, Otrabanda, i Punda.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/home-new About Fundashon Marshe] </ref>
== Edifisio ==
Marshe Nobo komo un obra di arte. E mercado rondo aki, cu su dak unico den forma di fan, normalmente ta aloha negoshinan local. E merkado ta den renobashonnan aktualmente, pues a move e bendedónan pafó i rònt di e merkado. Esaki ta krea un impreshon hopi desordená, i spesialmente pober. Bunita potrèt. Fotógrafo deskonosí.
E ta un edifisio ikoniko ku tin un forma rondo ku un dak plegabel sostené pa 32 kolumna.
Despues di un renobashon ekstenso den 2025, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko, e edifisio a bolbe habri na mei 2026. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1">{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/32261-marshe-nobo-in-mei-gereed|titel= Marshe Nobo in mei gereed|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-01-09|bezochtdatum=2025-04-24}}</ref>
Marshe Nobo a wòrdu renobá completamente na 2025/2026, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1"/>
In 1975, the European Development Fund gifted this two-floor building to the government of Curaçao to help stimulate the economy. This building accommodates around 300 market spaces for entrepreneurs to run their businesses at /offering affordable rental fees. This has led to a wide variety of affordable products to the market, such as natural medicine, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/our-gems Marshe Nobo (Plasa Rondó)], fundashonmarshe.com</ref>
Address: Plasa Wilson Papa Godett 1
Marshe Nobo, also known as Plasa Nobo, is a circular-shaped market located in Willemstad, Curacao. Established in 1975, it has long served as a vibrant hub for local entrepreneurs, offering a diverse array of products and services. The market features two floors filled with stalls selling natural medicines, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities. In August 2024, the market began renovations aimed at modernizing the facility and enhancing safety and hygiene standards. During this period, vendors temporarily relocated to various locations, including Sha Capriles Kade, Plenchi Wilson Papa Godett, and others. The renovation is expected to take about a year, with plans to revitalize the city center and attract visitors throughout the day and evening.<ref>https://mindtrip.ai/attraction/willemstad-curacao/marshe-nobo/at-UE8mu3NA</ref>
Marshé Nobo is a vibrant and bustling market that offers a wide range of products and souvenirs. As you explore the market, you’ll find colorful stalls filled with local crafts, artwork, jewelry, and clothing. It’s a great place to find unique souvenirs to take home as a reminder of your trip to Curaçao. The market is divided into two floors, with different sections dedicated to specific types of products. The ground floor is known for its local food stalls, where you can sample traditional cuisine and tropical fruits. Don’t miss the chance to try some delicious local snacks like pastechi (savory pastries) and batidos (fruit smoothies). Upstairs, you’ll find more stalls selling clothing, accessories, and handicrafts. Local artists and artisans showcase their work, including hand-painted ceramics, woven baskets, and hand-carved wooden items. You can also find traditional Caribbean spices, hot sauces, and herbal remedies.
The market is conveniently located in Punda, the historical center of Willemstad. After exploring the market, take some time to wander through the colorful streets of Punda and admire the UNESCO World Heritage-listed architecture. You’ll find charming cafes, shops, and museums along the way. If you’re visiting Curaçao, a trip to Marshé Nobo is a must-do. Whether you’re looking for souvenirs, trying local delicacies, or simply immersing yourself in the vibrant atmosphere, this market offers a unique experience that shouldn’t be missed.<ref>[https://curacaovisitors.com/events-sights/markets/ Ma rshe Nobo]</ref>
{{Appendix}}
--------------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Charles Augustus Henry Barge
| imagen = Ch.A.H. Barge.jpg
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = 1890
| periodo fin = 1901
| monarkia = [[Emma van Waldeck-Pyrmont|Emma]] (1890-1898)<br>[[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Nicolaas van den Brandhof]]
| sucesor = [[Jan Olphert de Jong van Beek en Donk]]
|fecha nacemento= [[2 di novèmber]] [[1844]]
|luga nacemento = {{NLD}}
|fecha fayecimento= [[25 di sèptèmber]] [[1919]]
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui =
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = abogado, hues, polítiko, gobernante
|partido =
}}
'''Charles Augustus[1] Henry (Harry) Barge''' (☆ [[2 di novèmber]] [1844]] na [[Amsterdam]] - † [[25 di sèptèmber]] [[1919]] na Voorburg) tabata un abogado, hues, gobernador i polítiko hulandes di e movementu katóliko romano (e RKSP no a wòrdu fundá ainda).
== Biografia ==
Harry Barge tabata bini di un famia komersiante di [[Amsterdam]] ku tabata basta enbolbí den polítika hulandes. Frederic Joseph Maria Anton Reekers (un representante pa kuarenta aña) tabata su kuña, Ton Barge tabata su primu, i su ruman hòmber tabata kasá ku e ruman muhé di Bernardus Marie Bahlmann, tur di kendenan tambe tabata representantenan katóliko. Harry su tata tabata un fabrikante na Manchester, doño di un firma di komersio na Amsterdam, i doño di barku. Despues di a kompletá su enseñansa sekundario na Sint Willibrordus College, Barge a sigui studia na Athenaeum Illustre na Amsterdam, pero despues a transferí pa Universidat di Leuven pa su estudionan di doktorado den Derecho, i a optené su doktorado den derecho romano i kontemporáneo na [[Universidat di Leiden]] na 1872.
=== Karera ===
Despues di gradua, Barge a bira abogado na [[Nijmegen]], siudat unda e tabata residensiá.
Na 1875, Barge a wòrdu eligi pa e konseho munisipal di Nijmegen, kaminda el a keda miembro te na 1880. Na 1877 i 1879, el a wòrdu eligi komo miembro di [[Tweede Kamer]] di Hulanda. Einan, e tabata bosero prinsipalmente pa enseñansa, i de bes en kuando tokante envio.
Multitut na e kas di pueblo di Willemstad despues di e traspaso di poder pa Gobernador Barge
Na 1880, el a sali pa [[Kòrsou]] pa bira miembro y presidente di [[Corte Comun di Husticia di Aruba, Corsou y Sint Maarten y di Boneiro, Sint Eustatius y Saba|Korte di Hustisia di Kolonia Kòrsou]].
Na 1890, el a keda nombrá Gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan]], un funshon ku el a okupá te ku 1901.
Despues el a regresá Hulanda kontinental i a postulá pa eleccion pa e Camara di Representantenan den e circumstancia di Rotterdam III. Sinembargo, despues di un elekshon di dos buèlta, el a wòrdu derotá pa Joor Bastiaan Verheij (LU). Na 1909, el a wòrdu eligi komo miembro di e Senado di e Estadonan General, representando e provinsia di Overijssel. El a hiba palabra den Camara solamente un biaha durante su miembrecia di cuater aña, durante e debate riba e presupuesto pa Antillas Hulandes. E tabata presidente di e Komishon pa Petishonnan pero tabata ousente frekuentemente pa motibu di interesnan privá den eksterior. Pa e motibu aki, el a renunsiá for di e Kámara na e promé seshon di e aña parlamentario 1913-1914[2]. Di 1913 pa 1916, e tabata miembro ainda di e Estadonan Provinsial di Overijssel.
{{multiple image
| total_width = 350
| direction = horizontal
| align = right
| border = infobox
| image1 = Bargestraat 3, propped up front facade.png
| image2 = Bargestraat 3, ruins.png
| footer = Edifisio monumental Bargestraat 3/3A
| footer_align = center
}}
== Honor ==
Barge a risibi varios rekonosementu i kondekorashon, inkluso un kaya den [[Scharloo]], e zona históriko di [[Willemstad]], ta hiba su nòmber: ''Bargestraat''.
* {{NLD}} - Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]].
* {{VEN}} - Ofisial den e Orden di Simon Bolivar
* {{ITA}} - Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
Na 1894, Barge a keda nombrá Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]]. Tambe el a wòrdu nombrá Gran Ofisial den e Orden di Simon Bolivar i Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
---------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Carmita Henriquez
| nomber completo = Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez
| fecha nacemento = [[6 di desèmber]] [[1922]]
| luga nacemento = [[Willemstad]]
| fecha fayecimento = [[31 di desèmber]] [[2003]]
| luga fayecimento =
| ofishi = kosedó i trahadó di popchi
| casa = Plinio Miguel Henriquez
| yui = [[Jeanne Henriquez]]
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez''' (☆ [[6 di desèmber]] [[1922]] na [[Willemstad]] – ibid., [[31 di desèmber]] [[2003]] na Korsou) tabata un kosedó i trahadó di popchi i un figura importante den e desaroyo di arte folklóriko na Kòrsou.
==Biografia ==
Carmita Henriquez tabata un yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina.<ref>{{Citeer web|url=https://gw.geneanet.org/elixer?n=hernandez&oc=&p=carmita+nicolasia|titel=Carmita Nicolasia Hernandez|website=geneanet.org|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref> Huérfano na edat di diesdos aña, el a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di un edat yòn, Carmita a yud’é den studio i na kas. Su promé bisti trahá su mes tabata pa entiero di su tata.
Na 1942 ela kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916-1982), un analista di laboratorio na e refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé, di kua [[Jeanne Henriquez]], historiadó i aktivista, tabata esun di mas grandi.<ref name="Holou"/>
Na edat di 46 aña, el a sinti e nesesidat pa konservá i honra e historia i tradishonnan den vestuario di Kòrsou. El’a kuminsá aktua esenanan di bida diario usando popchi. Su popchinan tabata representá e kultura Afro-Kurasoleño ku paña histórikamente korekto. Dia 13 di mart 1972, ela presentá dos popchi na Gobernador Ben Leito komo un regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.<ref name="Holou">{{citeer boek|auteur=Holou, Roland A. Y.|taal=en|titel=The Most Influential Contemporary African Diaspora Leaders|url=https://books.google.com/books?id=uTYyDAAAQBAJ&pg=PT153|datum=2016|uitgever=AuthorHouse|plaats=Bloomington, Indiana|hoofdstuk=21. Jeanne D. Henriquez: Diaspora in Curaçao (Caribbean/South America)|isbn=978-1-5246-0558-2|pages=153–159}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|titel=VROUWENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024|archiefdatum=2024-04-29|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240429191627/https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|dodeurl=ja}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/collectie-online/detail/f0bcb413-e206-5fa3-ad7e-387fd810bd23|titel=MANNENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref>
Na 1988, Carmita Henriquez, hunto cu Lucia Schnog, a ricibi e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a disidí ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan mes ramo – folklore i baile.<ref>{{citeer web|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2024-04-30}}</ref><ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011 Cola Debrot Prijs 1988], 21 mei 1988</ref>
{{Appendix}}
(☆ 6 di desèmber 1922, Willemstad – † 31 di desèmber 2003, Kòrsou)
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou. Ela ta konsiderá un figura importante den e desaroyo i preservashon di arte folklóriko di e isla.
Bida
Carmita Henriquez tabata yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Na edat di diesdos aña ela a keda huérfano i a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di edat yòn, Henriquez a yuda den e studio di kose i na kas. Su promé bisti ku ela mes a traha tabata pa entiero di su tata.
Na 1942, ela a kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916–1982), un analista di laboratorio na refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé. Entre nan yunan ta Jeanne Henriquez, historiadó i aktivista.
Obra i kontribushon kultural
Na edat di 46 aña, Henriquez a kuminsá traha konsientemente riba preservashon di historia i tradishonnan di Kòrsou por medio di vestuario folklóriko. Ela a krea popchi ku ta representá esenanan di bida diario, bisti ku paña histórikamente korekto i reflehá kultura Afro-Kurasoleño.
Dia 13 di mart 1972, ela a presentá dos di su popchi na Gobernador Ben Leito komo regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.
Na 1988, Henriquez, hunto ku Lucia Schnog, a risibí Premio Cola Debrot. E hurado a rekonosé kontribushonnan di kada un den nan mes ramo: folklore i baile.
--------------
Na 1988 resipiente di e [[Premio Cola Debrot]] pa su diseñonan folklóriko di e kultura afro-kurasoleño.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2022-07-22}}</ref>
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez (Willemstad, 6 di desèmber 1922 – Willemstad, 31 di desèmber 2003) tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou, konosí pa su diseñonan folklóriko ku reflehá e kultura afro-kurasoleño. Den 1988, e a risibí e Premio Cola Debrot, e mas haltu rekonosementu kultural na Kòrsou, pa su kontribushon den e tereno di folklor.
Bida i obra
Carmita Henriquez a nase den Willemstad komo yiu di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Despues di perde su mayornan na un edat tempran, e a wordu kria pa su tanta, ku tabatin un skol di kosé. Aki e a siña kosé i traha den taller for di su hóbennan. Su promé vestido propio tabata pa e entiero di su tata.
Henriquez a dediká su bida na arte di kosé i trahá popchi folklóriko ku ta reflehá e herensia afro-kurasoleño. Su obranan tabata inspirá pa e vestimentunan tradicional i e bida di pueblo, i a yuda na preservashon di e identidad kultural di Kòrsou.
Premio Cola Debrot
Den 1988, Carmita Henriquez a risibí e Premio Cola Debrot den e kategoria di folklor, baile i teatro, un rekonosementu pa su diseñonan folklóriko ku a kontribuí na e kultura afro-kurasoleño.
Bida personal
Carmita Henriquez tabata kasá ku Plinio Miguel Henriquez, un analista di laboratorio na refineria Isla. Nan a tin tres yiu muhé, inkluyendo Jeanne Henriquez, un edukadó i aktivista kultural.
Legado
E trabou di Carmita Henriquez ta keda komo un kontribushon balioso na preservashon i promoshon di e kultura afro-kurasoleño. Su diseñonan folklóriko i popchi ta un testimonio di su dedicashon na e arte i e identidad di su pueblo.
Referensianan:
Carmita Henriquez - Wikipedia
Jeanne Henriquez - Wikipedia, e ensiklopedia liber
Premio COLA DEBROT - qracao.com
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Afrohulandes''' òf hendenan hulandes pretu, ta hendenan hulandes di desendensia Afrikano Sub-Sahariano kompleto òf parsial. E mayoria di hendenan Afro-Hulandes na Hulanda ta Afro-Karibense i ta originá for di e anterior i aktual teritorionan Ultramar di Sürnam i e eks Antia Hulandes; awor Curaçao, Aruba, Bonaire, Sint Maarten, Sint Eustatius, y Saba.
Tambe tin un poblashon migrante signifikante for di Cabo Verde, Ghana, Nigeria, Somalia, Angola, Eritrea, i otro komunidatnan afrikano di imigrantenan mas resien.
== Mira tambe ==
* [[Afrokaribense]]
* [[Afrokurasoleño]]
* [[Afroamerikano]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid = |titulo= }}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Hulanda]]
-----------------
'''Francio E. Guadeloupe''' (Aruba, 1971) is een Arubaans-Nederlandse sociaal en cultureel antropoloog en ontwikkelingssocioloog. Zijn onderzoek richt zich op nationale identiteit, culturele diversiteit, religie, koloniale machtsverhoudingen en klimaatvraagstukken in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Hij is verbonden aan het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) en de Universiteit van Amsterdam (UvA).
== Leven en werk ==
Guadeloupe werd geboren en groeide op op Aruba. In 1986 nam hij als zanger (“Surprise Kid”) deel aan een jeugdcarnavals- en calypsowedstrijd, waar hij de tweede plaats behaalde. Een jaar later nam hij opnieuw deel aan het calypsofestival voor volwassenen.
Op achttienjarige leeftijd verhuisde hij naar Nederland. Daar werkte hij als opbouwwerker en studeerde hij culturele antropologie en ontwikkelingsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen. In 1999 behaalde hij een masterdiploma in ontwikkelingssociologie. Zijn scriptieonderzoek richtte zich op Afro-Braziliaanse religies, waaronder candomblé en umbanda, in Rio de Janeiro en Salvador da Bahia (Brazilië). Naar aanleiding van dit onderzoek publiceerde hij twee boeken over Afro-Braziliaanse cultuur en religie.
In 2006 promoveerde Guadeloupe in de sociale en culturele antropologie aan de Universiteit van Amsterdam. In zijn academische loopbaan was hij verbonden aan verschillende Nederlandse universiteiten.
===Academische loopbaan===
Guadeloupe was onder meer werkzaam als senior onderzoeker bij het KITLV. Hij diende gedurende vier jaar als president van de University of St. Martin (USM) op het bi-nationale eiland Sint Maarten/Saint Martin. Na de verwoestingen van orkaan Irma in 2017 werd de universiteit tijdelijk gesloten.
Zijn onderzoek richt zich op de manier waarop populaire opvattingen over nationale verbondenheid, culturele diversiteit, religieuze identiteit en mediavorming worden beïnvloed door koloniale erfenissen en mondiale economische processen. Hij publiceerde over sociale en culturele processen op onder meer Sint Maarten, Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazilië en Nederland.
In 2009 verscheen zijn monografie Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean bij University of California Press.
===Leerstoel Koninkrijksrelaties===
In 2024 werd Guadeloupe benoemd tot hoogleraar Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties, een leerstoel ingesteld door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). De leerstoel is ondergebracht bij het KITLV en de Universiteit van Amsterdam.
Zijn benoeming maakt deel uit van de instelling van twee nieuwe leerstoelen gericht op het Koninkrijk der Nederlanden, waarvan de andere leerstoel betrekking heeft op politicologie en bestuurskunde aan de Universiteit Leiden.
In 2026 aanvaardde hij het ambt met een inaugurele rede over Koninkrijksrelaties.
Onderzoek en thematiek
Guadeloupe onderzoekt onder meer:
processen van nationale en culturele identiteitsvorming
religieuze praktijken en popular culture in postkoloniale samenlevingen
koloniale racialisering en sociale ongelijkheid
klimaatverandering en maatschappelijke adaptatie in het Caribisch gebied
Hij is tevens betrokken bij onderzoeksprojecten naar duurzame en inclusieve oplossingen voor sociale adaptatie aan klimaatuitdagingen in het (Nederlandse) Caribisch gebied.
---------
{{Variante|a}}
{{infobox persona | variante = a
| tipo = cientifico
| nomber = Francio Guadeloupe
| ofishi = antropologo social y cultural, sociologo di desaroyo
| imagen =
| descripcion =
| fecha nacemento =
| luga nacemento =
| fecha fayecimento =
| luga fayecimento =
| alma mater = [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] <br>[[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA)
| promotor =
| disciplina = antropologia cultural
| investiga = Caribe Hulandes, [[Latinoamérika|Latino America]]
| conoci pa =
| distincion =
}}
'''Francio E. Guadeloupe''' (☆ [[1971]] na [[Aruba]]), ta un antropologo, sociologo y Antianista Arubano-Hulandes. Su investigacion ta enfoca riba identidad, nacionalidad, religion, medio di comunicacion, racismo colonial y globalisacion, cu un interes special den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]] y [[Latinoamérika|Latino America]].
== Bida y carera ==
Francio Guadeloupe a nace y lanta na Aruba. Na 1986 el a participa bou di e nomber artistico "Surprise Kid" como cantante den e concurso hubenil di [[Calypso]] na [[Club Boneriano]], unda el a termina na di dos luga.<ref>{{citeer web|titel=Onder grote publieke belangstelling|werk=[[Amigoe]]|datum=1986-01-22|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641607:mpeg21:p005}}</ref> Un aña despues el a bolbe participa den e concurso, version pa adulto: [[Aruba Caiso & Soca Monarch Festival|Aruba Calypso Contest]].<ref>{{citeer web|titel=Voor de calypso-wedstrijd|werk= [[Amigoe]]|datum=1987-01-26|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641917:mpeg21:p005}}</ref>
Na edad di diesocho aña Guadeloupe a muda pa [[Hulanda]]. El a traha como opbouwwerker (trabou social di comunidad) y a sigui estudio di [[antropologia kultural|antropologia cultural]] y estudio di desaroyo na [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] na [[ Nijmegen]]. Na 1999, el a obtene e grado di [[maestria|master]] den sociologia di desaroyo, cu un tesis riba e cultonan Afrobrasilero ''Candomblé'' y ''Umbanda'' na [[Rio de Janeiro]] y [[Salvador|Salvador da Bahia]] ([[Brasil]]).
Na 2006 Guadeloupe a completa su doctorado (PhD) den antropologia social y cultural na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA). Su trabou doctoral tabata relaciona cu e proceso di globalisacion y e buskeda pa pertenencia (“belonging”) den comunidadnan Caribense.<ref>https://framerframed.nl/en/mensen/francio-guadeloupe/</ref>
===Carera academico===
Guadeloupe a traha na diferente universidad grandi na Hulanda y ta afilia como investigado senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser nombra tambe profesor y investigado na Universidad di Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproximadamente) el a sirbi como presidente di University of St. Martin (USM) na [[Philipsburg]], [[Sint Maarten]]. Su periodo como presidente a keda termina despues di horcan Irma (2017), cu a forsa e cierre temporario di e institucion.
Den e periodo aki su investigashon tabata concentra riba:
* Nocionnan popular di pertenencia nacional.
* Diversidad cultural y identidad religioso.
* Influencia di capital global y racismo colonial.
* Representacion di berdad den medionan di comunicacion.
El a haci investigacion comparativo na [[Sint Maarten]]/[[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]], [[Kòrsou|Corsou]], Aruba, [[Saba]], [[Sint Eustatius]], Brasil y Hulanda.
Actualmente, su investigacion ta inclui estudio riba e reto climatico den Caribe Hulandes, cu un enfoke riba cultura popular y herensia cultural.
=== Catedra di Relacionnan di Reino ===
Na mei 2024, Ministerio di Asuntonan Interno y Relacionnan di Reino (BZK) di Hulanda a anuncia e establecemento di dos catedra nobo pa estudio di relacionnan di [[Reino Hulandes|Reino]]. [[Universidat di Leiden|Universidad Leiden]] y KITLV/Universidad di Amsterdam a wordo selecciona como institucionnan anfitrion y Francio Guadeloupe a wordo nombra como titular di e catedra ''Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties'' pa KNAW/KITLV/UvA.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk], Rijksoverheid (23 di mei 2024)</ref> Su discurso inaugural di aceptacion oficial di e catedra lo tuma luga dia 12 di mart 2026.<ref>[https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).</ref>
== Publicacionnan (seleccion) ==
*Francio Guadeloupe (1999). ''A Vida e uma Dança: the Candomblé through the lives of two Cariocas''. Nijmegen: CIDI.
*F. E. Guadeloupe & M. Milder (1999). ''Dansen om te Leven: over Afro-Braziliaanse spiritualiteit en cultuur.'' Heeswijk: Dabar-Luyten.
*F. E. Guadeloupe (2009). ''Chanting down the new Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean'' (The anthropology of Christianity). Berkeley, CA: University of California Press.
*F. E. Guadeloupe (2013). ''Curaçaoans on the question of home: the lure of autochthony and its alternatives''. Den: L. Lewis (Ed.), ''Caribbean sovereignty, development and democracy in an age of globalization'' (pag. 189-207). New York: Routledge.
*F. E. Guadeloupe & V. A. de Rooij (2014). ''Pimping and the deconstruction of the natural: a perspective from Saint Martin and Sint Maarten (SXM)''. Den: ''Women's Studies International Forum, 43'', 5-12
*F. E. Guadeloupe (2015, september 10). ''The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe''.<ref>{{Cite web|title = The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe|url = http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|website = sxmislandtime.com|access-date = 2015-11-24|archive-date = 2015-11-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20151125121956/http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|url-status = }}</ref> ''Sint Maarten Island Times''
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Aruba]]
------------
Guadeloupe a traha na diferente universidatnan grandi na Hulanda i ta afiliá komo investigador senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser tambe profesor i investigador na Universiteit van Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproksimadamente) el a sirbi komo presidente di University of St. Martin (USM) na Philipsburg, Sint Maarten. Su periodo komo presidente a termina despues di hurakan Irma (2017), ku a forsa e sera temporariamente e institushon.
Su investigashon ta konsentrá riba:
Nocionnan popular di pertenensia nashonal
Diversidat kultural i identidat religioso
Influensia di kapital global i rasismo kolonial
Representashon di berdat den medio di komunikashon
El a hasi investigashon den Sint Maarten/Saint Martin, Kòrsou, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brasil i Hulanda.
Un di su obranan mas konosí ta:
Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009)
Aktualmente, su investigashon ta inkluí estudio riba reto klimátiko den e Karibe Hulandes, ku un enfoke riba kultura popular i herensia kultural.
Leerstoel di Reino-relashonnan
Na mei 2024, Ministerio di Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) di Hulanda a anunsia e establishemento di dos nobo leerstoelnan pa estudio di Reino-relashonnan. Universiteit Leiden i KITLV/Universiteit van Amsterdam a wòrdu selekshoná komo institushonnan anfitrion.
Dr. Francio Guadeloupe a wòrdu nombrá komo titular di e leerstoel Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties pa KNAW/KITLV/UvA.[4] E nombramentu aki a wòrdu aprobá pa e Consehonan di Bestur di e universidatnan involukrá.
Na 12 di mart 2026 el a aseptá ofisialmente e leerstoel ku un diskurso inaugural.
------------
* Guadeloupe, former dean of the University of St. Martin (USM),
* Francio Guadeloupe is a senior researcher and staff member of the KITLV. A Social & Cultural Anthropologist by training, Dr. Guadeloupe has worked at all the major universities in the Netherlands. He served for four years as the President of the University of St. Martin (USM), until hurricane Irma led to the temporary closure of the institution on the bi-national island of Sint Maarten and Saint Martin. He is currently the chair of the project ‘Island(er)s at the Helm: Co-creating research on sustainable and inclusive solutions for social adaptation to climate challenges in the (Dutch) Caribbean‘.
Guadeloupe’s principle areas of research have been on the manner in which popular understandings of national belonging, cultural diversity, religious identity, and mass media constructions of truth, continue to be impacted by colonial racisms and global capital. He has pursued these interests in his research and publications on social processes on the bi-national island of Saint Martin & Sint Maarten (St. Martin), Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazil, and the Netherlands. He is the author of the monograph, Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009). Dr. Guadeloupe is currently embarking on a study of climate challenges in the (Dutch)Caribbean from a popular culture and cultural heritage perspective.
Francio Guadeloupe (Aruba, 1971) kwam op zijn achttiende van de Antillen naar Nederland. Hij werkte als opbouwwerker en studeerde culturele antropologie en ontwikkelingsstudies in Nijmegen en Amsterdam. Als antropoloog is hij momenteel verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.
Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk
Nieuwsbericht | 23-05-2024 | 16:19
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk. Er komt een leerstoel politicologie/bestuurskunde en een leerstoel antropologie/sociologie.
De Universiteit Leiden en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV), in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam (UvA), zijn geselecteerd als vestigingsplaatsen voor de leerstoelen. De Universiteit Leiden zal de leerstoel politicologie/bestuurskunde bekleden en KITLV/UvA de leerstoel antropologie/sociologie.<ref>https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk</ref>
Leerstoelhouders
De Colleges van Bestuur van de UvA en de Universiteit Leiden hebben het voorstel tot de benoeming van hun kandidaat goedgekeurd. Sociaal en cultureel antropoloog, onderzoeker dr. Francio Guadeloupe wordt de leerstoelhouder Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties voor de KNAW/KITLV/UvA. Dr. Wouter Veenendaal, universitair hoofddocent Vergelijkende politicologie bij het Instituut Politieke Wetenschap van de Universiteit Leiden, wordt leerstoelhouder Democratische Vertegenwoordiging in het Koninkrijk voor de Universiteit Leiden. Hij zal bij het KITLV in Leiden worden gedetacheerd.
* [https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
--------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = Pieter van Stuivenberg
}}
'''Pieter Anthonie van Stuivenberg''' (☆ [[14 di aprel]] [[1905]] na Geldermalsen, [[Hulanda]] – † [[11 di aprel]] [[1985]] na Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero [[Hulanda|hulandes]] ku a traha na [[Kòrsou]] i [[Aruba]].<ref name=:"0">{{citeer web|url=https://www.archiefvriend.com/index.php/ons-kwartaalblad/artikelen-uit-ons-blad/152-stuivenberg|titel=Pieter Antonie van Stuivenberg, architect|auteur=Christel Monsanto|werk=De Archiefvriend|datum=september 2022|bezochtdatum=2026-02-17}}</ref> Durante [[siglo 20|siglo binti]] su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno riba e dos isla.
==Biografia==
===Bida i Karera===
Van Stuivenberg a bai Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di Asosiashon di Arkitektonan (Bond Bouwkundigen Utrecht B.B.U.). Despues, el a studia ingenieria di awa pa tres aña i, na 1927, a kuminsá traha pa e suministro di Awa Provinsial di Nort-West Brabant. Mandá pa Kòrsou pa e Departamentu di Kolonia, Van Stuivenberg a djòin e Servisio Nashonal di Suministro di Awa di Antia Hulandes (LWV) dia 1 di mart 1928, komo hefe di e departamentu tékniko.<ref>{{citeer boek|url=http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|titel=Watertoren ta simbolo di desaroyo y modernisacion di e Aruba di antaño y Aruba di awe|uitgever=Diario|datum=21 maart 2013|access-date=1 oktober 2018|archiefdatum=13 september 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180913002413/http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|dodeurl=ja}}</ref> For di 1 di yanüari 1948, e tabata direktor, despues di R.J. (Shon Hensie) Beaujon. Riba su hubileo di plata na 1953, el a wòrdu rekonosé pa su trabou importante komo Kabayero (''Ridder'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Despues di su retiro na 1955, el a repatriá pa Hulanda, pero sinku aña despues el a establesé su mes bèk na Kòrsou kaminda e tabata manehá un konsultancy finansiero, tékniko i ekonómiko.<ref>Amigoe, 3 december 1960, advertentie Anbeadex NV, pag. 4</ref>
El a fayesé dia 11 di aprel 1985 na Hulanda, poko promé ku el a hasi ochenta aña di edat.
===Edifisionan===
Komo arkitekto, van Stuivenberg tabata hopi produktivo, tantu paden komo pafó di su karera profeshonal. Por ehempel e diseño di tur edificio di LWV na Aruba y Kòrsou, , construí entre 1930 i 1950, ta wordo atribuí na dje. E edifisionan aki tabata inkluí ofisina, depósito, fasilidat di almasenamentu, tanki i torennan di awa.<ref>{{citeer boek|url=http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|titel=Gedenkboek Landswatervoorziening Nederlandse Antillen 1928-1953|uitgever=Verenigde Drukkerijen Planeta, Haarlem|datum=september 1952|page=67|archiefdatum=2020-12-01|bezochtdatum=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201201202145/http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|dodeurl=ja}}</ref> Tambe el a diseñá residensia privá, ofisina i teaternan.
Su obranan ku tin status di monumento protehá òf ku ta riba e lista di nominashon ta:<ref name=:"0"/><br>
{{ABW}}
* [[Tanki di Kibaima]] (1932)
* [[Watertoren San Nicolas]], Bernardstraat, [[Sint Nicolaas (Aruba)|San Nicolas, Aruba]] (1939)
* [[Watertoren Oranjestad]], J.G. Emanstraat, [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad, Aruba]] (1939)
* Dieselstraat?
{{CUW}}
* fasilidat di almanementu na [[Scharloo]]
* tanki di awa di LWV na [[Seru di Ararat]]
* edifisio KNSM, Breedestraat, [[Willemstad]] (1939)
* [[Cinelandia]] aan het Hendrikplein te [[Pietermaai]], Willemstad, Curaçao (1941)
* Teater Westend na [[Plasa Brion]], [[Willemstad]] (1941, desmantelá)
* Edifisio prinsipal di AquaElectra na Mundo Nobo, Willemstad (1952) i dos kas riba e tereno (1953)
* Kompleho di showroom Palais Royal na Salinja (1953)
* kasnan na Kintjan
== Estilo arkitektóniko ==
Van Stuivenberg tabata un eksponente di arkitektura modernista, ku a surgi i floresé na [[Oropa]] entre 1920 i 1940. E estilo aki ta karakterisá pa su lucha pa funshonalidat. Materialnan manera staal i beton a hasi konstrukshonnan nobo posibel, permitiendo edifisionan pa haña propósitonan spesífiko manera fábrika, ofisina, sine òf hospital<ref>{{citeer web|url=http://www.knipselkrant-curacao.com/amigoe-aqualectra-fabriek-moet-beschermd-monument-worden/|titel=Amigoe, "Aqualectrafabriek moet beschermd monument worden"|datum=21 juli 2016| }}</ref>. Tabata hustamente danki na arkitektura modernista ku Van Stuivenberg por a permití su mes libertat artístiko den su diseñonan. E dos torennan di awa riba Aruba y e dos teatronan riba Curaçao ta un mescla di e estilonan di arkitektura moderno y Art Deco Tropical di [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]].
== Tunel bou di bahia di Santa Ana ==
Huntu ku Frans van Drimmelen, hefe di LWV (Nederlandse Waterbeheerbureau) na Aruba, Van Stuivenberg a diseña un tunnel bou di [[Bahia di Santa Ana]]. E tùnel lo a konektá e distritonan di Willemstad, [[Punda]], i [[Otrobanda]], di dia i anochi, sin interupshon di tráfiko riba tera òf riba laman. El a presentá e plan revolushonario aki na Parlamento Kolonial na 1943 komo un alternativa pa e servisio di ferry i e brug di ponton, [[Brùg di ponton|Brug di Reina Emma]]. Un konekshon di brug fiho, e brug haltu di Reina Juliana, no a wòrdu realisá te na 1974<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010460883:mpeg21:a0127 Amigoe, "De geschiedenis van de brug" (29 april 1974)]</ref>.
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Stuivenberg, Pieter van}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
Pieter Anthonie van Stuivenberg (☆ 14 di aprel 1905, Geldermalsen, Hulanda – † 11 di aprel 1985, Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero hulandes ku a traha largamente na Kòrsou i Aruba. Su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno den e Antianan Hulandes durante siglo binti.
Bida i karera
Van Stuivenberg a sigui su formashon na Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di e Bond Bouwkundigen Utrecht (B.B.U.). Despues el a studia ingenieria di awa pa tres aña.
Na 1927 el a kuminsá traha pa e suministro di awa Provinsial di Nort-West Brabant. Dia 1 di mart 1928 el a wordo manda pa Kòrsou pa traha na e Landswatervoorzieningsdienst (LWV) di e Antianan Hulandes komo hefe di e departamentu tékniko.
For di 1 di yanüari 1948 el a bira direktor di LWV, sucediendo R.J. Beaujon. Durante su periodo di trabou el a kontribuí fuertemente na modernisashon di e sistema di suministro di awa na Kòrsou i Aruba.
Na 1953, durante su hubileo di 25 aña di servisio, el a wordo distingui komo Ridder den de Orde van Oranje-Nassau pa su merito profesional.
Despues di su retiro oficial na 1955 el a bolbe Hulanda, pero algun aña despues el a regresá Kòrsou kaminda el a maneha un ofisina di konsultoria finansiero, tékniko i ekonómiko.
El a fayesé na 11 di aprel 1985 na Hulanda, tres dia promé di su 80 aña di edat.
Obra arkitektóniko
Komo arkitekto, Van Stuivenberg tabata responsabel pa un gran cantidad di proyecto infrastructural i arkitektóniko, principalmente relashoná cu suministro di awa, pero tambe teatro, edifisionan komersial i residensial.
Aruba
Entre su obranan mas konosí na Aruba ta:
Tanki di Kibaima (1932)
Watertoren San Nicolas (Bernardstraat, 1939)
Watertoren Oranjestad (J.G. Emanstraat, 1939)
Varios edifisio tékniko di Landswatervoorzieningsdienst
E torennan di awa na Aruba ta konsiderá komo ikononan di arkitektura moderno na e isla.
Kòrsou
Na Kòrsou su obranan inkluí:
Fasilidat di almanamentu na Scharloo
Tanki di awa na Seru di Ararat
Edifisio KNSM (Breedestraat, Willemstad, 1939)
Cinelandia (Hendrikplein, Pietermaai, 1941)
Teatro West End (Plasa Brion, 1941; posteriormente desmantelá)
Edifisio prinsipal di Aqualectra na Mundo Nobo (1952)
Showroom Palais Royal na Salinja (1953)
Diferente kasnan residensial na Kintjan
Varios di e edifisionan aki tin status di monumento protehá òf ta riba lista di patrimonio.
Estilo arkitektóniko
Van Stuivenberg tabata influensiá pa arkitektura modernista, un movimiento ku a florecé na Oropa entre 1920 i 1940. E estilo ta enfoká riba:
Funshonalidat
Uso di beton i staal
Forma simplifiká
Elementonan geométriko
Den su obranan na Karibe el a adapta e modernismo na klima tropikal, creando un meskla entre modernismo europeo i influensianan di Art Deco tropical.
Su torennan di awa i teatronan ta mustra claramente e kombinashon aki di funshonalidat tékniko i ekspreshon arkitektóniko.
Proyekto di túnel bou di bahia di Santa Ana
Huntu ku Frans van Drimmelen, Van Stuivenberg a presenta na 1943 un plan pa un túnel bou di Bahía di Santa Ana na Willemstad. E proyecto lo a konektá Punda i Otrobanda sin dependé di e pontonbrug (Brug di Reina Emma) ni ferry.
E plan no a wordo realisá. Finalmente, e konekshon permanente entre e dos banda di Willemstad a keda realidat cu e konstrushon di Brug di Reina Juliana, inaugura na 1974.
Signifikashon historiko
Van Stuivenberg su trabou a kontribuí significativamente na:
Modernisashon di suministro di awa
Desaroyo urbano
Integrashon di arkitektura moderno den e Antianan Hulandes
Su torennan di awa i edifisionan públiko ta te awe parte importante di e paisaje urbano di Aruba i Kòrsou.
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
[[File:0100-Hoofdgebouw-Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Edifisio prinsipal di e Eksposishon]]
[[File:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
[[File:0119-Poppen in klederdrachten-Nationale tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Popchinan ekshibí di Surnam i Antias den ekshibishon]]
[[File:Sassa, Mulatsche vrouw-Nationale Tentoonstelling Vrouwenarbeid 1898-4681-cropped.tif|thumb|Muhe mulato di Surnam na ekshibishon]]
'''''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''''' ta un publikashon na [[hulandes]] di 1898, kompilá pa Louis Constant van Panhuys, i publiká na okashon di e ''Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid'' (Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé) di 1898 na [[Den Haag]]. E publikashon tabatin komo meta pa informá e públiko hulandes, i hende muhé en partikular, tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e [[kolonia]]nan karibense, partikularmente [[Sürnam]] i [[Kòrsou i Dependensianan|Kòrsou]].
== Konteksto ==
E tomo a wòrdu publiká pa e komishon di Sekshon Antias, parti di e organisacion di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé. E eksposishon aki tabata tin komo meta pa hasi labor di hende muhé visibel i pone enfasis riba nan kontribushon sosial, tantu na [[Hulanda]] komo den su kolonianan ultramar.
Editor di e buki tabata L.C. van Panhuys (1869-1949), un alkalde hulandes i funshonario na Departamento di Kolonianan, kende a kompilá e diferente kontribushon i sketchnan. E publikashon a sirbi tantu komo un rekurso informativo komo un rekordatorio duradero di e partisipashon di Antias den e eksposishon.
E terminologia i deskripshonnan den ''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie'' ta reflehá e perspektiva kolonial i etnográfiko di fin di [[siglo 19|siglo diesnuebe]]. Konsepto i karakterisashonnan di gruponan di poblashon i ròlnan di género ta wòrdu konsiderá antikuá òf problemátiko den historiografia kontemporáneo. E artíkulo aki ta usa e terminologia aki solamente pa ilustrá e fuente original.
--
'''Muhénan na Antillas Hulandes''' a wòrdu publiká pa e Komité di Sekshon di Indianan Oksidental komo parti di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé na Den Haag na 1898. E publikashon su propósito tabata pa informá hende muhé na Hulanda tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e kolonianan di India Oksidental Hulandes, partikularmente Surinaçao.
E kompilashon i edishon di e kolekshon tabata kompletamente responsabilidat di Louis Constant van Panhuys, kende a trese huntu vários kontribushon i sketch den un solo obra amplio. Aunke a institui subcomisionnan na Surinam y Curaçao pa sostene e exposicion localmente y colecta materialnan, e contenido y structura di e coleccion ta completamente responsabilidad di Van Panhuys. E subkomishonnan asina a hunga un ròl organisatorio i ta prinsipalmente di importansia kontekstual pa e kuadro institushonal di e publikashon.
---
== Kontenido ==
E buki ta konsistí di vários kapítulo temátiko. E kapítulo di apertura ta duna konseho práktiko pa hende muhé [[Oropa|oropeo]] ku saliendo for di Hulanda kier establesé nan mes den e kolonianan di Karibe. E ta trata kondishonnan di bida, tareanan di kas i etiketa sosial.
E siguiente kapítulonan ta ofresé un deskripshon general di e teritorio, [[poblashon]] i kultura di Sürnam i e islanan di Karibe denter di e imperio kolonial hulandes.
Tambe e buki ta kontené datonan estadístiko riba enseñansa na Sürnam. Por ehèmpel, e ta menshoná ku na 1896 e kolonia tabatin 54 skol ku 7.139 studiante, inkluyendo 3.453 mucha muhé. Tambe ta pone atenshon na introdukshon di enseñansa obligatorio na 1877 i na inisiativanan manera e banko di spar pa skol, ku a keda introdusí na 1882.
=== Hende muhé den e kolonianan ===
Mayoria di e volúmen ta dediká na e posishon i aktividatnan di hende muhé. Lo siguiente ta wòrdu deskribí susesivamente:
* hende muhé di poblashonnan urbano i rural na Sürnam;
* hende muhé referí na nan den e publikashon komo Bush Negresses (awendia referí na nan komo hende muhé Maroon);
* hende muhé di komunidatnan indígena.
E outornan ta deskribí práktikanan di kuido, kriansa di yu, nutrishon i trabou, inkluyendo agrikultura, trabou di kas i komersio. Tambe nan a trata profesionnan di hende muhé manera edukadó, enfermero, labado di paña, komersiante, i portero.
== Resepshon ==
E publikashon a risibí resensianan positivo den prensa hulandes na 1898. Artíkulonan den korant a elogiá e obra komo informativo i aksesibel i a enfatisá ku e tabata kontené detayenan ku tabata poko konosí bou di e públiko hulandes. E revisornan a konsiderá e kolekshon un kontribushon eksitoso na e ophetivonan di e eksposishon, esta oumentá konosementu tokante labor di hende muhé i kompromiso sosial, inkluso pafor di Hulanda.
== Signifikado ==
E publikashon ta wòrdu konsiderá un dokumento kultural i sosial oportuno. E ta ofresé bista riba puntonan di bista kolonial riba hende muhé, trabou i kuido, i ta konstituí un fuente balioso pa investigashon riba relashonnan di género kolonial, práktikanan di kriansa i formanan di organisashon sosial di antaño na Sürnam i Kòrsou.
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Historia]]
-----
'''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''' was een boekuitgave bestemd voor [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]] in 1898, en welk inhoud bijeenverzameld werd door [[Louis Constant van Panhuys]].
== Achtergrond ==
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. van Panhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curacao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgave is de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
== Inhoud ==
In het eerste hoofdstuk wordt aan Europese dames die uit het moederland naar de West vertrekken, adviezen verstrekt, terwijl het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende Caribische eilanden. In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over de aard, de positie en de werkzaamheden van vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de bosnegerin en de Indiaanse vrouw.
{{Appendix}}
''De Vrouw in Nederlandsch West‑Indië'' is een bundel uitgegeven ter gelegenheid van de [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], welke in 1898 in [[Den Haag]] plaatsvond. De bundel werd samengesteld door jhr. L. C. van Panhuys namens de West‑Indische Rubriekcommissie. De publicatie had een tweeledige doel: enerzijds de belangstelling van vrouwen in Nederland te wekken en te stimuleren voor de koloniën Suriname en Curaçao, en anderzijds als een blijvende herinnering aan de expositie zelf.
==Achtergrond==
Samenkomst en doel
De bundel is uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie, onderdeel van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. De redactie vond plaats onder auspiciën van jhr. L. C. van Panhuys.
Doelstelling:
*Vrouwen uit Nederland kennis laten maken met het leven en werk van vrouwen in de West-Indische koloniën.
*Een blijvende aandenken bieden aan het thema-onderdeel van de tentoonstelling.
📝 Inhoud
Hoofddeel I
Adviezen voor Europese vrouwen die overwegen naar de koloniën te verhuizen.
Hoofddeel II & III
Algemeen beeld van land, cultuur en bevolking in Suriname en diverse Caribische eilanden.
Specifieke portretten van vrouwen uit de koloniën
De Surinaamse ‘bosnegerin’ met details als borstvoeding en traditionele voedingspraktijken.
„…zij zoogt haar kind, maar geeft het ook bananenmeelpap (‘gongote’) zodat de baby zich niet meer kan bewegen …”
Van Panhuys vergelijkt deze gewoonte met Nederlandse vrouwen die jenever gebruikten om hun baby te kalmeren (p. 32).
De Indiaanse vrouw
Algemene positie en taken van vrouwen uit de volks- en plattelandsgemeenschappen, waaronder onderwijs, zorg en landbouw.
Beroepsleven van vrouwen
Vrouwen als onderwijzeressen, verpleegsters en vooral landbouwers — op plantages én eigen gronden.
Onderwijs in Suriname (1877 leerplicht, 1896: 54 scholen, 7.139 leerlingen, waaronder 3.453 meisjes).
Schoolspaarbank (geïntroduceerd 1882 – populair bij leerlingen).
Overige beroepen: wasvrouw, koopvrouw, lastdraagster.
==Belang van de publicatie==
Cultureel en sociaal document: biedt unieke, tijdgebonden inkijk in de levens- en arbeidsomstandigheden van vrouwen in koloniaal Suriname en Curaçao.
Voorlichting en propaganda: bedoeld om vrouwen uit de metropool te informeren én te werven voor verbinding met de koloniën.
Historische bron: waardevol voor onderzoek naar koloniale genderrollen, dagelijkse zorgpraktijken en vroege sociale interventies zoals onderwijs en spaarbanken.
==Suggesties voor afronding==
Overweeg nog een kort slot waarin je de publicatie plaatst in zijn tijdgeest (burgerlijke moraal rond 1900, koloniale verhoudingen, rol van georganiseerde vrouwenbewegingen).
-----
==Nabeschouwing==
=== Het perspectief van de vrouw in West-Indië ===
Hoewel De vrouw in Nederlandsch West-Indië werd samengesteld door jhr. Louis Constant van Panhuys en gericht was op bezoekers van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898, biedt het werk ook waardevolle informatie over de beleving van arbeid, zorg en onderwijs vanuit het perspectief van vrouwen in de West-Indische koloniën, met name Suriname en de Nederlandse Antillen.
=== Zelfstandigheid en arbeidsethos ===
Vrouwen in de koloniën waren actief in de landbouw, zowel op plantages als op eigen grond. Ze verrichtten zwaar fysiek werk en droegen aanzienlijk bij aan de lokale economie. Volgens het boek schroomden deze vrouwen niet voor het "zwaarste werk" en was hun arbeid van onmiskenbaar belang voor het gezinsinkomen.[1]
=== Zorg en culturele tradities ===
De publicatie beschrijft ook moeders en zorgverleners, met onder meer aandacht voor het zogen en voeden van kinderen. Een voorbeeld is de bosnegerin, die naast borstvoeding gebruik maakte van traditionele pap zoals "gongote" om baby's te voeden. Dit gebeurde soms zo intensief dat baby's nauwelijks konden bewegen. Hoewel het lokale gebruik door koloniale autoriteiten werd afgeraden, toont het een zelfstandige vorm van zorg en kennis.[1]
=== Onderwijs en emancipatie ===
In Suriname werd al in 1877 leerplicht ingevoerd. Het boek noemt 54 scholen met ruim 7000 leerlingen in 1896, waarvan 3453 meisjes.[1] Vrouwen werkten als onderwijzeres en stimuleerden scholing, waarmee ze een centrale rol speelden in de opvoeding en intellectuele ontwikkeling van de gemeenschap.
=== Economische diversiteit ===
West-Indische vrouwen waren niet enkel werkzaam als landbouwers of onderwijzers, maar ook als wasvrouw, koopvrouw, verpleegkundige of draagster. Deze economische veelzijdigheid weerspiegelt hun belangrijke maatschappelijke rol.[1]
Ondanks de paternalistische toon biedt het boek een uniek inkijkje in het leven van vrouwen in de koloniën. Hun arbeid en maatschappelijke betrokkenheid verdienen erkenning als fundamenteel onderdeel van de koloniale geschiedenis.
== Bronnen ==
[1] L.C. van Panhuys, De vrouw in Nederlandsch West-Indië (1898). Uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Digitale versie beschikbaar via Delpher.nl.
----------
==[[Louis Constant van Panhuys]]<ref>https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000903142:mpeg21:a00008|werk=Dagblad van Zuid-Holland en 's Gravenhage|titel=Wetenschap|datum=19 juli 1898</ref>==
[[Bestand:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. vanPanhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curapao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgaveis de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
Het eerste hoofdstuk bevat eenige raadgevingen aan Europeesche dames die naar de West vertrekken, terwijl in het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende eilanden.
In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over den aard, de positie en de werkzaamheden der vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de boschnegerin en de Indiaansche vrouw.
Deze schetsen bevatten bijzonderheden, die stellig weinig of niet bekend zijn.
Zoo lezen wij op pag. 32, „de boschnegerin zoogt haar kind altjjd zelf, doch houdt er bovendien nog een eigenaardige voedingsmethode op na, die ook onder de beschaafde negerinnen nog wel in zwang is, hoewel bv. de politie te Paramaribo het tegengaat, het zoogenaamde K e m ti-p i k i e n. Het kind wordt dan namelijk zoo volgegoten met bananenmeelpap (gongote)
dat het zich niet meer kan verroeren en het buikje gespannen staat als een trom.” Wat de reden van deze meer dan overdadige spijziging is wordt niet vermeld, we veronderstellen dat het een middel is om de kleinen zoet te houden, zooals in ons vaderland sommige vrouwen uit ’t volk hun zuigelingen wel stil houden met een teugje jenever.
De laatste hoofdstukken zijn gewijd aan de werkzaamheden der West-Indische vrouwen. De vrouwen aldaar zijn hoofdzakelijk onderwijzeressen, pleegzusters of landbouwsters. De laatstgenoemden zijn natuurlijk het talrijkst. Deze landbouwsters werken op plantages of op hun eigen grondjes en zien niet op tegen het zwaarste werk.
Ook aangaande het onderwijs in de WestIndische koloniën bevat het boekje interessante mededeelingen. Reeds in het jaar 1877 is de leerplicht in Suriname ingevoerd. Deze kolonie bezat in December 1896 54 scholen met 7139 leerlingen, waarvan 3453 meisjes.
In 1882 heeft men in Suriname een schoolspaarbank ingevoerd, waarvan een druk gebruik wordt gemaakt.
Behalve door de reeds genoemde beroepen voorzien de vrouwen in haar onderhoud als waschvrouw, koopvrouw, lastdraagster enz.
Wij hopen, dat het boekje in veler handen moge komen en dat het moge bijdragen om de kennis te vermeerderen van onze, bij het publiek nog zoo weinig bekende West-Indische koloniën en vooral dat de vrouwen ook hier haar zegenrijken invloed zullen doen gelden en meewerken tot den bloei van deze schoone gewesten.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------
{{infobox empresa| variante = c
| nomber = Spritzer & Fuhrmann
| alias = Jewelers of the Caribbean
| sede = [[Willemstad]], Korsou
| funda = 1927
| fundado = Wolf Spritzer<br>Charles Fuhrmann
| pais = [[Antias Hulandes]]
| imagen = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| descripcion = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955).
| sede =
| empleado = ± 500 (1977)
| zona = Karibe Hulandes
| activo = 1927 - 1990
| producto =
| sector = hoyeria
| industria=
}}
{{Multiple image
| total_width = 275
| direction = horizontal
| align = right
| header_align = Center
| header = Spritzer & Fuhrmann
| border = infobox
| image1 = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| image2 = De versierde etalage van juwelier Spritzer en Fuhrmann aan het Da Costa Gomezple, Bestanddeelnr 252-3761.jpg
| footer = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955)
| footer_align = center
}}
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un empresa [[Antias Hulandes|antiano]] di hoyeria i artíkulonan di luho di gran reputashon den Karibe i mas ayá durante [[siglo 20|siglo binti]], ku sede na [[Kòrsou]] i un kadena di sukursalnan signifikativo den [[Karibe Hulandes]].<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2026-01-04}}</ref>
== Orígen i formashon ==
Na 1927, e artesano di oloshi húngaro Wolf Spritzer (1889–1953) a establesé su mes na Kòrsou, kaminda el a kuminsá traha den un lokal chikí na [[Willemstad]].[2] Poko despues, el a forma un asosiashon ku Charles Fuhrmann (1906–1989), un smet di oro di orígen [[Rumania|rumano]] ku a emigrá pa [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] na 1929.[1]
Nan kolaborashon a kondusi na e fundashon di ''Relojeria Alemania'' na Handelskade, [[Punda]], loke a bira e base di e futuro imperio empresarial ''Spritzer & Fuhrmann''. E negoshi a krese rapidamente danki na e artesania di altu kalidat i e demanda kresiente for di turismo, en particular di bishitantenan for di Merka ku yega na Korsou via barkunan di krusero.[3]
Na 1948, despues ku Spritzer a baha ku penshun, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
== Desaroyo na Kòrsou ==
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a bira un grupo empresarial diversifiká, ku un kadena di tiendanan spezialisa den:
* hoyeria i oloshi
* artíkulonan di luho (kristal, porselana i plata)
* optika
* tayernan propio pa smet di oro i reparashon di oloshi
Durante e añanan di Segunda Guera Mundial i e periodo despues, militarnan i mariniernan merikano stacioná na Curaçao tabata un grupo di klientela importante. Despues di 1945, e turismo di kompra a aumenta notablemente ku e yegada regular di barkunan di pasahero, loke a kontribuí na e ekspanshon di e sortimentu i e apertura di departamentunan separá, manera optika.[3]
Na añanan 1950, e kompania a konsolidá su presensia den Willemstad ku e konstrukshon di un edifisio prinsipal nobo na e skina di Helfrichplein i Breedestraat, diseñá pa e arkitekto J. Fresco i inaugura dia 23 di desèmber 1954.[5] E edifisio, konosí pa su kariyon, a bira un landmark urbano i un atrashon turistiko.[1][6]
== Ekspanshon ==
Paralelamente ku su kresementu na Curaçao, Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su aktividatnan pa otro isla di Antias Hulandes.
E ekspanshon a kuminsá cu Aruba, kaminda: e promé tienda a habri na Oranjestad na 1930
un di dos punto di benta a sigui na San Nicolas na 1939[4]
Despues di Segunda Guera Mundial, e kadena a sigui ekspandé pa Sint Maarten, kaminda un promé tienda a habri na Philipsburg na 1961, ku varios punto di benta adicional den añanan siguiente
Bonaire, kaminda e promé punto di benta a habri na Hotel Bonaire na 1963[3]
Na su punto mas haltu, Spritzer & Fuhrmann tabatin mas ku trinta tienda riba Curaçao, Aruba, Bonaire i Sint Maarten.[2]
Banda di e presensia den Antias Hulandes, e kompania a habri un ofisina di servisio na Manhattan, New York, den añanan 1950. Na 1960, e filial aki a wòrdu amplia cu un tayer moderno pa oloshi i hoya, loke a kontribuí na e reputashon internacional di e kompania i na e imagen di Antias Hulandes komo destinashon di artesania i luho.[3]
Na 1977, rònt di su sinkuenta aniversario, Spritzer & Fuhrmann tabata un di e dunadónan di trabou mas grandi den Antias Hulandes, ku mas ku 500 empleado.[1]
== Ultimo añanan ==
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá enfrenta un kaida progresivo den entrada. Dia 5 di sèptèmber 1989, e gerensia a anunsiá oficialmente di sera i likida e kompania despues di 62 aña di operashon.[7] Den e komunikado di prensa, e kompania a sita varios faktornan, entre otro: e desaparishon di turismo di kompra, e kaida di turismo krusero i desaroyonan ekonomiko na Venezuela, kambio den patronchi di konsumo.
Na 1990, Spritzer & Fuhrmann a sera definitivamente tur su tiendanan.[1][4]
== Premio i legado ==
Durante su existencia, Spritzer & Fuhrmann i su lider Charles Fuhrmann a risibí varios rekonosementu, entre otro:
* Diamonds International Award (1959, 1960 i 1961)
* Nombramentu komo hofleverancier di Kas Real (1967)[1]
* Emishon di un seyo di pòst konmemorativo na Antias Hulandes pa e 50 aniversario di e kompania (1977)[4]
E legado di Spritzer & Fuhrmann ta reflehá tambe den su rol komo centro di entrenamentu i edukashon di personal lokal, en particular den diseño di hoya, optika i artesania.[4][1] E archivonan di e kompania ta wardá awor na Archivo Nashonal Kòrsou.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
------------------
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un kadena antiano di hoyeria renombra den Karibe i rond mundu, ku a originá na [[Kòrsou]] i a ekspandé den [[siglo 20|siglo binti]] den un kadena di sukursalnan riba vários isla den Karibe Hulandes.<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
== Historia ==
Na aña 1927, e trahadó di oloshi di [[Hungria]], Wolf Spritzer (1889-1953), a establesé su mes na Kòrsou. Poko despues, el a kuminsá traha huntu ku e hoyero di oro Charles Fuhrmann (1906-1989), kende a emigrá di [[Rumania]] pa [[Antias Hulandes]].<ref>{{citeer web|titel=S & F-grondlegger op 83-jarige leeftijd overleden Charles Fuhrmann: bouwer van een juweliers-imperium|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-11-02|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-01-03|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642610:mpeg21:p002}}</ref><ref name="archiefvriend" /> Nan habilidatnan komo komersiante i spesialmente nan artesania pronto a kondusí na e apertura di un negoshi floresiente "Relojeria Alemania" riba Handelskade na [[Punda]] i e inicio di e imperio empresarial "Spritzer & Fuhrmann".
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a krese bira un imperio consistiendo di un kadena di tienda specialisa den hoyeria y regalo, articulo di luho manera kristal i porselana di marka oropeo, optica, ademas di un propio tienda di oro, y tayernan di reparacion di oloshi. Esaki tabata danki na e [[turismo krusero]] for di [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]].<ref name=":1"/> Wanneer het schip binnenliep in de haven van Curacao maakte hij van de gelegenheid gebruik hier juwelen, horloges, camera's, parfums, likeuren en andere artikelen te kopen die goedkoper waren daarin zijn eigen land.
Despues ku Spritzer a baha ku penshun for di negoshi aktivo na 1948, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
=== Ekspansion ===
Durante e crisis economico, nan tabata bende klòk y oloshi, entre otro articulonan, na Aruba. E promé tienda a habri na Oranjestad na 1930, i un di dos tienda na [[San Nicolas]] a sigui na 1939.<ref name="newsaruba2007">{{Citeer web |url=https://archive.org/download/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC.pdf |titel=Seventeen years after closing its doors, Spritzer and Fuhrmann hold their first reunion |website=The News Aruba |datum=2007-06-30 |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>[[File:Slijpmachine bij de firma Spritzer & Fuhrmann in Willemstad, Bestanddeelnr 252-3290.jpg|thumb|left|180px|Tayer di optika S & F ku mashin pa sleip glas. (1955)]]
Despues di [[Di Dos Guera Mundial]], Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su tiendanan signifikantemente. Di akuerdo ku un retrospektiva di 2007, e kadena eventualmente tabatin mas ku trinta tienda na Curaçao, Aruba, Bonaire, i Sint Maarten, i tambe tabatin un filial di servisio na Manhattan, [[New York City|New York]].[2] Rònt di su di sinkuenta aniversario na 1977, e kompania a wòrdu sitá komo un di e dunadónan di trabou mas grandi na Antia Hulandes, ku mas ku 500 empleado.<ref name="archiefvriend" />
Spritzer i Fuhrmann a habri un ofisina na New York den añanan 1950, kaminda na 1960 nan a establesé un tayer di oloshi i hoya bon ekipá. Banda di duna servisio direkto, e ramo aki a kontribuí signifikantemente na e bon boluntat di nos islanan Antiano.<ref name=":1">Omgebouwde garage. "Amigoe". Curaçao, 27-09-1977, p. 9. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639615:mpeg21:p009</ref>
Den añanan sinkuenta, a konstruí un sede nobo na Willemstad riba Helfrichplein (Da Costa Gomezplein)/Breedestraat. E edifisio den estilo architectonico moderno di Korsou, disena pa architect J. Fresco, tabata un atrakshon turistico y a habri dia 23 di december 1954.<ref>In moderne Curacaose stijl Nieuw Spritzer en Fuhrmann-pand fraaie touristische attractie In acht maanden tijd werd kolossase werk uitgevoerd. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 23-12-1954, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404471:mpeg21:p001</ref> E kompania a bira konosí durante e periodo ei pa un kariyon riba e edifisio.[1] Un potrèt di e tienda na Da Costa Gomezplein na Willemstad ta data di òktober 1955.<ref name="nationaalarchieffoto">{{Citeer web |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/fotocollectie/aeb042f6-d0b4-102d-bcf8-003048976d84 |titel=De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op Curaçao |website=Nationaal Archief (fotocollectie) |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
Na fasada di e edifisio tin un kariòn ku tabata sona ....
Na 1961, un tienda nobo a habri na Philipsburg. E kantidat di kamber di hotèl e tempu ei tabata solamente kuarenta! E sukursal di Spritzer i Fuhrmann aki a agregá sinku punto di benta denter di algun aña. Riba e isla aki tambe e grupo di joyeria tabata presente na cuna di turismo. Meskos ta konta pa Boneiru, kaminda Spritzer i Fuhrmann a habri su promé punto di benta na Hotèl Boneiru na aña 1963.<ref name=":1"/>
--
Den e edificio di Amador Maduro na Handelskade, Wolf Spritzer a huur un parti chikito di e localidad unda el a cuminsa cu su trabao como relohero y orfebre. Despues di e yegada di Charles Fuhrmann, e negoshi a wòrdu ekspandé; un bentana a wòrdu kita i remplasá ku dos porta di panel ku dos vitrina plat ku ta kontené e oloshinan. Algun tempu despues, nan por a kumpra henter un kolekshon di joyas serka un bendedó biahero. A tuma e decision pa bende algun di dje riba Aruba, y na 1930, a habri un tienda chikito na Oranjestad. Mientrastanto a muda un edificio nobo na Handelskade, e biaha aki na e otro skina di Windstraat, cu a haya e nomber “Relojeria Alemania”.
Esaki a sigui pa un di dos tienda riba Heerenstraat, e tempo ey e caya comercial principal na Willemstad. E tienda aki a wordo renoba varios biaha. Un di e versionnan mas bunita tabata esun cu e bentananan “Art Deco”. Despues, a agregá kolumnanan na e entrada. Durante e añanan di guera, e militarnan y mariniernan Mericano staciona na Curaçao y Aruba, cu tabata bishita e hafnan, tabata clientenan particularmente popular. Turismo di kompra realmente a lanta vuelo despues di Segundo Guera Mundial, ora ku barkunan di pasahero a kuminsá yega regularmente na Willemstad. E gama di produkto a sigui ekspandé, i un departamentu separá a wòrdu kreá pa produktonan optiko.
E prome tienda y tayer di optica tabata situa riba Heerenstraat. Despues, a establece opticanan na e skina di Breedestraat y Helfrichplein, den Kerkstraat, y den añanan 1970, a habri e “Laboratorio” hopi moderno riba Fokkerweg, unda tambe tabata fabrica lens.<ref name=":1"/>
E tiendanan di joyeria tambe a ekspandé. Na kuminsamentu di añanan 1940, un tienda a muda pa e edifisio di KNSM; el a keda e tienda prinsipal di S&F te na 1954.
Den añanan 1950, un edifisio nobo a wòrdu konstruí na e skina di Helfrichplein i Breedestraat: e “Edifisio Prinsipal.” E piso abou tabata akapará e kolekshon di diamante, joyas di oro i oloshin. E promé piso tabata akapará un departamentu separá pa artíkulonan di plata i un sekshon ku joyas, tas i artíkulonan di regalo platá ku plata i oro. E ofisinanan di maneho tabata situá riba e di tres piso, i e tiendanan di orfebre i relojero tabata riba e di kuater piso. E tienda a bira partikularmente konosí pa su karillon i su sirkuito figural.<ref name=":1"/>
=== Ultimo añanan ===
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá lucha ku un kaida den entrada. Dia 5 di september 1989
e empresa ta emití un komunikado di prensa anunsiando seramentu i likidacion di e kompania despues di 62 aña.<ref>{{citeer web|titel=Juweliersconcern van wereldfaam Spritzer en Fuhrmann verdwijnt|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-09-05|bezochtdatum=2026-01-04|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642749:mpeg21:p002}}</ref> “E gerensia ta anunsiá ku e kompania lo stòp di eksistí den futuro serkano. Pa vários aña el a sufri pèrdidanan signifikante, sinembargo, e reservanan a agotá sin ku e kompania a logra adapta na e sirkunstansianan kambiá. Faktornan kousante e ta sita: e desaparishon di turismo di kompra pa via di kaida den turismo krusero y e desaroyonan ekonómiko na Venezuela, mientras e patronchi di gasta di e klientela tambe a kambia drastikamente. Na 1990, e kompania a sera su portanan definitivamente.<ref name="archiefvriend" /><ref name="newsaruba2007" />
== Premio i rekonosementu ==
Durante añanan, Charles Fuhrmann i e kompania S&F a risibí numeroso premio. Na 1959, 1960 i 1961, e kompania a wòrdu presentá ku e Diamonds International Award. For di 20 di sèptèmber 1967, Spritzer & Fuhrmann ta un suministradó di e Kas Real (''hofleverancier'').<ref name="archiefvriend" /> Na 1977, un seyo di pòst konmemorativo a wòrdu emití na Antia Hulandes pa konmemorá e di sinkuenta aniversario di e kompania.<ref name="newsaruba2007" />
Het bestuur van de Stichting Monumentenzorg reikte in 1968
aan de heer Fuhrmann de plaquette "Tua Res Agitur". uit naar aanleiding v"an de restauratie van interieur en exterieur van de zaak „Europa". Na de restauratie kreeg dit filiaal de toepasselijke naam „Renaissance".<ref name=":1"/>
== Legado ==
Spritzer & Fuhrmann ta konosí pa entrená i eduká personal lokal den áreanan manera diseño di hoya.<ref name="newsaruba2007" /><ref name="archiefvriend" /> Archivonan di e kompania ta aloha den [[Archivo Nashonal Kòrsou]].
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
----------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Lucia Schnog
| alias = Rumbera
| fecha nacemento =
| luga nacemento = {{CUW}}
| alma mater =
| ofishi = bailarina, diseñadó di paña
| aña activo = 1971 - ?
| estilo =
| genero = [[jazz]], balèt klásiko
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Lucia Schnog-De la Fuente''' ta un bailarina, koreografo i artista visual yu di Kòrsou. Na 1988, el a wòrdu premiá ku e [[Premio Cola Debrot]] pa su arte di baile.
== Biografia ==
Tabata Sra. Van Walraven ku a siña Lucia di seis aña su promé pasonan di baile i e goso di balèt.<ref name="Amigoe ">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470122:mpeg21:p009|titel= Lucia: “concurrentie alleen maar bevorderlijk” - Curaçaose opent ballet-school Russische stijl|datum=1971-03-27}}</ref> Añanan despues, el a muda pa e siudat hulandes di Delft pa studia.<ref name="Amigoe " /> El’a kompletá su estudio ku un diploma estatal komo dosente di balèt i bailarina di esenario.<ref name="AmigoeDiCuracao">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470115:mpeg21:p008|titel= Balletstudio|via=Delpher.nl|datum=1971-03-19|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Su spesialisashon ta jazz i balèt klásiko,<ref name="AmigoeDiCuracao" /><ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470229:mpeg21:p006 Advertentie], 6 augustus 1971</ref> i el a siña tambe balèt ruso.<ref name="Amigoe " />
Na Kòrsou bèk, el a funda su mes studio di ballet na mart 1971, yamá Ecole de Danse, ku un lokalidat na Kleermakersweg na Willemstad.<ref name="Amigoe " /> El a proveé e koreografia pa e obra De Fisici, ku a estrená na novèmber di e aña ei.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470307:mpeg21:p005 De Fisici op het scherp van de snede], 5 november 1971</ref> Tambe el a krea presentashonnan di baile pa teater di mucha, manera Prikkebeen na Centro Pro Arte (CPA).<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461117:mpeg21:p003 Prikkebeen. kleurrijk kinderfeest in C.P.A.], 6 maart 1972</ref> Diesocho luna despues di su apertura, su skol di baile ya tabatin 350 studiante.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461465:mpeg21:p003 Ecole De Danse brengt leerlingenuitvoering in Centro Pro Arte], 1 december 1972</ref> El a sigui traha riba presentashonnan hubenil na CPA, manera un seri di musikal na 1975 den kolaborashon ku e Komishon di Konsierto di Jeugd.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998511:mpeg21:p010 Comité Jeugdconcert brengt kindermusical in Antilliaanse sfeer], 11 januari 1975</ref> E tambe a presentá ku su grupo di balèt.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998591:mpeg21:p023|titel= Willemstad – De Apollo Star Dancers|datum=1975-04-17|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un di su promé studiantenan tabata e futuro dramaturgo Roy Colastica.<ref>Norma Infantil y Juventil, [https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Roland Colastica]. [https://web.archive.org/web/20210225195528/https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Gearchiveerd] op 25 februari 2021.</ref>
Na ougùstùs 1979, el a habri su studio di ballet nobo riba Saliña Abaostraat ku Ecole de Danse.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639990:mpeg21:p002 Nieuwe Balletstudio], 25 augustus 1979</ref> Na aprel 1980, el a forma un grupo (semi-)profeshonal na su skol bou di e nòmber ''Antillean Dance Theatre'' (ADT), di kua e i Helma Bakhuis a tuma over e direkshon artístiko. E grupo tabata konsistí prinsipalmente di bailarinnan ku el a entrená for di 1971.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639903:mpeg21:p004 Antillean Dance Theatre 9/10 mei in CPA], 28 april 1980</ref> Helma Bakhuis tambe tabata enbolbí for di inisio di Ecole.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642264:mpeg21:p007 Ecole de Danse], 16 mei 1987</ref> Un luna despues, nan a presentá e promé balètnan di ADT.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639886:mpeg21:p006 Premiere Antillean Dance Theatre - "Kositu" hoogtepunt balletavond in CPA], 12 mei 1980</ref>
Lucia Schnog tambe tabata wòrdu scuchá i mira regularmente den medionan di comunicacion. Na 1979, el a papia tokante e apertura di su studio di balèt nobo den e programa Entrevista na Radio Hoyer.<ref>[[Amigoe]], [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640001:mpeg21:p002 "Interview"] , 7 september 1979</ref> Ku finansiamentu di OKSNA, un dokumental tokante Ecole de Danse a wòrdu trahá i mustra den e ouditorio di biblioteka na òktober 1992.<ref>{{nl}}{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644665:mpeg21:p003|titel= Documentaire over 20 jaar balletschool Ecole de Danse|datum=1992-10-03|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un luna despues, e dokumental a wòrdu transmití na televishon pa TeleCuraçao.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643709:mpeg21:p003 Tv-documentaire over Lucia Schnog], 30 november 1992</ref>
E ta tambe un artista visual di obranan di textil, entre otro.<ref>Curaçao Knipselkrant, [https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Curacaose kunstenaars op World Quilt Show], 8 januari 2015. [https://web.archive.org/web/20240426155433/https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref> El a eksponé su arte na Kòrsou durante, entre otro, e ''Open Atelier Route''.<ref>{{citeer web|werk=Curaçao Art|url=https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/|titel= Open Atelier Route 2015|datum=2014-11-09|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240426155431/https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/| archiefdatum=2024-04-26}}</ref><ref>Curaçao Art, [https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Kosecha Kultural in 2018], 28 september 2018. [https://web.archive.org/web/20240426155443/https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref>
== Honor ==
Na 1988, Schnog, hunto cu [[Carmita Henriquez]], a risibí e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a husga ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan respektivo tereno: baile i folklore.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011|titel=Cola Debrot Prijs 1988|datum=1988-05-21}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =67491322 |titulo= Lucia Schnog}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Schnog, Lucia}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Arte]
[[:Kategoria:Kòrsou]]
[[:Kategoria:Ganador premio Cola Debrot]]
habri su "Ecole de Danse", ku tabata siña [[jazz]] i balèt klásiko. For di aña 1979, 8bailarinanan semiprofeshonal a presentá bou di su guia na su Teatro di Baile Antiano (ADT). E ta krea arte visual tambe.
------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Ocho dia''' ta un antiguo rito di luto na Aruba, Kòrsou i Boneiru, ku ta sostene famia i amigunan di defuntu den nan proseso di luto.
Tabatin un tempu na Kòrsou i Boneiru ku e defuntunan tabata wòrdu rekordá no solamente ku un Misa, pero ku ocho dia di orashon, kanto, kuenta, i komunion. Pa ocho dia, e komunidat a reuní — no solamente pa yora, pero pa ofresé sosten. Famia i amigunan a wòrdu sostené den nan proseso di luto: ku orashon, kantika, rekuerdo i brasa, e alma di e defuntu tambe a wòrdu eskoltá pa e bida despues di morto. E ritual aki tabata wòrdu yamá Ocho Día.
Despues cu dera e defunto ta cuminsa cu e “ocho dia”. Esaki ta un periodo di luto di ocho dia, durante cua esnan cu a keda den luto ta reuni diariamente. Bou di guia di un intersesor, ta hasi orashon pa e defuntu i su sernan kerí. Un sirbishi di konmemorashon ta wòrdu tené 40 dia despues di e morto, i tambe anualmente riba e aniversario di e morto. Den Iglesia Catolico Romano, ademas di e dia di recuerdo anual aki, e famia por pidi un misa mensual pa e defunto.<ref>[https://www.rememberme.nl/inspiratie/blogs-van-judith-sandriman/rituelen-bij-een-begrafenis-op-curacao Rituelen bij een begrafenis op Curaçao]</ref>
De negendenacht (novena= Ninth Night) ceremonie op Jamaica toont overigens inderdaad overeenkomst met de curacaose "ocho dia".<ref><ref></ref>VOLKSKUNDE. "Amigoe". Curaçao, 05-09-1980, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 19-12-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640155:mpeg21:p017</ref>
---
Er was een tijd op Curaçao en Bonaire waarin de overledene niet alleen werd herdacht met een mis, maar met acht dagen van gebed, zang, verhalen en verbondenheid. Acht dagen lang kwam de gemeenschap bijeen—niet alleen om te rouwen, maar om te begeleiden. De familie en vrienden werden ondersteund in hun rouwproces: met gebed, zang, herinnering, en omarming werd ook de ziel van de overledene begeleid naar het hiernamaals. Dat ritueel heette Ocho Día.
Dit ritueel, ontstaan uit de ontmoeting tussen Afrikaanse spirituele tradities en het katholieke geloof, was veel meer dan folklore. Het was een daad van geestelijke zeggenschap. Wat de kerk niet kon bieden, gaf de gemeenschap zichzelf: troost, structuur, en een plek voor de ziel om haar weg te vinden.
De Ocho Día, met haar gezangen in een vermenging van Papiaments en Latijn, de overdracht van culturele identiteit via verhalen over West-Afrikaanse mythische figuren zoals de spin Nanzi, gezongen litanieën, een eigen vormgegeven liturgie van gebeden, en het kantelen van het altaar op de achtste dag (Ocho di Yukán)—dat was hun manier om trouw te blijven aan hun wortels én aan hun geloof.
Vandaag de dag is dit ritueel vrijwel verdwenen. Al twintig jaar is er geen gedocumenteerde viering meer. Uitvaarten worden nu tot in de puntjes geregisseerd door begrafenisondernemers, naar Europees model. In tegenstelling tot vroeger, waar een uitvaart veel meer was dan een kort moment van condoleren of een drive-thru, of het volgen van de dienst via een YouTube-link, is afscheid nemen verarmd tot een haastig en afstandelijk ritueel. De zinsnede “geen rouwbeklag aan huis” klinkt inmiddels als een mantra in overlijdensberichten.
-------
Bob Harms: De ocho dia, een rouwritueel van acht dagen op Aruba, Bonaire en Curaçao, was veel meer dan alleen een religieuze bijeenkomst. Het was een levendig sociaal evenement, doordrenkt van culturele tradities die hun oorsprong vinden in West-Afrika en de diaspora. Ondanks pogingen van de Rooms-Katholieke Kerk om deze ‘afwijkende’ gebruiken te onderdrukken, hield de gemeenschap stand en gaf het rouwproces zo een unieke, eigen invulling.
Tijdens dit achtdaagse ritueel nam een voorzanger, de resadó, de leiding. Hij zong litanieën, een mix van Papiaments en Latijn. De aanwezigen zongen mee met de kantikanan di Ocho Dia, liederen speciaal voor dit ritueel, en de kantikanan di Dum Ve, verbasterde Gregoriaanse gebedsliederen. Ook op de laatste ochtend, wanneer het altaar werd afgebroken, werden er speciale liederen gezongen, de kantikanan di Jukán.
----
Na de uitvaart is er een rouwperiode die acht dagen duurt. In deze dagen worden er litanieën (gebeden) voorgelezen door een vrouw die ouder is dan 50. Ze vraagt God om de overledene onder zijn hoede te nemen en de nabestaanden te troosten. Tijdens deze ‘ocho dia’ geven naasten en familie alle ruimte aan hun emoties. Vooral op de achtste dag nemen ze de tijd om na te praten over de dingen die de overledene heeft gezegd en hoe hij of zij zich heeft voorbereid op de dood. De ramen worden opengezet zodat de geest kan vertrekken.
----
Het is een perfect voorbeeld van ''syncretisme'': het samenvoegen van verschillende culturele en religieuze elementen. Hoewel de periode van acht dagen ook in het christendom voorkomt (denk aan de besnijdenis van Jezus na 8 dagen), is de uitwerking (de ceremonies, muziek, dans) sterk beïnvloed door de Afrikaanse wortels en de 'survival' van voorouderlijke tradities na de slavernij, steltDBNL - Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.
{{Appendix}}
---------------
{{Databox}}
[[File:General Official Minimum Wage by Territory as of February 2023 in US Dollars (2).png|thumb|300px|Mapa di salario minimo segun teritorio na februari 2023 den USD]]
E '''salario mínimo''' ta e montante mas abou ku un dunadó di trabou ta legalmente obligá di paga un empleado. Un salario mínimo por wòrdu ekspresá komo un salario pa ora, pa luna òf pa siman. Semper e ta wòrdu ekspresá komo un salario brutu, ekskluyendo belasting i kontribushonnan di seguro sosial.
Dentro di Union Europeo, 22 di e 27 estadonan miembro tin un salario minimo. E sinku paisnan di UE ku no tin un salario mínimo ta Austria, Dinamarka, Finlandia, Suesia i Italia. E paisnan aki, inkluyendo Noruega i Suisa, ta laga e fiho di salario mínimo na organisashonnan di dunadó di trabou i empleado.
es.wiki: Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
E regulashon aki a wòrdu establesé pa promé biaha na Australia i New Zealand den siglo 19.[2] Kada pais tipikamente ta establesé e normanan legal ku ta regulá e salario mínimo i e mekanismonan pa determiná su montante periodikamente, normalmente anualmente.
Regulashonnan di salario mínimo, ku nan diferensianan, ta presente den kasi tur pais rònt mundu, i nan ophetivo, eksplísito òf nò, ta pa redusí desigualdat di salario.
Den añanan resien, vários pais a reformá nan polítika di salario mínimo komo kontesta na e oumento di kosto di bida i preshon sosial pa garantisá un entrada desente. Algun gobièrnu a opta pa konektá e salario mínimo na e konsepto di un “salario di bida,” komprondé komo un salario ku ta kubri e nesesidatnan básiko di un individuo òf famia, inkluyendo kuminda, bibienda, edukashon i kuido di salú. Paisnan manera Alemania,[3] Sur Korea, Chile,[4] i New Zealand a implementá oumentonan signifikante, miéntras ku na Merka tabatin un tendensia pa oumentá e salario mínimo na nivel estatal i munisipal den ousensia di konsenso federal. Ademas, organisashonnan manera Organisashon Internashonal di Trabou (ILO) i Programa di Desaroyo di Nashonnan Uni (UNDP) a promové kuadro pa evaluá e impakto di e salario mínimo riba redukshon di pobresa i desigualdat, resaltando e importansia di ahusta e montantenan aki periodikamente i segun kriterionan ekonómiko i sosial.
Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
== Caribe Hulandes ==
* 1947 - invoering Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
* 1972 - Landsverordening minimumlonen (P.B. 1972, no. 110)
1 oktober 1972 e Ordenansa Salario Minimo a drenta na vigor na Antias Hulandes.<ref>Advertentie. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 30-09-1972, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 03-09-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461412:mpeg21:p006</ref>
{{Appendix}}
LANDSVERORDENING van 31 mei 1972 houdende nieuwe regelen inzake minimumlonen
Citeertitel Landsverordening minimumlonen
Vastgesteld door Gouverneur van de Nederlandse Antillen
Onderwerp maatschappelijke zorg en welzijn
Eigen onderwerp arbeidsregelgeving
Opmerkingen met betrekking tot de regeling
Deze verordening vervangt de Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
--------
The minimum wage history in the Dutch Caribbean is tied to the islands' individual statuses, with a significant shift in the Caribbean Netherlands (Bonaire, Sint Eustatius, Saba) towards higher, federally regulated minimum wages starting in the 2010s, aiming for a dignified existence. Other islands, like Aruba, also adjusted their minimum wages in recent years, while the overall trend shows efforts to raise wages to improve socio-economic conditions, though this can create competitive pressure compared to other Caribbean nations.
The minimum wage in the Dutch Caribbean is set separately for each island, with the highest recent rates being $1,750 per month in the Caribbean Netherlands (Bonaire, St. Eustatius, and Saba) as of July 1, 2024, and AWG 2,007.05 per month in Aruba as of January 1, 2025. The Caribbean Netherlands' minimum wage is adjusted annually based on the consumer price index.
--------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe
| imagen =
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[]] [[1930?]]
| periodo fin =
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor =
| sucesor =
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion =
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernador, alkalde
|partido =
}}
'''Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe''' (☆ [[31 di òktober]] [[1882]] na Schiedam – † [[28 di novèmber]] [[1956]] na [[Breda]]) tabata un gobernador kolonial y alkalde hulandes.
== Biografia ==d
Van Slobbe a nase den un famia katóliko. Su tata probablemente tabata manehá un destileria di gin. Bartholomeus a kuminsá su estudio na un skol di formashon di maestro i na edat di dieshete aña a boluntario pa e ehérsito hulandes.
El a entrená komo un ofisial no-komisá na Breda i a bira un sargento promé ku el a wòrdu atmití na e Kurso Prinsipal pa Ofisialnan na Kampen na 1904. Dos aña despues, el a bira un di dos teniente den e di Seis Regimento di e Brigada di Infanteria, stashoná na Breda. Na 1910, el a wòrdu promové na promé teniente den e di Seis Regimento. Na òktober 1913, el a wòrdu nombrá komo un ofisial di servisio spesial pa e staf general den e departamentu stashoná na Breda debí na e menasa di guera. Na 1918, el a wòrdu transferí pa e staf general na Den Haag i a wòrdu sekundá na e Akademia Militar. Na 1919, el a bira kapitan i na 1924, el a bira dosente tambe na e Akademia Militar na Den Haag.
Na aña 1930, el a keda nombrá gobernador di e kolonia di Kòrsou i Dependensianan. El a goberna excelentemente y lo kier a keda gobernador, pero despues di su prome periodo, el a pidi su regreso pa Hulanda pa sigui educacion di su yiunan.
Na ougùstùs 1936, el a bira alkalde di Breda, un miembro di e Partido di Estado Katóliko Romano (RKSP). El a tene su mes durante guera, pero a wòrdu kita for di trabou dia 11 di mart 1944, pa òrdu di e forsanan di okupashon despues di a nenga di koperá den kompilá listanan pa trabou forsá na Alemania. Durante e último lunanan di guera, el a biba skondí. El a wordo reemplasa pa e miembro di NSB y miembro di SS Gerrit Coenraad Blom. Riba e dia ku Breda a wòrdu liberá, 26 di òktober 1944, el a reanudá su tareanan di alkalde, hibá triunfantemente na e kas di pueblo pa su konsiudadanonan.
E tabata, sinembargo, bou di tutela di Baron Dirk van Boetzelaer, un ingeniero hidráulico i teniente coronel, komisario militar pa e distrito di Breda i emanacion di tantu e resistensia komo e forsanan armá hulandes formá na Inglatera. E tabata kere ku kualke hende ku a keda muchu largu durante e okupashon mester tabata konspirando ku e forsanan di okupashon i mester a wòrdu retirá. P’esei tambe e tabatin un opinion negativo di Van Slobbe i a sòru pa e keda suspendé i someté na un investigashon di purga riba su aktividatnan durante e okupashon. Esaki a dura for di kuminsamentu di desèmber 1944 te kuminsamentu di òktober 1945.
Dia 2 di desèmber 1944, Van Slobbe a wòrdu informá verbalmente di e desishon pa wèlga, ku a drenta na vigor dia 10 di desèmber. Despues e mester a defendé su mes dilanti di un komishon di purga, loke el a hasi ku éksito. Dia 16 di october 1945, e Comisario di Reina a firma e decreto di disolucion, cu a wordo anuncia algun dia prome. Miéntras tantu, Van Slobbe a wòrdu forsá pa entregá su posishon komo alkalde suplente na alkalde E.L.H.M. van Mierlo, te ora cu e investigacion tabata favorable y e por a reanuda su funcion di alcalde. Dia 17 di òktober 1945, el a presidi e reunion di e Ehekutivo Munisipal pa promé bia.
Van Slobbe a kasa ku Joanna Antonia Maria van Schendel na 1912. Nan tabatin shete yu, inkluyendo esun mayó, Maria Elisabeth van Slobbe (1913-2004), i e yu mas yòn i di dos, Wim van Slobbe (1925-2023).
-------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante =c
| nomber = Mary Gertrude Johnson
| ofishi =
| tata = Peter Hassell
| mama = Esther Lovell Johnson
}}
'''Mary Gertrude Johnson''' (☆ [[1854]] na Zions Hill – † [[1939]] na [[Saba]]), tambe konosí komo ''Mary Gertrude Hassell'', tabata un edukadó prominente i un pionero den promoshon di e arte tradishonal di [[kanchi sabano]] riba e isla di [[Saba]]. El a duna les i popularisá e téknika di obra ku hilo habri, ku despues a bira un di e produkto artístiko i ekonómiko mas importante di e isla. Segun folklorista Eric Eliason, “kisas e ta e persona mas honrá den historia di e isla.”<ref>Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: ''Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean'', p. 522-534, citaat op p. 524.</ref>
== Biografia ==
Mary Gertrude Johnson a nase na Zions Hill (den e tempu ei konosí komo Hell’s Gate) komo yu muhé di Esther Lovell Johnson i Peter Hassell. Su famia tabatin un posishon respetá den komunidat i su mayornan tabatin medio finansiero sufisiente pa mand’é pa estudio na [[Caracas]], [[Venezuela]] na komienso di añanan 1870. Pa un periodo Johnson a biba den un internado katóliko, kaminda soeurnan di e konvento tabata duna enseñansa, inkluso na manera tradishonal.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Durante su estadia na Venezuela, el a siña for di e yu muhénan di e elite venezolano kon pa traha obra ku hilo habri den estilo ajour, ku despues a bira konosí na Saba komo kanchi spaño.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
<ref name=":0">Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean, p. 522-534</ref> E téknika aki lo bira e base pa e desaroyo di e arte di kanchi sabano, un forma di arte tekstil úniko pa Saba.<ref name=":1">{{Citeer boek |titel=Caribbean Women and Their Art: An Encyclopedia |achternaam=Snodgrass |voornaam=Mary Ellen |url=https://www.google.nl/books/edition/Caribbean_Women_and_Their_Art/4tCwDwAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA89&printsec=frontcover |datum=2019 |pagina=89-90}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://caribvibetv.com/learning-about-saba-lace-spiced-rum/ |titel=The Art of Saba Lace & Flavor of Spiced Rum: Saba’s Heritage |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Caribbean Vibrations}}</ref>
Despues di a kompletá su estudio, Johnson a regresá Saba. Einan el a kasa ku James Benjamin Johnson i a kuminsá duna les na e skol katóliko lokal. E pareha a establesé nan mes na Windwardside. Inisialmente, el a sigui ku trahamentu di kanchi komo un hòbi, dunando les na algun amigu i miembro di famia, pero pronto el a kuminsá plama riba henter e isla. Gradualmente ela kuminsá duna lès, i patronchinan spesífiko pa e isla a wòrdu kreá, yamá na nòmber di nan kreadornan, manera Imelda, Sylvia i Laurentina.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Ku e establesementu di un servisio postal konfiabel entre Saba i mundo eksterno na 1884, e posibilidat pa bende kanchi via pòst a habri un fuente nobo di ingreso pa hopi famianan. Pa tempu di Prome Guera Mundial, un di kada dies habitante tabata inbolbí den produkshon òf benta di kanchi sabano. Den e añanan 1920, ta kalkulá ku entre 30% i 40% di PIB di Saba tabata generá for di kanchi, un kontribushon sin igual pa un isla chikí.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Mary Gertrude Johnson a fayesé na 1939 na edat di 85 aña. Su legado sigui biba den arte, ekonomía i identidat kultural di Saba.
== Homenahe ==
Na 1996, su aporte a wòrdu rekonosé ku un stampia postal di Antias Hulandes, ku ta mustra un imagen di dje ku un obra di kanchi na banda robes. E stampia tabata parti di un seri dediká na figuranan antiano prominente.<ref>{{Citeer web |url=https://touchstamps.com/Stamp/Details/160215/mary-gertrude-johnson-hassel-1853-1939 |titel=Stamp: Mary Gertrude Johnson Hassel (1853-1939) (Netherlands Antilles 1996) |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Touch Stamps}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Kanchi sabano]]
{{Appendix}}
{{Defaultsort:Johnson, Mary Gertrude}}
[[:Kategoria:Saba]]
------------
* na un Skol di Konbento. Einan ela siña kon pa traha e hilo dibuhá for di e yu muhénan di Venezolanonan elite, i a introdusí e arte na Saba kaminda e ta konosí generalmente komo obra spañó.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
* the past, drawn lace embroidery often produced larger pieces in the form of tablecloths, curtains, drapes, etc. Today, these larger ana more expensive items are no longer in demand and the intricate patterns of drawn lace are being used in a more decorative manner on various items of women’s and household ware such as shawls, skirts, blouses, handbags, hand¬ kerchiefs, napkins and other cloths.
<ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-ANTILLENREVIEW-1981-08/page/n33/mode/1up?q=saban+lace&view=theater Handcraft: an industry of growing importance]Antillean Review, vol. 1 nr. 5, augustus/september 1981</ref>
* Perhaps this is the reason the craft is popularly known as "Spanish work" on Saba. In 1884, the wives and daughters of Saba's seafaring men began working in earnest. In that year regular mail service connected the five-squaremile island to the outside world for the first time, thereby establising the possibility of a mailorder cottage industry. By 1898, Saba's lacemakers had become so adept that a Miss Florence Every entered an exhibition of women's handicrafts in The Hague, The Netherlands, where she received an honorable mention. Six years later, a Saban was awarded first prize in a competition in Copenhagen, Denmark, and was invited by the Danish government to spend four months in the Scandinavian country. Little by little, the industrious Saban women began exporting their delicate work, primarly to customers in the United States. The method by which they obtained the names of potential clients illustrates typical Saban ingenuity. Lacemakers would copy the addresses of American companies from the boxes of merchandise that were sent to the island. They would then dispatch a letter explaining their craft and their prices to the firm, hoping to have some sympathetic manager post the missive on the company bulletin board or mention it in the company newsletter. Their efforts were surprisingly successful. By 1928, nearly 25,000 guilders worth of needlework was being exported.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Naturally, clients' addresses were closely-guarded secrets. Who betide anyone who "stole" an address or who wrote "bad things" about a competing lacemaker. Many families were not on speaking terms for years, owing to some real or imagined breaking of this unwritten law. In turn, many company officials wrote to Saba's Vice-Lieutenant Governor inquiring into the financial status of the women soliciting business from the companies' employees. As tactfully as possible, the administrator would reply that the ladies could stand "some help", even though some of the lacemakers were among the most affluent residents of the tiny island.
When the Great Depression spread economic havoc throughout the United States in the early 19305, demand for "Saba Lace" plunged alarmingly. Committees were formed on the island to promote the "industry". Unfortunately, nothing seemed to help. It was only with the increase of tourism to the island that "Saba Lace" flourished once again. An airfield was finally constructed on the mountainous terrain in 1963 and the island became a favorite with travelers searching for an unusual daytrip from nearby St. Maarten of for longer stays in a serence and unspoiled Caribbean atmosphere. In 1984, 15,000 tourists visited, departing with approximately $100,000 worth of delicate, handmade lacework.
Thus, after more than a century, a handcraft learned by a young Saban girl in the quiet cloisters of a Caracas convent still provides a means of survival for many families on the tiny island of Saba.
-------------
{{Infobox artista|variante|c
| nomber = Sheila Payne
}}
'''Sheila Payne''' (☆ 1961 na [[Kòrsou]]) ta un aktris i kontadó di kuento di [[Kòrsou]] i un defensor di preservashon di Papiamentu.[1]
Sheila Payne a nase i lanta na Kòrsou, den un famia originalmente di [[Sint Kitts (isla)|Saint Kitts]]. Su interes i amor pa kontamentu di kuenta a bini di su tata. Komo un studiante di skol básiko, el a hasi un impreshon sumamente eksitoso di e empresario di músika [[Ángel Job]] (ku e apodo El Gordito de Oro).[2]
For di 1980 pa 2000, Payne a biba na [[Hulanda]]. El’a studia matemátika i ekonomia i a tuma un kurso posgrado den desaroyo di karera. Despues di a traha den e ramo ei pa algun tempu, el a bira un aktris ku Jeugdtheater Citadel Groningen. Na Kòrsou, el a traha komo aktris pa teater hubenil i despues a regresá na kontamentu di kuenta.[2]
Na 2011, Payne a risibí un nominashon di UNESCO pa su esfuersonan den preservashon di Papiamentu.[2]
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario|variante = c
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento = [[Kòrsou]]
|region = [[Karibe Hulandes]]
|pais =
|alias = [[Kòrsou i Dependensianan]]
|sucesion = Gobernador-general
|periodo start = 1816
|periodo fin = 1819
|monarkia =
|antecesor =
|sucesor = Petrus Bernardus van Starckenborgh
<!-- Seccion di sucesion 2 -->
|sucesion2 =
|periodo start2 =
|periodo fin2 =
|monarkia2 =
|antecesor2 =
|sucesor2 =
|pareha = Anna Maria Cornelia van Uytrecht
|tata =
|mama =
|yui = 4
|ofishi = ofisial di marina hulandes, atministradó kolonial,
}}
'''Albert Lambertsz Kikkert''' (☆ [[17 di novèmber]] [[1761]] na Vlieland - † [[18 di desèmber]] [[1819]] na [[Kòrsou]]), tabata un ofisial di marina hulandes, doño di plantashi na Kòrsou i gobernante durante e era kolonial. El a hunga un ròl importante den e [[Rebelion Grandi|lantamentu di Tula]] na [[1795]] i despues a okupá e funshon altu di Gobernador-General riba e Islanan ABC.
== Biografia ==
Kikkert a nasé riba e [[isla]] di Vlieland na aña 1761. El a drenta marina hulandes na un edat hoben i a subi te na e rango di ofisial. Su entrenamentu marítimo trempan a pone e fundeshi pa su tareanan atministrativo despues na e [[kolonianan]] hulandes den Karibe.
Despues di su transferensia pa Kòrsou, el a invertí den un plantashi. Na 1789 el a kasa ku Anna Maria Cornelia van Uytrecht (1768-1847) di Kòrsou, i huntu nan a hana kuater yu.<ref name=uytrecht>http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm. [https://web.archive.org/web/20210717231138/http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm Archivá] 17 di yüli 2021.</ref> Anna tabata e yu muhé di un shon di plantashi riku, [[Casper Lodewijk van Uytrecht]]. Dor di su matrimonio Kikkert a bira doño di e plantashinan, Jan Sofat (antes Jan Zoutvat) i San Juan.
Na 1795, el a drenta den konflikto ora e lider di katibu [[Tula]] a dirigí un rebelion riba e isla. Kikkert a wòrdu akusá di ta un kómplise di e medidanan kontra e rebeldenan, loke a pon’é den un posishon kontroversial denter di e [[kolonia]].
== Okupashon ingles ==
Kikkert tabata na Korsou ora ku e patriotanan a tuma poder na [[Hulanda]] na aña 1795 cu ayudo di e Francesnan y a funda [[Repúblika di Batavia]]. Stadtholder Willem V a hui bai Inglatera i for di einan a ordená tur gobernador i ofisial kolonial pa entregá na e inglesnan, pa e teritorionan di ultramar no kai den man di franses (revolushonario). E gobièrnu nobo a kita mayoria di e ofisialnan, ku mayoria di nan tabata noble. E pregunta di ken pa sirbi a hiba na confusion y tambe intrankilidad riba e barconan Hulandes. Kikkert a scoge e banda di e gobernantenan nobo na Hulanda y asina a opera na servicio di e Francesnan. Su patriotismo tabata oportunista, pasobra despues el a mustra di ta un Orangista konvensí atrobe pa ku e inglesnan.
=== Konflikto ku Tula ===
Inspira pa e intrankilidad revolucionario na Europa y e lantamento exitoso di esclavo na Haiti Frances, un lantamento di esclavo tambe a brota riba Curaçao na 1795. E “capitan” di e rebeldenan, Tula, tabata propiedad di Kikkert su cuñado Casper Lodewijk van Uytrecht (1730-1855). Dos otro lider di e rebelion tabata propiedat di Kikkert mes, entre nan Pedro Wacao i Carpata. ‘Bastiaan’ Carpata tabata foreman òf ofisial pretu riba su plantashi San Juan. Parsialmente pa e motibu aki, Kikkert tabata determiná pa pone e rebelion abou. I asina el a hasi, usando e fragatanan Ceres i Medea. For di e Ceres, Kikkert a trese dos bateria di kañon na tera, i tambe munishon i otro suministronan. El a komandá e mariniernan ku a bringa banda di e milisia sivil riba kabai riba e isla. E rebelion a terminá ku un ehekushon brutal i ehemplar di e lidernan rebelde, den kua Kikkert tabata enbolbí aktivamente. El a nota friu den e registro di su barku ‘Den 3e’ (òktober 1795): “... dos negro a wòrdu kibra bibu riba e wiel i pretu, despues dekapitá i nan kabes poné riba e horka, un negro a haña su mannan kòrtá i su kabes kibra aden ku un martiu i despues a wòrdu kologá.” E kastigunan tabata di akuerdo ku e veredikto di Gobernador Johannes de Veer (1738-1796) cum suis.[3][4]
== Regreso di gobernashon hulandes ==
Durante e gobernashon franses den añanan 1800, probablemente Kikkert a kolaborá ku outoridatnan bou di Louis Napoleon, ruman di Emperador Napoleon Bonaparte. Despues di e regreso di e gobièrnu hulandes bou di Rei Willem I, el a wòrdu nombrá Gobernador-General di e Islanan ABC. Den e funshon aki, e tabata responsabel pa e atministrashon sivil i protekshon di interesnan kolonial na Kòrsou, Aruba i Boneiru. El a hunga un ròl sentral den ehekushon di legislashon atministrativo i fiskal durante e periodo aki.
Kikkert a fayesé inesperadamente dia 18 di desèmber 1819 na Kòrsou. Su morto a marka e fin di un karera influyente den tantu sírkulonan kolonial komo militar riba e islanan ABC.
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''tragalus''' ([[hulandes]]: ''dakvenster'') ta referi na un bentana chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un dak di kas. Literalmente, e palabra cu e ta e luga pa laga lus drenta. "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
un ekstenshon di e superfisie di dak ku ta inkliná, hopi bia ta konsistí di un kuadro di bentana vertikal ku òf sin partinan movibel, dos muraya banda triangular i un tapa, trahá komo un dak plat, siya ?, heup òf pent.
Un tragalus por wòrdu instalá mesora durante konstrukshon nobo, pero hopi bia ta wòrdu trahá despues pa haña espasio èkstra, tin bia na e lugá kaminda un skylight ta presente kaba. E kuadro di bentana ta sirbi pa permití lus i airu drenta den e zolder òf kamber di zolder. Un bentana di dormitorio hopi bia ta proveé e espasio èkstra ku espasio pa kabes (espasio pa kabes), ku ta nesesario pa krea un kamber den zolder.
Bentana di dormer por wòrdu montá na diferente manera. Tradishonalmente riba e lugá, kaminda e bentana di e dormer ta wòrdu bati riba e dak riba e sitio, loke ta tuma un promedio di 3 pa 4 dia. Tin tambe bentananan prefab. E bentananan prefabriká aki ta wòrdu pre-produsí den un fábrika òf tayer di karpinteria i ta wòrdu montá riba e dak denter di un dia.
Bentana di dormer ta traha di vários material. Esaki ta dependé di e estilo arkitektóniko di e kas i e deseonan di e kliente. Bentana prefabriká por lo general ta trahá di palu òf plèstik.
Un ekstenshon riba e dak tambe ta wòrdu yamá kuko òf akkenailtje (prinsipalmente na Groningen).
{{Appendix}}
chatgpt:Den papiamentu, tragalus ta un palabra ku referi na un ventanita chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un kas di dak. E palabra mes ta bin di Hulandés "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
✅ Den konteksto di construccion Hulandés (i Karibe Hulandes), un "tragalus" ta un ventanita, pero den hulandés moderno e palabra ku ta mas relashona ta "dakkapel" òf "dakvenster", ku ta referí mas espesífikamente na un ventan chi subi for di dak, ku ta kreá espasio i lus den un piso haltu.
Diferensha:
Tragalus = ventanita (simpel, generalmente no sobresalí for di tei).
Dakkapel = estruktura di bentana ku sobresalí for di tei pa kreá mas espasio i lus.
🏚️ Tragalus den Karibe Hulandes
Sí, tragalus (of ventanitanan den dak) tabata uza den arquitectura tradicional Karibe Hulandes, inklusí:
Kas di plantashon (Boneiru, Kòrsou, Aruba)
Kas di pueblo (kas di torto, kas di piedra)
Fortifikashon (forte)
E motibu principal pa usa un tragalus tabata:
Laga lus natural drenta (den tempo ku no tabatin mucha bentanan grandi)
Mehorá ventilashon (pa saka kalor fo'i kas)
Duna un poko di brisa sin perde protekshon kontra tormenta.
Ejemplo:
Riba kas di plantashon na Kòrsou manera Landhuis Brievengat òf Landhuis Chobolobo, bo por topa ventanitanan haltu riba e dak ku ta sirbi komo tragalus.
Na Aruba, na kas antique den Noord i Santa Cruz, bo por wak esemey.
📜 Origen historiko
E uso di ventanitanan haltu (tragalus) a bini ku:
Influensia di arquitectura kolonyal Hulandés (especialmente siglo 17-18).
Adaptashon lokal pa klima tropikal — ventilashon tabata esencial.
Manká di material di konstrukshon — un bentana chikí tabata mas fasil pa instala den muraya di torto òf piedra.
✏️ En Resúmen
Aspekto Tragalus Dakkapel
Definishon Ventanita haltu Bentana sobresaliente for di tei
Funshon Lus i ventilashon Lus, ventilashon, espasio
Material Hout, piedra, torto Hout, tei, glas
Uzo den Karibe Sí, den kas antique Raro, mas den Hulanda
[[:Kategoria:Konstrukshon]]
--------------
{{Multiple image
| total_width = 650
| align = center
| caption_align = center
| border =
| image1 = Government building in Camacuri (Aruba) 17 33 16 604000.jpeg
| caption1 = Edificio di Impuesto di [[Aruba]]
| image2 = DRCUR-EXT-Resort-4110-TM.jpg
| caption2 = Dream Curaçao Resort na [[Willemstad]]
| image4 = Emmanuel Catholic Chapel.jpg
| caption4 = Kapel Emanuel na [[San Nicolas]]
| image3 = Maduro & Curiel's Bank, Willemstad, Curaçao.jpg
| caption3 = Edificio di [[Maduro & Curiel's Bank N.V.|MCB]] na Willemstad
}}
---------------
* [[Florin karibense]] (aanvullen)
Siman pasá a tuma lugá e desvelo ofisial di e diseño di e Guilder Karibense, e moneda nobo ku lo ta den sirkulashon na Kòrsou i Sint Maarten entrante 31 di mart 2025. Banko Sentral di Kòrsou i Sint Maarten (CBCS) a presentá e biyetenan i monedanan simultáneamente na ámbos pais.<ref name="deel 1">[https://curacao.nu/de-caribische-gulden-een-stap-richting-economische-stabiliteit-in-2025/ De Caribische Gulden: Een stap richting economische stabiliteit in 2025], curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
--
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.<ref name="deel 3">[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-20g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (20g)], curacao.nu (27 di desember 2024)</ref>
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
== denominashon di mas chikitu: 10 florin ==
E biyete di dies florin karibense ta predominantemente hel i tin un imágen di e '''angelfish gris''' na e parti dilanti i e '''faro di Klein Curaçao''' na e parti patras.<ref name="deel 2">[https://curacao.nu/nieuwe-caribischegulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-10g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (10g)\, curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
E angelfish gris por krese te sesenta sentimeter di largura. E espesie aki tin un kurpa den forma di disko ku un kabes relativamente grandi. Angelfish adulto gris ta gris kla ku manchanan pretu tur kaminda, miéntras ku nan kabes ta gris kla ku un boka mas kla ainda. E hóbennan, di otro banda, ta pretu ku sinku strepi hel briante ku ta kore vertikal riba nan kurpa.
Hubenilnan ta wòrdu hañá generalmente riba e rif òf den kama di yerba di laman, kaminda nan ta traha na “stashonnan di limpiesa” meskos ku garnachi mas limpi ta hasi, pa deshací di parasito di piská mas grandi. Adultonan por lo general ta habitá rifnan i por wòrdu hañá na profundidatnan te ku trinta meter.
E konki reina ta un snèk ku ta biba prinsipalmente den kama di yerba di laman i riba banki di santu i por krese basta grandi. Karakolnan adulto por krese te mas o ménos 35 sentimeter di largura. E karakolnan aki ta herbívoro i ta alimentá nan mes ku material di mata ku ta haña entre e yerba di laman. E conchi reina ta birando mas y mas raro den hopi parti di Caribe pasobra su carni ta wordo considera un delicia y hopi biaha ta wordo haya riba platonan. Ta p’esei tin vários inisiativa pa kria nan den koutiverio pa produkshon di kuminda òf laga nan bai bèk den naturalesa. Kasi no tin ehemplar adulto real ku a sobra den e awanan interior di Kòrsou.
Patras
== Di dos denominashon: binti florin Cg 20 ==
E biyete di binti florin Karibense ta predominantemente blou i tin e rayo di águila mancha dilanti i Simpson Bay patras.
Cu un envergadura di casi tres meter, e Spotted Eagle Ray ta un di e especienan di rayo mas grandi den nos awanan. E ta wòrdu rekonosé fásilmente pa su fondo skur ku numeroso mancha blanku i un barika kompletamente blanku. E rayonan aki tin un rabo largu i punta ku vários spina venenoso. E rayonan aki ta kome bivalvo, entre otro, i ta buska nan riba fondo di santu. Nan ta koba den santu i tin bia ta zwaai esaki ku nan “alanan”. Tambe nan ta come cangreu, cangreu ermitaño y caracol manera e queen clam. Rayonan di águila mancha ta hopi sosial i hopi bia ta landa den grupo chikí.<ref name="deel 3"/>
Yellow Cowries ta '''karakol di laman''' ku ta wòrdu hañá den mayoria di laman tropikal. Den pasado, diferente tipo di cowries tabata hunga un ròl importante den komersio i kultura. Kaska di cowrie tabata wòrdu usá histórikamente komo moneda, partikularmente na China, Afrika, New Guinea i Indonesia. E barkunan di e Kompania di India Oriental Hulandes (VOC) tabata komersia ku kaska di kowrie, spesialmente e “kaska di kaska di plaka” ku tabata representá un balor monetario, i tabata usa nan komo un medio di pago, inkluso pa kumpra hende sklabisá.
Awendia nan ta wòrdu apresiá prinsipalmente komo kosnan di kolekshon i ta wòrdu usá den joyas. Karakol tin un dieta hopi spesífiko ku ta varia pa kada espesie. Algun ta karnivoro, algun herbívoro i algun omnívoro. Nan tin un struktura di alimentashon úniko yamá un “radula” den nan boka, ku ta funshoná komo djente, superfisie di yerba i kòrta kuminda.<ref name="deel 3"/>
Patras
== Di tres denominashon: biyete di 50 Cg ==
E biyete ta predominantemente bèrdè i tin e '''turtuga di laman bèrdè''' na e parti dilanti i e playa di '''Grote Knip''' na e parti patras.<ref>[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-50g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (50g)], curacao.nu (28 di desember 2024)</ref>
E turtuga bèrdè di laman ta wòrdu hañá den tur laman tropikal i subtropikal na mundu, inkluyendo den Karibe. E turtuga bèrdè di laman ta un herbívoro i ta kome prinsipalmente yerba di laman. E turtuganan ta sòru pa e yerba di laman no krese muchu largu i sofoká su mes. Esaki ta permití e ekosistema di yerba di laman pa mantené su funshonnan mas importante, esta komo un krèsh pa hopi bestia marino. E turtuga di laman bèrdè ta pues un espesie klave ku ta hunga un ròl esensial den tene nos oséanonan saludabel. Turtuga machu nunka no ta regresá tera. E hembranan ta bin tera solamente pa pone webu. Turtuga muhé ta traha vários nèshi pa aña. Turtuga ta protehá i den peliger di ekstinshon rònt mundu.
E '''tellin''' faborito. E espesie di karakol bivalvo aki ta wòrdu hañá den henter Karibe, prinsipalmente na profundidatnan di te ku trinta meter. E kaska, ku ta wòrdu trahá dor di e karakolnan mes, por ta basta grandi, algun ta alkansá un diameter di mas o ménos ocho centimeter. E kaska ta di koló krema pa blanku ku randnan un poko haltu i hopi espasiá. E parti paden di e kaska ta hel. E dos mitarnan di e kaska por lo general ta pas bon huntu i hopi bia ta kubri ku alga i otro organismonan, proveyendo un kamuflahe ekselente riba e ref. E espesie aki ta filtrá kuminda for di awa di laman dor di chupa awa aden, filtr’é i despues “spuit afó” awa limpi.
Patras
Grote Knip Beach. Curaçao ta konosí pa su playanan relativamente chikí skondí den bahianan kómodo. Asta Grote Knip Beach ta situá den un bahia asina. E santu riba e playanan ta konsistí di entre otro e fekalnan di piská ku ta kome alga i otro organismonan marino. Segun ku e piskánan aki ta raspa alga for di piedra di koral i piedra di kalki, nan ta kita pida pida kalki tambe. E material aki despues ta wòrdu ekskretá komo granula chikitu di kalki, ku eventualmente ta akumulá riba playa komo santu blanku debí na akshon di ola. Piská papagai ta entre e espesienan responsabel pa e proseso aki.
-------------------
'''Petróleos de Venezuela, SA''' ('''PDVSA''') ta e kompania estatal di [[Venezuela]] riba tereno di petroleo i gas natural. E kompania tin aktividatnan den eksplorashon, produkshon, refinamentu, merkadeo, transporte i eksportashon di petroli, i tambe eksplorashon i produkshon di gas natural. El a kuminsá su operashon na 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di e pais pa dekreto di gobièrnu riba 30 di ougùstùs 1975. Tur akshon di e kompania ta ainda propiedad di gobièrnu di Venezuela, kual pais ta e di sinku eksportadó mas grandi di petroli na mundu.
== Reserva i produkshon ==
Venezuela tin e reservanan di petroleo mas grandi na mundu. Na fin di aña 2020, nan tabata balorá na 304 bion bari, òf 17.5% di e total mundial.<ref name=BPWES21>{{en}} [https://www.bp.com/en/global/corporate/energy-economics/statistical-review-of-world-energy.html BP Statistical Review of World Energy 2021], geraadpleegd op 24 juli 2021</ref> [[Arabia Saudita]] ta na di dos lugá ku un porshon di 17.2%. Un gran parti di e reservanan ta konsistí di zeta viskoso, ku ta wòrdu hañá prinsipalmente kantu di [[Riu Orinoco]]. E zeta aki ta ménos fásil pa saka ku zeta konvenshonal. Ku e reservanan di zeta konosí, e pais por mantené e nivelnan di produkshon aktual pa mas ku 500 aña.<ref name=BPWES21/>
Na 2005, produkshon di zeta tabata 3.3 mion bari pa dia (bpd), pero pa 2015 esaki a baha te na 2.6 mion bpd.[2] Debí na mal maneho ekonómiko, no tin sufisiente sèn disponibel pa invertí, loke ta kousa ku produkshon ta baha. E bahada aki a sigui despues di 2015 i na 2020 e produkshon tabata 540.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Un tendensia similar ta visibel pa refinamentu. Na 2010, kasi 1 mion bpd tabata wòrdu prosesá diariamente ainda, pero na 2019 esaki a baha te na 123.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Reservanan di gas ta muchu mas chikitu na 3% di e total mundial, pero tòg signifikante.<ref name=BPWES21/> Produkshon di gas a keda basta stabil entre 2005 i 2017 i a fluktuá alrededor di 30-40 bion m³ pa aña. Tabatin un bahada fuerte na 2018, ku a sigui na 2019 i 2020. Na 2020, mas o ménos 19 bion m³ a wòrdu produsí.<ref name=BPWES21/>
== Historia ==
E kompania a wòrdu fundá dia 1 di yanüari 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di Venezuela.
Na sèptèmber 1986, e kompania merikano Southland a bende mitar di e akshonnan di CITGO na Petróleos de Venezuela. Na 1990, PVDSA a kumpra e sobra akshonnan, birando e úniko doño. Ku e transakshon aki, CITGO a wòrdu sigurá di e suministro di krudo i Venezuela a haña un kanal di benta nobo na [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]]. Parsialmente debí na e kaida fuerte den prijs di petroleo desde 2015, PVDSA a topa cu problemanan finansiero. E kompania a risibí un fiansa grandi di Rosneft di [[Rusia]] i a kambio a primintí 49.9% di e akshonnan den CITGO komo fiansa.<ref name=CNNROS>CNN [http://money.cnn.com/2017/04/10/news/economy/russia-us-oil-company-citgo/index.html Russia could soon control a U.S. oil company], 10 di aprel 2017, konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> Varios polítiko merikano ta preferá di no mira akshonista ruso den refinerianan merikano.<ref name=CNNROS/>
Na 1985, gobièrnu di [[Teritorio insular (Antias Hulandes)|teritorio insular di Kòrsou]], ku a tuma over e [[refineria Isla]] na Kòrsou for di [[Koninklijke Shell|Shell]], a transferí e operashonnan di e kompania pa Petróleos de Venezuela a base di un kontrato di hür di largu plaso.<ref name="CvC">Canon van Curacao [https://canoncuracao.cw/33-vertrek-shell-komst-en-vertrek-pdvsa/ Vertrek van Shell, komst en vertrek PdVSA], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> Invershonnan den e refineria a keda atras, loke ta nifiká ku produkshon tabata wòrdu hasí prinsipalmente ku instalashonnan bieu. E problemanan ambiental ku esaki a enserá a kondusí na hopi demanda kontra e refineria òf kontra di gobièrnu.<ref name="CvC"/> E kontrato di hür di PDVSA a kaduká dia 31 di desèmber 2019. Despues di e salida di PDVSA, un bataya legal a tuma luga pa añanan largu entre Kòrsou i Venezuela. Nan dos finalmente a yega na un akuerdo na desèmber 2023. Venezuela lo suministrá zeta pa dies aña ku un balor ekivalente total di US$ 450 mion, ku lo wòrdu usá pa paga e debe di PVDSA.<ref>Antilliaans Dagblad [https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28793-olie-voor-schuld-pdvsa Olie voor schuld PDVSA, 21 december 2023], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref>
ï
Na yanüari 2019, Merka a imponé sanshonnan kontra PDVSA.<ref name=NOSUSS>NOS [https://nos.nl/artikel/2269551-vs-legt-sancties-op-aan-venezolaanse-staatsoliebedrijf.html VS legt sancties op aan Venezolaanse staatsoliebedrijf, 29 januari 2019], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> E kuentanan bankario di e kompania na Merka a wòrdu kongelá i merikanonan no ta permiti di hasi negoshi ku e kompania mas.<ref name=NOSUSS/> E sanshonnan ta un medida punitivo kontra e maneho di [[Nicolás Maduro|presidente Maduro]]. Zeta ta un fuente importante di entrada pa Venezuela i mas ku 40% di tur eksportashon di zeta ta bai pa Merka.<ref name=NOSUSS/> Na 2016, US$19 bion di e benta total di US$42 bion e aña ei a wòrdu generá na Merka. Na òktober 2023, e sanshonnan petrolero riba Venezuela a wòrdu aliviá.<ref name="NOSUSVEN">NOS [https://nos.nl/artikel/2494593-vs-schort-deel-sancties-venezuela-op-na-afspraken-over-vrije-verkiezingen VS schort deel sancties Venezuela op na afspraken over vrije verkiezingen, 19 oktober 2023], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> A yega na un akuerdo entre e gobièrnu di Maduro i partidonan di oposishon bou di kua nan a bai di akuerdo pa tene elekshon den e di dos mitar di [[2024]], ku opservadónan internashonal pa garantisá ku nan ta hustu.<ref name="NOSUSVEN"/> E relahamentu ta nifiká ku Venezuela por determiná un biaha mas pa su mes kuantu zeta e ta eksportá i na kua partidonan.<ref name="NOSUSVEN"/> E akuerdo ta en prinsipio bálido pa seis luna.
== Laso ku Karibe Hulandes ==
(es.wiki}
=== Aruba ===
Na 1991, PDVSA a atkerí di Chevron e terminalnan di awa hundu den Laman Karibe den serkania di Aruba.<ref name=terminal > {{cite web |url= http://www.petroleumworld.com/es-napa17061901.htm| title= La triste historia de PDVSA, BORCO y San Eustaquio|date=2017-06-13| author=Sergio Sáez | publisher= Petroleumworld.com}}</ref>
Na september 2015, Aruba a firma un memorandum di entendimentu cu Citgo pa sondea e re-apertura di e refineria situá na [[San Nicolas]], Aruba, pará desde 2012 pa e operador Valero Energy ku un kapasidat instalá pa refiná 235.000 bpd. Na septèmber 2016, [[parlamento di Aruba]] a aprobá e outorisashon pa Citgo hür e refineria di San Nicolas pa 25 aña i un inversion aprobá pa PDVSA di 685 miyon dollar. Dia 23 di mei 2018, Korte di Aruba a kita e embargo riba dos kargamento di petroleo for di e tankeronan ''Atlantic Lily'' i ''Grimstad'' ku ConocoPhillips a pidi komo parti di su esfuersonan pa kobra un sentensia di arbitrahe kontra PDVSA.<ref> {{citeer web |url=http://eltiempolatino.com/news/2018/may/23/corte-de-aruba-levanto-embargos-pedidos-por-conoco/| titel=Corte de Aruba levantó embargos pedidos por Conoco contra cargamentos de Citgo
|datum=2018-05-23| uitgever=El Tiempo Latino}}</ref> Na febrüari 2019, Citgo a para e remodelashon i modernisashon di e proyecto pa motibu di sanshonnan ekonómiko.<ref>{{citeer web |url= https://www.elperiodicodemonagas.com.ve/site/internacionales/renovacion-en-refineria-de-aruba-parada-por-sanciones/| titel=Renovación en refinería de Aruba parada por sanciones |datum=2019-02-20| uitgever=El periódico de Monagas}}</ref> Segun Promé Minister [[Evelyn Wever-Croes]] “E ta muy probable ku nos lo no sigui ku Citgo pero nos ta evaluando kon nos por sali for di e kontrato sin ningun problema".<ref> {{cite web |url=https://meridadigital.com.ve/alnavio-petroleos-de-venezuela-se-desmorona-y-las-repercusiones-son-globales/| title=Pdvsa se desmorona y las repercusiones son globales|date=2019-06-19| publisher= Alnavio }}</ref>
Dia 22 di yüni 2021, e kompania Citgo a disidí di likidá 4 kompania supsidiario ku a keda kreá na 2016 ora ku gobièrnu a firma un kontrato di hür a kambio di rehabilitá e refineria di [[San Nicolas]] pa konvertí krudo èkstra-pisá for di e faha di zeta di [[Orinoco]] den krudo lihé. Mirando e problemanan ku a surgi a kousa di retrasonan di e proyecto na 2019 Citgo a termina su negoshi ku Aruba.<ref>«los lazos de la empresa venezolana con la isla empezaron a resquebrajarse al mismo tiempo que las sanciones financieras» {{citeer web |url= https://www.bancaynegocios.com/citgo-liquido-cuatro-filiales-en-aruba-y-cerro-casi-100-de-sus-negocios-en-la-isla/ | titel= Citgo liquidó cuatro filiales en Aruba y cerró casi 100% de sus negocios en la isla|datum=2021-06-22| uitgever=Bancaynegocios}}</ref>
=== Boneiru ===
PDVSA ta doño di e terminal marítimo Bonaire Petroleum Company (Bopec)<ref> {{cite web |url= https://prodavinci.com/que-esta-pasando-con-el-caso-conocophillips-versus-pdvsa/ | title= ¿Qué está pasando con el caso ConocoPhillips versus PDVSA?|date=2018-05-06| publisher= Prodavinci }}</ref> ku e kapasidat pa almasená te ku 12 mion bari di zeta krudo i derivadonan ku ta stratégiko pa eksportashon pa [[China]] i Merka. Na sèptèmber 2010, un kandela den dos di su 23 depósito a obligá gezaghebber di Boneiru pa sera e terminal.<ref>{{cita web | url= https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S20100914 | title= Terminal de PDVSA Bonaire, cerrado hasta nuevo aviso|date=2010-09-14| publisher= REUTERS | fechaacceso= 10 de julio de 2019 | fechaarchivo= 10 de julio de 2019 | urlarchivo= https://web.archive.org/web/20190710151005/https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S2010091}}</ref> Na desèmber 2017, gobièrnu hulandes a duna un ultimatum na PDVSA pa motibu di e falta di invershon den mantenshon di e terminal di Bonaire Petroleum Company (Bopec), lagando solamente sinku di e 21 depósitonan pa operá ku e isla tin, PDVSA a primintí un invershon di 25 mion dòler pa mantenshon i restourashon di e depósitonan.<ref> {{cita web |url= https://elcooperante.com/holanda-envia-ultimatum-a-pdvsa-por-falta-de-mantenimiento-en-terminal-de-bonaire/| title=Holanda envía ultimátum a Pdvsa por falta de mantenimiento en terminal de Bonaire|date=2017-12-20 | publisher= El cooperante}}</ref> Na mei 2018, e kompania ConocoPhillips ku sede na Houston a asumí kontrol di e aktivonan petrolero di Venezuela riba e isla kompania karibense di Boneiru<ref>{{cite web |url= https://www.radiotelevisionmarti.com/a/corte-de-bonaire-autoriza-embargo-millonario-a-pdvsa/175740.html | title= Corte de Bonaire autoriza embargo millonario a PDVSA|date=2018-05-12| publisher= Radio Televisión Martí}}</ref>, na ougùstùs 2018 a yega na un akuerdo ku PDVSA pa e pago di 2.040 mion ku un pago inisial di 500 mion dòler denter di un periodo di 90 dia for di momentu di firma e akuerdo, e sobra suma lo wòrdu pagá tur kuartal den un lapso di kuater aña i mei.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-4">{{cite web |url=https://www.voanoticias.com/a/conocophillips-acuerdo-pdvsa-sobre-pago-de-2-000-millones-venezuela/4536051.html| title= ConocoPhillips llega a acuerdo con PDVSA sobre pago de 2.000 millones|date=2018-08-20| publisher= Voa Noticias.com }}</ref> Dia 26 di ougùstùs 2020, gobièrnu di Boneiru a duna òrdu pa hasi bashí e sinku tankinan di almasenahe di zeta ku ta kontené 10 mion bari pa motibu di riesgonan ambiental i falta di mantenshon.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/bonaire-ordena-a-pdvsa-vaciar-tanques-en-terminal-petrolera-por-riesgos-ambientales/| title=Bonaire ordena a Pdvsa vaciar tanques en terminal petrolera por riesgos ambientales|date=2020-08-28| publisher=Bancaynegocios}}</ref> Na mart 2021, e filial di Bopec a deklará bankarota pasobra e no por a paga su debenan.<ref>«El terminal petrolero de Pdvsa en Bonaire tenía capacidad para almacenar unos 10 millones de barriles de petróleo y cargar grandes embarcaciones desde sus muelles de aguas profundas» {{cite web |url=https://talcualdigital.com/filial-en-bonaire-de-pdvsa-se-declara-en-bancarrota-debido-a-sanciones-de-eeuu/| title=Filial en Bonaire de PDVSA se declara en bancarrota debido a sanciones de EEUU|date=2021-03-23| publisher=Tal Cual}}</ref> Na novèmber, un korte di Boneiru a dikta tokante e pago di 41.69 mion dòler pa e debenan atrasá di PDVSA.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-de-bonaire-condeno-a-pdvsa-a-pagar-us4169-millones-por-deuda-en-litigio-con-bopec/|title=Tribunal de Bonaire condenó a Pdvsa a pagar US$41,69 millones por deuda en litigio con Bopec|date=2021-11-08|work=Banca y Negocios}}« » </ref> Na mart 2023, un hues di Boneiru a ordená e destaho forsá di kombustibel for di e depósito di 1933 ku tabata kontené 371.790 bari di kombustibel situá den e zona di Kaminda Turistiko, den nortost di e isla, propiedat di e kompania Commerchamp CA, un filial di PDVSA (na balor di mas o ménos 18 mion dòler) ku no tin un lisensia di OFAC pa negoshá esaki, e destaho a wòrdu realisá pa un debe di 41.7 mion dòler ku e supsidiario debe komo honorario i interes di pago atrasá na Bopec.<ref>{{cite web |url=https://cronicasdelcaribe.com/economia/ordenan-la-subasta-forzosa-de-fuel-oil-de-pdvsa-en-bonaire/|title= Ordenan la subasta forzosa de fuel oil de Pdvsa en Bonaire|date=2023-03-17|work=Crónicas del Caribe}}</ref>
=== Kòrsou ===
Desde 1985, PDVSA i gobièrnu di [[Kòrsou]] tabatin un kontrato di hür pa e [[Refineria Isla]] ku un kapasidat di 335.000 bari di krudo, konstruí pa Royal Dutch Shell na 1919. Pa 2016, Kòrsou a eksigi pa PDVSA aporta un invershon di 15 bion dòler pa modernis’e pa por a prolonga e contract, pero si esaki no sosode, PDVSA lo keda afo. Na mei 2018, Korte Komersial di Curacao a outorisá ConocoPhillips pa pone beslag riba $636 mion na aktivo di Venezolano PDVSA.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-5">{{cite web |url= https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT |title= Corte Curazao autoriza a ConocoPhillips embargar 636 mln dlr en activos de venezolana PDVSA |date=2018-05-12 |publisher= Reuters |fechaarchivo= 22 de abril de 2020 |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20200422133703/https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT}}</ref>
PDVSA ta confrontá un krisis di exportashon pa motibu di e bahada den produkshon di krudo, posiblemente e kompania chines Guangdong Zhenrong lo maneha e refineria aki na fin di 2019<ref> {{cite web |url= https://elcooperante.com/menos-ingreos-pdvsa-pierde-refineria-de-curazao-por-desinversion-para-modernizarla/| title= ¡Menos ingresos! Pdvsa pierde refinería de Curazao por desinversión para modernizarla |fecha= 19 de sep 2016 | publisher= El Coperante }}</ref><ref> {{cita web |url= https://elnuevopais.net/2018/06/22/204038/ | title= Curazao se cansa de PDVSA y busca nuevo operador para refinería Isla|pages= ConocoPhillips en mayo obtuvo órdenes judiciales e incautó algunos inventarios, activos y cargas de PDVSA en el Caribe|fecha=22 de junio de 2018 | publisher= El Nuevo País Zeta }}</ref> tin mas di un aña ta sufriendo severamente di e krisis na Venezuela. Gobièrnu di Kòrsou ta buskando un operadó nobo pa remplasá PDVSA i e sesamentu di e lease ta surgiendo komo esun mas probable. Sinembargo, PDVSA a logra finalisá e kontrato di hür pa un aña mas pa uso di almasenamentu, te ku desèmber 2020.<ref>«Refinería di Korsou extendió por un año el contrato que permite a PDVSA operar ese complejo con capacidad de 335.000 barriles de crudo diario»{{cite web |url=https://www.elnacional.com/economia/refineria-de-curazao-extendio-acuerdo-de-operaciones-con-pdvsa/|title=Refinería de Curazao extendió acuerdo de operaciones con Pdvsa|fecha=2 de diciembre de 2019| publisher=El Nacional}}</ref> Riba 26 di ougùstùs 2020, PDVSA a wòrdu demandá pa $51 mion dor di e kompania petrolero di Kòrsou, doño di e Refineria Isla na Kòrsou pa inkumplimentu ku e kontrato di pago mensual akumulá for di fin di 2018.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/otra-demanda-para-pdvsa-refineria-de-curazao-exige-pago-de-us51-millones/| title= Otra demanda para Pdvsa: Refinería de Curazao exige pago de US$51 millones|fecha= 28 de agosto de 2020| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E refineria di Isla ta inaktivo for di mei 2018 i PDVSA tin un kontrato di hür kaduká pa su kapasidat di almasenamentu di 15 mion bari den su 38 tanki i dos waf di karga, un 25 % di su depósitonan (9 tanki) lo wòrdu hür na e kompania petrolero SPS Drilling E&P, PDVSA a bin ta desokupá parti di su zeta wardá despues di e sanshonnan na 2020, miéntras ku su doño Korsou ta buskando un operadó nobo.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-reemplaza-a-pdvsa-y-adjudica-a-petrolera-sps-oferta-de-arrendamiento-de-tanques/| title=Refinería de Curazao reemplaza a Pdvsa y adjudica a petrolera SPS oferta de arrendamiento de tanques |date=2020-09-03| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E kompania Kòrsou tin plania pa destaho e zeta wardá Petroleo di PDVSA pa regla algun debe laboral cu el a laga pendiente.{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/curazao-tendra-que-subastar-petroleo-para-pagar-deudas-dejadas-por-pdvsa/| title=Curazao tendrá que subastar petróleo para pagar deudas dejadas por Pdvsa|date=2021-06-02| publisher=Banca y Negocios}}</ref> Riba 30 di augustus, a determina ku PDVSA ta obligá di paga Kòrsou un debe atrasá pa e hür di e Refineria di Isla, despues di a perde e apelashon den kual a priminti di paga 20 mion dòler pa aña na hür pa daño i perhuisio na momentu di terminashon di e kontrato i lunanan akumulá di hür, parti di e debe ei a wòrdu kobra direktamente dor di RdK, kontra e stòknan di zeta krudo i produktonan akabá, ku a wòrdu wardá na e terminal di Bullenbaai.<ref>« El 30 de diciembre de 2019, Curazao reclamó su derecho a la “rescisión especial” del contrato con Isla, y le exigió a la empresa la cancelación de 100 millones de dólares, el asunto es por la reclamación de indemnización por daños y perjuicios derivados del cese abrupto del arrendamiento» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/pdvsa-perdio-apelacion-y-esta-obligada-a-cancelar-deudas-pendientes-por-operacion-de-refineria-en-curazao/| title= Pdvsa perdió apelación y está obligada a cancelar deudas pendientes por operación de refinería en Curazao|fecha=31 de agosto de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref>
Un korte na Kòrsou a outorisá benta di akshonnan di e filial di Pdvsa: Propernyn ta un filial di PDVSA, ku ta manehá e akshonnan di Nynas pa kubri e debe no pagá na e kompania Korsou di 52 mion dòler, miéntras ku ConocoPhillips tambe ta drenta e espera di e likidashon di akshonnan ku a gana un demanda pa 10.000 mion dòler.<ref>« Al igual que Curazao y Aruba, Bonaire fue en su día una parte clave de la red logística de Pdvsa en el Caribe holandés. En los últimos años, las sanciones de EE.UU., los agresivos embargos de ConocoPhillips y otros demandantes, y la falta de inversiones por parte de la petrolera estatal venezolana, aparte de la caída del suministro de petróleo despojaron a la empresa de sus vínculos comerciales en el Caribe holandés. Se calcula que Venezuela tiene una deuda pendiente de 160.000 millones de dólares, entre bonos, laudos arbitrales y otros pasivos» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-autoriza-a-petrolera-curazolena-a-liquidar-acciones-de-filial-holandesa-de-pdvsa-para-cobrar-deuda/ | title=Tribunal autoriza a petrolera curazoleña a liquidar acciones de filial holandesa de Pdvsa para cobrar deuda|fecha= 4 de octubre de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref> E filial di PDVSA tin te ku 31 di desèmber 2022 pa benta privá di su akshonnan.<ref>{{cita web |url= https://talcualdigital.com/tribunal-de-la-haya-da-prorroga-al-embargo-de-acciones-propernyn-bv-filial-de-pdvsa/| título=Tribunal de La Haya da prórroga al embargo de acciones en Propernyn BV, filial de Pdvsa|fecha=4 de septiembre de 2022| sitioweb= Tal Cual|fechaacceso= 20 de abril de 2023|cita= }}</ref>
Na aprel 2023, e refineria di Kòrsou na e isla di Kòrsou ta eksigí di PDVSA e pago di US$62.3 mion ku e debe pa e no-kanselashon di e servisio eléktriko dor di e kompania petrolero venezolano entre e añanan 2018 i 2019 i e demanda a keda gana den un korte di New York.<ref>{{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-exige-a-pdvsa-que-pague-us623-millones-que-adeuda-por-servicio-electrico/| título= Refinería de Curazao exige a PDVSA que pague US$62,3 millones que adeuda por servicio eléctrico|fecha= 20 de abril de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita=Otro litigio: la empresa petrolera de Curazao inició un litigio contra PDVSA en Suiza, por la falta de mantenimiento de la Refinería Isla, así como también por los daños ocasionados en el ecosistema, por una indemnización de US$1.000 millones }}</ref> Na desèmber PDVSA a kontestá ku e lo regla su debe dor di suministrá kombustibel, Venezuela na òktober a proveé un oportunidat pa un akuerdo, despues ku Kòrsou a apelá na un korte di New York na 2020 pa enforsá un pago di 51 mion dòler di e debe akumulá te na e punto ei.<ref>{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/reuters-pdvsa-saldara-deuda-con-refineria-de-curazao-suministrando-combustible/| título=Reuters: PDVSA saldará deuda con refinería de Curazao suministrando combustible|fecha=18 de diciembre de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita= El acuerdo podría permitir la reanudación de las relaciones entre Venezuela, Curazao y Bonaire para que PDVSA pueda reactivar las operaciones de almacenamiento de petróleo y combustible en la terminal Bullenbaai en Curazao }}</ref> Na febrüari 2024, Curaçao Refinery Utilities (CRU) a bende kasi 500.000 bari di zeta di kombustibel propiedat di PDVSA ku tabata warda den e tankinan di Bullenbaai, ku tabata na oferta for di novèmber 2023.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tras-2-subastas-fallidas-refineria-de-curazao-vendio-de-forma-privada-fueloil-que-pertenecia-a-pdvsa/| título= Tras 2 subastas fallidas: Refinería de Curazao vendió de "forma privada" fueloil que pertenecía a PDVSA|fecha=20 de febrero de 2024| sitioweb= Banca y Negocios |fechaacceso= |cita= }}</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Venezuela]]
--------------------------
'''Antilliaanse Verffabriek''' of '''AVF Paints''' ta un empresa na Korsou ku ta fabrika verf pa e merkado lokal i e otro islanan di [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
AVF a wordu funda 17 di november 1959 bou di nomber di ... Fundadonan tabata KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. Na 2014?, despues di un traspaso pa dononan nobo, el a kambia nomber ofisial pa Pintuco Curacao BV bij overname ??
Fundá na 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) i su kompania ruman Arvefa (Arubaanse Verffabriek) ta komprometé den entregá produktonan inovativo i di kalidat haltu na e industria di verf i revestimentu. Den un era di konsolidashon, ora mas grandi ta bira mas grandi i nòmbernan di marka ta parse di dominá, AVF Paints ta mantené su parti di merkado i base di kliente leal dor di fabriká e mihó kalidat di verf i revestimentu ku lo surpasá tur otro verf den nos klima tropikal duru i ku moda bieu “pueblo natal” servisio práktiko. AVF Paints ta bo eksperto di verf lokal.<ref>https://www.avfpaint.com/about-us</ref>
Antilliaanse Verffabriek NV a wordu funda na Curaçao dia 30 di october 1959 door di KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. E fabrica cu tin 40 empleado actualmente ta sirbi 80% di e mercado domestico. Na 1972 a lanta un filial na Aruba, Arubaanse Verffabriek N.V.; actualmente 12 empleado y un cuota di mercado di mas o menos 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Is op Curaçao opgericht 30 Oktober 1959 door KoninkIijke Lak-; Vernis- en Verffabriek Molijn en Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro and Sons en S.E.L. Maduro and Sons N.V. De fabriek met 40 werknemers bedient thans 80% van de binnenlandse markt. In 1972 is op Aruba een dochteronderneming opgericht, de Arubaanse Verffabriek N. V.; thans 12 werknemers en een marktaandeel van ca. 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Founded in 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) and his sister company Arvefa (Arubaanse Verffabriek) are committed in delivering innovative and high-quality products to the paints and coatings industry. In an age of consolidations, when bigger gets bigger and brand names seem to dominate, AVF Paints maintains its market share and loyal customer base by manufacturing the finest quality paints and coatings that will outperform all other paints in our harsh tropical climate and with old fashion “hometown” hands on service. AVF Paints is your local paint expert.
E febrika ta establese na Asteroienweg.
E tin tiendan na Korsou i Aruba. (Arvefa)
----------------------------------
{{Databox}}
'''Damen Shiprepair Curaçao''' (DSCu), antes '''Curaçaosche Dok Maatschappij''' (CDM), ta un empresa di eksplotashon di dòk i reparashon di barku ku ta establesé den [[Schottegat]] na [[Kòrsou]] desde 1958. E fasilidatnan i infrastruktura di e dòknan i waf ta propiedat di CDM Holding NV<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> , un kompania di gobièrnu di Kòrsou fundá na 1958. Desde 2017 DSCu ta hür i opera esakinan.
== Historia ==
Curaçaosche Dok Maatschappij a wòrdu fundá na desèmber 1958 a base di un akuerdo entre [[Refineria Isla|Curaçaosche Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) ku su supsidiario [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) i e companianan N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, Dok- en Werf Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. i Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f.<ref>{{citeer web|titel=N.V. Curacaose Dok Maatschappij|werk=[[Amigoe]]|datum=1958-10-29|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002|bezochtdatum=2024-04-18}}</ref> Riba 1 di yanüari 1959 CSM a pasa e operashon di e dòknan pa Curaçaosche Dok Maatschappij.
For di inisio CDM tabata e empresa di reparashon di barku mas moderno den Karibe i for di 1972 tambe esun mas grandi. CDM a kontribui grandemente na ekonomia di [[Antias Hulandes]]. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200.?? Den un reorganisashon grandi na 1962 e empresa ta tuma over e Reina Wilhelmina dok di NV Combinatie Pletterij Nederhorst i Beatrix dok di refineria Shell.<ref>DRASTISCHE REORGANISATIE BIJ DE CURACAOSE DOKMY. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 19-12-1962, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461724:mpeg21:p001</ref> E ekspansion di su fasilidatnan i personal a kontinua te aña 1982, ora un reseshon a dal e mundu maritimo. Te fin di e dekada tabatin atrobe un subida den e aktividatnan.<ref>Production manager: 'Sprake van opleving' Curaçaose Dok Maatschappij momenteel enorm veel klanten. "Amigoe". Curaçao, 09-02-1989, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642553:mpeg21:p003</ref>
Na 2015 e empresa hulandes Damen Shipyard Group a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e toubotnan, fabriká pa Damen, ku ta navega den [[Laman Karibe]]. Riba proposishon di gobièrnu di Kòrsou, e grupo tambe a tuma over dia 1 di febrüari 2017 e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrolá a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref><ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref> Bou di nòmber i maneho nobo e empresa a logra rekobrá un posishon den top na Karibe na 2018, ofresiendo un seri di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
== Dòknan ==
Den kurso di tempu a operá diferente dòk:
* ''Reina Wilhelmina'': dòk flotante, 3000 dwt, 1926 -1980 (antes di NV Combinatie Pletterij Nederhorst)
* ''Juliana'' - dòk flotante, 4000 dwt, 1929-1946 (bendi na Surabaya)
* ''Beatrix''- dòk kobá di 28.000 dwt, 192 meter largu (1943 - presente)
* ''Antilia'': dòk kobá di 120.000 dwt, 280 meter largu (april 1972 - presente)
Banda di esei tin dos dòk flotante desde 2018.<ref>https://knipselkrant-curacao.com/pbc-videoreportage-aankomst-drijvende-droogdokken-damen/ Videoreportage aankomst drijvende droogdokken Damen], 30 aprel 2018</ref> Despues ku nan tabata defekto pa algun tempu a disidi pa saka nan por kompleto for di waf den kurso di 2024.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/29316-damen-verwijdert-2e-drijvende-dok Damen verwijdert 2e drijvende dok], [[Antilliaans Dagblad]] (17 di aprel 2024)</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Kòrsou]]
===Damen ====
* Desde 2017 Damen Shiprepair Curacao ta hür i ta eksplota e fasilidatnan i infrastruktura den waf di CDM di un kompania di gobièrnu funda na 1958, CDM Holding NV. <ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> Desde 20?? propiedad di Antias Hulandes.
* Na 2016 CDM a wordu deklara fayit ku a wordu lanta na 2021 wegens gebrek aan baten.<ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref>
Na 2015 Damen a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e trailernan ku Damen a traha i ku ta bula den awa karibense. Riba 1 di febrüari 2017, riba proposhon di e Gobièrnu di Kòrsou, e Grupo tambe a tuma over e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrola a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personal i material a pasa pa e kompania nobo Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). E pianan flosante di e CDM lo ser remplasá durante di aña 2018 ku pianan mas grandi: pianan C lo bira 230 pa 45 meter i pianan D 108 pa 23 meter. E kantidat aki ta úniko den Karibe i Latino-Amerika.<ref>[https://knipselkrant-curacao.com/ad-slotuitdeling-failliet-cdm/ Slotuitdeling failliet CDM], Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
Damen bouwde in 2015 een reparatiewerf op [[Curaçao]] voor de door Damen gebouwde sleepboten die in de Caribische wateren varen. Op voorstel van de Curaçaose regering nam de Groep op 1 februari 2017 ook de activiteiten over van de [[Curaçaose Dokmaatschappij]] (CDM), die in augustus 2016 gecontroleerd failliet was gegaan.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personeel en materieel ging over naar het nieuwe bedrijf Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). De oude drijvende dokken van de CDM worden in de loop van 2018 vervangen door grotere: dok C wordt 230 bij 45 meter en dok D 108 x 23 meter. Deze omvang is uniek voor het Caribisch gebied en Latijns-Amerika.<ref>Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
*NOTES
Van ds zijde van de afdeling Public Relations" van de CPIM kregen wij het volgende bericht: De N.V. combinatie Plet terij--Noderhorst tezamen mol de Nederlandsche dok- en scheepsbouw maatschappij V.O.F, on do N.V. dok-on werf maatschappij Wilton-Feyenoord hebben in principe overeenstemming bereikt mei do N.V. Curacaosche Petroleum Industrie maatschappij en de N.V. Curacaosche scheepvaart maatschappij-, op grond waarvan hol thans door laatstgenoemde maatschappij geëxploiteerde Beatrix dok met bijbehorend scheepsreparatiebedrtjf als mode do bedrijven dor N.V. combinatie Pletterij-Nederhorsl binnenkort als oen bedrijf zullen worden geëxploiteerd door oen 'o stichten „N.V. Curacaose dok maatschappij". De nieuwe N.V. zal hierdoor beschikken over do grootste en modernste schoepsreparatie-faciliteiten in hot Caraibisch gebied.<ref>N.V. Curacaose Dok Maatschappij. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 29-10-1958, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002</ref>
In 2017, DAMEN Shipyards took over the facilities and invested heavily in infrastructure, as well as the upgrading and training of its workforce.
With two large graving docks and two floating docks, cranes with capacities of up to 75 tons and more than 2,000 meters of repair wharves and fully equipped repair shops, DAMEN Shipyards is one of the largest and best-equipped ship repair facilities in the Caribbean.
Er zijn twee gegraven dokken, namelijk het 30.000 dwt Beatrixdok, gebouwd door de Shell in 1942/1943 en het Antiliadok, groot 130.000 ton, in april 1972 officieel in gebruik gesteld door Gouverneur Leito. Het bedrijf heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de economie van de Nederlandse Antillen, heeft tot 1982 voortdurend uitgebreid zowel in faciliteiten als in mankracht, maar is in 1982 getroffen door de recessie in de scheepvaart. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200. Door de moderne faciliteiten kunnen alle scheepsreparaties worden verricht. Het heeft technisch gezien in de internationale scheepvaartwereld een zeer goede naam. De Curaçaosche Dok Maatschappij beschikt behalve over de twee gegraven dokken ook over diverse reparatiekaden, dok- en kadekranen en modern ingerichte werkplaatsen.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Curacoasche Dok Maatschappij NV], Encyclopedie van Curaçao</ref>
Ter gelegenheid van de ingebruikneming van het grootste commerciële droogdok van het westelijk halfrond zal de post'administratie van de Nederlandse Antillen op 7 april 1972 een bijzondere frankeerzegel in de waarde van 30 cent uitgeven. Het ontwerp van deze zegel werd verzorgd door de heer Oscar Ravelo op Curacao. Op de eerste dag van uitgifte zullen de enveloppen uitsluitend gefrankeerd met deze zegel voorzien worden van een eerste-dag-stempelafdruk.<ref>Speciale zegel voor Curacaos droogdok. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 02-02-1972, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461089:mpeg21:p003</ref>
Overname per 1 februari 2017 door Damen Shipyard Group<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/15195-damen-trots-op-curacaose-werf Damen trots op Curacaose werf], [[Antilliaans Dagblad]] (5 di februari 2017) </ref>
{{Appendix}}
Curaçaosche Dok Maatschappij N.V. is een dok- en scheepsreparatiebedrijf gevestigd in Curacao. Het kwam in december 1958 voort uit de combinatie [[Refineria Isla|Curacaos Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) en [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) en de N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, de Dok- en Werf-Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. en de Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f., waarbij op 1 januari 1959 het dokbedrijf van CSM overgedragen werd aan de N.V. Curaçaosche Dok Mij.
Na 1972 e tabata e empresa di reparashon di barku mas grandi den Karibe. El a logra rekobrá un posishon den top na 2018, despues ku e grupo hulandes multinashonal a tuma over e maneho di CDM na 2017 pfresiendo servisio amplio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
despues ku esaki a pasa pa e grupo hulandes Damen Shipyards na 2017. In 2017, global player Damen Shiprepair & Conversion took over the management of the Curaçao Drydock Company, established in 1959. Under the new name it will continue offering a full range of services in maintenance, repair, refit and conversion of vessels and offshore constructions of all sizes.
Na 2017, e hungadó global Damen Shiprepair & Conversion a tuma over e maneho di Curaçao Drydock Company, establesé na 1959. Den e nòmber nobo e lo sigui ofresé un gama kompleto di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
--------------------
== Tula ==
* nl.wiki vertalen: Vrijheidsstrijder wordt nationale held
Tula werd steeds meer gezien als symbool tegen de slavernij. In 2010 werden hij en andere leiders van de slavenopstand officieel gerehabiliteerd als ‘mannen en vrouwen van eer en goede naam’ en op initiatief van het Fundashon Rehabilitashon Tula werd hij zelfs officieel uitgeroepen tot nationale held van Curaçao.[23] Dit werd nog eens benadrukt in 2013, toen het 150 jaar geleden was dat de slavernij door Nederland werd afgeschaft. Dat jaar werd door de ministerraad namelijk uitgeroepen tot het jaar ter ere van de vrijheidsstrijder Tula.[24] Volgens oud-premier Don Martina kan de nationale held Tula zich nu voegen bij illustere internationale vrijheidsstrijders zoals Nelson Mandela, Martin Luther King en Gandhi.[23] Sinds 2020 is hij opgenomen in het lijstje van vijftig onderwerpen die inkijk geven in de Curaçaose geschiedenis, de zgn. Canon van Curaçao.[25] In Nederland gaat deze erkenning moeizamer. In 2021 werd een motie in de Tweede Kamer om Tula op te nemen in het onderwijs nog afgewezen, maar op 29 oktober 2022 wordt wel een motie aangenomen om meer aandacht geven aan de verhalen van vrijheidsstrijders als Tula en anderen in het onderwijs en tegelijkertijd ook onderzoek naar hen te doen.[26] In de excuses van de Nederlandse regering voor het slavernijverleden wordt Tula door minister-president Mark Rutte met name genoemd.[27]
---------
'''Pedro Pablo Medardo de Marchena''' (☆ 29 di yüni 1899]] na [[Kòrsou]] - †
Kòrsou 29 di yüni 1899 i a muri 15 di mei 1968 na Boneiru, kaminda el a
biba for di aña 1940 te na su morto. Kasi 30 aña el a biba na Boneiru, despues
ku gobièrnu kolonial a pone prezu den kampo di konsentrashon pa motibu di su pensamentu
revolushonario.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/BONERIANO-27-03-2024.pdf Bula Waya], Boneriano (27 di mart 2024)</ref>
Medardo ta yu di un hudiu ku tabata biba na Kòrsou. Su mama tabata un dama koló skur di Kòrsou ku a
kria Medardo. Su tata
a sostené su edukashon kompletamente i tambe a rekonosé su yu, for di kua Medardo a haña e
fam di su tata, Benjamin Abraham de Marchena.
Medardo den e tempu ei tabata negoshante.
==Guera==
Durante di Di Dos Guera Mundial, den mei 1940, Gobièrnu Kolonial a disidí di kue diferente hende sospechoso i ku fam straño prezu.
Aparentemente nan tabata un peliger pa estado. Entre personanan akí tabatin Fred Fischer fotógrafo,
dòkter J. Benesch, tur dos nasé na Alemania i tambe Pader Paul Brenneker ku nan a kere ku el a nase na Berlin i tambe Medardo de Marchena.
Medardo no pa motibu kaminda el a nase, pero si pa su pensamentunan ku nan a kategorisá komo peligroso i antikolonial.
E tabata un di e promé personanan peligroso ku nan a arestá na Kòrsou., sospecha di ta simpatisá ideanan komunista i pro nazi.
Aparentemente tabatin 2 otro Antiano mas den e kampo di konsentrashon na Boneiru, pero mi no a haña konfirmashon di esaki.
Den dékada 20 Medardo de Marchena ta haña problema ku iglesia katóliko i asta tabata na punto di kuminsá un kaso den korte kontra iglesia katóliko. Medardo a publiká diferente artíkulo kontra mishon katóliko, i tambe kontra dominio hulandes. E tabata kier a habri wowo di nos komunidat kontra di dominio hulandes i tambe kontra katolisismo.
Medardo a batisá i kasa katóliko i su yunan tambe el a batisá katóliko.
Durante e lucha akí e ta laga un domi batisá su di 4 yu.
==Publikashon==
Na 1929 Medardo a publiká e buki “Ignorancia o educando un pueblo”, despues el a manda un karta pastoral i tambe artíkulonan ( entre pueblo i gobièrnu) den “De Onpartijdige” (1932– 1934). Ni e gobièrnu kolonial, ni iglesia katóliko por a imaginá ku Medardo lo a alkansá asina tantu hende.
Den e publikashonnan akí e tabatin algun akusashon hopi serio.
Por ehèmpel el a puntra ken tin falta, ku nos no tin nos mes hendenan den posishonnan haltu den
komunidat, posishon ku ta nesesario pa duna nos hendenan mas rèspèt.
Medardo a splika, ku ta: “hòmbernan blanku ku wowo blou ku ta parse hende muhé dor di nan manera di bisti, ku tin tantu Roma komo Hulanda komo nan patria. Ta nan ta kulpabel ku Kòrsou a keda tras, miéntras ku e poblashon di koló pa mas ku kuater generashon kaba ta gosa di abolishon di sklabitut”.
Pedro Pablo Medardo de Marchena ta derá den e santana di Iglesia Protestant na Playa Boneiru.
Revishon aktual di 15:57, 15 aprel 2026
Pending: Tragalus - Salario minimo - Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe - Albert Kikkert - Florin karibense (aanvulling) - Yudansa pa desaroyo - Michelangelo Winklaar - PDVSA (aanvulling) - Antilliaanse Verffabriek - Francio Guadeloupe - Tula (aanvulling) - Medardo de Marchena (aanvulling) - Damen Shiprepair Curacao
3sq9rw3sudz0ts9quggjmho14u08tbv
190036
190035
2026-05-06T11:10:17Z
Caribiana
8320
/* Sin representashon */
190036
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Lista di partido politiko na Korsou]] - [[Lista Niun Paso Atras]] - [[Lista di calamidad den Caribe Hulandes]] - [[Tragalus]] - [[Salario minimo]] - [[Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe]] - [[Albert Kikkert]] - [[Florin karibense]] (aanvulling) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Michelangelo Winklaar]] - [[PDVSA]] (aanvulling) - [[Antilliaanse Verffabriek]] - [[Francio Guadeloupe]] - [[Tula]] (aanvulling) - [[Medardo de Marchena]] (aanvulling) - [[Damen Shiprepair Curacao]]
---------------
Esaki ta un lista di [[partido polítiko]] na [[Kòrsou]].
== Den parlamento di Kòrsou (2026) ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Asiento
|-
|[[Movementu Futuro Kòrsou]]
|MFK
|2010
|13
|-
|[[Partido Nashonal di Pueblo]]
|PNP
|1948
|4
|-
|[[Partido Alternativa Real]]
|PAR
|1993
|2
|-
|[[Partido MAN]]
|MAN
|1971
|1
|-
|[[Partido Inovashon Nashonal]]
|PIN
|2017
|1
|}
== Sin representashon ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Último<br>partisipashon<br> elektoral
!Remarke
|-
|[[Partido Demokrat]]
|DP
|1944
|2021
|
|-
|[[Frente Obrero|Frente Obrero i Liberashon 30 di mei]]
|FOL
|1969
|2017
|
|-
|[[C-93]]
|PLKP
|1993
|2002
| disolbí na 2006.
|-
|[[Partido Laboral Krusada Popular]]
|PLKP
|1997
|
|-
|[[Forsa Kòrsou]]
|FK
|2004
|
|-
|[[Pueblo Soberano]]
|PS
|2005
|
|-
|[[Lista Niun Paso Atras]]
|LNPA
|2007
|
|-
|[[Partido pa Adelanto I Inovashon Soshal]]
|PAIS
|2010
|
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|PAN
|2010
|
|-
|[[Movementu Kousa Promé]]
|MKP
|2015
|
|-
|[[Un Kòrsou Hustu]]
|UKH
|2015
|
|-
|[[Kòrsou di Nos Tur]]
|KdNT
|2016
|2021
|
|-
|[[Movementu Progresivo]]
|MP
|2016
|
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|
|2017?
|
|
|-
|[[Kòrsou Esun Mihó]]
|KEM
|2019
|2025
|
|-
|[[Un Kambio pa Kòrsou]]
|UKPK
|2020
|
|
|-
|[[Kòrsou un Munisipio Ulandes Nobo]]
|KUMUN
|2020
|
|
|-
|[[Kòrsou Vishonario]]
|VISHON
|2020
|
|
|-
|[[Trabou pa Kòrsou]]
|TPK
|2020
|
|-
|[[Mihó Kòrsou]]
|MK
|2024
|2025
|
|-
|[[Partido pa Pensionado]]
|
|
|
|-
|[[Un Era Nobo pa Kòrsou]]
|
|
|
|-
|[[Civil Rights Movement Curaçao]]
|
|
|
|-
|Maneho Asertá, Visibel I Sigur
|
|
|
|-
|[[Union i Progreso]]
|
|
|
|-
|Un Kòrsou Nobo
|
|
|
|-
|Partido Bienestar Kòrsou
|
|
|
|-
|Klaridat Akshon Sosial
|
|
|
|-
|Awor ta Basta
|
|
|
|-
|Movementu un Pueblo pa Progreso
|
|
|
|-
| align="left" |Movementu PUSH Kòrsou
| align="left" |
|
|
|-
| align="left" |Liberashon Klàsiko Komunidat di Kòrsou
| align="left" |
|
|
|}
[[:Kategoria:Polítika na Kòrsou]]
[[:Kategoria:Partido politiko]]
------------------
== Mira tambe ==
* [[Lista di institushon di enseñansa superior den Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
{{References}}
;Link eksterno
* {{en}} [http://www.usm.sx/ University of St. Martin]
}}
----------------
Esaki ta un '''lista di calamidad den Caribe Hulandes''', cu ta inclui sucesonan den of liga na teritorio di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]], [[Kòrsou|Corsou]], [[Sint Maarten]], [[Saba]] of [[Sint Eustatius]]. E lista aki ta encera solamente acontecimentonan cu a resulta den cinco of mas morto (no pariente di otro), y otro acontecimentonan cu tabatin un area di impacto hopi grandi.
== Prome cu siglo 19 ==
* 1652
**[[16 di sèptèmber|16 di september]] – Despues di un horcan tropikal, tres barco y nan tripulacion ta disparce cerca di e islanan di [[Islariba]].
*1750
**[[7 di ougùstùs|7 di augustus]] – Riba Corsou ta brota un lantamento di catibo na plantashi [[West Indische Compagnie|WIC]] [[Hato (Kòrsou)|Hato]]. Sesenta hende ta wordo mata, di cua un ta Europeo.
*1772
**[[1 di sèptèmber|1 di september]] – Un horcan fuerte ta destrui 400 cas na Sint Eustatius y 180 cas na Saba. Riba Sint Maarten, casi no tin cas mas para.[1]
*1778
**[[15 di sèptèmber|15 di september]] – Un explosion ta sucede durante trabounan abordo di e barco di liña Hulandes Alphen den haf di [[Willemstad]]. Esaki ta resulta den 205 morto.<ref>[http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis]. [https://web.archive.org/web/20230721005235/http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ Gearchiveerd] op 21 juli 2023.</ref>
*1780
**[[15 di òktober|15 di october]] – E Horcan Grandi di 1780 ta pasa riba caribe, probablemente e orkan atlántiko di mas mortal di tur tempu. Kalkulashonnan ta pone e kantidat di morto na mas o ménos 22.000, di kua mas o ménos 4.000 tabata na St. Eustatius. E flota Hulandes ta keda severamente afecta pa esaki.
*1783
**[[4 di febrüari|4 di februari]] – E barco Franses ''Duc de Bourgogne'' ta sink banda di Corsou. Ochenta miembro di tripulacion ta hoga.
*1795
**[[17 di ougùstùs|17 di augustus]] – E [[Rebelion Grandi]] di catibo na Kòrsou den 1795. Desenas di katibu di plantashon na Kòrsou ta nenga di bai traha. Katibunan di otro plantashonnan ta djòin e rebelion. Despues di éksito inisial, e lantamentu ta wòrdu suprimí dia 31 di ougùstùs. Tin 31 morto.
== Siglo 19 ==
*1819
**[[21 di sèptèmber|21 di september]] – Un horcan fuerte ta asotá e [[Sint Maarten (isla)|isla di Sint Maarten]]. Riba e parti Hulandes di e isla, 81 hende ta perde nan bida y 348 edifisio ta wordo destrui.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18200407-1010&vw=org&lm=west%2Cindie%2Cramp%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
*1823
**[8 di yüli|8 di juli]] – E brig Enterprise ta sink na altura di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[4]
*1825
**[[1 di mart|1 di maart]] – Salida di e barku hulandes Zeemeeuw for di Willemstad. Nunka mas no ta tende nada di e barku ku por lo ménos dieskuater hende abordo. Zeemeeuw posiblemente a wòrdu ataká pa e brig di korsario Colombiano Aquila, su karga a wòrdu kita for di dje, e barku a wòrdu sendé na kandela, i e tripulashon enkadená abordo di e korsario.[5]
*1846
**[[13 di sèptèmber|13 di september]] – E golet Amelia ta kore bai na tera na altura di Klein Curaçao. Riba peticion di M. de Jongh na Gobernador R.H. Esser ta despacha e goleta De Vos. M. De Jongh ta abordo di De Vos, su yerno Antoine Bruon Langlois riba e Amelia. Den direkshon di anochi, De Vos ta yega Klein Curaçao. Despues di dos dia sin come of bebe, e pasaheronan ta wordo recarga y hiba abordo. Un intento ta wòrdu hasi pa salba e Amelia, pero esaki no ta eksitoso debí na e laman brutu.[6]
*1848
**[[3 di mart|3 di maart]] – E korveta franses La Boussole ta sink serka di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[7]
*1877
**[[23 di sèptèmber|23 di september]] – Durante un tormenta severo riba Aruba, Kòrsou, i Boneiru, 69 hende ta pèrdè nan bida, mayoria riba laman.[8][9]
*1886
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – E barco di bela Aleman Nero ta sink na costa nort di Aruba.
*1892
**[[7 di òktober|7 di october]] – Cerca di Boneiro, e barku komersial ''Anita'' ta sink; barco y henter tripulacion no ta sobrebibi e suceso.
*1899
**[[12 di ougùstùs|12 di augustus]] – Cincuenta cas ta wordo destrui durante un horcan riba Sint-Eustatius.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18990815-3007&vw=org&lm=orkan%2Cwest%2Cindie%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
== Siglo 20 ==
===1901-1950===
*1910
**[[7 di yüli|7 di juli]] – E barku hulandes Gouverneur van Heerdt ta sink na kosta di Kòrsou. Nuebe persona ta muri, entre otro Arend Evert van den Brandhof, Gobernador di Boneiru.[11]
*1928
**7 di aprel – E tankero Chepita ta eksplotá den un waf den Schottegat banda di Otrobanda. Shete hende ta wòrdu matá.[12]
*1930
**6 di sèptèmber – Eksploshon den un instalashon di zeta serka di Willemstad. 12 morto i 20 heridá.[13]
*1933
**8 di yüli – E barku hulandes Julio Maria ta sink serka di Kòrsou. Sinku persona ta wòrdu matá.[14]
*1939
**12 di mei – Den un aksidente di tráfiko pisá riba Kòrsou, dos trùk ta dal den otro na altura di Sint Willibrordus. Sinku persona ta wòrdu matá.[15]
*1942
**16 di febrüari – E barku di vapor britániko Oranjestad ta sink serka di Aruba. Dies sinku hende ta hoga, nuebe ta wòrdu reskatá.[16]
**20 di april – Un welga entre obreronan Chines riba Curaçao ta wordo suprimi violentamente. Diesdos hende ta wòrdu matá.
**26 di aprel – E barku merikano di bòksit Alcoa Partner ta wòrdu torpedeá pa e supmarino aleman U 66 i ta sink na kosta di Boneiru. Dies hende ta wòrdu matá.
di novèmber – E barku di guera merikano USS Erie ta wòrdu asotá pa un torpedo di un supmarino aleman, U 163, na kosta serka di Piscadera. Shete miembro di tripulacion ta muri y otro once ta resulta herida debi na e explosion y candela. 1943
**27 di yüli – E SS Rosalia, na kaminda di Lagunillas pa Curaçao, ta wòrdu torpedeá dos biaha pa e supmarino aleman U 615 na Bullen Bay, 10 miya sùit di Willemstad. 23 hende ta muri.
*1944
**[[18 di sèptèmber|18 di september]] – E tankero Belga ''Ampetco'' ta sink entre costa di Aruba y Venezuela. Solamente diescinco di e 48 persona abordo ta sobrebibí e desaster aki.[17]
*1947
**15 di desèmber – E tankero argentino Los Posos i e tankero venezolano Tucu Pita ta dal den otro banda di Bahia di Caracas. 16 morto i 10 mas dos dia despues
1960-2000
*1960
**1 di sèptèmber – Orkan Donna riba Sint Maarten. Shete hende ta muri.
*1967
**6 di novèmber – Brùg Reina Juliana na Willemstad (Curaçao) ta basha abou. Dieseis hende ta wòrdu matá. E kousa di e derumbe nunka no a wòrdu determiná.
*1969
**[[30 di mei (fecha)|30 di mei]] [[1969]] - [[Trinta di mei]], e sentro di siudat di Willemstad ta wòrdu destruí despues di un lantamentu bou di trahadónan di Shell ku ta sali for di man. Hopi edifisio bieu riba Brion Square ta bai na kandela.
*1972
**[[21 di desèmber|21 di december]] – Un Air Guadeloupe De Havilland ta kai banda di Sint Maarten. Tur diestres okupante ta wòrdu matá.<ref>[https://web.archive.org/web/20110102165957/http://planecrashinfo.com/1972/1972.htm www.planecrashinfo.com]</ref>
*1977
**[[24 di desèmber|24 di december]] – Valley Air Service Piper PA-31-350 Navajo ta kai banda di Willemstad. Tur dies okupante ta muri.
*1995
**[[3 di sèptèmber|3 di september]] – Orkan Luis riba Sint Maarten. Nuebe hende ta muri. Luis a trese 170 mm di áwaseru aki i a destruí 60% di tur cas, resultando den daño di $1.8 bion.
*1999
**[[18 di novèmber|18 di november]] – [[Orkan Lenny|Horcan Lenny]] ta yega Sint Maarten. E orkan ta permanesé riba e isla pa dos dia i ta kousa destrukshon generalisá. 366 mm di áwaseru ta kai. Nuebe hende ta muri, tres riba e isla i seis na kosta.[20]
== Siglo 21 ==
===2001-presente===
*2007
**20 di sèptèmber – Sinku persona ta muri den un eksploshon i kandela riba e barku di salbashon Seamec II den waf seku CDM na Willemstad.[21]
*2012
**[[15 di desèmber|15 di december]] – Kalamidat di vürwèrk riba Kòrsou. Daño ekstenso i kuater[22] morto.
*2017
**[[6 di sèptèmber – Sint Maarten ta wòrdu asotá pa orkan Irma. E ta un orkan di kategoria 5 i ta kousa daño severo riba e isla, resultando den múltiple morto i heridonan.<ref>[https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Sint Maarten zwaar getroffen: zeker acht doden op Franse eilanden], NOS Nieuws, 7 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230323112546/https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Gearchiveerd] op 23 maart 2023.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170912102521/https://www.trouw.nl/home/legaal-of-illegaal-noodhulp-is-voor-iedereen-op-sint-maarten~a21f984c/ Legaal of illegaal, noodhulp is voor iedereen op Sint Maarten], Trouw; 9 september, pagina 5</ref><ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 De orkaan die alles overtrof], www.nrc.nl; 9 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230528195652/https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 Gearchiveerd] op 28 mei 2023.</ref>
== Sucesonan pafó cu gran impacto riba Caribe Hulandes ==
*1970
**[[2 di mei]] – ALM Vuelo 980 for di New York pa Sint Maarten ta hasi un aterisahe forsá riba awa serka di Saint Croix. Di e 63 personanan abordo, 23 ta muri i 37 ta heridá.[26]
*1973
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – Un aksidente di avion banda di Bogota na Colombia ta resultá den 43 morto, inkluyendo dies antiano.[27]
*1992
**[[4 di òktober|4 di october]] – Calamidat na Bijlmer, [[Amsterdam]], 43 morto y 26 herido. Di e 43 morto, diestres a nace na Antias Hulandes.
*1996
**[[13 di mart|13 di maart]] – Un [[Avia Air]] Aruba Cessna 402 ta accidenta na altura di [[Punto Fijo]] na [[Venezuela]]. Ocho persona ta perde na bida.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|titel=Crash Arubaans vliegtuig: 8 doden|bezochtdatum=2022-01-17|datum=1996-03-14|werk=[[NRC Handelsblad]]|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20220118182755/https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|archiefdatum=2022-01-18}}</ref>
--------------
{{Variante|c}}
{{infobox edificio| variante = c
| infobox_tipo = Marshe
| nomber = Marshe Nobo
| imagen =
| descripcion =
| multi_imagen = {{multiple image
| total_width = {{Infobox/afbeeldingbreedte}}
| direction =
| perrow = 2
|border = infobox
|image1 =
|caption1 =
|image2 =
|caption2 =
}}
| localisa_na = [[Willemstad]]
| luga = {{CUW}}
| adres = Plasa Wilson Papa Godett 1
| fecha_funda =
| estilo =
| architect =
| encarga =
| status =
| funcion_original =
| funcion_actual =
| propietario = Fundashon Marshe?
| fecha_construccion = 1971?
| inaugura =
| cera =
| renova = 2024-2026
| restaura =
| website = https://www.fundashonmarshe.com/home
}}
'''Marshe Nobo''' (tambe konosí komo '''Plasa Rondó''' òf den bok'i pueblo komo '''Plasa Nobo''') ta un merkado habrí situá na Punda, den sentro históriko di Willemstad, Curaçao. E ta sirbi komo un sentro importante pa empresario chikito i komersio lokal.
E merkado ta situá na banda nort di [[Waaigat]], i ta konektá ku bario [[Scharloo]] via un brug di peaton, e Prinses Amaliabrug, ku a remplasá e anterior Van den Brandenburgbrug na 2016.[1]
== Deskripshon ==
Marshe Nobo ta un merkado popular unda por haña un gran variedat di produkto i servisionan. Den e piso abou, bendedónan ta ofresé kuminda lokal, inkluyendo platonan krioyo ku por wòrdu konsumí riba sitio. Den e piso ariba, tin stèntnan ku paña, kosmétika, artesania i souvenirs.[2]
E merkado ta forma parti di un ret di merkadonan manehá pa Fundashon Marshe, ku tambe ta responsabel pa Plasa Bieu i e merkado flotante na Sha Caprileskade.[3]
== Historia ==
Marshe Nobo a wòrdu establesé na 1975 komo parti di un inisiativa pa stimulá ekonomia lokal. E edifisio a wòrdu finansiá dor di Fondo Oropeo pa Desaroyo i entregá na gobièrnu di Kòrsou.
E merkado a krea espasio pa aproksimadamente 300 empresario chikitu, ofresiendo oportunidatnan pa negoshi ku tarifanan di hür pagabel. Esaki a kontribuí na un gran variedat di produkto, manera remedi natural, matanan, kuminda kayente, paña i artesania.[4]
Na 1997, Fundashon Marshe a wòrdu establesé bou di Ministerio di Desaroyo Ekonómiko pa manehá e merkadonan públiko di e isla, inkluyendo Marshe Nobo.[5]
== Edifisio ==
E edifisio di Marshe Nobo ta un struktura ikóniko ku forma rondó, kubrí ku un dak grandi sostené pa 32 kolumna. E diseño habrí ta fasilitá ventilashon natural i interakshon entre bendedó i bishitantenan.
Entre 2024 i 2026, e merkado a pasa pa un renobashon ekstenso pa mehora seguridat, higiena i infrastruktura, inkluyendo dak, sistema di riool i instalashonnan eléktriko. Durante e periodo aki, bendedónan a muda temporalmente pa otro lokashonnan den Willemstad. E merkado a bolbe habri na mei 2026, ku plan pa reaktivá e área komo un sentro vibrante den e siudat.[6]
== Nifikashon ==
Marshe Nobo ta un lugá importante pa bida sosial i ekonómiko di Willemstad. E ta ofresé oportunidadnan pa empresario chikitu i ta sirbi komo un punto di enkuentro pa residente i turista. Ademas, e merkado ta kontribuí na preservashon di kultura lokal dor di benta di kuminda tradishonal i produkto artesanal.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Kòrsou]]
----------------
'''Marshe Nobo''' òf '''Plasa Rondó''', den bok'i pueblo '''Plasa Nobo''', ta un marshe habrí na [[Punda]], den sentro di [[Willemstad]], [[Kòrsou]]. E ta sirbi komo un lugá pa benta dor di empresario chikito.
E sala di merkado di Marshe Nobo ta situá na e parti nort di Waaigat i riba ... kaminda. Un brug di peaton, Prinses Amaliaburg (ku na 2016 a remplasa e antiguo Van den Brandenburgbrug), ta konektá e parti ei di Punda ku Scharloo.<ref>{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/14733-ophaalbrug-officieel-geopend|taal=nl|titel= Ophaalburg officieel geopend|werk= [[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-11-10|bezochtdatum=2026-04-24}}</ref> [[File:Curaçao - Willemstad - 49411091773.jpg|thumb|220px|Prinses Amaliabrug?]]
Cuminda ta wordo bendi eynan, inkluso platonan crioyo cu bishante i turista por wordo consumi eynan mes na un mesa.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/19172-plasa-bieu-in-volle-glorie-hersteld Plasa Bieu in volle glorie hersteld]</ref> Tambe ta bende souvenirs.
Na aña 1975 Fondo Europeo pa Desaroyo a regala e edificio di dos piso aki na gobierno di Curaçao pa yuda stimula economia. E edifisio aki ta akomodá alrededor di 300 espasio di merkado pa empresarionan por manehá nan negoshi na /ofresiendo tarifanan di hür pagabel. Esaki a kondusí na un variedat grandi di produktonan pagabel riba merkado, manera remedi natural, matanan orgániko, platonan kayente, paña, kosmetika, artesania, i vários kuriosidat.
E ta wòrdu maneha pa Fundashon Marshe, huntu ku Plasa Bieu i merkado flotante na Sha Caprileskade.<ref>https://www.fundashonmarshe.com/our-gems</ref>
Fundashon Marshe a wordu establesé na 1997 bou di e Ministerio di Desaroyo Ekonómiko, Fundashon Marshe ta manehá e merkadonan ikoniko di Kòrsou, inkluyendo Plasa Bieu, Marshe Rondo, Plasa di Arte, i e merkadonan na aire liber na Sha Caprileskade, Otrabanda, i Punda.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/home-new About Fundashon Marshe] </ref>
== Edifisio ==
Marshe Nobo komo un obra di arte. E mercado rondo aki, cu su dak unico den forma di fan, normalmente ta aloha negoshinan local. E merkado ta den renobashonnan aktualmente, pues a move e bendedónan pafó i rònt di e merkado. Esaki ta krea un impreshon hopi desordená, i spesialmente pober. Bunita potrèt. Fotógrafo deskonosí.
E ta un edifisio ikoniko ku tin un forma rondo ku un dak plegabel sostené pa 32 kolumna.
Despues di un renobashon ekstenso den 2025, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko, e edifisio a bolbe habri na mei 2026. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1">{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/32261-marshe-nobo-in-mei-gereed|titel= Marshe Nobo in mei gereed|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-01-09|bezochtdatum=2025-04-24}}</ref>
Marshe Nobo a wòrdu renobá completamente na 2025/2026, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1"/>
In 1975, the European Development Fund gifted this two-floor building to the government of Curaçao to help stimulate the economy. This building accommodates around 300 market spaces for entrepreneurs to run their businesses at /offering affordable rental fees. This has led to a wide variety of affordable products to the market, such as natural medicine, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/our-gems Marshe Nobo (Plasa Rondó)], fundashonmarshe.com</ref>
Address: Plasa Wilson Papa Godett 1
Marshe Nobo, also known as Plasa Nobo, is a circular-shaped market located in Willemstad, Curacao. Established in 1975, it has long served as a vibrant hub for local entrepreneurs, offering a diverse array of products and services. The market features two floors filled with stalls selling natural medicines, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities. In August 2024, the market began renovations aimed at modernizing the facility and enhancing safety and hygiene standards. During this period, vendors temporarily relocated to various locations, including Sha Capriles Kade, Plenchi Wilson Papa Godett, and others. The renovation is expected to take about a year, with plans to revitalize the city center and attract visitors throughout the day and evening.<ref>https://mindtrip.ai/attraction/willemstad-curacao/marshe-nobo/at-UE8mu3NA</ref>
Marshé Nobo is a vibrant and bustling market that offers a wide range of products and souvenirs. As you explore the market, you’ll find colorful stalls filled with local crafts, artwork, jewelry, and clothing. It’s a great place to find unique souvenirs to take home as a reminder of your trip to Curaçao. The market is divided into two floors, with different sections dedicated to specific types of products. The ground floor is known for its local food stalls, where you can sample traditional cuisine and tropical fruits. Don’t miss the chance to try some delicious local snacks like pastechi (savory pastries) and batidos (fruit smoothies). Upstairs, you’ll find more stalls selling clothing, accessories, and handicrafts. Local artists and artisans showcase their work, including hand-painted ceramics, woven baskets, and hand-carved wooden items. You can also find traditional Caribbean spices, hot sauces, and herbal remedies.
The market is conveniently located in Punda, the historical center of Willemstad. After exploring the market, take some time to wander through the colorful streets of Punda and admire the UNESCO World Heritage-listed architecture. You’ll find charming cafes, shops, and museums along the way. If you’re visiting Curaçao, a trip to Marshé Nobo is a must-do. Whether you’re looking for souvenirs, trying local delicacies, or simply immersing yourself in the vibrant atmosphere, this market offers a unique experience that shouldn’t be missed.<ref>[https://curacaovisitors.com/events-sights/markets/ Ma rshe Nobo]</ref>
{{Appendix}}
--------------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Charles Augustus Henry Barge
| imagen = Ch.A.H. Barge.jpg
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = 1890
| periodo fin = 1901
| monarkia = [[Emma van Waldeck-Pyrmont|Emma]] (1890-1898)<br>[[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Nicolaas van den Brandhof]]
| sucesor = [[Jan Olphert de Jong van Beek en Donk]]
|fecha nacemento= [[2 di novèmber]] [[1844]]
|luga nacemento = {{NLD}}
|fecha fayecimento= [[25 di sèptèmber]] [[1919]]
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui =
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = abogado, hues, polítiko, gobernante
|partido =
}}
'''Charles Augustus[1] Henry (Harry) Barge''' (☆ [[2 di novèmber]] [1844]] na [[Amsterdam]] - † [[25 di sèptèmber]] [[1919]] na Voorburg) tabata un abogado, hues, gobernador i polítiko hulandes di e movementu katóliko romano (e RKSP no a wòrdu fundá ainda).
== Biografia ==
Harry Barge tabata bini di un famia komersiante di [[Amsterdam]] ku tabata basta enbolbí den polítika hulandes. Frederic Joseph Maria Anton Reekers (un representante pa kuarenta aña) tabata su kuña, Ton Barge tabata su primu, i su ruman hòmber tabata kasá ku e ruman muhé di Bernardus Marie Bahlmann, tur di kendenan tambe tabata representantenan katóliko. Harry su tata tabata un fabrikante na Manchester, doño di un firma di komersio na Amsterdam, i doño di barku. Despues di a kompletá su enseñansa sekundario na Sint Willibrordus College, Barge a sigui studia na Athenaeum Illustre na Amsterdam, pero despues a transferí pa Universidat di Leuven pa su estudionan di doktorado den Derecho, i a optené su doktorado den derecho romano i kontemporáneo na [[Universidat di Leiden]] na 1872.
=== Karera ===
Despues di gradua, Barge a bira abogado na [[Nijmegen]], siudat unda e tabata residensiá.
Na 1875, Barge a wòrdu eligi pa e konseho munisipal di Nijmegen, kaminda el a keda miembro te na 1880. Na 1877 i 1879, el a wòrdu eligi komo miembro di [[Tweede Kamer]] di Hulanda. Einan, e tabata bosero prinsipalmente pa enseñansa, i de bes en kuando tokante envio.
Multitut na e kas di pueblo di Willemstad despues di e traspaso di poder pa Gobernador Barge
Na 1880, el a sali pa [[Kòrsou]] pa bira miembro y presidente di [[Corte Comun di Husticia di Aruba, Corsou y Sint Maarten y di Boneiro, Sint Eustatius y Saba|Korte di Hustisia di Kolonia Kòrsou]].
Na 1890, el a keda nombrá Gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan]], un funshon ku el a okupá te ku 1901.
Despues el a regresá Hulanda kontinental i a postulá pa eleccion pa e Camara di Representantenan den e circumstancia di Rotterdam III. Sinembargo, despues di un elekshon di dos buèlta, el a wòrdu derotá pa Joor Bastiaan Verheij (LU). Na 1909, el a wòrdu eligi komo miembro di e Senado di e Estadonan General, representando e provinsia di Overijssel. El a hiba palabra den Camara solamente un biaha durante su miembrecia di cuater aña, durante e debate riba e presupuesto pa Antillas Hulandes. E tabata presidente di e Komishon pa Petishonnan pero tabata ousente frekuentemente pa motibu di interesnan privá den eksterior. Pa e motibu aki, el a renunsiá for di e Kámara na e promé seshon di e aña parlamentario 1913-1914[2]. Di 1913 pa 1916, e tabata miembro ainda di e Estadonan Provinsial di Overijssel.
{{multiple image
| total_width = 350
| direction = horizontal
| align = right
| border = infobox
| image1 = Bargestraat 3, propped up front facade.png
| image2 = Bargestraat 3, ruins.png
| footer = Edifisio monumental Bargestraat 3/3A
| footer_align = center
}}
== Honor ==
Barge a risibi varios rekonosementu i kondekorashon, inkluso un kaya den [[Scharloo]], e zona históriko di [[Willemstad]], ta hiba su nòmber: ''Bargestraat''.
* {{NLD}} - Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]].
* {{VEN}} - Ofisial den e Orden di Simon Bolivar
* {{ITA}} - Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
Na 1894, Barge a keda nombrá Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]]. Tambe el a wòrdu nombrá Gran Ofisial den e Orden di Simon Bolivar i Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
---------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Carmita Henriquez
| nomber completo = Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez
| fecha nacemento = [[6 di desèmber]] [[1922]]
| luga nacemento = [[Willemstad]]
| fecha fayecimento = [[31 di desèmber]] [[2003]]
| luga fayecimento =
| ofishi = kosedó i trahadó di popchi
| casa = Plinio Miguel Henriquez
| yui = [[Jeanne Henriquez]]
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez''' (☆ [[6 di desèmber]] [[1922]] na [[Willemstad]] – ibid., [[31 di desèmber]] [[2003]] na Korsou) tabata un kosedó i trahadó di popchi i un figura importante den e desaroyo di arte folklóriko na Kòrsou.
==Biografia ==
Carmita Henriquez tabata un yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina.<ref>{{Citeer web|url=https://gw.geneanet.org/elixer?n=hernandez&oc=&p=carmita+nicolasia|titel=Carmita Nicolasia Hernandez|website=geneanet.org|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref> Huérfano na edat di diesdos aña, el a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di un edat yòn, Carmita a yud’é den studio i na kas. Su promé bisti trahá su mes tabata pa entiero di su tata.
Na 1942 ela kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916-1982), un analista di laboratorio na e refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé, di kua [[Jeanne Henriquez]], historiadó i aktivista, tabata esun di mas grandi.<ref name="Holou"/>
Na edat di 46 aña, el a sinti e nesesidat pa konservá i honra e historia i tradishonnan den vestuario di Kòrsou. El’a kuminsá aktua esenanan di bida diario usando popchi. Su popchinan tabata representá e kultura Afro-Kurasoleño ku paña histórikamente korekto. Dia 13 di mart 1972, ela presentá dos popchi na Gobernador Ben Leito komo un regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.<ref name="Holou">{{citeer boek|auteur=Holou, Roland A. Y.|taal=en|titel=The Most Influential Contemporary African Diaspora Leaders|url=https://books.google.com/books?id=uTYyDAAAQBAJ&pg=PT153|datum=2016|uitgever=AuthorHouse|plaats=Bloomington, Indiana|hoofdstuk=21. Jeanne D. Henriquez: Diaspora in Curaçao (Caribbean/South America)|isbn=978-1-5246-0558-2|pages=153–159}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|titel=VROUWENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024|archiefdatum=2024-04-29|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240429191627/https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|dodeurl=ja}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/collectie-online/detail/f0bcb413-e206-5fa3-ad7e-387fd810bd23|titel=MANNENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref>
Na 1988, Carmita Henriquez, hunto cu Lucia Schnog, a ricibi e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a disidí ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan mes ramo – folklore i baile.<ref>{{citeer web|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2024-04-30}}</ref><ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011 Cola Debrot Prijs 1988], 21 mei 1988</ref>
{{Appendix}}
(☆ 6 di desèmber 1922, Willemstad – † 31 di desèmber 2003, Kòrsou)
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou. Ela ta konsiderá un figura importante den e desaroyo i preservashon di arte folklóriko di e isla.
Bida
Carmita Henriquez tabata yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Na edat di diesdos aña ela a keda huérfano i a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di edat yòn, Henriquez a yuda den e studio di kose i na kas. Su promé bisti ku ela mes a traha tabata pa entiero di su tata.
Na 1942, ela a kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916–1982), un analista di laboratorio na refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé. Entre nan yunan ta Jeanne Henriquez, historiadó i aktivista.
Obra i kontribushon kultural
Na edat di 46 aña, Henriquez a kuminsá traha konsientemente riba preservashon di historia i tradishonnan di Kòrsou por medio di vestuario folklóriko. Ela a krea popchi ku ta representá esenanan di bida diario, bisti ku paña histórikamente korekto i reflehá kultura Afro-Kurasoleño.
Dia 13 di mart 1972, ela a presentá dos di su popchi na Gobernador Ben Leito komo regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.
Na 1988, Henriquez, hunto ku Lucia Schnog, a risibí Premio Cola Debrot. E hurado a rekonosé kontribushonnan di kada un den nan mes ramo: folklore i baile.
--------------
Na 1988 resipiente di e [[Premio Cola Debrot]] pa su diseñonan folklóriko di e kultura afro-kurasoleño.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2022-07-22}}</ref>
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez (Willemstad, 6 di desèmber 1922 – Willemstad, 31 di desèmber 2003) tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou, konosí pa su diseñonan folklóriko ku reflehá e kultura afro-kurasoleño. Den 1988, e a risibí e Premio Cola Debrot, e mas haltu rekonosementu kultural na Kòrsou, pa su kontribushon den e tereno di folklor.
Bida i obra
Carmita Henriquez a nase den Willemstad komo yiu di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Despues di perde su mayornan na un edat tempran, e a wordu kria pa su tanta, ku tabatin un skol di kosé. Aki e a siña kosé i traha den taller for di su hóbennan. Su promé vestido propio tabata pa e entiero di su tata.
Henriquez a dediká su bida na arte di kosé i trahá popchi folklóriko ku ta reflehá e herensia afro-kurasoleño. Su obranan tabata inspirá pa e vestimentunan tradicional i e bida di pueblo, i a yuda na preservashon di e identidad kultural di Kòrsou.
Premio Cola Debrot
Den 1988, Carmita Henriquez a risibí e Premio Cola Debrot den e kategoria di folklor, baile i teatro, un rekonosementu pa su diseñonan folklóriko ku a kontribuí na e kultura afro-kurasoleño.
Bida personal
Carmita Henriquez tabata kasá ku Plinio Miguel Henriquez, un analista di laboratorio na refineria Isla. Nan a tin tres yiu muhé, inkluyendo Jeanne Henriquez, un edukadó i aktivista kultural.
Legado
E trabou di Carmita Henriquez ta keda komo un kontribushon balioso na preservashon i promoshon di e kultura afro-kurasoleño. Su diseñonan folklóriko i popchi ta un testimonio di su dedicashon na e arte i e identidad di su pueblo.
Referensianan:
Carmita Henriquez - Wikipedia
Jeanne Henriquez - Wikipedia, e ensiklopedia liber
Premio COLA DEBROT - qracao.com
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Afrohulandes''' òf hendenan hulandes pretu, ta hendenan hulandes di desendensia Afrikano Sub-Sahariano kompleto òf parsial. E mayoria di hendenan Afro-Hulandes na Hulanda ta Afro-Karibense i ta originá for di e anterior i aktual teritorionan Ultramar di Sürnam i e eks Antia Hulandes; awor Curaçao, Aruba, Bonaire, Sint Maarten, Sint Eustatius, y Saba.
Tambe tin un poblashon migrante signifikante for di Cabo Verde, Ghana, Nigeria, Somalia, Angola, Eritrea, i otro komunidatnan afrikano di imigrantenan mas resien.
== Mira tambe ==
* [[Afrokaribense]]
* [[Afrokurasoleño]]
* [[Afroamerikano]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid = |titulo= }}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Hulanda]]
-----------------
'''Francio E. Guadeloupe''' (Aruba, 1971) is een Arubaans-Nederlandse sociaal en cultureel antropoloog en ontwikkelingssocioloog. Zijn onderzoek richt zich op nationale identiteit, culturele diversiteit, religie, koloniale machtsverhoudingen en klimaatvraagstukken in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Hij is verbonden aan het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) en de Universiteit van Amsterdam (UvA).
== Leven en werk ==
Guadeloupe werd geboren en groeide op op Aruba. In 1986 nam hij als zanger (“Surprise Kid”) deel aan een jeugdcarnavals- en calypsowedstrijd, waar hij de tweede plaats behaalde. Een jaar later nam hij opnieuw deel aan het calypsofestival voor volwassenen.
Op achttienjarige leeftijd verhuisde hij naar Nederland. Daar werkte hij als opbouwwerker en studeerde hij culturele antropologie en ontwikkelingsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen. In 1999 behaalde hij een masterdiploma in ontwikkelingssociologie. Zijn scriptieonderzoek richtte zich op Afro-Braziliaanse religies, waaronder candomblé en umbanda, in Rio de Janeiro en Salvador da Bahia (Brazilië). Naar aanleiding van dit onderzoek publiceerde hij twee boeken over Afro-Braziliaanse cultuur en religie.
In 2006 promoveerde Guadeloupe in de sociale en culturele antropologie aan de Universiteit van Amsterdam. In zijn academische loopbaan was hij verbonden aan verschillende Nederlandse universiteiten.
===Academische loopbaan===
Guadeloupe was onder meer werkzaam als senior onderzoeker bij het KITLV. Hij diende gedurende vier jaar als president van de University of St. Martin (USM) op het bi-nationale eiland Sint Maarten/Saint Martin. Na de verwoestingen van orkaan Irma in 2017 werd de universiteit tijdelijk gesloten.
Zijn onderzoek richt zich op de manier waarop populaire opvattingen over nationale verbondenheid, culturele diversiteit, religieuze identiteit en mediavorming worden beïnvloed door koloniale erfenissen en mondiale economische processen. Hij publiceerde over sociale en culturele processen op onder meer Sint Maarten, Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazilië en Nederland.
In 2009 verscheen zijn monografie Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean bij University of California Press.
===Leerstoel Koninkrijksrelaties===
In 2024 werd Guadeloupe benoemd tot hoogleraar Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties, een leerstoel ingesteld door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). De leerstoel is ondergebracht bij het KITLV en de Universiteit van Amsterdam.
Zijn benoeming maakt deel uit van de instelling van twee nieuwe leerstoelen gericht op het Koninkrijk der Nederlanden, waarvan de andere leerstoel betrekking heeft op politicologie en bestuurskunde aan de Universiteit Leiden.
In 2026 aanvaardde hij het ambt met een inaugurele rede over Koninkrijksrelaties.
Onderzoek en thematiek
Guadeloupe onderzoekt onder meer:
processen van nationale en culturele identiteitsvorming
religieuze praktijken en popular culture in postkoloniale samenlevingen
koloniale racialisering en sociale ongelijkheid
klimaatverandering en maatschappelijke adaptatie in het Caribisch gebied
Hij is tevens betrokken bij onderzoeksprojecten naar duurzame en inclusieve oplossingen voor sociale adaptatie aan klimaatuitdagingen in het (Nederlandse) Caribisch gebied.
---------
{{Variante|a}}
{{infobox persona | variante = a
| tipo = cientifico
| nomber = Francio Guadeloupe
| ofishi = antropologo social y cultural, sociologo di desaroyo
| imagen =
| descripcion =
| fecha nacemento =
| luga nacemento =
| fecha fayecimento =
| luga fayecimento =
| alma mater = [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] <br>[[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA)
| promotor =
| disciplina = antropologia cultural
| investiga = Caribe Hulandes, [[Latinoamérika|Latino America]]
| conoci pa =
| distincion =
}}
'''Francio E. Guadeloupe''' (☆ [[1971]] na [[Aruba]]), ta un antropologo, sociologo y Antianista Arubano-Hulandes. Su investigacion ta enfoca riba identidad, nacionalidad, religion, medio di comunicacion, racismo colonial y globalisacion, cu un interes special den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]] y [[Latinoamérika|Latino America]].
== Bida y carera ==
Francio Guadeloupe a nace y lanta na Aruba. Na 1986 el a participa bou di e nomber artistico "Surprise Kid" como cantante den e concurso hubenil di [[Calypso]] na [[Club Boneriano]], unda el a termina na di dos luga.<ref>{{citeer web|titel=Onder grote publieke belangstelling|werk=[[Amigoe]]|datum=1986-01-22|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641607:mpeg21:p005}}</ref> Un aña despues el a bolbe participa den e concurso, version pa adulto: [[Aruba Caiso & Soca Monarch Festival|Aruba Calypso Contest]].<ref>{{citeer web|titel=Voor de calypso-wedstrijd|werk= [[Amigoe]]|datum=1987-01-26|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641917:mpeg21:p005}}</ref>
Na edad di diesocho aña Guadeloupe a muda pa [[Hulanda]]. El a traha como opbouwwerker (trabou social di comunidad) y a sigui estudio di [[antropologia kultural|antropologia cultural]] y estudio di desaroyo na [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] na [[ Nijmegen]]. Na 1999, el a obtene e grado di [[maestria|master]] den sociologia di desaroyo, cu un tesis riba e cultonan Afrobrasilero ''Candomblé'' y ''Umbanda'' na [[Rio de Janeiro]] y [[Salvador|Salvador da Bahia]] ([[Brasil]]).
Na 2006 Guadeloupe a completa su doctorado (PhD) den antropologia social y cultural na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA). Su trabou doctoral tabata relaciona cu e proceso di globalisacion y e buskeda pa pertenencia (“belonging”) den comunidadnan Caribense.<ref>https://framerframed.nl/en/mensen/francio-guadeloupe/</ref>
===Carera academico===
Guadeloupe a traha na diferente universidad grandi na Hulanda y ta afilia como investigado senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser nombra tambe profesor y investigado na Universidad di Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproximadamente) el a sirbi como presidente di University of St. Martin (USM) na [[Philipsburg]], [[Sint Maarten]]. Su periodo como presidente a keda termina despues di horcan Irma (2017), cu a forsa e cierre temporario di e institucion.
Den e periodo aki su investigashon tabata concentra riba:
* Nocionnan popular di pertenencia nacional.
* Diversidad cultural y identidad religioso.
* Influencia di capital global y racismo colonial.
* Representacion di berdad den medionan di comunicacion.
El a haci investigacion comparativo na [[Sint Maarten]]/[[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]], [[Kòrsou|Corsou]], Aruba, [[Saba]], [[Sint Eustatius]], Brasil y Hulanda.
Actualmente, su investigacion ta inclui estudio riba e reto climatico den Caribe Hulandes, cu un enfoke riba cultura popular y herensia cultural.
=== Catedra di Relacionnan di Reino ===
Na mei 2024, Ministerio di Asuntonan Interno y Relacionnan di Reino (BZK) di Hulanda a anuncia e establecemento di dos catedra nobo pa estudio di relacionnan di [[Reino Hulandes|Reino]]. [[Universidat di Leiden|Universidad Leiden]] y KITLV/Universidad di Amsterdam a wordo selecciona como institucionnan anfitrion y Francio Guadeloupe a wordo nombra como titular di e catedra ''Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties'' pa KNAW/KITLV/UvA.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk], Rijksoverheid (23 di mei 2024)</ref> Su discurso inaugural di aceptacion oficial di e catedra lo tuma luga dia 12 di mart 2026.<ref>[https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).</ref>
== Publicacionnan (seleccion) ==
*Francio Guadeloupe (1999). ''A Vida e uma Dança: the Candomblé through the lives of two Cariocas''. Nijmegen: CIDI.
*F. E. Guadeloupe & M. Milder (1999). ''Dansen om te Leven: over Afro-Braziliaanse spiritualiteit en cultuur.'' Heeswijk: Dabar-Luyten.
*F. E. Guadeloupe (2009). ''Chanting down the new Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean'' (The anthropology of Christianity). Berkeley, CA: University of California Press.
*F. E. Guadeloupe (2013). ''Curaçaoans on the question of home: the lure of autochthony and its alternatives''. Den: L. Lewis (Ed.), ''Caribbean sovereignty, development and democracy in an age of globalization'' (pag. 189-207). New York: Routledge.
*F. E. Guadeloupe & V. A. de Rooij (2014). ''Pimping and the deconstruction of the natural: a perspective from Saint Martin and Sint Maarten (SXM)''. Den: ''Women's Studies International Forum, 43'', 5-12
*F. E. Guadeloupe (2015, september 10). ''The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe''.<ref>{{Cite web|title = The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe|url = http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|website = sxmislandtime.com|access-date = 2015-11-24|archive-date = 2015-11-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20151125121956/http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|url-status = }}</ref> ''Sint Maarten Island Times''
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Aruba]]
------------
Guadeloupe a traha na diferente universidatnan grandi na Hulanda i ta afiliá komo investigador senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser tambe profesor i investigador na Universiteit van Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproksimadamente) el a sirbi komo presidente di University of St. Martin (USM) na Philipsburg, Sint Maarten. Su periodo komo presidente a termina despues di hurakan Irma (2017), ku a forsa e sera temporariamente e institushon.
Su investigashon ta konsentrá riba:
Nocionnan popular di pertenensia nashonal
Diversidat kultural i identidat religioso
Influensia di kapital global i rasismo kolonial
Representashon di berdat den medio di komunikashon
El a hasi investigashon den Sint Maarten/Saint Martin, Kòrsou, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brasil i Hulanda.
Un di su obranan mas konosí ta:
Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009)
Aktualmente, su investigashon ta inkluí estudio riba reto klimátiko den e Karibe Hulandes, ku un enfoke riba kultura popular i herensia kultural.
Leerstoel di Reino-relashonnan
Na mei 2024, Ministerio di Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) di Hulanda a anunsia e establishemento di dos nobo leerstoelnan pa estudio di Reino-relashonnan. Universiteit Leiden i KITLV/Universiteit van Amsterdam a wòrdu selekshoná komo institushonnan anfitrion.
Dr. Francio Guadeloupe a wòrdu nombrá komo titular di e leerstoel Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties pa KNAW/KITLV/UvA.[4] E nombramentu aki a wòrdu aprobá pa e Consehonan di Bestur di e universidatnan involukrá.
Na 12 di mart 2026 el a aseptá ofisialmente e leerstoel ku un diskurso inaugural.
------------
* Guadeloupe, former dean of the University of St. Martin (USM),
* Francio Guadeloupe is a senior researcher and staff member of the KITLV. A Social & Cultural Anthropologist by training, Dr. Guadeloupe has worked at all the major universities in the Netherlands. He served for four years as the President of the University of St. Martin (USM), until hurricane Irma led to the temporary closure of the institution on the bi-national island of Sint Maarten and Saint Martin. He is currently the chair of the project ‘Island(er)s at the Helm: Co-creating research on sustainable and inclusive solutions for social adaptation to climate challenges in the (Dutch) Caribbean‘.
Guadeloupe’s principle areas of research have been on the manner in which popular understandings of national belonging, cultural diversity, religious identity, and mass media constructions of truth, continue to be impacted by colonial racisms and global capital. He has pursued these interests in his research and publications on social processes on the bi-national island of Saint Martin & Sint Maarten (St. Martin), Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazil, and the Netherlands. He is the author of the monograph, Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009). Dr. Guadeloupe is currently embarking on a study of climate challenges in the (Dutch)Caribbean from a popular culture and cultural heritage perspective.
Francio Guadeloupe (Aruba, 1971) kwam op zijn achttiende van de Antillen naar Nederland. Hij werkte als opbouwwerker en studeerde culturele antropologie en ontwikkelingsstudies in Nijmegen en Amsterdam. Als antropoloog is hij momenteel verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.
Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk
Nieuwsbericht | 23-05-2024 | 16:19
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk. Er komt een leerstoel politicologie/bestuurskunde en een leerstoel antropologie/sociologie.
De Universiteit Leiden en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV), in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam (UvA), zijn geselecteerd als vestigingsplaatsen voor de leerstoelen. De Universiteit Leiden zal de leerstoel politicologie/bestuurskunde bekleden en KITLV/UvA de leerstoel antropologie/sociologie.<ref>https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk</ref>
Leerstoelhouders
De Colleges van Bestuur van de UvA en de Universiteit Leiden hebben het voorstel tot de benoeming van hun kandidaat goedgekeurd. Sociaal en cultureel antropoloog, onderzoeker dr. Francio Guadeloupe wordt de leerstoelhouder Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties voor de KNAW/KITLV/UvA. Dr. Wouter Veenendaal, universitair hoofddocent Vergelijkende politicologie bij het Instituut Politieke Wetenschap van de Universiteit Leiden, wordt leerstoelhouder Democratische Vertegenwoordiging in het Koninkrijk voor de Universiteit Leiden. Hij zal bij het KITLV in Leiden worden gedetacheerd.
* [https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
--------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = Pieter van Stuivenberg
}}
'''Pieter Anthonie van Stuivenberg''' (☆ [[14 di aprel]] [[1905]] na Geldermalsen, [[Hulanda]] – † [[11 di aprel]] [[1985]] na Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero [[Hulanda|hulandes]] ku a traha na [[Kòrsou]] i [[Aruba]].<ref name=:"0">{{citeer web|url=https://www.archiefvriend.com/index.php/ons-kwartaalblad/artikelen-uit-ons-blad/152-stuivenberg|titel=Pieter Antonie van Stuivenberg, architect|auteur=Christel Monsanto|werk=De Archiefvriend|datum=september 2022|bezochtdatum=2026-02-17}}</ref> Durante [[siglo 20|siglo binti]] su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno riba e dos isla.
==Biografia==
===Bida i Karera===
Van Stuivenberg a bai Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di Asosiashon di Arkitektonan (Bond Bouwkundigen Utrecht B.B.U.). Despues, el a studia ingenieria di awa pa tres aña i, na 1927, a kuminsá traha pa e suministro di Awa Provinsial di Nort-West Brabant. Mandá pa Kòrsou pa e Departamentu di Kolonia, Van Stuivenberg a djòin e Servisio Nashonal di Suministro di Awa di Antia Hulandes (LWV) dia 1 di mart 1928, komo hefe di e departamentu tékniko.<ref>{{citeer boek|url=http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|titel=Watertoren ta simbolo di desaroyo y modernisacion di e Aruba di antaño y Aruba di awe|uitgever=Diario|datum=21 maart 2013|access-date=1 oktober 2018|archiefdatum=13 september 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180913002413/http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|dodeurl=ja}}</ref> For di 1 di yanüari 1948, e tabata direktor, despues di R.J. (Shon Hensie) Beaujon. Riba su hubileo di plata na 1953, el a wòrdu rekonosé pa su trabou importante komo Kabayero (''Ridder'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Despues di su retiro na 1955, el a repatriá pa Hulanda, pero sinku aña despues el a establesé su mes bèk na Kòrsou kaminda e tabata manehá un konsultancy finansiero, tékniko i ekonómiko.<ref>Amigoe, 3 december 1960, advertentie Anbeadex NV, pag. 4</ref>
El a fayesé dia 11 di aprel 1985 na Hulanda, poko promé ku el a hasi ochenta aña di edat.
===Edifisionan===
Komo arkitekto, van Stuivenberg tabata hopi produktivo, tantu paden komo pafó di su karera profeshonal. Por ehempel e diseño di tur edificio di LWV na Aruba y Kòrsou, , construí entre 1930 i 1950, ta wordo atribuí na dje. E edifisionan aki tabata inkluí ofisina, depósito, fasilidat di almasenamentu, tanki i torennan di awa.<ref>{{citeer boek|url=http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|titel=Gedenkboek Landswatervoorziening Nederlandse Antillen 1928-1953|uitgever=Verenigde Drukkerijen Planeta, Haarlem|datum=september 1952|page=67|archiefdatum=2020-12-01|bezochtdatum=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201201202145/http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|dodeurl=ja}}</ref> Tambe el a diseñá residensia privá, ofisina i teaternan.
Su obranan ku tin status di monumento protehá òf ku ta riba e lista di nominashon ta:<ref name=:"0"/><br>
{{ABW}}
* [[Tanki di Kibaima]] (1932)
* [[Watertoren San Nicolas]], Bernardstraat, [[Sint Nicolaas (Aruba)|San Nicolas, Aruba]] (1939)
* [[Watertoren Oranjestad]], J.G. Emanstraat, [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad, Aruba]] (1939)
* Dieselstraat?
{{CUW}}
* fasilidat di almanementu na [[Scharloo]]
* tanki di awa di LWV na [[Seru di Ararat]]
* edifisio KNSM, Breedestraat, [[Willemstad]] (1939)
* [[Cinelandia]] aan het Hendrikplein te [[Pietermaai]], Willemstad, Curaçao (1941)
* Teater Westend na [[Plasa Brion]], [[Willemstad]] (1941, desmantelá)
* Edifisio prinsipal di AquaElectra na Mundo Nobo, Willemstad (1952) i dos kas riba e tereno (1953)
* Kompleho di showroom Palais Royal na Salinja (1953)
* kasnan na Kintjan
== Estilo arkitektóniko ==
Van Stuivenberg tabata un eksponente di arkitektura modernista, ku a surgi i floresé na [[Oropa]] entre 1920 i 1940. E estilo aki ta karakterisá pa su lucha pa funshonalidat. Materialnan manera staal i beton a hasi konstrukshonnan nobo posibel, permitiendo edifisionan pa haña propósitonan spesífiko manera fábrika, ofisina, sine òf hospital<ref>{{citeer web|url=http://www.knipselkrant-curacao.com/amigoe-aqualectra-fabriek-moet-beschermd-monument-worden/|titel=Amigoe, "Aqualectrafabriek moet beschermd monument worden"|datum=21 juli 2016| }}</ref>. Tabata hustamente danki na arkitektura modernista ku Van Stuivenberg por a permití su mes libertat artístiko den su diseñonan. E dos torennan di awa riba Aruba y e dos teatronan riba Curaçao ta un mescla di e estilonan di arkitektura moderno y Art Deco Tropical di [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]].
== Tunel bou di bahia di Santa Ana ==
Huntu ku Frans van Drimmelen, hefe di LWV (Nederlandse Waterbeheerbureau) na Aruba, Van Stuivenberg a diseña un tunnel bou di [[Bahia di Santa Ana]]. E tùnel lo a konektá e distritonan di Willemstad, [[Punda]], i [[Otrobanda]], di dia i anochi, sin interupshon di tráfiko riba tera òf riba laman. El a presentá e plan revolushonario aki na Parlamento Kolonial na 1943 komo un alternativa pa e servisio di ferry i e brug di ponton, [[Brùg di ponton|Brug di Reina Emma]]. Un konekshon di brug fiho, e brug haltu di Reina Juliana, no a wòrdu realisá te na 1974<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010460883:mpeg21:a0127 Amigoe, "De geschiedenis van de brug" (29 april 1974)]</ref>.
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Stuivenberg, Pieter van}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
Pieter Anthonie van Stuivenberg (☆ 14 di aprel 1905, Geldermalsen, Hulanda – † 11 di aprel 1985, Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero hulandes ku a traha largamente na Kòrsou i Aruba. Su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno den e Antianan Hulandes durante siglo binti.
Bida i karera
Van Stuivenberg a sigui su formashon na Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di e Bond Bouwkundigen Utrecht (B.B.U.). Despues el a studia ingenieria di awa pa tres aña.
Na 1927 el a kuminsá traha pa e suministro di awa Provinsial di Nort-West Brabant. Dia 1 di mart 1928 el a wordo manda pa Kòrsou pa traha na e Landswatervoorzieningsdienst (LWV) di e Antianan Hulandes komo hefe di e departamentu tékniko.
For di 1 di yanüari 1948 el a bira direktor di LWV, sucediendo R.J. Beaujon. Durante su periodo di trabou el a kontribuí fuertemente na modernisashon di e sistema di suministro di awa na Kòrsou i Aruba.
Na 1953, durante su hubileo di 25 aña di servisio, el a wordo distingui komo Ridder den de Orde van Oranje-Nassau pa su merito profesional.
Despues di su retiro oficial na 1955 el a bolbe Hulanda, pero algun aña despues el a regresá Kòrsou kaminda el a maneha un ofisina di konsultoria finansiero, tékniko i ekonómiko.
El a fayesé na 11 di aprel 1985 na Hulanda, tres dia promé di su 80 aña di edat.
Obra arkitektóniko
Komo arkitekto, Van Stuivenberg tabata responsabel pa un gran cantidad di proyecto infrastructural i arkitektóniko, principalmente relashoná cu suministro di awa, pero tambe teatro, edifisionan komersial i residensial.
Aruba
Entre su obranan mas konosí na Aruba ta:
Tanki di Kibaima (1932)
Watertoren San Nicolas (Bernardstraat, 1939)
Watertoren Oranjestad (J.G. Emanstraat, 1939)
Varios edifisio tékniko di Landswatervoorzieningsdienst
E torennan di awa na Aruba ta konsiderá komo ikononan di arkitektura moderno na e isla.
Kòrsou
Na Kòrsou su obranan inkluí:
Fasilidat di almanamentu na Scharloo
Tanki di awa na Seru di Ararat
Edifisio KNSM (Breedestraat, Willemstad, 1939)
Cinelandia (Hendrikplein, Pietermaai, 1941)
Teatro West End (Plasa Brion, 1941; posteriormente desmantelá)
Edifisio prinsipal di Aqualectra na Mundo Nobo (1952)
Showroom Palais Royal na Salinja (1953)
Diferente kasnan residensial na Kintjan
Varios di e edifisionan aki tin status di monumento protehá òf ta riba lista di patrimonio.
Estilo arkitektóniko
Van Stuivenberg tabata influensiá pa arkitektura modernista, un movimiento ku a florecé na Oropa entre 1920 i 1940. E estilo ta enfoká riba:
Funshonalidat
Uso di beton i staal
Forma simplifiká
Elementonan geométriko
Den su obranan na Karibe el a adapta e modernismo na klima tropikal, creando un meskla entre modernismo europeo i influensianan di Art Deco tropical.
Su torennan di awa i teatronan ta mustra claramente e kombinashon aki di funshonalidat tékniko i ekspreshon arkitektóniko.
Proyekto di túnel bou di bahia di Santa Ana
Huntu ku Frans van Drimmelen, Van Stuivenberg a presenta na 1943 un plan pa un túnel bou di Bahía di Santa Ana na Willemstad. E proyecto lo a konektá Punda i Otrobanda sin dependé di e pontonbrug (Brug di Reina Emma) ni ferry.
E plan no a wordo realisá. Finalmente, e konekshon permanente entre e dos banda di Willemstad a keda realidat cu e konstrushon di Brug di Reina Juliana, inaugura na 1974.
Signifikashon historiko
Van Stuivenberg su trabou a kontribuí significativamente na:
Modernisashon di suministro di awa
Desaroyo urbano
Integrashon di arkitektura moderno den e Antianan Hulandes
Su torennan di awa i edifisionan públiko ta te awe parte importante di e paisaje urbano di Aruba i Kòrsou.
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
[[File:0100-Hoofdgebouw-Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Edifisio prinsipal di e Eksposishon]]
[[File:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
[[File:0119-Poppen in klederdrachten-Nationale tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Popchinan ekshibí di Surnam i Antias den ekshibishon]]
[[File:Sassa, Mulatsche vrouw-Nationale Tentoonstelling Vrouwenarbeid 1898-4681-cropped.tif|thumb|Muhe mulato di Surnam na ekshibishon]]
'''''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''''' ta un publikashon na [[hulandes]] di 1898, kompilá pa Louis Constant van Panhuys, i publiká na okashon di e ''Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid'' (Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé) di 1898 na [[Den Haag]]. E publikashon tabatin komo meta pa informá e públiko hulandes, i hende muhé en partikular, tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e [[kolonia]]nan karibense, partikularmente [[Sürnam]] i [[Kòrsou i Dependensianan|Kòrsou]].
== Konteksto ==
E tomo a wòrdu publiká pa e komishon di Sekshon Antias, parti di e organisacion di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé. E eksposishon aki tabata tin komo meta pa hasi labor di hende muhé visibel i pone enfasis riba nan kontribushon sosial, tantu na [[Hulanda]] komo den su kolonianan ultramar.
Editor di e buki tabata L.C. van Panhuys (1869-1949), un alkalde hulandes i funshonario na Departamento di Kolonianan, kende a kompilá e diferente kontribushon i sketchnan. E publikashon a sirbi tantu komo un rekurso informativo komo un rekordatorio duradero di e partisipashon di Antias den e eksposishon.
E terminologia i deskripshonnan den ''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie'' ta reflehá e perspektiva kolonial i etnográfiko di fin di [[siglo 19|siglo diesnuebe]]. Konsepto i karakterisashonnan di gruponan di poblashon i ròlnan di género ta wòrdu konsiderá antikuá òf problemátiko den historiografia kontemporáneo. E artíkulo aki ta usa e terminologia aki solamente pa ilustrá e fuente original.
--
'''Muhénan na Antillas Hulandes''' a wòrdu publiká pa e Komité di Sekshon di Indianan Oksidental komo parti di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé na Den Haag na 1898. E publikashon su propósito tabata pa informá hende muhé na Hulanda tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e kolonianan di India Oksidental Hulandes, partikularmente Surinaçao.
E kompilashon i edishon di e kolekshon tabata kompletamente responsabilidat di Louis Constant van Panhuys, kende a trese huntu vários kontribushon i sketch den un solo obra amplio. Aunke a institui subcomisionnan na Surinam y Curaçao pa sostene e exposicion localmente y colecta materialnan, e contenido y structura di e coleccion ta completamente responsabilidad di Van Panhuys. E subkomishonnan asina a hunga un ròl organisatorio i ta prinsipalmente di importansia kontekstual pa e kuadro institushonal di e publikashon.
---
== Kontenido ==
E buki ta konsistí di vários kapítulo temátiko. E kapítulo di apertura ta duna konseho práktiko pa hende muhé [[Oropa|oropeo]] ku saliendo for di Hulanda kier establesé nan mes den e kolonianan di Karibe. E ta trata kondishonnan di bida, tareanan di kas i etiketa sosial.
E siguiente kapítulonan ta ofresé un deskripshon general di e teritorio, [[poblashon]] i kultura di Sürnam i e islanan di Karibe denter di e imperio kolonial hulandes.
Tambe e buki ta kontené datonan estadístiko riba enseñansa na Sürnam. Por ehèmpel, e ta menshoná ku na 1896 e kolonia tabatin 54 skol ku 7.139 studiante, inkluyendo 3.453 mucha muhé. Tambe ta pone atenshon na introdukshon di enseñansa obligatorio na 1877 i na inisiativanan manera e banko di spar pa skol, ku a keda introdusí na 1882.
=== Hende muhé den e kolonianan ===
Mayoria di e volúmen ta dediká na e posishon i aktividatnan di hende muhé. Lo siguiente ta wòrdu deskribí susesivamente:
* hende muhé di poblashonnan urbano i rural na Sürnam;
* hende muhé referí na nan den e publikashon komo Bush Negresses (awendia referí na nan komo hende muhé Maroon);
* hende muhé di komunidatnan indígena.
E outornan ta deskribí práktikanan di kuido, kriansa di yu, nutrishon i trabou, inkluyendo agrikultura, trabou di kas i komersio. Tambe nan a trata profesionnan di hende muhé manera edukadó, enfermero, labado di paña, komersiante, i portero.
== Resepshon ==
E publikashon a risibí resensianan positivo den prensa hulandes na 1898. Artíkulonan den korant a elogiá e obra komo informativo i aksesibel i a enfatisá ku e tabata kontené detayenan ku tabata poko konosí bou di e públiko hulandes. E revisornan a konsiderá e kolekshon un kontribushon eksitoso na e ophetivonan di e eksposishon, esta oumentá konosementu tokante labor di hende muhé i kompromiso sosial, inkluso pafor di Hulanda.
== Signifikado ==
E publikashon ta wòrdu konsiderá un dokumento kultural i sosial oportuno. E ta ofresé bista riba puntonan di bista kolonial riba hende muhé, trabou i kuido, i ta konstituí un fuente balioso pa investigashon riba relashonnan di género kolonial, práktikanan di kriansa i formanan di organisashon sosial di antaño na Sürnam i Kòrsou.
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Historia]]
-----
'''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''' was een boekuitgave bestemd voor [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]] in 1898, en welk inhoud bijeenverzameld werd door [[Louis Constant van Panhuys]].
== Achtergrond ==
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. van Panhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curacao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgave is de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
== Inhoud ==
In het eerste hoofdstuk wordt aan Europese dames die uit het moederland naar de West vertrekken, adviezen verstrekt, terwijl het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende Caribische eilanden. In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over de aard, de positie en de werkzaamheden van vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de bosnegerin en de Indiaanse vrouw.
{{Appendix}}
''De Vrouw in Nederlandsch West‑Indië'' is een bundel uitgegeven ter gelegenheid van de [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], welke in 1898 in [[Den Haag]] plaatsvond. De bundel werd samengesteld door jhr. L. C. van Panhuys namens de West‑Indische Rubriekcommissie. De publicatie had een tweeledige doel: enerzijds de belangstelling van vrouwen in Nederland te wekken en te stimuleren voor de koloniën Suriname en Curaçao, en anderzijds als een blijvende herinnering aan de expositie zelf.
==Achtergrond==
Samenkomst en doel
De bundel is uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie, onderdeel van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. De redactie vond plaats onder auspiciën van jhr. L. C. van Panhuys.
Doelstelling:
*Vrouwen uit Nederland kennis laten maken met het leven en werk van vrouwen in de West-Indische koloniën.
*Een blijvende aandenken bieden aan het thema-onderdeel van de tentoonstelling.
📝 Inhoud
Hoofddeel I
Adviezen voor Europese vrouwen die overwegen naar de koloniën te verhuizen.
Hoofddeel II & III
Algemeen beeld van land, cultuur en bevolking in Suriname en diverse Caribische eilanden.
Specifieke portretten van vrouwen uit de koloniën
De Surinaamse ‘bosnegerin’ met details als borstvoeding en traditionele voedingspraktijken.
„…zij zoogt haar kind, maar geeft het ook bananenmeelpap (‘gongote’) zodat de baby zich niet meer kan bewegen …”
Van Panhuys vergelijkt deze gewoonte met Nederlandse vrouwen die jenever gebruikten om hun baby te kalmeren (p. 32).
De Indiaanse vrouw
Algemene positie en taken van vrouwen uit de volks- en plattelandsgemeenschappen, waaronder onderwijs, zorg en landbouw.
Beroepsleven van vrouwen
Vrouwen als onderwijzeressen, verpleegsters en vooral landbouwers — op plantages én eigen gronden.
Onderwijs in Suriname (1877 leerplicht, 1896: 54 scholen, 7.139 leerlingen, waaronder 3.453 meisjes).
Schoolspaarbank (geïntroduceerd 1882 – populair bij leerlingen).
Overige beroepen: wasvrouw, koopvrouw, lastdraagster.
==Belang van de publicatie==
Cultureel en sociaal document: biedt unieke, tijdgebonden inkijk in de levens- en arbeidsomstandigheden van vrouwen in koloniaal Suriname en Curaçao.
Voorlichting en propaganda: bedoeld om vrouwen uit de metropool te informeren én te werven voor verbinding met de koloniën.
Historische bron: waardevol voor onderzoek naar koloniale genderrollen, dagelijkse zorgpraktijken en vroege sociale interventies zoals onderwijs en spaarbanken.
==Suggesties voor afronding==
Overweeg nog een kort slot waarin je de publicatie plaatst in zijn tijdgeest (burgerlijke moraal rond 1900, koloniale verhoudingen, rol van georganiseerde vrouwenbewegingen).
-----
==Nabeschouwing==
=== Het perspectief van de vrouw in West-Indië ===
Hoewel De vrouw in Nederlandsch West-Indië werd samengesteld door jhr. Louis Constant van Panhuys en gericht was op bezoekers van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898, biedt het werk ook waardevolle informatie over de beleving van arbeid, zorg en onderwijs vanuit het perspectief van vrouwen in de West-Indische koloniën, met name Suriname en de Nederlandse Antillen.
=== Zelfstandigheid en arbeidsethos ===
Vrouwen in de koloniën waren actief in de landbouw, zowel op plantages als op eigen grond. Ze verrichtten zwaar fysiek werk en droegen aanzienlijk bij aan de lokale economie. Volgens het boek schroomden deze vrouwen niet voor het "zwaarste werk" en was hun arbeid van onmiskenbaar belang voor het gezinsinkomen.[1]
=== Zorg en culturele tradities ===
De publicatie beschrijft ook moeders en zorgverleners, met onder meer aandacht voor het zogen en voeden van kinderen. Een voorbeeld is de bosnegerin, die naast borstvoeding gebruik maakte van traditionele pap zoals "gongote" om baby's te voeden. Dit gebeurde soms zo intensief dat baby's nauwelijks konden bewegen. Hoewel het lokale gebruik door koloniale autoriteiten werd afgeraden, toont het een zelfstandige vorm van zorg en kennis.[1]
=== Onderwijs en emancipatie ===
In Suriname werd al in 1877 leerplicht ingevoerd. Het boek noemt 54 scholen met ruim 7000 leerlingen in 1896, waarvan 3453 meisjes.[1] Vrouwen werkten als onderwijzeres en stimuleerden scholing, waarmee ze een centrale rol speelden in de opvoeding en intellectuele ontwikkeling van de gemeenschap.
=== Economische diversiteit ===
West-Indische vrouwen waren niet enkel werkzaam als landbouwers of onderwijzers, maar ook als wasvrouw, koopvrouw, verpleegkundige of draagster. Deze economische veelzijdigheid weerspiegelt hun belangrijke maatschappelijke rol.[1]
Ondanks de paternalistische toon biedt het boek een uniek inkijkje in het leven van vrouwen in de koloniën. Hun arbeid en maatschappelijke betrokkenheid verdienen erkenning als fundamenteel onderdeel van de koloniale geschiedenis.
== Bronnen ==
[1] L.C. van Panhuys, De vrouw in Nederlandsch West-Indië (1898). Uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Digitale versie beschikbaar via Delpher.nl.
----------
==[[Louis Constant van Panhuys]]<ref>https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000903142:mpeg21:a00008|werk=Dagblad van Zuid-Holland en 's Gravenhage|titel=Wetenschap|datum=19 juli 1898</ref>==
[[Bestand:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. vanPanhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curapao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgaveis de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
Het eerste hoofdstuk bevat eenige raadgevingen aan Europeesche dames die naar de West vertrekken, terwijl in het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende eilanden.
In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over den aard, de positie en de werkzaamheden der vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de boschnegerin en de Indiaansche vrouw.
Deze schetsen bevatten bijzonderheden, die stellig weinig of niet bekend zijn.
Zoo lezen wij op pag. 32, „de boschnegerin zoogt haar kind altjjd zelf, doch houdt er bovendien nog een eigenaardige voedingsmethode op na, die ook onder de beschaafde negerinnen nog wel in zwang is, hoewel bv. de politie te Paramaribo het tegengaat, het zoogenaamde K e m ti-p i k i e n. Het kind wordt dan namelijk zoo volgegoten met bananenmeelpap (gongote)
dat het zich niet meer kan verroeren en het buikje gespannen staat als een trom.” Wat de reden van deze meer dan overdadige spijziging is wordt niet vermeld, we veronderstellen dat het een middel is om de kleinen zoet te houden, zooals in ons vaderland sommige vrouwen uit ’t volk hun zuigelingen wel stil houden met een teugje jenever.
De laatste hoofdstukken zijn gewijd aan de werkzaamheden der West-Indische vrouwen. De vrouwen aldaar zijn hoofdzakelijk onderwijzeressen, pleegzusters of landbouwsters. De laatstgenoemden zijn natuurlijk het talrijkst. Deze landbouwsters werken op plantages of op hun eigen grondjes en zien niet op tegen het zwaarste werk.
Ook aangaande het onderwijs in de WestIndische koloniën bevat het boekje interessante mededeelingen. Reeds in het jaar 1877 is de leerplicht in Suriname ingevoerd. Deze kolonie bezat in December 1896 54 scholen met 7139 leerlingen, waarvan 3453 meisjes.
In 1882 heeft men in Suriname een schoolspaarbank ingevoerd, waarvan een druk gebruik wordt gemaakt.
Behalve door de reeds genoemde beroepen voorzien de vrouwen in haar onderhoud als waschvrouw, koopvrouw, lastdraagster enz.
Wij hopen, dat het boekje in veler handen moge komen en dat het moge bijdragen om de kennis te vermeerderen van onze, bij het publiek nog zoo weinig bekende West-Indische koloniën en vooral dat de vrouwen ook hier haar zegenrijken invloed zullen doen gelden en meewerken tot den bloei van deze schoone gewesten.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------
{{infobox empresa| variante = c
| nomber = Spritzer & Fuhrmann
| alias = Jewelers of the Caribbean
| sede = [[Willemstad]], Korsou
| funda = 1927
| fundado = Wolf Spritzer<br>Charles Fuhrmann
| pais = [[Antias Hulandes]]
| imagen = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| descripcion = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955).
| sede =
| empleado = ± 500 (1977)
| zona = Karibe Hulandes
| activo = 1927 - 1990
| producto =
| sector = hoyeria
| industria=
}}
{{Multiple image
| total_width = 275
| direction = horizontal
| align = right
| header_align = Center
| header = Spritzer & Fuhrmann
| border = infobox
| image1 = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| image2 = De versierde etalage van juwelier Spritzer en Fuhrmann aan het Da Costa Gomezple, Bestanddeelnr 252-3761.jpg
| footer = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955)
| footer_align = center
}}
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un empresa [[Antias Hulandes|antiano]] di hoyeria i artíkulonan di luho di gran reputashon den Karibe i mas ayá durante [[siglo 20|siglo binti]], ku sede na [[Kòrsou]] i un kadena di sukursalnan signifikativo den [[Karibe Hulandes]].<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2026-01-04}}</ref>
== Orígen i formashon ==
Na 1927, e artesano di oloshi húngaro Wolf Spritzer (1889–1953) a establesé su mes na Kòrsou, kaminda el a kuminsá traha den un lokal chikí na [[Willemstad]].[2] Poko despues, el a forma un asosiashon ku Charles Fuhrmann (1906–1989), un smet di oro di orígen [[Rumania|rumano]] ku a emigrá pa [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] na 1929.[1]
Nan kolaborashon a kondusi na e fundashon di ''Relojeria Alemania'' na Handelskade, [[Punda]], loke a bira e base di e futuro imperio empresarial ''Spritzer & Fuhrmann''. E negoshi a krese rapidamente danki na e artesania di altu kalidat i e demanda kresiente for di turismo, en particular di bishitantenan for di Merka ku yega na Korsou via barkunan di krusero.[3]
Na 1948, despues ku Spritzer a baha ku penshun, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
== Desaroyo na Kòrsou ==
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a bira un grupo empresarial diversifiká, ku un kadena di tiendanan spezialisa den:
* hoyeria i oloshi
* artíkulonan di luho (kristal, porselana i plata)
* optika
* tayernan propio pa smet di oro i reparashon di oloshi
Durante e añanan di Segunda Guera Mundial i e periodo despues, militarnan i mariniernan merikano stacioná na Curaçao tabata un grupo di klientela importante. Despues di 1945, e turismo di kompra a aumenta notablemente ku e yegada regular di barkunan di pasahero, loke a kontribuí na e ekspanshon di e sortimentu i e apertura di departamentunan separá, manera optika.[3]
Na añanan 1950, e kompania a konsolidá su presensia den Willemstad ku e konstrukshon di un edifisio prinsipal nobo na e skina di Helfrichplein i Breedestraat, diseñá pa e arkitekto J. Fresco i inaugura dia 23 di desèmber 1954.[5] E edifisio, konosí pa su kariyon, a bira un landmark urbano i un atrashon turistiko.[1][6]
== Ekspanshon ==
Paralelamente ku su kresementu na Curaçao, Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su aktividatnan pa otro isla di Antias Hulandes.
E ekspanshon a kuminsá cu Aruba, kaminda: e promé tienda a habri na Oranjestad na 1930
un di dos punto di benta a sigui na San Nicolas na 1939[4]
Despues di Segunda Guera Mundial, e kadena a sigui ekspandé pa Sint Maarten, kaminda un promé tienda a habri na Philipsburg na 1961, ku varios punto di benta adicional den añanan siguiente
Bonaire, kaminda e promé punto di benta a habri na Hotel Bonaire na 1963[3]
Na su punto mas haltu, Spritzer & Fuhrmann tabatin mas ku trinta tienda riba Curaçao, Aruba, Bonaire i Sint Maarten.[2]
Banda di e presensia den Antias Hulandes, e kompania a habri un ofisina di servisio na Manhattan, New York, den añanan 1950. Na 1960, e filial aki a wòrdu amplia cu un tayer moderno pa oloshi i hoya, loke a kontribuí na e reputashon internacional di e kompania i na e imagen di Antias Hulandes komo destinashon di artesania i luho.[3]
Na 1977, rònt di su sinkuenta aniversario, Spritzer & Fuhrmann tabata un di e dunadónan di trabou mas grandi den Antias Hulandes, ku mas ku 500 empleado.[1]
== Ultimo añanan ==
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá enfrenta un kaida progresivo den entrada. Dia 5 di sèptèmber 1989, e gerensia a anunsiá oficialmente di sera i likida e kompania despues di 62 aña di operashon.[7] Den e komunikado di prensa, e kompania a sita varios faktornan, entre otro: e desaparishon di turismo di kompra, e kaida di turismo krusero i desaroyonan ekonomiko na Venezuela, kambio den patronchi di konsumo.
Na 1990, Spritzer & Fuhrmann a sera definitivamente tur su tiendanan.[1][4]
== Premio i legado ==
Durante su existencia, Spritzer & Fuhrmann i su lider Charles Fuhrmann a risibí varios rekonosementu, entre otro:
* Diamonds International Award (1959, 1960 i 1961)
* Nombramentu komo hofleverancier di Kas Real (1967)[1]
* Emishon di un seyo di pòst konmemorativo na Antias Hulandes pa e 50 aniversario di e kompania (1977)[4]
E legado di Spritzer & Fuhrmann ta reflehá tambe den su rol komo centro di entrenamentu i edukashon di personal lokal, en particular den diseño di hoya, optika i artesania.[4][1] E archivonan di e kompania ta wardá awor na Archivo Nashonal Kòrsou.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
------------------
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un kadena antiano di hoyeria renombra den Karibe i rond mundu, ku a originá na [[Kòrsou]] i a ekspandé den [[siglo 20|siglo binti]] den un kadena di sukursalnan riba vários isla den Karibe Hulandes.<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
== Historia ==
Na aña 1927, e trahadó di oloshi di [[Hungria]], Wolf Spritzer (1889-1953), a establesé su mes na Kòrsou. Poko despues, el a kuminsá traha huntu ku e hoyero di oro Charles Fuhrmann (1906-1989), kende a emigrá di [[Rumania]] pa [[Antias Hulandes]].<ref>{{citeer web|titel=S & F-grondlegger op 83-jarige leeftijd overleden Charles Fuhrmann: bouwer van een juweliers-imperium|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-11-02|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-01-03|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642610:mpeg21:p002}}</ref><ref name="archiefvriend" /> Nan habilidatnan komo komersiante i spesialmente nan artesania pronto a kondusí na e apertura di un negoshi floresiente "Relojeria Alemania" riba Handelskade na [[Punda]] i e inicio di e imperio empresarial "Spritzer & Fuhrmann".
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a krese bira un imperio consistiendo di un kadena di tienda specialisa den hoyeria y regalo, articulo di luho manera kristal i porselana di marka oropeo, optica, ademas di un propio tienda di oro, y tayernan di reparacion di oloshi. Esaki tabata danki na e [[turismo krusero]] for di [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]].<ref name=":1"/> Wanneer het schip binnenliep in de haven van Curacao maakte hij van de gelegenheid gebruik hier juwelen, horloges, camera's, parfums, likeuren en andere artikelen te kopen die goedkoper waren daarin zijn eigen land.
Despues ku Spritzer a baha ku penshun for di negoshi aktivo na 1948, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
=== Ekspansion ===
Durante e crisis economico, nan tabata bende klòk y oloshi, entre otro articulonan, na Aruba. E promé tienda a habri na Oranjestad na 1930, i un di dos tienda na [[San Nicolas]] a sigui na 1939.<ref name="newsaruba2007">{{Citeer web |url=https://archive.org/download/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC.pdf |titel=Seventeen years after closing its doors, Spritzer and Fuhrmann hold their first reunion |website=The News Aruba |datum=2007-06-30 |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>[[File:Slijpmachine bij de firma Spritzer & Fuhrmann in Willemstad, Bestanddeelnr 252-3290.jpg|thumb|left|180px|Tayer di optika S & F ku mashin pa sleip glas. (1955)]]
Despues di [[Di Dos Guera Mundial]], Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su tiendanan signifikantemente. Di akuerdo ku un retrospektiva di 2007, e kadena eventualmente tabatin mas ku trinta tienda na Curaçao, Aruba, Bonaire, i Sint Maarten, i tambe tabatin un filial di servisio na Manhattan, [[New York City|New York]].[2] Rònt di su di sinkuenta aniversario na 1977, e kompania a wòrdu sitá komo un di e dunadónan di trabou mas grandi na Antia Hulandes, ku mas ku 500 empleado.<ref name="archiefvriend" />
Spritzer i Fuhrmann a habri un ofisina na New York den añanan 1950, kaminda na 1960 nan a establesé un tayer di oloshi i hoya bon ekipá. Banda di duna servisio direkto, e ramo aki a kontribuí signifikantemente na e bon boluntat di nos islanan Antiano.<ref name=":1">Omgebouwde garage. "Amigoe". Curaçao, 27-09-1977, p. 9. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639615:mpeg21:p009</ref>
Den añanan sinkuenta, a konstruí un sede nobo na Willemstad riba Helfrichplein (Da Costa Gomezplein)/Breedestraat. E edifisio den estilo architectonico moderno di Korsou, disena pa architect J. Fresco, tabata un atrakshon turistico y a habri dia 23 di december 1954.<ref>In moderne Curacaose stijl Nieuw Spritzer en Fuhrmann-pand fraaie touristische attractie In acht maanden tijd werd kolossase werk uitgevoerd. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 23-12-1954, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404471:mpeg21:p001</ref> E kompania a bira konosí durante e periodo ei pa un kariyon riba e edifisio.[1] Un potrèt di e tienda na Da Costa Gomezplein na Willemstad ta data di òktober 1955.<ref name="nationaalarchieffoto">{{Citeer web |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/fotocollectie/aeb042f6-d0b4-102d-bcf8-003048976d84 |titel=De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op Curaçao |website=Nationaal Archief (fotocollectie) |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
Na fasada di e edifisio tin un kariòn ku tabata sona ....
Na 1961, un tienda nobo a habri na Philipsburg. E kantidat di kamber di hotèl e tempu ei tabata solamente kuarenta! E sukursal di Spritzer i Fuhrmann aki a agregá sinku punto di benta denter di algun aña. Riba e isla aki tambe e grupo di joyeria tabata presente na cuna di turismo. Meskos ta konta pa Boneiru, kaminda Spritzer i Fuhrmann a habri su promé punto di benta na Hotèl Boneiru na aña 1963.<ref name=":1"/>
--
Den e edificio di Amador Maduro na Handelskade, Wolf Spritzer a huur un parti chikito di e localidad unda el a cuminsa cu su trabao como relohero y orfebre. Despues di e yegada di Charles Fuhrmann, e negoshi a wòrdu ekspandé; un bentana a wòrdu kita i remplasá ku dos porta di panel ku dos vitrina plat ku ta kontené e oloshinan. Algun tempu despues, nan por a kumpra henter un kolekshon di joyas serka un bendedó biahero. A tuma e decision pa bende algun di dje riba Aruba, y na 1930, a habri un tienda chikito na Oranjestad. Mientrastanto a muda un edificio nobo na Handelskade, e biaha aki na e otro skina di Windstraat, cu a haya e nomber “Relojeria Alemania”.
Esaki a sigui pa un di dos tienda riba Heerenstraat, e tempo ey e caya comercial principal na Willemstad. E tienda aki a wordo renoba varios biaha. Un di e versionnan mas bunita tabata esun cu e bentananan “Art Deco”. Despues, a agregá kolumnanan na e entrada. Durante e añanan di guera, e militarnan y mariniernan Mericano staciona na Curaçao y Aruba, cu tabata bishita e hafnan, tabata clientenan particularmente popular. Turismo di kompra realmente a lanta vuelo despues di Segundo Guera Mundial, ora ku barkunan di pasahero a kuminsá yega regularmente na Willemstad. E gama di produkto a sigui ekspandé, i un departamentu separá a wòrdu kreá pa produktonan optiko.
E prome tienda y tayer di optica tabata situa riba Heerenstraat. Despues, a establece opticanan na e skina di Breedestraat y Helfrichplein, den Kerkstraat, y den añanan 1970, a habri e “Laboratorio” hopi moderno riba Fokkerweg, unda tambe tabata fabrica lens.<ref name=":1"/>
E tiendanan di joyeria tambe a ekspandé. Na kuminsamentu di añanan 1940, un tienda a muda pa e edifisio di KNSM; el a keda e tienda prinsipal di S&F te na 1954.
Den añanan 1950, un edifisio nobo a wòrdu konstruí na e skina di Helfrichplein i Breedestraat: e “Edifisio Prinsipal.” E piso abou tabata akapará e kolekshon di diamante, joyas di oro i oloshin. E promé piso tabata akapará un departamentu separá pa artíkulonan di plata i un sekshon ku joyas, tas i artíkulonan di regalo platá ku plata i oro. E ofisinanan di maneho tabata situá riba e di tres piso, i e tiendanan di orfebre i relojero tabata riba e di kuater piso. E tienda a bira partikularmente konosí pa su karillon i su sirkuito figural.<ref name=":1"/>
=== Ultimo añanan ===
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá lucha ku un kaida den entrada. Dia 5 di september 1989
e empresa ta emití un komunikado di prensa anunsiando seramentu i likidacion di e kompania despues di 62 aña.<ref>{{citeer web|titel=Juweliersconcern van wereldfaam Spritzer en Fuhrmann verdwijnt|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-09-05|bezochtdatum=2026-01-04|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642749:mpeg21:p002}}</ref> “E gerensia ta anunsiá ku e kompania lo stòp di eksistí den futuro serkano. Pa vários aña el a sufri pèrdidanan signifikante, sinembargo, e reservanan a agotá sin ku e kompania a logra adapta na e sirkunstansianan kambiá. Faktornan kousante e ta sita: e desaparishon di turismo di kompra pa via di kaida den turismo krusero y e desaroyonan ekonómiko na Venezuela, mientras e patronchi di gasta di e klientela tambe a kambia drastikamente. Na 1990, e kompania a sera su portanan definitivamente.<ref name="archiefvriend" /><ref name="newsaruba2007" />
== Premio i rekonosementu ==
Durante añanan, Charles Fuhrmann i e kompania S&F a risibí numeroso premio. Na 1959, 1960 i 1961, e kompania a wòrdu presentá ku e Diamonds International Award. For di 20 di sèptèmber 1967, Spritzer & Fuhrmann ta un suministradó di e Kas Real (''hofleverancier'').<ref name="archiefvriend" /> Na 1977, un seyo di pòst konmemorativo a wòrdu emití na Antia Hulandes pa konmemorá e di sinkuenta aniversario di e kompania.<ref name="newsaruba2007" />
Het bestuur van de Stichting Monumentenzorg reikte in 1968
aan de heer Fuhrmann de plaquette "Tua Res Agitur". uit naar aanleiding v"an de restauratie van interieur en exterieur van de zaak „Europa". Na de restauratie kreeg dit filiaal de toepasselijke naam „Renaissance".<ref name=":1"/>
== Legado ==
Spritzer & Fuhrmann ta konosí pa entrená i eduká personal lokal den áreanan manera diseño di hoya.<ref name="newsaruba2007" /><ref name="archiefvriend" /> Archivonan di e kompania ta aloha den [[Archivo Nashonal Kòrsou]].
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
----------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Lucia Schnog
| alias = Rumbera
| fecha nacemento =
| luga nacemento = {{CUW}}
| alma mater =
| ofishi = bailarina, diseñadó di paña
| aña activo = 1971 - ?
| estilo =
| genero = [[jazz]], balèt klásiko
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Lucia Schnog-De la Fuente''' ta un bailarina, koreografo i artista visual yu di Kòrsou. Na 1988, el a wòrdu premiá ku e [[Premio Cola Debrot]] pa su arte di baile.
== Biografia ==
Tabata Sra. Van Walraven ku a siña Lucia di seis aña su promé pasonan di baile i e goso di balèt.<ref name="Amigoe ">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470122:mpeg21:p009|titel= Lucia: “concurrentie alleen maar bevorderlijk” - Curaçaose opent ballet-school Russische stijl|datum=1971-03-27}}</ref> Añanan despues, el a muda pa e siudat hulandes di Delft pa studia.<ref name="Amigoe " /> El’a kompletá su estudio ku un diploma estatal komo dosente di balèt i bailarina di esenario.<ref name="AmigoeDiCuracao">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470115:mpeg21:p008|titel= Balletstudio|via=Delpher.nl|datum=1971-03-19|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Su spesialisashon ta jazz i balèt klásiko,<ref name="AmigoeDiCuracao" /><ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470229:mpeg21:p006 Advertentie], 6 augustus 1971</ref> i el a siña tambe balèt ruso.<ref name="Amigoe " />
Na Kòrsou bèk, el a funda su mes studio di ballet na mart 1971, yamá Ecole de Danse, ku un lokalidat na Kleermakersweg na Willemstad.<ref name="Amigoe " /> El a proveé e koreografia pa e obra De Fisici, ku a estrená na novèmber di e aña ei.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470307:mpeg21:p005 De Fisici op het scherp van de snede], 5 november 1971</ref> Tambe el a krea presentashonnan di baile pa teater di mucha, manera Prikkebeen na Centro Pro Arte (CPA).<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461117:mpeg21:p003 Prikkebeen. kleurrijk kinderfeest in C.P.A.], 6 maart 1972</ref> Diesocho luna despues di su apertura, su skol di baile ya tabatin 350 studiante.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461465:mpeg21:p003 Ecole De Danse brengt leerlingenuitvoering in Centro Pro Arte], 1 december 1972</ref> El a sigui traha riba presentashonnan hubenil na CPA, manera un seri di musikal na 1975 den kolaborashon ku e Komishon di Konsierto di Jeugd.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998511:mpeg21:p010 Comité Jeugdconcert brengt kindermusical in Antilliaanse sfeer], 11 januari 1975</ref> E tambe a presentá ku su grupo di balèt.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998591:mpeg21:p023|titel= Willemstad – De Apollo Star Dancers|datum=1975-04-17|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un di su promé studiantenan tabata e futuro dramaturgo Roy Colastica.<ref>Norma Infantil y Juventil, [https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Roland Colastica]. [https://web.archive.org/web/20210225195528/https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Gearchiveerd] op 25 februari 2021.</ref>
Na ougùstùs 1979, el a habri su studio di ballet nobo riba Saliña Abaostraat ku Ecole de Danse.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639990:mpeg21:p002 Nieuwe Balletstudio], 25 augustus 1979</ref> Na aprel 1980, el a forma un grupo (semi-)profeshonal na su skol bou di e nòmber ''Antillean Dance Theatre'' (ADT), di kua e i Helma Bakhuis a tuma over e direkshon artístiko. E grupo tabata konsistí prinsipalmente di bailarinnan ku el a entrená for di 1971.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639903:mpeg21:p004 Antillean Dance Theatre 9/10 mei in CPA], 28 april 1980</ref> Helma Bakhuis tambe tabata enbolbí for di inisio di Ecole.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642264:mpeg21:p007 Ecole de Danse], 16 mei 1987</ref> Un luna despues, nan a presentá e promé balètnan di ADT.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639886:mpeg21:p006 Premiere Antillean Dance Theatre - "Kositu" hoogtepunt balletavond in CPA], 12 mei 1980</ref>
Lucia Schnog tambe tabata wòrdu scuchá i mira regularmente den medionan di comunicacion. Na 1979, el a papia tokante e apertura di su studio di balèt nobo den e programa Entrevista na Radio Hoyer.<ref>[[Amigoe]], [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640001:mpeg21:p002 "Interview"] , 7 september 1979</ref> Ku finansiamentu di OKSNA, un dokumental tokante Ecole de Danse a wòrdu trahá i mustra den e ouditorio di biblioteka na òktober 1992.<ref>{{nl}}{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644665:mpeg21:p003|titel= Documentaire over 20 jaar balletschool Ecole de Danse|datum=1992-10-03|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un luna despues, e dokumental a wòrdu transmití na televishon pa TeleCuraçao.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643709:mpeg21:p003 Tv-documentaire over Lucia Schnog], 30 november 1992</ref>
E ta tambe un artista visual di obranan di textil, entre otro.<ref>Curaçao Knipselkrant, [https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Curacaose kunstenaars op World Quilt Show], 8 januari 2015. [https://web.archive.org/web/20240426155433/https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref> El a eksponé su arte na Kòrsou durante, entre otro, e ''Open Atelier Route''.<ref>{{citeer web|werk=Curaçao Art|url=https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/|titel= Open Atelier Route 2015|datum=2014-11-09|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240426155431/https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/| archiefdatum=2024-04-26}}</ref><ref>Curaçao Art, [https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Kosecha Kultural in 2018], 28 september 2018. [https://web.archive.org/web/20240426155443/https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref>
== Honor ==
Na 1988, Schnog, hunto cu [[Carmita Henriquez]], a risibí e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a husga ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan respektivo tereno: baile i folklore.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011|titel=Cola Debrot Prijs 1988|datum=1988-05-21}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =67491322 |titulo= Lucia Schnog}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Schnog, Lucia}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Arte]
[[:Kategoria:Kòrsou]]
[[:Kategoria:Ganador premio Cola Debrot]]
habri su "Ecole de Danse", ku tabata siña [[jazz]] i balèt klásiko. For di aña 1979, 8bailarinanan semiprofeshonal a presentá bou di su guia na su Teatro di Baile Antiano (ADT). E ta krea arte visual tambe.
------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Ocho dia''' ta un antiguo rito di luto na Aruba, Kòrsou i Boneiru, ku ta sostene famia i amigunan di defuntu den nan proseso di luto.
Tabatin un tempu na Kòrsou i Boneiru ku e defuntunan tabata wòrdu rekordá no solamente ku un Misa, pero ku ocho dia di orashon, kanto, kuenta, i komunion. Pa ocho dia, e komunidat a reuní — no solamente pa yora, pero pa ofresé sosten. Famia i amigunan a wòrdu sostené den nan proseso di luto: ku orashon, kantika, rekuerdo i brasa, e alma di e defuntu tambe a wòrdu eskoltá pa e bida despues di morto. E ritual aki tabata wòrdu yamá Ocho Día.
Despues cu dera e defunto ta cuminsa cu e “ocho dia”. Esaki ta un periodo di luto di ocho dia, durante cua esnan cu a keda den luto ta reuni diariamente. Bou di guia di un intersesor, ta hasi orashon pa e defuntu i su sernan kerí. Un sirbishi di konmemorashon ta wòrdu tené 40 dia despues di e morto, i tambe anualmente riba e aniversario di e morto. Den Iglesia Catolico Romano, ademas di e dia di recuerdo anual aki, e famia por pidi un misa mensual pa e defunto.<ref>[https://www.rememberme.nl/inspiratie/blogs-van-judith-sandriman/rituelen-bij-een-begrafenis-op-curacao Rituelen bij een begrafenis op Curaçao]</ref>
De negendenacht (novena= Ninth Night) ceremonie op Jamaica toont overigens inderdaad overeenkomst met de curacaose "ocho dia".<ref><ref></ref>VOLKSKUNDE. "Amigoe". Curaçao, 05-09-1980, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 19-12-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640155:mpeg21:p017</ref>
---
Er was een tijd op Curaçao en Bonaire waarin de overledene niet alleen werd herdacht met een mis, maar met acht dagen van gebed, zang, verhalen en verbondenheid. Acht dagen lang kwam de gemeenschap bijeen—niet alleen om te rouwen, maar om te begeleiden. De familie en vrienden werden ondersteund in hun rouwproces: met gebed, zang, herinnering, en omarming werd ook de ziel van de overledene begeleid naar het hiernamaals. Dat ritueel heette Ocho Día.
Dit ritueel, ontstaan uit de ontmoeting tussen Afrikaanse spirituele tradities en het katholieke geloof, was veel meer dan folklore. Het was een daad van geestelijke zeggenschap. Wat de kerk niet kon bieden, gaf de gemeenschap zichzelf: troost, structuur, en een plek voor de ziel om haar weg te vinden.
De Ocho Día, met haar gezangen in een vermenging van Papiaments en Latijn, de overdracht van culturele identiteit via verhalen over West-Afrikaanse mythische figuren zoals de spin Nanzi, gezongen litanieën, een eigen vormgegeven liturgie van gebeden, en het kantelen van het altaar op de achtste dag (Ocho di Yukán)—dat was hun manier om trouw te blijven aan hun wortels én aan hun geloof.
Vandaag de dag is dit ritueel vrijwel verdwenen. Al twintig jaar is er geen gedocumenteerde viering meer. Uitvaarten worden nu tot in de puntjes geregisseerd door begrafenisondernemers, naar Europees model. In tegenstelling tot vroeger, waar een uitvaart veel meer was dan een kort moment van condoleren of een drive-thru, of het volgen van de dienst via een YouTube-link, is afscheid nemen verarmd tot een haastig en afstandelijk ritueel. De zinsnede “geen rouwbeklag aan huis” klinkt inmiddels als een mantra in overlijdensberichten.
-------
Bob Harms: De ocho dia, een rouwritueel van acht dagen op Aruba, Bonaire en Curaçao, was veel meer dan alleen een religieuze bijeenkomst. Het was een levendig sociaal evenement, doordrenkt van culturele tradities die hun oorsprong vinden in West-Afrika en de diaspora. Ondanks pogingen van de Rooms-Katholieke Kerk om deze ‘afwijkende’ gebruiken te onderdrukken, hield de gemeenschap stand en gaf het rouwproces zo een unieke, eigen invulling.
Tijdens dit achtdaagse ritueel nam een voorzanger, de resadó, de leiding. Hij zong litanieën, een mix van Papiaments en Latijn. De aanwezigen zongen mee met de kantikanan di Ocho Dia, liederen speciaal voor dit ritueel, en de kantikanan di Dum Ve, verbasterde Gregoriaanse gebedsliederen. Ook op de laatste ochtend, wanneer het altaar werd afgebroken, werden er speciale liederen gezongen, de kantikanan di Jukán.
----
Na de uitvaart is er een rouwperiode die acht dagen duurt. In deze dagen worden er litanieën (gebeden) voorgelezen door een vrouw die ouder is dan 50. Ze vraagt God om de overledene onder zijn hoede te nemen en de nabestaanden te troosten. Tijdens deze ‘ocho dia’ geven naasten en familie alle ruimte aan hun emoties. Vooral op de achtste dag nemen ze de tijd om na te praten over de dingen die de overledene heeft gezegd en hoe hij of zij zich heeft voorbereid op de dood. De ramen worden opengezet zodat de geest kan vertrekken.
----
Het is een perfect voorbeeld van ''syncretisme'': het samenvoegen van verschillende culturele en religieuze elementen. Hoewel de periode van acht dagen ook in het christendom voorkomt (denk aan de besnijdenis van Jezus na 8 dagen), is de uitwerking (de ceremonies, muziek, dans) sterk beïnvloed door de Afrikaanse wortels en de 'survival' van voorouderlijke tradities na de slavernij, steltDBNL - Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.
{{Appendix}}
---------------
{{Databox}}
[[File:General Official Minimum Wage by Territory as of February 2023 in US Dollars (2).png|thumb|300px|Mapa di salario minimo segun teritorio na februari 2023 den USD]]
E '''salario mínimo''' ta e montante mas abou ku un dunadó di trabou ta legalmente obligá di paga un empleado. Un salario mínimo por wòrdu ekspresá komo un salario pa ora, pa luna òf pa siman. Semper e ta wòrdu ekspresá komo un salario brutu, ekskluyendo belasting i kontribushonnan di seguro sosial.
Dentro di Union Europeo, 22 di e 27 estadonan miembro tin un salario minimo. E sinku paisnan di UE ku no tin un salario mínimo ta Austria, Dinamarka, Finlandia, Suesia i Italia. E paisnan aki, inkluyendo Noruega i Suisa, ta laga e fiho di salario mínimo na organisashonnan di dunadó di trabou i empleado.
es.wiki: Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
E regulashon aki a wòrdu establesé pa promé biaha na Australia i New Zealand den siglo 19.[2] Kada pais tipikamente ta establesé e normanan legal ku ta regulá e salario mínimo i e mekanismonan pa determiná su montante periodikamente, normalmente anualmente.
Regulashonnan di salario mínimo, ku nan diferensianan, ta presente den kasi tur pais rònt mundu, i nan ophetivo, eksplísito òf nò, ta pa redusí desigualdat di salario.
Den añanan resien, vários pais a reformá nan polítika di salario mínimo komo kontesta na e oumento di kosto di bida i preshon sosial pa garantisá un entrada desente. Algun gobièrnu a opta pa konektá e salario mínimo na e konsepto di un “salario di bida,” komprondé komo un salario ku ta kubri e nesesidatnan básiko di un individuo òf famia, inkluyendo kuminda, bibienda, edukashon i kuido di salú. Paisnan manera Alemania,[3] Sur Korea, Chile,[4] i New Zealand a implementá oumentonan signifikante, miéntras ku na Merka tabatin un tendensia pa oumentá e salario mínimo na nivel estatal i munisipal den ousensia di konsenso federal. Ademas, organisashonnan manera Organisashon Internashonal di Trabou (ILO) i Programa di Desaroyo di Nashonnan Uni (UNDP) a promové kuadro pa evaluá e impakto di e salario mínimo riba redukshon di pobresa i desigualdat, resaltando e importansia di ahusta e montantenan aki periodikamente i segun kriterionan ekonómiko i sosial.
Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
== Caribe Hulandes ==
* 1947 - invoering Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
* 1972 - Landsverordening minimumlonen (P.B. 1972, no. 110)
1 oktober 1972 e Ordenansa Salario Minimo a drenta na vigor na Antias Hulandes.<ref>Advertentie. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 30-09-1972, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 03-09-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461412:mpeg21:p006</ref>
{{Appendix}}
LANDSVERORDENING van 31 mei 1972 houdende nieuwe regelen inzake minimumlonen
Citeertitel Landsverordening minimumlonen
Vastgesteld door Gouverneur van de Nederlandse Antillen
Onderwerp maatschappelijke zorg en welzijn
Eigen onderwerp arbeidsregelgeving
Opmerkingen met betrekking tot de regeling
Deze verordening vervangt de Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
--------
The minimum wage history in the Dutch Caribbean is tied to the islands' individual statuses, with a significant shift in the Caribbean Netherlands (Bonaire, Sint Eustatius, Saba) towards higher, federally regulated minimum wages starting in the 2010s, aiming for a dignified existence. Other islands, like Aruba, also adjusted their minimum wages in recent years, while the overall trend shows efforts to raise wages to improve socio-economic conditions, though this can create competitive pressure compared to other Caribbean nations.
The minimum wage in the Dutch Caribbean is set separately for each island, with the highest recent rates being $1,750 per month in the Caribbean Netherlands (Bonaire, St. Eustatius, and Saba) as of July 1, 2024, and AWG 2,007.05 per month in Aruba as of January 1, 2025. The Caribbean Netherlands' minimum wage is adjusted annually based on the consumer price index.
--------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe
| imagen =
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[]] [[1930?]]
| periodo fin =
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor =
| sucesor =
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion =
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernador, alkalde
|partido =
}}
'''Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe''' (☆ [[31 di òktober]] [[1882]] na Schiedam – † [[28 di novèmber]] [[1956]] na [[Breda]]) tabata un gobernador kolonial y alkalde hulandes.
== Biografia ==d
Van Slobbe a nase den un famia katóliko. Su tata probablemente tabata manehá un destileria di gin. Bartholomeus a kuminsá su estudio na un skol di formashon di maestro i na edat di dieshete aña a boluntario pa e ehérsito hulandes.
El a entrená komo un ofisial no-komisá na Breda i a bira un sargento promé ku el a wòrdu atmití na e Kurso Prinsipal pa Ofisialnan na Kampen na 1904. Dos aña despues, el a bira un di dos teniente den e di Seis Regimento di e Brigada di Infanteria, stashoná na Breda. Na 1910, el a wòrdu promové na promé teniente den e di Seis Regimento. Na òktober 1913, el a wòrdu nombrá komo un ofisial di servisio spesial pa e staf general den e departamentu stashoná na Breda debí na e menasa di guera. Na 1918, el a wòrdu transferí pa e staf general na Den Haag i a wòrdu sekundá na e Akademia Militar. Na 1919, el a bira kapitan i na 1924, el a bira dosente tambe na e Akademia Militar na Den Haag.
Na aña 1930, el a keda nombrá gobernador di e kolonia di Kòrsou i Dependensianan. El a goberna excelentemente y lo kier a keda gobernador, pero despues di su prome periodo, el a pidi su regreso pa Hulanda pa sigui educacion di su yiunan.
Na ougùstùs 1936, el a bira alkalde di Breda, un miembro di e Partido di Estado Katóliko Romano (RKSP). El a tene su mes durante guera, pero a wòrdu kita for di trabou dia 11 di mart 1944, pa òrdu di e forsanan di okupashon despues di a nenga di koperá den kompilá listanan pa trabou forsá na Alemania. Durante e último lunanan di guera, el a biba skondí. El a wordo reemplasa pa e miembro di NSB y miembro di SS Gerrit Coenraad Blom. Riba e dia ku Breda a wòrdu liberá, 26 di òktober 1944, el a reanudá su tareanan di alkalde, hibá triunfantemente na e kas di pueblo pa su konsiudadanonan.
E tabata, sinembargo, bou di tutela di Baron Dirk van Boetzelaer, un ingeniero hidráulico i teniente coronel, komisario militar pa e distrito di Breda i emanacion di tantu e resistensia komo e forsanan armá hulandes formá na Inglatera. E tabata kere ku kualke hende ku a keda muchu largu durante e okupashon mester tabata konspirando ku e forsanan di okupashon i mester a wòrdu retirá. P’esei tambe e tabatin un opinion negativo di Van Slobbe i a sòru pa e keda suspendé i someté na un investigashon di purga riba su aktividatnan durante e okupashon. Esaki a dura for di kuminsamentu di desèmber 1944 te kuminsamentu di òktober 1945.
Dia 2 di desèmber 1944, Van Slobbe a wòrdu informá verbalmente di e desishon pa wèlga, ku a drenta na vigor dia 10 di desèmber. Despues e mester a defendé su mes dilanti di un komishon di purga, loke el a hasi ku éksito. Dia 16 di october 1945, e Comisario di Reina a firma e decreto di disolucion, cu a wordo anuncia algun dia prome. Miéntras tantu, Van Slobbe a wòrdu forsá pa entregá su posishon komo alkalde suplente na alkalde E.L.H.M. van Mierlo, te ora cu e investigacion tabata favorable y e por a reanuda su funcion di alcalde. Dia 17 di òktober 1945, el a presidi e reunion di e Ehekutivo Munisipal pa promé bia.
Van Slobbe a kasa ku Joanna Antonia Maria van Schendel na 1912. Nan tabatin shete yu, inkluyendo esun mayó, Maria Elisabeth van Slobbe (1913-2004), i e yu mas yòn i di dos, Wim van Slobbe (1925-2023).
-------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante =c
| nomber = Mary Gertrude Johnson
| ofishi =
| tata = Peter Hassell
| mama = Esther Lovell Johnson
}}
'''Mary Gertrude Johnson''' (☆ [[1854]] na Zions Hill – † [[1939]] na [[Saba]]), tambe konosí komo ''Mary Gertrude Hassell'', tabata un edukadó prominente i un pionero den promoshon di e arte tradishonal di [[kanchi sabano]] riba e isla di [[Saba]]. El a duna les i popularisá e téknika di obra ku hilo habri, ku despues a bira un di e produkto artístiko i ekonómiko mas importante di e isla. Segun folklorista Eric Eliason, “kisas e ta e persona mas honrá den historia di e isla.”<ref>Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: ''Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean'', p. 522-534, citaat op p. 524.</ref>
== Biografia ==
Mary Gertrude Johnson a nase na Zions Hill (den e tempu ei konosí komo Hell’s Gate) komo yu muhé di Esther Lovell Johnson i Peter Hassell. Su famia tabatin un posishon respetá den komunidat i su mayornan tabatin medio finansiero sufisiente pa mand’é pa estudio na [[Caracas]], [[Venezuela]] na komienso di añanan 1870. Pa un periodo Johnson a biba den un internado katóliko, kaminda soeurnan di e konvento tabata duna enseñansa, inkluso na manera tradishonal.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Durante su estadia na Venezuela, el a siña for di e yu muhénan di e elite venezolano kon pa traha obra ku hilo habri den estilo ajour, ku despues a bira konosí na Saba komo kanchi spaño.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
<ref name=":0">Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean, p. 522-534</ref> E téknika aki lo bira e base pa e desaroyo di e arte di kanchi sabano, un forma di arte tekstil úniko pa Saba.<ref name=":1">{{Citeer boek |titel=Caribbean Women and Their Art: An Encyclopedia |achternaam=Snodgrass |voornaam=Mary Ellen |url=https://www.google.nl/books/edition/Caribbean_Women_and_Their_Art/4tCwDwAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA89&printsec=frontcover |datum=2019 |pagina=89-90}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://caribvibetv.com/learning-about-saba-lace-spiced-rum/ |titel=The Art of Saba Lace & Flavor of Spiced Rum: Saba’s Heritage |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Caribbean Vibrations}}</ref>
Despues di a kompletá su estudio, Johnson a regresá Saba. Einan el a kasa ku James Benjamin Johnson i a kuminsá duna les na e skol katóliko lokal. E pareha a establesé nan mes na Windwardside. Inisialmente, el a sigui ku trahamentu di kanchi komo un hòbi, dunando les na algun amigu i miembro di famia, pero pronto el a kuminsá plama riba henter e isla. Gradualmente ela kuminsá duna lès, i patronchinan spesífiko pa e isla a wòrdu kreá, yamá na nòmber di nan kreadornan, manera Imelda, Sylvia i Laurentina.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Ku e establesementu di un servisio postal konfiabel entre Saba i mundo eksterno na 1884, e posibilidat pa bende kanchi via pòst a habri un fuente nobo di ingreso pa hopi famianan. Pa tempu di Prome Guera Mundial, un di kada dies habitante tabata inbolbí den produkshon òf benta di kanchi sabano. Den e añanan 1920, ta kalkulá ku entre 30% i 40% di PIB di Saba tabata generá for di kanchi, un kontribushon sin igual pa un isla chikí.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Mary Gertrude Johnson a fayesé na 1939 na edat di 85 aña. Su legado sigui biba den arte, ekonomía i identidat kultural di Saba.
== Homenahe ==
Na 1996, su aporte a wòrdu rekonosé ku un stampia postal di Antias Hulandes, ku ta mustra un imagen di dje ku un obra di kanchi na banda robes. E stampia tabata parti di un seri dediká na figuranan antiano prominente.<ref>{{Citeer web |url=https://touchstamps.com/Stamp/Details/160215/mary-gertrude-johnson-hassel-1853-1939 |titel=Stamp: Mary Gertrude Johnson Hassel (1853-1939) (Netherlands Antilles 1996) |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Touch Stamps}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Kanchi sabano]]
{{Appendix}}
{{Defaultsort:Johnson, Mary Gertrude}}
[[:Kategoria:Saba]]
------------
* na un Skol di Konbento. Einan ela siña kon pa traha e hilo dibuhá for di e yu muhénan di Venezolanonan elite, i a introdusí e arte na Saba kaminda e ta konosí generalmente komo obra spañó.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
* the past, drawn lace embroidery often produced larger pieces in the form of tablecloths, curtains, drapes, etc. Today, these larger ana more expensive items are no longer in demand and the intricate patterns of drawn lace are being used in a more decorative manner on various items of women’s and household ware such as shawls, skirts, blouses, handbags, hand¬ kerchiefs, napkins and other cloths.
<ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-ANTILLENREVIEW-1981-08/page/n33/mode/1up?q=saban+lace&view=theater Handcraft: an industry of growing importance]Antillean Review, vol. 1 nr. 5, augustus/september 1981</ref>
* Perhaps this is the reason the craft is popularly known as "Spanish work" on Saba. In 1884, the wives and daughters of Saba's seafaring men began working in earnest. In that year regular mail service connected the five-squaremile island to the outside world for the first time, thereby establising the possibility of a mailorder cottage industry. By 1898, Saba's lacemakers had become so adept that a Miss Florence Every entered an exhibition of women's handicrafts in The Hague, The Netherlands, where she received an honorable mention. Six years later, a Saban was awarded first prize in a competition in Copenhagen, Denmark, and was invited by the Danish government to spend four months in the Scandinavian country. Little by little, the industrious Saban women began exporting their delicate work, primarly to customers in the United States. The method by which they obtained the names of potential clients illustrates typical Saban ingenuity. Lacemakers would copy the addresses of American companies from the boxes of merchandise that were sent to the island. They would then dispatch a letter explaining their craft and their prices to the firm, hoping to have some sympathetic manager post the missive on the company bulletin board or mention it in the company newsletter. Their efforts were surprisingly successful. By 1928, nearly 25,000 guilders worth of needlework was being exported.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Naturally, clients' addresses were closely-guarded secrets. Who betide anyone who "stole" an address or who wrote "bad things" about a competing lacemaker. Many families were not on speaking terms for years, owing to some real or imagined breaking of this unwritten law. In turn, many company officials wrote to Saba's Vice-Lieutenant Governor inquiring into the financial status of the women soliciting business from the companies' employees. As tactfully as possible, the administrator would reply that the ladies could stand "some help", even though some of the lacemakers were among the most affluent residents of the tiny island.
When the Great Depression spread economic havoc throughout the United States in the early 19305, demand for "Saba Lace" plunged alarmingly. Committees were formed on the island to promote the "industry". Unfortunately, nothing seemed to help. It was only with the increase of tourism to the island that "Saba Lace" flourished once again. An airfield was finally constructed on the mountainous terrain in 1963 and the island became a favorite with travelers searching for an unusual daytrip from nearby St. Maarten of for longer stays in a serence and unspoiled Caribbean atmosphere. In 1984, 15,000 tourists visited, departing with approximately $100,000 worth of delicate, handmade lacework.
Thus, after more than a century, a handcraft learned by a young Saban girl in the quiet cloisters of a Caracas convent still provides a means of survival for many families on the tiny island of Saba.
-------------
{{Infobox artista|variante|c
| nomber = Sheila Payne
}}
'''Sheila Payne''' (☆ 1961 na [[Kòrsou]]) ta un aktris i kontadó di kuento di [[Kòrsou]] i un defensor di preservashon di Papiamentu.[1]
Sheila Payne a nase i lanta na Kòrsou, den un famia originalmente di [[Sint Kitts (isla)|Saint Kitts]]. Su interes i amor pa kontamentu di kuenta a bini di su tata. Komo un studiante di skol básiko, el a hasi un impreshon sumamente eksitoso di e empresario di músika [[Ángel Job]] (ku e apodo El Gordito de Oro).[2]
For di 1980 pa 2000, Payne a biba na [[Hulanda]]. El’a studia matemátika i ekonomia i a tuma un kurso posgrado den desaroyo di karera. Despues di a traha den e ramo ei pa algun tempu, el a bira un aktris ku Jeugdtheater Citadel Groningen. Na Kòrsou, el a traha komo aktris pa teater hubenil i despues a regresá na kontamentu di kuenta.[2]
Na 2011, Payne a risibí un nominashon di UNESCO pa su esfuersonan den preservashon di Papiamentu.[2]
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario|variante = c
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento = [[Kòrsou]]
|region = [[Karibe Hulandes]]
|pais =
|alias = [[Kòrsou i Dependensianan]]
|sucesion = Gobernador-general
|periodo start = 1816
|periodo fin = 1819
|monarkia =
|antecesor =
|sucesor = Petrus Bernardus van Starckenborgh
<!-- Seccion di sucesion 2 -->
|sucesion2 =
|periodo start2 =
|periodo fin2 =
|monarkia2 =
|antecesor2 =
|sucesor2 =
|pareha = Anna Maria Cornelia van Uytrecht
|tata =
|mama =
|yui = 4
|ofishi = ofisial di marina hulandes, atministradó kolonial,
}}
'''Albert Lambertsz Kikkert''' (☆ [[17 di novèmber]] [[1761]] na Vlieland - † [[18 di desèmber]] [[1819]] na [[Kòrsou]]), tabata un ofisial di marina hulandes, doño di plantashi na Kòrsou i gobernante durante e era kolonial. El a hunga un ròl importante den e [[Rebelion Grandi|lantamentu di Tula]] na [[1795]] i despues a okupá e funshon altu di Gobernador-General riba e Islanan ABC.
== Biografia ==
Kikkert a nasé riba e [[isla]] di Vlieland na aña 1761. El a drenta marina hulandes na un edat hoben i a subi te na e rango di ofisial. Su entrenamentu marítimo trempan a pone e fundeshi pa su tareanan atministrativo despues na e [[kolonianan]] hulandes den Karibe.
Despues di su transferensia pa Kòrsou, el a invertí den un plantashi. Na 1789 el a kasa ku Anna Maria Cornelia van Uytrecht (1768-1847) di Kòrsou, i huntu nan a hana kuater yu.<ref name=uytrecht>http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm. [https://web.archive.org/web/20210717231138/http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm Archivá] 17 di yüli 2021.</ref> Anna tabata e yu muhé di un shon di plantashi riku, [[Casper Lodewijk van Uytrecht]]. Dor di su matrimonio Kikkert a bira doño di e plantashinan, Jan Sofat (antes Jan Zoutvat) i San Juan.
Na 1795, el a drenta den konflikto ora e lider di katibu [[Tula]] a dirigí un rebelion riba e isla. Kikkert a wòrdu akusá di ta un kómplise di e medidanan kontra e rebeldenan, loke a pon’é den un posishon kontroversial denter di e [[kolonia]].
== Okupashon ingles ==
Kikkert tabata na Korsou ora ku e patriotanan a tuma poder na [[Hulanda]] na aña 1795 cu ayudo di e Francesnan y a funda [[Repúblika di Batavia]]. Stadtholder Willem V a hui bai Inglatera i for di einan a ordená tur gobernador i ofisial kolonial pa entregá na e inglesnan, pa e teritorionan di ultramar no kai den man di franses (revolushonario). E gobièrnu nobo a kita mayoria di e ofisialnan, ku mayoria di nan tabata noble. E pregunta di ken pa sirbi a hiba na confusion y tambe intrankilidad riba e barconan Hulandes. Kikkert a scoge e banda di e gobernantenan nobo na Hulanda y asina a opera na servicio di e Francesnan. Su patriotismo tabata oportunista, pasobra despues el a mustra di ta un Orangista konvensí atrobe pa ku e inglesnan.
=== Konflikto ku Tula ===
Inspira pa e intrankilidad revolucionario na Europa y e lantamento exitoso di esclavo na Haiti Frances, un lantamento di esclavo tambe a brota riba Curaçao na 1795. E “capitan” di e rebeldenan, Tula, tabata propiedad di Kikkert su cuñado Casper Lodewijk van Uytrecht (1730-1855). Dos otro lider di e rebelion tabata propiedat di Kikkert mes, entre nan Pedro Wacao i Carpata. ‘Bastiaan’ Carpata tabata foreman òf ofisial pretu riba su plantashi San Juan. Parsialmente pa e motibu aki, Kikkert tabata determiná pa pone e rebelion abou. I asina el a hasi, usando e fragatanan Ceres i Medea. For di e Ceres, Kikkert a trese dos bateria di kañon na tera, i tambe munishon i otro suministronan. El a komandá e mariniernan ku a bringa banda di e milisia sivil riba kabai riba e isla. E rebelion a terminá ku un ehekushon brutal i ehemplar di e lidernan rebelde, den kua Kikkert tabata enbolbí aktivamente. El a nota friu den e registro di su barku ‘Den 3e’ (òktober 1795): “... dos negro a wòrdu kibra bibu riba e wiel i pretu, despues dekapitá i nan kabes poné riba e horka, un negro a haña su mannan kòrtá i su kabes kibra aden ku un martiu i despues a wòrdu kologá.” E kastigunan tabata di akuerdo ku e veredikto di Gobernador Johannes de Veer (1738-1796) cum suis.[3][4]
== Regreso di gobernashon hulandes ==
Durante e gobernashon franses den añanan 1800, probablemente Kikkert a kolaborá ku outoridatnan bou di Louis Napoleon, ruman di Emperador Napoleon Bonaparte. Despues di e regreso di e gobièrnu hulandes bou di Rei Willem I, el a wòrdu nombrá Gobernador-General di e Islanan ABC. Den e funshon aki, e tabata responsabel pa e atministrashon sivil i protekshon di interesnan kolonial na Kòrsou, Aruba i Boneiru. El a hunga un ròl sentral den ehekushon di legislashon atministrativo i fiskal durante e periodo aki.
Kikkert a fayesé inesperadamente dia 18 di desèmber 1819 na Kòrsou. Su morto a marka e fin di un karera influyente den tantu sírkulonan kolonial komo militar riba e islanan ABC.
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''tragalus''' ([[hulandes]]: ''dakvenster'') ta referi na un bentana chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un dak di kas. Literalmente, e palabra cu e ta e luga pa laga lus drenta. "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
un ekstenshon di e superfisie di dak ku ta inkliná, hopi bia ta konsistí di un kuadro di bentana vertikal ku òf sin partinan movibel, dos muraya banda triangular i un tapa, trahá komo un dak plat, siya ?, heup òf pent.
Un tragalus por wòrdu instalá mesora durante konstrukshon nobo, pero hopi bia ta wòrdu trahá despues pa haña espasio èkstra, tin bia na e lugá kaminda un skylight ta presente kaba. E kuadro di bentana ta sirbi pa permití lus i airu drenta den e zolder òf kamber di zolder. Un bentana di dormitorio hopi bia ta proveé e espasio èkstra ku espasio pa kabes (espasio pa kabes), ku ta nesesario pa krea un kamber den zolder.
Bentana di dormer por wòrdu montá na diferente manera. Tradishonalmente riba e lugá, kaminda e bentana di e dormer ta wòrdu bati riba e dak riba e sitio, loke ta tuma un promedio di 3 pa 4 dia. Tin tambe bentananan prefab. E bentananan prefabriká aki ta wòrdu pre-produsí den un fábrika òf tayer di karpinteria i ta wòrdu montá riba e dak denter di un dia.
Bentana di dormer ta traha di vários material. Esaki ta dependé di e estilo arkitektóniko di e kas i e deseonan di e kliente. Bentana prefabriká por lo general ta trahá di palu òf plèstik.
Un ekstenshon riba e dak tambe ta wòrdu yamá kuko òf akkenailtje (prinsipalmente na Groningen).
{{Appendix}}
chatgpt:Den papiamentu, tragalus ta un palabra ku referi na un ventanita chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un kas di dak. E palabra mes ta bin di Hulandés "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
✅ Den konteksto di construccion Hulandés (i Karibe Hulandes), un "tragalus" ta un ventanita, pero den hulandés moderno e palabra ku ta mas relashona ta "dakkapel" òf "dakvenster", ku ta referí mas espesífikamente na un ventan chi subi for di dak, ku ta kreá espasio i lus den un piso haltu.
Diferensha:
Tragalus = ventanita (simpel, generalmente no sobresalí for di tei).
Dakkapel = estruktura di bentana ku sobresalí for di tei pa kreá mas espasio i lus.
🏚️ Tragalus den Karibe Hulandes
Sí, tragalus (of ventanitanan den dak) tabata uza den arquitectura tradicional Karibe Hulandes, inklusí:
Kas di plantashon (Boneiru, Kòrsou, Aruba)
Kas di pueblo (kas di torto, kas di piedra)
Fortifikashon (forte)
E motibu principal pa usa un tragalus tabata:
Laga lus natural drenta (den tempo ku no tabatin mucha bentanan grandi)
Mehorá ventilashon (pa saka kalor fo'i kas)
Duna un poko di brisa sin perde protekshon kontra tormenta.
Ejemplo:
Riba kas di plantashon na Kòrsou manera Landhuis Brievengat òf Landhuis Chobolobo, bo por topa ventanitanan haltu riba e dak ku ta sirbi komo tragalus.
Na Aruba, na kas antique den Noord i Santa Cruz, bo por wak esemey.
📜 Origen historiko
E uso di ventanitanan haltu (tragalus) a bini ku:
Influensia di arquitectura kolonyal Hulandés (especialmente siglo 17-18).
Adaptashon lokal pa klima tropikal — ventilashon tabata esencial.
Manká di material di konstrukshon — un bentana chikí tabata mas fasil pa instala den muraya di torto òf piedra.
✏️ En Resúmen
Aspekto Tragalus Dakkapel
Definishon Ventanita haltu Bentana sobresaliente for di tei
Funshon Lus i ventilashon Lus, ventilashon, espasio
Material Hout, piedra, torto Hout, tei, glas
Uzo den Karibe Sí, den kas antique Raro, mas den Hulanda
[[:Kategoria:Konstrukshon]]
--------------
{{Multiple image
| total_width = 650
| align = center
| caption_align = center
| border =
| image1 = Government building in Camacuri (Aruba) 17 33 16 604000.jpeg
| caption1 = Edificio di Impuesto di [[Aruba]]
| image2 = DRCUR-EXT-Resort-4110-TM.jpg
| caption2 = Dream Curaçao Resort na [[Willemstad]]
| image4 = Emmanuel Catholic Chapel.jpg
| caption4 = Kapel Emanuel na [[San Nicolas]]
| image3 = Maduro & Curiel's Bank, Willemstad, Curaçao.jpg
| caption3 = Edificio di [[Maduro & Curiel's Bank N.V.|MCB]] na Willemstad
}}
---------------
* [[Florin karibense]] (aanvullen)
Siman pasá a tuma lugá e desvelo ofisial di e diseño di e Guilder Karibense, e moneda nobo ku lo ta den sirkulashon na Kòrsou i Sint Maarten entrante 31 di mart 2025. Banko Sentral di Kòrsou i Sint Maarten (CBCS) a presentá e biyetenan i monedanan simultáneamente na ámbos pais.<ref name="deel 1">[https://curacao.nu/de-caribische-gulden-een-stap-richting-economische-stabiliteit-in-2025/ De Caribische Gulden: Een stap richting economische stabiliteit in 2025], curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
--
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.<ref name="deel 3">[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-20g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (20g)], curacao.nu (27 di desember 2024)</ref>
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
== denominashon di mas chikitu: 10 florin ==
E biyete di dies florin karibense ta predominantemente hel i tin un imágen di e '''angelfish gris''' na e parti dilanti i e '''faro di Klein Curaçao''' na e parti patras.<ref name="deel 2">[https://curacao.nu/nieuwe-caribischegulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-10g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (10g)\, curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
E angelfish gris por krese te sesenta sentimeter di largura. E espesie aki tin un kurpa den forma di disko ku un kabes relativamente grandi. Angelfish adulto gris ta gris kla ku manchanan pretu tur kaminda, miéntras ku nan kabes ta gris kla ku un boka mas kla ainda. E hóbennan, di otro banda, ta pretu ku sinku strepi hel briante ku ta kore vertikal riba nan kurpa.
Hubenilnan ta wòrdu hañá generalmente riba e rif òf den kama di yerba di laman, kaminda nan ta traha na “stashonnan di limpiesa” meskos ku garnachi mas limpi ta hasi, pa deshací di parasito di piská mas grandi. Adultonan por lo general ta habitá rifnan i por wòrdu hañá na profundidatnan te ku trinta meter.
E konki reina ta un snèk ku ta biba prinsipalmente den kama di yerba di laman i riba banki di santu i por krese basta grandi. Karakolnan adulto por krese te mas o ménos 35 sentimeter di largura. E karakolnan aki ta herbívoro i ta alimentá nan mes ku material di mata ku ta haña entre e yerba di laman. E conchi reina ta birando mas y mas raro den hopi parti di Caribe pasobra su carni ta wordo considera un delicia y hopi biaha ta wordo haya riba platonan. Ta p’esei tin vários inisiativa pa kria nan den koutiverio pa produkshon di kuminda òf laga nan bai bèk den naturalesa. Kasi no tin ehemplar adulto real ku a sobra den e awanan interior di Kòrsou.
Patras
== Di dos denominashon: binti florin Cg 20 ==
E biyete di binti florin Karibense ta predominantemente blou i tin e rayo di águila mancha dilanti i Simpson Bay patras.
Cu un envergadura di casi tres meter, e Spotted Eagle Ray ta un di e especienan di rayo mas grandi den nos awanan. E ta wòrdu rekonosé fásilmente pa su fondo skur ku numeroso mancha blanku i un barika kompletamente blanku. E rayonan aki tin un rabo largu i punta ku vários spina venenoso. E rayonan aki ta kome bivalvo, entre otro, i ta buska nan riba fondo di santu. Nan ta koba den santu i tin bia ta zwaai esaki ku nan “alanan”. Tambe nan ta come cangreu, cangreu ermitaño y caracol manera e queen clam. Rayonan di águila mancha ta hopi sosial i hopi bia ta landa den grupo chikí.<ref name="deel 3"/>
Yellow Cowries ta '''karakol di laman''' ku ta wòrdu hañá den mayoria di laman tropikal. Den pasado, diferente tipo di cowries tabata hunga un ròl importante den komersio i kultura. Kaska di cowrie tabata wòrdu usá histórikamente komo moneda, partikularmente na China, Afrika, New Guinea i Indonesia. E barkunan di e Kompania di India Oriental Hulandes (VOC) tabata komersia ku kaska di kowrie, spesialmente e “kaska di kaska di plaka” ku tabata representá un balor monetario, i tabata usa nan komo un medio di pago, inkluso pa kumpra hende sklabisá.
Awendia nan ta wòrdu apresiá prinsipalmente komo kosnan di kolekshon i ta wòrdu usá den joyas. Karakol tin un dieta hopi spesífiko ku ta varia pa kada espesie. Algun ta karnivoro, algun herbívoro i algun omnívoro. Nan tin un struktura di alimentashon úniko yamá un “radula” den nan boka, ku ta funshoná komo djente, superfisie di yerba i kòrta kuminda.<ref name="deel 3"/>
Patras
== Di tres denominashon: biyete di 50 Cg ==
E biyete ta predominantemente bèrdè i tin e '''turtuga di laman bèrdè''' na e parti dilanti i e playa di '''Grote Knip''' na e parti patras.<ref>[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-50g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (50g)], curacao.nu (28 di desember 2024)</ref>
E turtuga bèrdè di laman ta wòrdu hañá den tur laman tropikal i subtropikal na mundu, inkluyendo den Karibe. E turtuga bèrdè di laman ta un herbívoro i ta kome prinsipalmente yerba di laman. E turtuganan ta sòru pa e yerba di laman no krese muchu largu i sofoká su mes. Esaki ta permití e ekosistema di yerba di laman pa mantené su funshonnan mas importante, esta komo un krèsh pa hopi bestia marino. E turtuga di laman bèrdè ta pues un espesie klave ku ta hunga un ròl esensial den tene nos oséanonan saludabel. Turtuga machu nunka no ta regresá tera. E hembranan ta bin tera solamente pa pone webu. Turtuga muhé ta traha vários nèshi pa aña. Turtuga ta protehá i den peliger di ekstinshon rònt mundu.
E '''tellin''' faborito. E espesie di karakol bivalvo aki ta wòrdu hañá den henter Karibe, prinsipalmente na profundidatnan di te ku trinta meter. E kaska, ku ta wòrdu trahá dor di e karakolnan mes, por ta basta grandi, algun ta alkansá un diameter di mas o ménos ocho centimeter. E kaska ta di koló krema pa blanku ku randnan un poko haltu i hopi espasiá. E parti paden di e kaska ta hel. E dos mitarnan di e kaska por lo general ta pas bon huntu i hopi bia ta kubri ku alga i otro organismonan, proveyendo un kamuflahe ekselente riba e ref. E espesie aki ta filtrá kuminda for di awa di laman dor di chupa awa aden, filtr’é i despues “spuit afó” awa limpi.
Patras
Grote Knip Beach. Curaçao ta konosí pa su playanan relativamente chikí skondí den bahianan kómodo. Asta Grote Knip Beach ta situá den un bahia asina. E santu riba e playanan ta konsistí di entre otro e fekalnan di piská ku ta kome alga i otro organismonan marino. Segun ku e piskánan aki ta raspa alga for di piedra di koral i piedra di kalki, nan ta kita pida pida kalki tambe. E material aki despues ta wòrdu ekskretá komo granula chikitu di kalki, ku eventualmente ta akumulá riba playa komo santu blanku debí na akshon di ola. Piská papagai ta entre e espesienan responsabel pa e proseso aki.
-------------------
'''Petróleos de Venezuela, SA''' ('''PDVSA''') ta e kompania estatal di [[Venezuela]] riba tereno di petroleo i gas natural. E kompania tin aktividatnan den eksplorashon, produkshon, refinamentu, merkadeo, transporte i eksportashon di petroli, i tambe eksplorashon i produkshon di gas natural. El a kuminsá su operashon na 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di e pais pa dekreto di gobièrnu riba 30 di ougùstùs 1975. Tur akshon di e kompania ta ainda propiedad di gobièrnu di Venezuela, kual pais ta e di sinku eksportadó mas grandi di petroli na mundu.
== Reserva i produkshon ==
Venezuela tin e reservanan di petroleo mas grandi na mundu. Na fin di aña 2020, nan tabata balorá na 304 bion bari, òf 17.5% di e total mundial.<ref name=BPWES21>{{en}} [https://www.bp.com/en/global/corporate/energy-economics/statistical-review-of-world-energy.html BP Statistical Review of World Energy 2021], geraadpleegd op 24 juli 2021</ref> [[Arabia Saudita]] ta na di dos lugá ku un porshon di 17.2%. Un gran parti di e reservanan ta konsistí di zeta viskoso, ku ta wòrdu hañá prinsipalmente kantu di [[Riu Orinoco]]. E zeta aki ta ménos fásil pa saka ku zeta konvenshonal. Ku e reservanan di zeta konosí, e pais por mantené e nivelnan di produkshon aktual pa mas ku 500 aña.<ref name=BPWES21/>
Na 2005, produkshon di zeta tabata 3.3 mion bari pa dia (bpd), pero pa 2015 esaki a baha te na 2.6 mion bpd.[2] Debí na mal maneho ekonómiko, no tin sufisiente sèn disponibel pa invertí, loke ta kousa ku produkshon ta baha. E bahada aki a sigui despues di 2015 i na 2020 e produkshon tabata 540.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Un tendensia similar ta visibel pa refinamentu. Na 2010, kasi 1 mion bpd tabata wòrdu prosesá diariamente ainda, pero na 2019 esaki a baha te na 123.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Reservanan di gas ta muchu mas chikitu na 3% di e total mundial, pero tòg signifikante.<ref name=BPWES21/> Produkshon di gas a keda basta stabil entre 2005 i 2017 i a fluktuá alrededor di 30-40 bion m³ pa aña. Tabatin un bahada fuerte na 2018, ku a sigui na 2019 i 2020. Na 2020, mas o ménos 19 bion m³ a wòrdu produsí.<ref name=BPWES21/>
== Historia ==
E kompania a wòrdu fundá dia 1 di yanüari 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di Venezuela.
Na sèptèmber 1986, e kompania merikano Southland a bende mitar di e akshonnan di CITGO na Petróleos de Venezuela. Na 1990, PVDSA a kumpra e sobra akshonnan, birando e úniko doño. Ku e transakshon aki, CITGO a wòrdu sigurá di e suministro di krudo i Venezuela a haña un kanal di benta nobo na [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]]. Parsialmente debí na e kaida fuerte den prijs di petroleo desde 2015, PVDSA a topa cu problemanan finansiero. E kompania a risibí un fiansa grandi di Rosneft di [[Rusia]] i a kambio a primintí 49.9% di e akshonnan den CITGO komo fiansa.<ref name=CNNROS>CNN [http://money.cnn.com/2017/04/10/news/economy/russia-us-oil-company-citgo/index.html Russia could soon control a U.S. oil company], 10 di aprel 2017, konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> Varios polítiko merikano ta preferá di no mira akshonista ruso den refinerianan merikano.<ref name=CNNROS/>
Na 1985, gobièrnu di [[Teritorio insular (Antias Hulandes)|teritorio insular di Kòrsou]], ku a tuma over e [[refineria Isla]] na Kòrsou for di [[Koninklijke Shell|Shell]], a transferí e operashonnan di e kompania pa Petróleos de Venezuela a base di un kontrato di hür di largu plaso.<ref name="CvC">Canon van Curacao [https://canoncuracao.cw/33-vertrek-shell-komst-en-vertrek-pdvsa/ Vertrek van Shell, komst en vertrek PdVSA], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> Invershonnan den e refineria a keda atras, loke ta nifiká ku produkshon tabata wòrdu hasí prinsipalmente ku instalashonnan bieu. E problemanan ambiental ku esaki a enserá a kondusí na hopi demanda kontra e refineria òf kontra di gobièrnu.<ref name="CvC"/> E kontrato di hür di PDVSA a kaduká dia 31 di desèmber 2019. Despues di e salida di PDVSA, un bataya legal a tuma luga pa añanan largu entre Kòrsou i Venezuela. Nan dos finalmente a yega na un akuerdo na desèmber 2023. Venezuela lo suministrá zeta pa dies aña ku un balor ekivalente total di US$ 450 mion, ku lo wòrdu usá pa paga e debe di PVDSA.<ref>Antilliaans Dagblad [https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28793-olie-voor-schuld-pdvsa Olie voor schuld PDVSA, 21 december 2023], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref>
ï
Na yanüari 2019, Merka a imponé sanshonnan kontra PDVSA.<ref name=NOSUSS>NOS [https://nos.nl/artikel/2269551-vs-legt-sancties-op-aan-venezolaanse-staatsoliebedrijf.html VS legt sancties op aan Venezolaanse staatsoliebedrijf, 29 januari 2019], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> E kuentanan bankario di e kompania na Merka a wòrdu kongelá i merikanonan no ta permiti di hasi negoshi ku e kompania mas.<ref name=NOSUSS/> E sanshonnan ta un medida punitivo kontra e maneho di [[Nicolás Maduro|presidente Maduro]]. Zeta ta un fuente importante di entrada pa Venezuela i mas ku 40% di tur eksportashon di zeta ta bai pa Merka.<ref name=NOSUSS/> Na 2016, US$19 bion di e benta total di US$42 bion e aña ei a wòrdu generá na Merka. Na òktober 2023, e sanshonnan petrolero riba Venezuela a wòrdu aliviá.<ref name="NOSUSVEN">NOS [https://nos.nl/artikel/2494593-vs-schort-deel-sancties-venezuela-op-na-afspraken-over-vrije-verkiezingen VS schort deel sancties Venezuela op na afspraken over vrije verkiezingen, 19 oktober 2023], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> A yega na un akuerdo entre e gobièrnu di Maduro i partidonan di oposishon bou di kua nan a bai di akuerdo pa tene elekshon den e di dos mitar di [[2024]], ku opservadónan internashonal pa garantisá ku nan ta hustu.<ref name="NOSUSVEN"/> E relahamentu ta nifiká ku Venezuela por determiná un biaha mas pa su mes kuantu zeta e ta eksportá i na kua partidonan.<ref name="NOSUSVEN"/> E akuerdo ta en prinsipio bálido pa seis luna.
== Laso ku Karibe Hulandes ==
(es.wiki}
=== Aruba ===
Na 1991, PDVSA a atkerí di Chevron e terminalnan di awa hundu den Laman Karibe den serkania di Aruba.<ref name=terminal > {{cite web |url= http://www.petroleumworld.com/es-napa17061901.htm| title= La triste historia de PDVSA, BORCO y San Eustaquio|date=2017-06-13| author=Sergio Sáez | publisher= Petroleumworld.com}}</ref>
Na september 2015, Aruba a firma un memorandum di entendimentu cu Citgo pa sondea e re-apertura di e refineria situá na [[San Nicolas]], Aruba, pará desde 2012 pa e operador Valero Energy ku un kapasidat instalá pa refiná 235.000 bpd. Na septèmber 2016, [[parlamento di Aruba]] a aprobá e outorisashon pa Citgo hür e refineria di San Nicolas pa 25 aña i un inversion aprobá pa PDVSA di 685 miyon dollar. Dia 23 di mei 2018, Korte di Aruba a kita e embargo riba dos kargamento di petroleo for di e tankeronan ''Atlantic Lily'' i ''Grimstad'' ku ConocoPhillips a pidi komo parti di su esfuersonan pa kobra un sentensia di arbitrahe kontra PDVSA.<ref> {{citeer web |url=http://eltiempolatino.com/news/2018/may/23/corte-de-aruba-levanto-embargos-pedidos-por-conoco/| titel=Corte de Aruba levantó embargos pedidos por Conoco contra cargamentos de Citgo
|datum=2018-05-23| uitgever=El Tiempo Latino}}</ref> Na febrüari 2019, Citgo a para e remodelashon i modernisashon di e proyecto pa motibu di sanshonnan ekonómiko.<ref>{{citeer web |url= https://www.elperiodicodemonagas.com.ve/site/internacionales/renovacion-en-refineria-de-aruba-parada-por-sanciones/| titel=Renovación en refinería de Aruba parada por sanciones |datum=2019-02-20| uitgever=El periódico de Monagas}}</ref> Segun Promé Minister [[Evelyn Wever-Croes]] “E ta muy probable ku nos lo no sigui ku Citgo pero nos ta evaluando kon nos por sali for di e kontrato sin ningun problema".<ref> {{cite web |url=https://meridadigital.com.ve/alnavio-petroleos-de-venezuela-se-desmorona-y-las-repercusiones-son-globales/| title=Pdvsa se desmorona y las repercusiones son globales|date=2019-06-19| publisher= Alnavio }}</ref>
Dia 22 di yüni 2021, e kompania Citgo a disidí di likidá 4 kompania supsidiario ku a keda kreá na 2016 ora ku gobièrnu a firma un kontrato di hür a kambio di rehabilitá e refineria di [[San Nicolas]] pa konvertí krudo èkstra-pisá for di e faha di zeta di [[Orinoco]] den krudo lihé. Mirando e problemanan ku a surgi a kousa di retrasonan di e proyecto na 2019 Citgo a termina su negoshi ku Aruba.<ref>«los lazos de la empresa venezolana con la isla empezaron a resquebrajarse al mismo tiempo que las sanciones financieras» {{citeer web |url= https://www.bancaynegocios.com/citgo-liquido-cuatro-filiales-en-aruba-y-cerro-casi-100-de-sus-negocios-en-la-isla/ | titel= Citgo liquidó cuatro filiales en Aruba y cerró casi 100% de sus negocios en la isla|datum=2021-06-22| uitgever=Bancaynegocios}}</ref>
=== Boneiru ===
PDVSA ta doño di e terminal marítimo Bonaire Petroleum Company (Bopec)<ref> {{cite web |url= https://prodavinci.com/que-esta-pasando-con-el-caso-conocophillips-versus-pdvsa/ | title= ¿Qué está pasando con el caso ConocoPhillips versus PDVSA?|date=2018-05-06| publisher= Prodavinci }}</ref> ku e kapasidat pa almasená te ku 12 mion bari di zeta krudo i derivadonan ku ta stratégiko pa eksportashon pa [[China]] i Merka. Na sèptèmber 2010, un kandela den dos di su 23 depósito a obligá gezaghebber di Boneiru pa sera e terminal.<ref>{{cita web | url= https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S20100914 | title= Terminal de PDVSA Bonaire, cerrado hasta nuevo aviso|date=2010-09-14| publisher= REUTERS | fechaacceso= 10 de julio de 2019 | fechaarchivo= 10 de julio de 2019 | urlarchivo= https://web.archive.org/web/20190710151005/https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S2010091}}</ref> Na desèmber 2017, gobièrnu hulandes a duna un ultimatum na PDVSA pa motibu di e falta di invershon den mantenshon di e terminal di Bonaire Petroleum Company (Bopec), lagando solamente sinku di e 21 depósitonan pa operá ku e isla tin, PDVSA a primintí un invershon di 25 mion dòler pa mantenshon i restourashon di e depósitonan.<ref> {{cita web |url= https://elcooperante.com/holanda-envia-ultimatum-a-pdvsa-por-falta-de-mantenimiento-en-terminal-de-bonaire/| title=Holanda envía ultimátum a Pdvsa por falta de mantenimiento en terminal de Bonaire|date=2017-12-20 | publisher= El cooperante}}</ref> Na mei 2018, e kompania ConocoPhillips ku sede na Houston a asumí kontrol di e aktivonan petrolero di Venezuela riba e isla kompania karibense di Boneiru<ref>{{cite web |url= https://www.radiotelevisionmarti.com/a/corte-de-bonaire-autoriza-embargo-millonario-a-pdvsa/175740.html | title= Corte de Bonaire autoriza embargo millonario a PDVSA|date=2018-05-12| publisher= Radio Televisión Martí}}</ref>, na ougùstùs 2018 a yega na un akuerdo ku PDVSA pa e pago di 2.040 mion ku un pago inisial di 500 mion dòler denter di un periodo di 90 dia for di momentu di firma e akuerdo, e sobra suma lo wòrdu pagá tur kuartal den un lapso di kuater aña i mei.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-4">{{cite web |url=https://www.voanoticias.com/a/conocophillips-acuerdo-pdvsa-sobre-pago-de-2-000-millones-venezuela/4536051.html| title= ConocoPhillips llega a acuerdo con PDVSA sobre pago de 2.000 millones|date=2018-08-20| publisher= Voa Noticias.com }}</ref> Dia 26 di ougùstùs 2020, gobièrnu di Boneiru a duna òrdu pa hasi bashí e sinku tankinan di almasenahe di zeta ku ta kontené 10 mion bari pa motibu di riesgonan ambiental i falta di mantenshon.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/bonaire-ordena-a-pdvsa-vaciar-tanques-en-terminal-petrolera-por-riesgos-ambientales/| title=Bonaire ordena a Pdvsa vaciar tanques en terminal petrolera por riesgos ambientales|date=2020-08-28| publisher=Bancaynegocios}}</ref> Na mart 2021, e filial di Bopec a deklará bankarota pasobra e no por a paga su debenan.<ref>«El terminal petrolero de Pdvsa en Bonaire tenía capacidad para almacenar unos 10 millones de barriles de petróleo y cargar grandes embarcaciones desde sus muelles de aguas profundas» {{cite web |url=https://talcualdigital.com/filial-en-bonaire-de-pdvsa-se-declara-en-bancarrota-debido-a-sanciones-de-eeuu/| title=Filial en Bonaire de PDVSA se declara en bancarrota debido a sanciones de EEUU|date=2021-03-23| publisher=Tal Cual}}</ref> Na novèmber, un korte di Boneiru a dikta tokante e pago di 41.69 mion dòler pa e debenan atrasá di PDVSA.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-de-bonaire-condeno-a-pdvsa-a-pagar-us4169-millones-por-deuda-en-litigio-con-bopec/|title=Tribunal de Bonaire condenó a Pdvsa a pagar US$41,69 millones por deuda en litigio con Bopec|date=2021-11-08|work=Banca y Negocios}}« » </ref> Na mart 2023, un hues di Boneiru a ordená e destaho forsá di kombustibel for di e depósito di 1933 ku tabata kontené 371.790 bari di kombustibel situá den e zona di Kaminda Turistiko, den nortost di e isla, propiedat di e kompania Commerchamp CA, un filial di PDVSA (na balor di mas o ménos 18 mion dòler) ku no tin un lisensia di OFAC pa negoshá esaki, e destaho a wòrdu realisá pa un debe di 41.7 mion dòler ku e supsidiario debe komo honorario i interes di pago atrasá na Bopec.<ref>{{cite web |url=https://cronicasdelcaribe.com/economia/ordenan-la-subasta-forzosa-de-fuel-oil-de-pdvsa-en-bonaire/|title= Ordenan la subasta forzosa de fuel oil de Pdvsa en Bonaire|date=2023-03-17|work=Crónicas del Caribe}}</ref>
=== Kòrsou ===
Desde 1985, PDVSA i gobièrnu di [[Kòrsou]] tabatin un kontrato di hür pa e [[Refineria Isla]] ku un kapasidat di 335.000 bari di krudo, konstruí pa Royal Dutch Shell na 1919. Pa 2016, Kòrsou a eksigi pa PDVSA aporta un invershon di 15 bion dòler pa modernis’e pa por a prolonga e contract, pero si esaki no sosode, PDVSA lo keda afo. Na mei 2018, Korte Komersial di Curacao a outorisá ConocoPhillips pa pone beslag riba $636 mion na aktivo di Venezolano PDVSA.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-5">{{cite web |url= https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT |title= Corte Curazao autoriza a ConocoPhillips embargar 636 mln dlr en activos de venezolana PDVSA |date=2018-05-12 |publisher= Reuters |fechaarchivo= 22 de abril de 2020 |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20200422133703/https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT}}</ref>
PDVSA ta confrontá un krisis di exportashon pa motibu di e bahada den produkshon di krudo, posiblemente e kompania chines Guangdong Zhenrong lo maneha e refineria aki na fin di 2019<ref> {{cite web |url= https://elcooperante.com/menos-ingreos-pdvsa-pierde-refineria-de-curazao-por-desinversion-para-modernizarla/| title= ¡Menos ingresos! Pdvsa pierde refinería de Curazao por desinversión para modernizarla |fecha= 19 de sep 2016 | publisher= El Coperante }}</ref><ref> {{cita web |url= https://elnuevopais.net/2018/06/22/204038/ | title= Curazao se cansa de PDVSA y busca nuevo operador para refinería Isla|pages= ConocoPhillips en mayo obtuvo órdenes judiciales e incautó algunos inventarios, activos y cargas de PDVSA en el Caribe|fecha=22 de junio de 2018 | publisher= El Nuevo País Zeta }}</ref> tin mas di un aña ta sufriendo severamente di e krisis na Venezuela. Gobièrnu di Kòrsou ta buskando un operadó nobo pa remplasá PDVSA i e sesamentu di e lease ta surgiendo komo esun mas probable. Sinembargo, PDVSA a logra finalisá e kontrato di hür pa un aña mas pa uso di almasenamentu, te ku desèmber 2020.<ref>«Refinería di Korsou extendió por un año el contrato que permite a PDVSA operar ese complejo con capacidad de 335.000 barriles de crudo diario»{{cite web |url=https://www.elnacional.com/economia/refineria-de-curazao-extendio-acuerdo-de-operaciones-con-pdvsa/|title=Refinería de Curazao extendió acuerdo de operaciones con Pdvsa|fecha=2 de diciembre de 2019| publisher=El Nacional}}</ref> Riba 26 di ougùstùs 2020, PDVSA a wòrdu demandá pa $51 mion dor di e kompania petrolero di Kòrsou, doño di e Refineria Isla na Kòrsou pa inkumplimentu ku e kontrato di pago mensual akumulá for di fin di 2018.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/otra-demanda-para-pdvsa-refineria-de-curazao-exige-pago-de-us51-millones/| title= Otra demanda para Pdvsa: Refinería de Curazao exige pago de US$51 millones|fecha= 28 de agosto de 2020| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E refineria di Isla ta inaktivo for di mei 2018 i PDVSA tin un kontrato di hür kaduká pa su kapasidat di almasenamentu di 15 mion bari den su 38 tanki i dos waf di karga, un 25 % di su depósitonan (9 tanki) lo wòrdu hür na e kompania petrolero SPS Drilling E&P, PDVSA a bin ta desokupá parti di su zeta wardá despues di e sanshonnan na 2020, miéntras ku su doño Korsou ta buskando un operadó nobo.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-reemplaza-a-pdvsa-y-adjudica-a-petrolera-sps-oferta-de-arrendamiento-de-tanques/| title=Refinería de Curazao reemplaza a Pdvsa y adjudica a petrolera SPS oferta de arrendamiento de tanques |date=2020-09-03| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E kompania Kòrsou tin plania pa destaho e zeta wardá Petroleo di PDVSA pa regla algun debe laboral cu el a laga pendiente.{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/curazao-tendra-que-subastar-petroleo-para-pagar-deudas-dejadas-por-pdvsa/| title=Curazao tendrá que subastar petróleo para pagar deudas dejadas por Pdvsa|date=2021-06-02| publisher=Banca y Negocios}}</ref> Riba 30 di augustus, a determina ku PDVSA ta obligá di paga Kòrsou un debe atrasá pa e hür di e Refineria di Isla, despues di a perde e apelashon den kual a priminti di paga 20 mion dòler pa aña na hür pa daño i perhuisio na momentu di terminashon di e kontrato i lunanan akumulá di hür, parti di e debe ei a wòrdu kobra direktamente dor di RdK, kontra e stòknan di zeta krudo i produktonan akabá, ku a wòrdu wardá na e terminal di Bullenbaai.<ref>« El 30 de diciembre de 2019, Curazao reclamó su derecho a la “rescisión especial” del contrato con Isla, y le exigió a la empresa la cancelación de 100 millones de dólares, el asunto es por la reclamación de indemnización por daños y perjuicios derivados del cese abrupto del arrendamiento» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/pdvsa-perdio-apelacion-y-esta-obligada-a-cancelar-deudas-pendientes-por-operacion-de-refineria-en-curazao/| title= Pdvsa perdió apelación y está obligada a cancelar deudas pendientes por operación de refinería en Curazao|fecha=31 de agosto de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref>
Un korte na Kòrsou a outorisá benta di akshonnan di e filial di Pdvsa: Propernyn ta un filial di PDVSA, ku ta manehá e akshonnan di Nynas pa kubri e debe no pagá na e kompania Korsou di 52 mion dòler, miéntras ku ConocoPhillips tambe ta drenta e espera di e likidashon di akshonnan ku a gana un demanda pa 10.000 mion dòler.<ref>« Al igual que Curazao y Aruba, Bonaire fue en su día una parte clave de la red logística de Pdvsa en el Caribe holandés. En los últimos años, las sanciones de EE.UU., los agresivos embargos de ConocoPhillips y otros demandantes, y la falta de inversiones por parte de la petrolera estatal venezolana, aparte de la caída del suministro de petróleo despojaron a la empresa de sus vínculos comerciales en el Caribe holandés. Se calcula que Venezuela tiene una deuda pendiente de 160.000 millones de dólares, entre bonos, laudos arbitrales y otros pasivos» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-autoriza-a-petrolera-curazolena-a-liquidar-acciones-de-filial-holandesa-de-pdvsa-para-cobrar-deuda/ | title=Tribunal autoriza a petrolera curazoleña a liquidar acciones de filial holandesa de Pdvsa para cobrar deuda|fecha= 4 de octubre de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref> E filial di PDVSA tin te ku 31 di desèmber 2022 pa benta privá di su akshonnan.<ref>{{cita web |url= https://talcualdigital.com/tribunal-de-la-haya-da-prorroga-al-embargo-de-acciones-propernyn-bv-filial-de-pdvsa/| título=Tribunal de La Haya da prórroga al embargo de acciones en Propernyn BV, filial de Pdvsa|fecha=4 de septiembre de 2022| sitioweb= Tal Cual|fechaacceso= 20 de abril de 2023|cita= }}</ref>
Na aprel 2023, e refineria di Kòrsou na e isla di Kòrsou ta eksigí di PDVSA e pago di US$62.3 mion ku e debe pa e no-kanselashon di e servisio eléktriko dor di e kompania petrolero venezolano entre e añanan 2018 i 2019 i e demanda a keda gana den un korte di New York.<ref>{{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-exige-a-pdvsa-que-pague-us623-millones-que-adeuda-por-servicio-electrico/| título= Refinería de Curazao exige a PDVSA que pague US$62,3 millones que adeuda por servicio eléctrico|fecha= 20 de abril de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita=Otro litigio: la empresa petrolera de Curazao inició un litigio contra PDVSA en Suiza, por la falta de mantenimiento de la Refinería Isla, así como también por los daños ocasionados en el ecosistema, por una indemnización de US$1.000 millones }}</ref> Na desèmber PDVSA a kontestá ku e lo regla su debe dor di suministrá kombustibel, Venezuela na òktober a proveé un oportunidat pa un akuerdo, despues ku Kòrsou a apelá na un korte di New York na 2020 pa enforsá un pago di 51 mion dòler di e debe akumulá te na e punto ei.<ref>{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/reuters-pdvsa-saldara-deuda-con-refineria-de-curazao-suministrando-combustible/| título=Reuters: PDVSA saldará deuda con refinería de Curazao suministrando combustible|fecha=18 de diciembre de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita= El acuerdo podría permitir la reanudación de las relaciones entre Venezuela, Curazao y Bonaire para que PDVSA pueda reactivar las operaciones de almacenamiento de petróleo y combustible en la terminal Bullenbaai en Curazao }}</ref> Na febrüari 2024, Curaçao Refinery Utilities (CRU) a bende kasi 500.000 bari di zeta di kombustibel propiedat di PDVSA ku tabata warda den e tankinan di Bullenbaai, ku tabata na oferta for di novèmber 2023.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tras-2-subastas-fallidas-refineria-de-curazao-vendio-de-forma-privada-fueloil-que-pertenecia-a-pdvsa/| título= Tras 2 subastas fallidas: Refinería de Curazao vendió de "forma privada" fueloil que pertenecía a PDVSA|fecha=20 de febrero de 2024| sitioweb= Banca y Negocios |fechaacceso= |cita= }}</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Venezuela]]
--------------------------
'''Antilliaanse Verffabriek''' of '''AVF Paints''' ta un empresa na Korsou ku ta fabrika verf pa e merkado lokal i e otro islanan di [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
AVF a wordu funda 17 di november 1959 bou di nomber di ... Fundadonan tabata KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. Na 2014?, despues di un traspaso pa dononan nobo, el a kambia nomber ofisial pa Pintuco Curacao BV bij overname ??
Fundá na 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) i su kompania ruman Arvefa (Arubaanse Verffabriek) ta komprometé den entregá produktonan inovativo i di kalidat haltu na e industria di verf i revestimentu. Den un era di konsolidashon, ora mas grandi ta bira mas grandi i nòmbernan di marka ta parse di dominá, AVF Paints ta mantené su parti di merkado i base di kliente leal dor di fabriká e mihó kalidat di verf i revestimentu ku lo surpasá tur otro verf den nos klima tropikal duru i ku moda bieu “pueblo natal” servisio práktiko. AVF Paints ta bo eksperto di verf lokal.<ref>https://www.avfpaint.com/about-us</ref>
Antilliaanse Verffabriek NV a wordu funda na Curaçao dia 30 di october 1959 door di KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. E fabrica cu tin 40 empleado actualmente ta sirbi 80% di e mercado domestico. Na 1972 a lanta un filial na Aruba, Arubaanse Verffabriek N.V.; actualmente 12 empleado y un cuota di mercado di mas o menos 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Is op Curaçao opgericht 30 Oktober 1959 door KoninkIijke Lak-; Vernis- en Verffabriek Molijn en Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro and Sons en S.E.L. Maduro and Sons N.V. De fabriek met 40 werknemers bedient thans 80% van de binnenlandse markt. In 1972 is op Aruba een dochteronderneming opgericht, de Arubaanse Verffabriek N. V.; thans 12 werknemers en een marktaandeel van ca. 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Founded in 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) and his sister company Arvefa (Arubaanse Verffabriek) are committed in delivering innovative and high-quality products to the paints and coatings industry. In an age of consolidations, when bigger gets bigger and brand names seem to dominate, AVF Paints maintains its market share and loyal customer base by manufacturing the finest quality paints and coatings that will outperform all other paints in our harsh tropical climate and with old fashion “hometown” hands on service. AVF Paints is your local paint expert.
E febrika ta establese na Asteroienweg.
E tin tiendan na Korsou i Aruba. (Arvefa)
----------------------------------
{{Databox}}
'''Damen Shiprepair Curaçao''' (DSCu), antes '''Curaçaosche Dok Maatschappij''' (CDM), ta un empresa di eksplotashon di dòk i reparashon di barku ku ta establesé den [[Schottegat]] na [[Kòrsou]] desde 1958. E fasilidatnan i infrastruktura di e dòknan i waf ta propiedat di CDM Holding NV<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> , un kompania di gobièrnu di Kòrsou fundá na 1958. Desde 2017 DSCu ta hür i opera esakinan.
== Historia ==
Curaçaosche Dok Maatschappij a wòrdu fundá na desèmber 1958 a base di un akuerdo entre [[Refineria Isla|Curaçaosche Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) ku su supsidiario [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) i e companianan N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, Dok- en Werf Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. i Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f.<ref>{{citeer web|titel=N.V. Curacaose Dok Maatschappij|werk=[[Amigoe]]|datum=1958-10-29|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002|bezochtdatum=2024-04-18}}</ref> Riba 1 di yanüari 1959 CSM a pasa e operashon di e dòknan pa Curaçaosche Dok Maatschappij.
For di inisio CDM tabata e empresa di reparashon di barku mas moderno den Karibe i for di 1972 tambe esun mas grandi. CDM a kontribui grandemente na ekonomia di [[Antias Hulandes]]. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200.?? Den un reorganisashon grandi na 1962 e empresa ta tuma over e Reina Wilhelmina dok di NV Combinatie Pletterij Nederhorst i Beatrix dok di refineria Shell.<ref>DRASTISCHE REORGANISATIE BIJ DE CURACAOSE DOKMY. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 19-12-1962, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461724:mpeg21:p001</ref> E ekspansion di su fasilidatnan i personal a kontinua te aña 1982, ora un reseshon a dal e mundu maritimo. Te fin di e dekada tabatin atrobe un subida den e aktividatnan.<ref>Production manager: 'Sprake van opleving' Curaçaose Dok Maatschappij momenteel enorm veel klanten. "Amigoe". Curaçao, 09-02-1989, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642553:mpeg21:p003</ref>
Na 2015 e empresa hulandes Damen Shipyard Group a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e toubotnan, fabriká pa Damen, ku ta navega den [[Laman Karibe]]. Riba proposishon di gobièrnu di Kòrsou, e grupo tambe a tuma over dia 1 di febrüari 2017 e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrolá a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref><ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref> Bou di nòmber i maneho nobo e empresa a logra rekobrá un posishon den top na Karibe na 2018, ofresiendo un seri di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
== Dòknan ==
Den kurso di tempu a operá diferente dòk:
* ''Reina Wilhelmina'': dòk flotante, 3000 dwt, 1926 -1980 (antes di NV Combinatie Pletterij Nederhorst)
* ''Juliana'' - dòk flotante, 4000 dwt, 1929-1946 (bendi na Surabaya)
* ''Beatrix''- dòk kobá di 28.000 dwt, 192 meter largu (1943 - presente)
* ''Antilia'': dòk kobá di 120.000 dwt, 280 meter largu (april 1972 - presente)
Banda di esei tin dos dòk flotante desde 2018.<ref>https://knipselkrant-curacao.com/pbc-videoreportage-aankomst-drijvende-droogdokken-damen/ Videoreportage aankomst drijvende droogdokken Damen], 30 aprel 2018</ref> Despues ku nan tabata defekto pa algun tempu a disidi pa saka nan por kompleto for di waf den kurso di 2024.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/29316-damen-verwijdert-2e-drijvende-dok Damen verwijdert 2e drijvende dok], [[Antilliaans Dagblad]] (17 di aprel 2024)</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Kòrsou]]
===Damen ====
* Desde 2017 Damen Shiprepair Curacao ta hür i ta eksplota e fasilidatnan i infrastruktura den waf di CDM di un kompania di gobièrnu funda na 1958, CDM Holding NV. <ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> Desde 20?? propiedad di Antias Hulandes.
* Na 2016 CDM a wordu deklara fayit ku a wordu lanta na 2021 wegens gebrek aan baten.<ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref>
Na 2015 Damen a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e trailernan ku Damen a traha i ku ta bula den awa karibense. Riba 1 di febrüari 2017, riba proposhon di e Gobièrnu di Kòrsou, e Grupo tambe a tuma over e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrola a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personal i material a pasa pa e kompania nobo Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). E pianan flosante di e CDM lo ser remplasá durante di aña 2018 ku pianan mas grandi: pianan C lo bira 230 pa 45 meter i pianan D 108 pa 23 meter. E kantidat aki ta úniko den Karibe i Latino-Amerika.<ref>[https://knipselkrant-curacao.com/ad-slotuitdeling-failliet-cdm/ Slotuitdeling failliet CDM], Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
Damen bouwde in 2015 een reparatiewerf op [[Curaçao]] voor de door Damen gebouwde sleepboten die in de Caribische wateren varen. Op voorstel van de Curaçaose regering nam de Groep op 1 februari 2017 ook de activiteiten over van de [[Curaçaose Dokmaatschappij]] (CDM), die in augustus 2016 gecontroleerd failliet was gegaan.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personeel en materieel ging over naar het nieuwe bedrijf Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). De oude drijvende dokken van de CDM worden in de loop van 2018 vervangen door grotere: dok C wordt 230 bij 45 meter en dok D 108 x 23 meter. Deze omvang is uniek voor het Caribisch gebied en Latijns-Amerika.<ref>Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
*NOTES
Van ds zijde van de afdeling Public Relations" van de CPIM kregen wij het volgende bericht: De N.V. combinatie Plet terij--Noderhorst tezamen mol de Nederlandsche dok- en scheepsbouw maatschappij V.O.F, on do N.V. dok-on werf maatschappij Wilton-Feyenoord hebben in principe overeenstemming bereikt mei do N.V. Curacaosche Petroleum Industrie maatschappij en de N.V. Curacaosche scheepvaart maatschappij-, op grond waarvan hol thans door laatstgenoemde maatschappij geëxploiteerde Beatrix dok met bijbehorend scheepsreparatiebedrtjf als mode do bedrijven dor N.V. combinatie Pletterij-Nederhorsl binnenkort als oen bedrijf zullen worden geëxploiteerd door oen 'o stichten „N.V. Curacaose dok maatschappij". De nieuwe N.V. zal hierdoor beschikken over do grootste en modernste schoepsreparatie-faciliteiten in hot Caraibisch gebied.<ref>N.V. Curacaose Dok Maatschappij. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 29-10-1958, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002</ref>
In 2017, DAMEN Shipyards took over the facilities and invested heavily in infrastructure, as well as the upgrading and training of its workforce.
With two large graving docks and two floating docks, cranes with capacities of up to 75 tons and more than 2,000 meters of repair wharves and fully equipped repair shops, DAMEN Shipyards is one of the largest and best-equipped ship repair facilities in the Caribbean.
Er zijn twee gegraven dokken, namelijk het 30.000 dwt Beatrixdok, gebouwd door de Shell in 1942/1943 en het Antiliadok, groot 130.000 ton, in april 1972 officieel in gebruik gesteld door Gouverneur Leito. Het bedrijf heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de economie van de Nederlandse Antillen, heeft tot 1982 voortdurend uitgebreid zowel in faciliteiten als in mankracht, maar is in 1982 getroffen door de recessie in de scheepvaart. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200. Door de moderne faciliteiten kunnen alle scheepsreparaties worden verricht. Het heeft technisch gezien in de internationale scheepvaartwereld een zeer goede naam. De Curaçaosche Dok Maatschappij beschikt behalve over de twee gegraven dokken ook over diverse reparatiekaden, dok- en kadekranen en modern ingerichte werkplaatsen.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Curacoasche Dok Maatschappij NV], Encyclopedie van Curaçao</ref>
Ter gelegenheid van de ingebruikneming van het grootste commerciële droogdok van het westelijk halfrond zal de post'administratie van de Nederlandse Antillen op 7 april 1972 een bijzondere frankeerzegel in de waarde van 30 cent uitgeven. Het ontwerp van deze zegel werd verzorgd door de heer Oscar Ravelo op Curacao. Op de eerste dag van uitgifte zullen de enveloppen uitsluitend gefrankeerd met deze zegel voorzien worden van een eerste-dag-stempelafdruk.<ref>Speciale zegel voor Curacaos droogdok. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 02-02-1972, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461089:mpeg21:p003</ref>
Overname per 1 februari 2017 door Damen Shipyard Group<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/15195-damen-trots-op-curacaose-werf Damen trots op Curacaose werf], [[Antilliaans Dagblad]] (5 di februari 2017) </ref>
{{Appendix}}
Curaçaosche Dok Maatschappij N.V. is een dok- en scheepsreparatiebedrijf gevestigd in Curacao. Het kwam in december 1958 voort uit de combinatie [[Refineria Isla|Curacaos Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) en [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) en de N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, de Dok- en Werf-Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. en de Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f., waarbij op 1 januari 1959 het dokbedrijf van CSM overgedragen werd aan de N.V. Curaçaosche Dok Mij.
Na 1972 e tabata e empresa di reparashon di barku mas grandi den Karibe. El a logra rekobrá un posishon den top na 2018, despues ku e grupo hulandes multinashonal a tuma over e maneho di CDM na 2017 pfresiendo servisio amplio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
despues ku esaki a pasa pa e grupo hulandes Damen Shipyards na 2017. In 2017, global player Damen Shiprepair & Conversion took over the management of the Curaçao Drydock Company, established in 1959. Under the new name it will continue offering a full range of services in maintenance, repair, refit and conversion of vessels and offshore constructions of all sizes.
Na 2017, e hungadó global Damen Shiprepair & Conversion a tuma over e maneho di Curaçao Drydock Company, establesé na 1959. Den e nòmber nobo e lo sigui ofresé un gama kompleto di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
--------------------
== Tula ==
* nl.wiki vertalen: Vrijheidsstrijder wordt nationale held
Tula werd steeds meer gezien als symbool tegen de slavernij. In 2010 werden hij en andere leiders van de slavenopstand officieel gerehabiliteerd als ‘mannen en vrouwen van eer en goede naam’ en op initiatief van het Fundashon Rehabilitashon Tula werd hij zelfs officieel uitgeroepen tot nationale held van Curaçao.[23] Dit werd nog eens benadrukt in 2013, toen het 150 jaar geleden was dat de slavernij door Nederland werd afgeschaft. Dat jaar werd door de ministerraad namelijk uitgeroepen tot het jaar ter ere van de vrijheidsstrijder Tula.[24] Volgens oud-premier Don Martina kan de nationale held Tula zich nu voegen bij illustere internationale vrijheidsstrijders zoals Nelson Mandela, Martin Luther King en Gandhi.[23] Sinds 2020 is hij opgenomen in het lijstje van vijftig onderwerpen die inkijk geven in de Curaçaose geschiedenis, de zgn. Canon van Curaçao.[25] In Nederland gaat deze erkenning moeizamer. In 2021 werd een motie in de Tweede Kamer om Tula op te nemen in het onderwijs nog afgewezen, maar op 29 oktober 2022 wordt wel een motie aangenomen om meer aandacht geven aan de verhalen van vrijheidsstrijders als Tula en anderen in het onderwijs en tegelijkertijd ook onderzoek naar hen te doen.[26] In de excuses van de Nederlandse regering voor het slavernijverleden wordt Tula door minister-president Mark Rutte met name genoemd.[27]
---------
'''Pedro Pablo Medardo de Marchena''' (☆ 29 di yüni 1899]] na [[Kòrsou]] - †
Kòrsou 29 di yüni 1899 i a muri 15 di mei 1968 na Boneiru, kaminda el a
biba for di aña 1940 te na su morto. Kasi 30 aña el a biba na Boneiru, despues
ku gobièrnu kolonial a pone prezu den kampo di konsentrashon pa motibu di su pensamentu
revolushonario.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/BONERIANO-27-03-2024.pdf Bula Waya], Boneriano (27 di mart 2024)</ref>
Medardo ta yu di un hudiu ku tabata biba na Kòrsou. Su mama tabata un dama koló skur di Kòrsou ku a
kria Medardo. Su tata
a sostené su edukashon kompletamente i tambe a rekonosé su yu, for di kua Medardo a haña e
fam di su tata, Benjamin Abraham de Marchena.
Medardo den e tempu ei tabata negoshante.
==Guera==
Durante di Di Dos Guera Mundial, den mei 1940, Gobièrnu Kolonial a disidí di kue diferente hende sospechoso i ku fam straño prezu.
Aparentemente nan tabata un peliger pa estado. Entre personanan akí tabatin Fred Fischer fotógrafo,
dòkter J. Benesch, tur dos nasé na Alemania i tambe Pader Paul Brenneker ku nan a kere ku el a nase na Berlin i tambe Medardo de Marchena.
Medardo no pa motibu kaminda el a nase, pero si pa su pensamentunan ku nan a kategorisá komo peligroso i antikolonial.
E tabata un di e promé personanan peligroso ku nan a arestá na Kòrsou., sospecha di ta simpatisá ideanan komunista i pro nazi.
Aparentemente tabatin 2 otro Antiano mas den e kampo di konsentrashon na Boneiru, pero mi no a haña konfirmashon di esaki.
Den dékada 20 Medardo de Marchena ta haña problema ku iglesia katóliko i asta tabata na punto di kuminsá un kaso den korte kontra iglesia katóliko. Medardo a publiká diferente artíkulo kontra mishon katóliko, i tambe kontra dominio hulandes. E tabata kier a habri wowo di nos komunidat kontra di dominio hulandes i tambe kontra katolisismo.
Medardo a batisá i kasa katóliko i su yunan tambe el a batisá katóliko.
Durante e lucha akí e ta laga un domi batisá su di 4 yu.
==Publikashon==
Na 1929 Medardo a publiká e buki “Ignorancia o educando un pueblo”, despues el a manda un karta pastoral i tambe artíkulonan ( entre pueblo i gobièrnu) den “De Onpartijdige” (1932– 1934). Ni e gobièrnu kolonial, ni iglesia katóliko por a imaginá ku Medardo lo a alkansá asina tantu hende.
Den e publikashonnan akí e tabatin algun akusashon hopi serio.
Por ehèmpel el a puntra ken tin falta, ku nos no tin nos mes hendenan den posishonnan haltu den
komunidat, posishon ku ta nesesario pa duna nos hendenan mas rèspèt.
Medardo a splika, ku ta: “hòmbernan blanku ku wowo blou ku ta parse hende muhé dor di nan manera di bisti, ku tin tantu Roma komo Hulanda komo nan patria. Ta nan ta kulpabel ku Kòrsou a keda tras, miéntras ku e poblashon di koló pa mas ku kuater generashon kaba ta gosa di abolishon di sklabitut”.
Pedro Pablo Medardo de Marchena ta derá den e santana di Iglesia Protestant na Playa Boneiru.
Revishon aktual di 15:57, 15 aprel 2026
Pending: Tragalus - Salario minimo - Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe - Albert Kikkert - Florin karibense (aanvulling) - Yudansa pa desaroyo - Michelangelo Winklaar - PDVSA (aanvulling) - Antilliaanse Verffabriek - Francio Guadeloupe - Tula (aanvulling) - Medardo de Marchena (aanvulling) - Damen Shiprepair Curacao
2h2ijt47m916ws6owg7vi7vinp77653
190037
190036
2026-05-06T11:31:06Z
Caribiana
8320
/* Sin representashon */
190037
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Lista di partido politiko na Korsou]] - [[Lista Niun Paso Atras]] - [[Lista di calamidad den Caribe Hulandes]] - [[Tragalus]] - [[Salario minimo]] - [[Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe]] - [[Albert Kikkert]] - [[Florin karibense]] (aanvulling) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Michelangelo Winklaar]] - [[PDVSA]] (aanvulling) - [[Antilliaanse Verffabriek]] - [[Francio Guadeloupe]] - [[Tula]] (aanvulling) - [[Medardo de Marchena]] (aanvulling) - [[Damen Shiprepair Curacao]]
---------------
Esaki ta un lista di [[partido polítiko]] na [[Kòrsou]].
== Den parlamento di Kòrsou (2026) ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Asiento
|-
|[[Movementu Futuro Kòrsou]]
|MFK
|2010
|13
|-
|[[Partido Nashonal di Pueblo]]
|PNP
|1948
|4
|-
|[[Partido Alternativa Real]]
|PAR
|1993
|2
|-
|[[Partido MAN]]
|MAN
|1971
|1
|-
|[[Partido Inovashon Nashonal]]
|PIN
|2017
|1
|}
== Sin representashon ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Último<br>partisipashon<br> elektoral
!Remarke
|-
|[[Partido Demokrat]]
|DP
|1944
|2021
| Partido Independiente di Kòrsou
|-
|[[Partido Independiente di Kòrsou]]
| COP
|1948
| inaktivo desde 1971
| Partido Independiente di Kòrsou
|-
|[[Frente Obrero|Frente Obrero i Liberashon 30 di mei]]
|FOL
|1969
|2017
|
|-
|[[C-93]]
|PLKP
|1993
|2002
| disolbí na 2006.
|-
|[[Partido Laboral Krusada Popular]]
|PLKP
|1997
|
|-
|[[Forsa Kòrsou]]
|FK
|2004
|
|-
|[[Pueblo Soberano]]
|PS
|2005
|
|-
|[[Lista Niun Paso Atras]]
|LNPA
|2007
|
|-
|[[Partido pa Adelanto I Inovashon Soshal]]
|PAIS
|2010
|
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|PAN
|2010
|
|-
|[[Movementu Kousa Promé]]
|MKP
|2015
|2025
|
|-
|[[Un Kòrsou Hustu]]
|UKH
|2015
|
|-
|[[Kòrsou di Nos Tur]]
|KdNT
|2016
|2021
|
|-
|[[Movementu Progresivo]]
|MP
|2016
|
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|
|2017?
|
|
|-
|[[Kòrsou Esun Mihó]]
|KEM
|2019
|2025
|
|-
|[[Un Kambio pa Kòrsou]]
|UKPK
|2020
|
|
|-
|[[Kòrsou un Munisipio Ulandes Nobo]]
|KUMUN
|2020
|
|
|-
|[[Kòrsou Vishonario]]
|VISHON
|2020
|
|
|-
|[[Trabou pa Kòrsou]]
|TPK
|2020
|
|-
|[[Mihó Kòrsou]]
|MK
|2024
|2025
|
|-
|[[Partido pa Pensionado]]
|
|
|
|-
|[[Un Era Nobo pa Kòrsou]]
|
|
|
|-
|[[Civil Rights Movement Curaçao]]
|
|
|
|-
|Maneho Asertá, Visibel I Sigur
|
|
|
|-
|[[Union i Progreso]]
|
|
|
|-
|Un Kòrsou Nobo
|
|
|
|-
|Partido Bienestar Kòrsou
|
|
|
|-
|Klaridat Akshon Sosial
|
|
|
|-
|Awor ta Basta
|
|
|
|-
|Movementu un Pueblo pa Progreso
|
|
|
|-
| align="left" |Movementu PUSH Kòrsou
| align="left" |
|
|
|-
| align="left" |Liberashon Klàsiko Komunidat di Kòrsou
| align="left" |
|
|
|}
[[:Kategoria:Polítika na Kòrsou]]
[[:Kategoria:Partido politiko]]
------------------
== Mira tambe ==
* [[Lista di institushon di enseñansa superior den Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
{{References}}
;Link eksterno
* {{en}} [http://www.usm.sx/ University of St. Martin]
}}
----------------
Esaki ta un '''lista di calamidad den Caribe Hulandes''', cu ta inclui sucesonan den of liga na teritorio di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]], [[Kòrsou|Corsou]], [[Sint Maarten]], [[Saba]] of [[Sint Eustatius]]. E lista aki ta encera solamente acontecimentonan cu a resulta den cinco of mas morto (no pariente di otro), y otro acontecimentonan cu tabatin un area di impacto hopi grandi.
== Prome cu siglo 19 ==
* 1652
**[[16 di sèptèmber|16 di september]] – Despues di un horcan tropikal, tres barco y nan tripulacion ta disparce cerca di e islanan di [[Islariba]].
*1750
**[[7 di ougùstùs|7 di augustus]] – Riba Corsou ta brota un lantamento di catibo na plantashi [[West Indische Compagnie|WIC]] [[Hato (Kòrsou)|Hato]]. Sesenta hende ta wordo mata, di cua un ta Europeo.
*1772
**[[1 di sèptèmber|1 di september]] – Un horcan fuerte ta destrui 400 cas na Sint Eustatius y 180 cas na Saba. Riba Sint Maarten, casi no tin cas mas para.[1]
*1778
**[[15 di sèptèmber|15 di september]] – Un explosion ta sucede durante trabounan abordo di e barco di liña Hulandes Alphen den haf di [[Willemstad]]. Esaki ta resulta den 205 morto.<ref>[http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis]. [https://web.archive.org/web/20230721005235/http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ Gearchiveerd] op 21 juli 2023.</ref>
*1780
**[[15 di òktober|15 di october]] – E Horcan Grandi di 1780 ta pasa riba caribe, probablemente e orkan atlántiko di mas mortal di tur tempu. Kalkulashonnan ta pone e kantidat di morto na mas o ménos 22.000, di kua mas o ménos 4.000 tabata na St. Eustatius. E flota Hulandes ta keda severamente afecta pa esaki.
*1783
**[[4 di febrüari|4 di februari]] – E barco Franses ''Duc de Bourgogne'' ta sink banda di Corsou. Ochenta miembro di tripulacion ta hoga.
*1795
**[[17 di ougùstùs|17 di augustus]] – E [[Rebelion Grandi]] di catibo na Kòrsou den 1795. Desenas di katibu di plantashon na Kòrsou ta nenga di bai traha. Katibunan di otro plantashonnan ta djòin e rebelion. Despues di éksito inisial, e lantamentu ta wòrdu suprimí dia 31 di ougùstùs. Tin 31 morto.
== Siglo 19 ==
*1819
**[[21 di sèptèmber|21 di september]] – Un horcan fuerte ta asotá e [[Sint Maarten (isla)|isla di Sint Maarten]]. Riba e parti Hulandes di e isla, 81 hende ta perde nan bida y 348 edifisio ta wordo destrui.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18200407-1010&vw=org&lm=west%2Cindie%2Cramp%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
*1823
**[8 di yüli|8 di juli]] – E brig Enterprise ta sink na altura di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[4]
*1825
**[[1 di mart|1 di maart]] – Salida di e barku hulandes Zeemeeuw for di Willemstad. Nunka mas no ta tende nada di e barku ku por lo ménos dieskuater hende abordo. Zeemeeuw posiblemente a wòrdu ataká pa e brig di korsario Colombiano Aquila, su karga a wòrdu kita for di dje, e barku a wòrdu sendé na kandela, i e tripulashon enkadená abordo di e korsario.[5]
*1846
**[[13 di sèptèmber|13 di september]] – E golet Amelia ta kore bai na tera na altura di Klein Curaçao. Riba peticion di M. de Jongh na Gobernador R.H. Esser ta despacha e goleta De Vos. M. De Jongh ta abordo di De Vos, su yerno Antoine Bruon Langlois riba e Amelia. Den direkshon di anochi, De Vos ta yega Klein Curaçao. Despues di dos dia sin come of bebe, e pasaheronan ta wordo recarga y hiba abordo. Un intento ta wòrdu hasi pa salba e Amelia, pero esaki no ta eksitoso debí na e laman brutu.[6]
*1848
**[[3 di mart|3 di maart]] – E korveta franses La Boussole ta sink serka di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[7]
*1877
**[[23 di sèptèmber|23 di september]] – Durante un tormenta severo riba Aruba, Kòrsou, i Boneiru, 69 hende ta pèrdè nan bida, mayoria riba laman.[8][9]
*1886
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – E barco di bela Aleman Nero ta sink na costa nort di Aruba.
*1892
**[[7 di òktober|7 di october]] – Cerca di Boneiro, e barku komersial ''Anita'' ta sink; barco y henter tripulacion no ta sobrebibi e suceso.
*1899
**[[12 di ougùstùs|12 di augustus]] – Cincuenta cas ta wordo destrui durante un horcan riba Sint-Eustatius.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18990815-3007&vw=org&lm=orkan%2Cwest%2Cindie%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
== Siglo 20 ==
===1901-1950===
*1910
**[[7 di yüli|7 di juli]] – E barku hulandes Gouverneur van Heerdt ta sink na kosta di Kòrsou. Nuebe persona ta muri, entre otro Arend Evert van den Brandhof, Gobernador di Boneiru.[11]
*1928
**7 di aprel – E tankero Chepita ta eksplotá den un waf den Schottegat banda di Otrobanda. Shete hende ta wòrdu matá.[12]
*1930
**6 di sèptèmber – Eksploshon den un instalashon di zeta serka di Willemstad. 12 morto i 20 heridá.[13]
*1933
**8 di yüli – E barku hulandes Julio Maria ta sink serka di Kòrsou. Sinku persona ta wòrdu matá.[14]
*1939
**12 di mei – Den un aksidente di tráfiko pisá riba Kòrsou, dos trùk ta dal den otro na altura di Sint Willibrordus. Sinku persona ta wòrdu matá.[15]
*1942
**16 di febrüari – E barku di vapor britániko Oranjestad ta sink serka di Aruba. Dies sinku hende ta hoga, nuebe ta wòrdu reskatá.[16]
**20 di april – Un welga entre obreronan Chines riba Curaçao ta wordo suprimi violentamente. Diesdos hende ta wòrdu matá.
**26 di aprel – E barku merikano di bòksit Alcoa Partner ta wòrdu torpedeá pa e supmarino aleman U 66 i ta sink na kosta di Boneiru. Dies hende ta wòrdu matá.
di novèmber – E barku di guera merikano USS Erie ta wòrdu asotá pa un torpedo di un supmarino aleman, U 163, na kosta serka di Piscadera. Shete miembro di tripulacion ta muri y otro once ta resulta herida debi na e explosion y candela. 1943
**27 di yüli – E SS Rosalia, na kaminda di Lagunillas pa Curaçao, ta wòrdu torpedeá dos biaha pa e supmarino aleman U 615 na Bullen Bay, 10 miya sùit di Willemstad. 23 hende ta muri.
*1944
**[[18 di sèptèmber|18 di september]] – E tankero Belga ''Ampetco'' ta sink entre costa di Aruba y Venezuela. Solamente diescinco di e 48 persona abordo ta sobrebibí e desaster aki.[17]
*1947
**15 di desèmber – E tankero argentino Los Posos i e tankero venezolano Tucu Pita ta dal den otro banda di Bahia di Caracas. 16 morto i 10 mas dos dia despues
1960-2000
*1960
**1 di sèptèmber – Orkan Donna riba Sint Maarten. Shete hende ta muri.
*1967
**6 di novèmber – Brùg Reina Juliana na Willemstad (Curaçao) ta basha abou. Dieseis hende ta wòrdu matá. E kousa di e derumbe nunka no a wòrdu determiná.
*1969
**[[30 di mei (fecha)|30 di mei]] [[1969]] - [[Trinta di mei]], e sentro di siudat di Willemstad ta wòrdu destruí despues di un lantamentu bou di trahadónan di Shell ku ta sali for di man. Hopi edifisio bieu riba Brion Square ta bai na kandela.
*1972
**[[21 di desèmber|21 di december]] – Un Air Guadeloupe De Havilland ta kai banda di Sint Maarten. Tur diestres okupante ta wòrdu matá.<ref>[https://web.archive.org/web/20110102165957/http://planecrashinfo.com/1972/1972.htm www.planecrashinfo.com]</ref>
*1977
**[[24 di desèmber|24 di december]] – Valley Air Service Piper PA-31-350 Navajo ta kai banda di Willemstad. Tur dies okupante ta muri.
*1995
**[[3 di sèptèmber|3 di september]] – Orkan Luis riba Sint Maarten. Nuebe hende ta muri. Luis a trese 170 mm di áwaseru aki i a destruí 60% di tur cas, resultando den daño di $1.8 bion.
*1999
**[[18 di novèmber|18 di november]] – [[Orkan Lenny|Horcan Lenny]] ta yega Sint Maarten. E orkan ta permanesé riba e isla pa dos dia i ta kousa destrukshon generalisá. 366 mm di áwaseru ta kai. Nuebe hende ta muri, tres riba e isla i seis na kosta.[20]
== Siglo 21 ==
===2001-presente===
*2007
**20 di sèptèmber – Sinku persona ta muri den un eksploshon i kandela riba e barku di salbashon Seamec II den waf seku CDM na Willemstad.[21]
*2012
**[[15 di desèmber|15 di december]] – Kalamidat di vürwèrk riba Kòrsou. Daño ekstenso i kuater[22] morto.
*2017
**[[6 di sèptèmber – Sint Maarten ta wòrdu asotá pa orkan Irma. E ta un orkan di kategoria 5 i ta kousa daño severo riba e isla, resultando den múltiple morto i heridonan.<ref>[https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Sint Maarten zwaar getroffen: zeker acht doden op Franse eilanden], NOS Nieuws, 7 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230323112546/https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Gearchiveerd] op 23 maart 2023.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170912102521/https://www.trouw.nl/home/legaal-of-illegaal-noodhulp-is-voor-iedereen-op-sint-maarten~a21f984c/ Legaal of illegaal, noodhulp is voor iedereen op Sint Maarten], Trouw; 9 september, pagina 5</ref><ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 De orkaan die alles overtrof], www.nrc.nl; 9 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230528195652/https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 Gearchiveerd] op 28 mei 2023.</ref>
== Sucesonan pafó cu gran impacto riba Caribe Hulandes ==
*1970
**[[2 di mei]] – ALM Vuelo 980 for di New York pa Sint Maarten ta hasi un aterisahe forsá riba awa serka di Saint Croix. Di e 63 personanan abordo, 23 ta muri i 37 ta heridá.[26]
*1973
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – Un aksidente di avion banda di Bogota na Colombia ta resultá den 43 morto, inkluyendo dies antiano.[27]
*1992
**[[4 di òktober|4 di october]] – Calamidat na Bijlmer, [[Amsterdam]], 43 morto y 26 herido. Di e 43 morto, diestres a nace na Antias Hulandes.
*1996
**[[13 di mart|13 di maart]] – Un [[Avia Air]] Aruba Cessna 402 ta accidenta na altura di [[Punto Fijo]] na [[Venezuela]]. Ocho persona ta perde na bida.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|titel=Crash Arubaans vliegtuig: 8 doden|bezochtdatum=2022-01-17|datum=1996-03-14|werk=[[NRC Handelsblad]]|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20220118182755/https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|archiefdatum=2022-01-18}}</ref>
--------------
{{Variante|c}}
{{infobox edificio| variante = c
| infobox_tipo = Marshe
| nomber = Marshe Nobo
| imagen =
| descripcion =
| multi_imagen = {{multiple image
| total_width = {{Infobox/afbeeldingbreedte}}
| direction =
| perrow = 2
|border = infobox
|image1 =
|caption1 =
|image2 =
|caption2 =
}}
| localisa_na = [[Willemstad]]
| luga = {{CUW}}
| adres = Plasa Wilson Papa Godett 1
| fecha_funda =
| estilo =
| architect =
| encarga =
| status =
| funcion_original =
| funcion_actual =
| propietario = Fundashon Marshe?
| fecha_construccion = 1971?
| inaugura =
| cera =
| renova = 2024-2026
| restaura =
| website = https://www.fundashonmarshe.com/home
}}
'''Marshe Nobo''' (tambe konosí komo '''Plasa Rondó''' òf den bok'i pueblo komo '''Plasa Nobo''') ta un merkado habrí situá na Punda, den sentro históriko di Willemstad, Curaçao. E ta sirbi komo un sentro importante pa empresario chikito i komersio lokal.
E merkado ta situá na banda nort di [[Waaigat]], i ta konektá ku bario [[Scharloo]] via un brug di peaton, e Prinses Amaliabrug, ku a remplasá e anterior Van den Brandenburgbrug na 2016.[1]
== Deskripshon ==
Marshe Nobo ta un merkado popular unda por haña un gran variedat di produkto i servisionan. Den e piso abou, bendedónan ta ofresé kuminda lokal, inkluyendo platonan krioyo ku por wòrdu konsumí riba sitio. Den e piso ariba, tin stèntnan ku paña, kosmétika, artesania i souvenirs.[2]
E merkado ta forma parti di un ret di merkadonan manehá pa Fundashon Marshe, ku tambe ta responsabel pa Plasa Bieu i e merkado flotante na Sha Caprileskade.[3]
== Historia ==
Marshe Nobo a wòrdu establesé na 1975 komo parti di un inisiativa pa stimulá ekonomia lokal. E edifisio a wòrdu finansiá dor di Fondo Oropeo pa Desaroyo i entregá na gobièrnu di Kòrsou.
E merkado a krea espasio pa aproksimadamente 300 empresario chikitu, ofresiendo oportunidatnan pa negoshi ku tarifanan di hür pagabel. Esaki a kontribuí na un gran variedat di produkto, manera remedi natural, matanan, kuminda kayente, paña i artesania.[4]
Na 1997, Fundashon Marshe a wòrdu establesé bou di Ministerio di Desaroyo Ekonómiko pa manehá e merkadonan públiko di e isla, inkluyendo Marshe Nobo.[5]
== Edifisio ==
E edifisio di Marshe Nobo ta un struktura ikóniko ku forma rondó, kubrí ku un dak grandi sostené pa 32 kolumna. E diseño habrí ta fasilitá ventilashon natural i interakshon entre bendedó i bishitantenan.
Entre 2024 i 2026, e merkado a pasa pa un renobashon ekstenso pa mehora seguridat, higiena i infrastruktura, inkluyendo dak, sistema di riool i instalashonnan eléktriko. Durante e periodo aki, bendedónan a muda temporalmente pa otro lokashonnan den Willemstad. E merkado a bolbe habri na mei 2026, ku plan pa reaktivá e área komo un sentro vibrante den e siudat.[6]
== Nifikashon ==
Marshe Nobo ta un lugá importante pa bida sosial i ekonómiko di Willemstad. E ta ofresé oportunidadnan pa empresario chikitu i ta sirbi komo un punto di enkuentro pa residente i turista. Ademas, e merkado ta kontribuí na preservashon di kultura lokal dor di benta di kuminda tradishonal i produkto artesanal.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Kòrsou]]
----------------
'''Marshe Nobo''' òf '''Plasa Rondó''', den bok'i pueblo '''Plasa Nobo''', ta un marshe habrí na [[Punda]], den sentro di [[Willemstad]], [[Kòrsou]]. E ta sirbi komo un lugá pa benta dor di empresario chikito.
E sala di merkado di Marshe Nobo ta situá na e parti nort di Waaigat i riba ... kaminda. Un brug di peaton, Prinses Amaliaburg (ku na 2016 a remplasa e antiguo Van den Brandenburgbrug), ta konektá e parti ei di Punda ku Scharloo.<ref>{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/14733-ophaalbrug-officieel-geopend|taal=nl|titel= Ophaalburg officieel geopend|werk= [[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-11-10|bezochtdatum=2026-04-24}}</ref> [[File:Curaçao - Willemstad - 49411091773.jpg|thumb|220px|Prinses Amaliabrug?]]
Cuminda ta wordo bendi eynan, inkluso platonan crioyo cu bishante i turista por wordo consumi eynan mes na un mesa.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/19172-plasa-bieu-in-volle-glorie-hersteld Plasa Bieu in volle glorie hersteld]</ref> Tambe ta bende souvenirs.
Na aña 1975 Fondo Europeo pa Desaroyo a regala e edificio di dos piso aki na gobierno di Curaçao pa yuda stimula economia. E edifisio aki ta akomodá alrededor di 300 espasio di merkado pa empresarionan por manehá nan negoshi na /ofresiendo tarifanan di hür pagabel. Esaki a kondusí na un variedat grandi di produktonan pagabel riba merkado, manera remedi natural, matanan orgániko, platonan kayente, paña, kosmetika, artesania, i vários kuriosidat.
E ta wòrdu maneha pa Fundashon Marshe, huntu ku Plasa Bieu i merkado flotante na Sha Caprileskade.<ref>https://www.fundashonmarshe.com/our-gems</ref>
Fundashon Marshe a wordu establesé na 1997 bou di e Ministerio di Desaroyo Ekonómiko, Fundashon Marshe ta manehá e merkadonan ikoniko di Kòrsou, inkluyendo Plasa Bieu, Marshe Rondo, Plasa di Arte, i e merkadonan na aire liber na Sha Caprileskade, Otrabanda, i Punda.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/home-new About Fundashon Marshe] </ref>
== Edifisio ==
Marshe Nobo komo un obra di arte. E mercado rondo aki, cu su dak unico den forma di fan, normalmente ta aloha negoshinan local. E merkado ta den renobashonnan aktualmente, pues a move e bendedónan pafó i rònt di e merkado. Esaki ta krea un impreshon hopi desordená, i spesialmente pober. Bunita potrèt. Fotógrafo deskonosí.
E ta un edifisio ikoniko ku tin un forma rondo ku un dak plegabel sostené pa 32 kolumna.
Despues di un renobashon ekstenso den 2025, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko, e edifisio a bolbe habri na mei 2026. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1">{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/32261-marshe-nobo-in-mei-gereed|titel= Marshe Nobo in mei gereed|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-01-09|bezochtdatum=2025-04-24}}</ref>
Marshe Nobo a wòrdu renobá completamente na 2025/2026, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1"/>
In 1975, the European Development Fund gifted this two-floor building to the government of Curaçao to help stimulate the economy. This building accommodates around 300 market spaces for entrepreneurs to run their businesses at /offering affordable rental fees. This has led to a wide variety of affordable products to the market, such as natural medicine, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/our-gems Marshe Nobo (Plasa Rondó)], fundashonmarshe.com</ref>
Address: Plasa Wilson Papa Godett 1
Marshe Nobo, also known as Plasa Nobo, is a circular-shaped market located in Willemstad, Curacao. Established in 1975, it has long served as a vibrant hub for local entrepreneurs, offering a diverse array of products and services. The market features two floors filled with stalls selling natural medicines, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities. In August 2024, the market began renovations aimed at modernizing the facility and enhancing safety and hygiene standards. During this period, vendors temporarily relocated to various locations, including Sha Capriles Kade, Plenchi Wilson Papa Godett, and others. The renovation is expected to take about a year, with plans to revitalize the city center and attract visitors throughout the day and evening.<ref>https://mindtrip.ai/attraction/willemstad-curacao/marshe-nobo/at-UE8mu3NA</ref>
Marshé Nobo is a vibrant and bustling market that offers a wide range of products and souvenirs. As you explore the market, you’ll find colorful stalls filled with local crafts, artwork, jewelry, and clothing. It’s a great place to find unique souvenirs to take home as a reminder of your trip to Curaçao. The market is divided into two floors, with different sections dedicated to specific types of products. The ground floor is known for its local food stalls, where you can sample traditional cuisine and tropical fruits. Don’t miss the chance to try some delicious local snacks like pastechi (savory pastries) and batidos (fruit smoothies). Upstairs, you’ll find more stalls selling clothing, accessories, and handicrafts. Local artists and artisans showcase their work, including hand-painted ceramics, woven baskets, and hand-carved wooden items. You can also find traditional Caribbean spices, hot sauces, and herbal remedies.
The market is conveniently located in Punda, the historical center of Willemstad. After exploring the market, take some time to wander through the colorful streets of Punda and admire the UNESCO World Heritage-listed architecture. You’ll find charming cafes, shops, and museums along the way. If you’re visiting Curaçao, a trip to Marshé Nobo is a must-do. Whether you’re looking for souvenirs, trying local delicacies, or simply immersing yourself in the vibrant atmosphere, this market offers a unique experience that shouldn’t be missed.<ref>[https://curacaovisitors.com/events-sights/markets/ Ma rshe Nobo]</ref>
{{Appendix}}
--------------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Charles Augustus Henry Barge
| imagen = Ch.A.H. Barge.jpg
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = 1890
| periodo fin = 1901
| monarkia = [[Emma van Waldeck-Pyrmont|Emma]] (1890-1898)<br>[[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Nicolaas van den Brandhof]]
| sucesor = [[Jan Olphert de Jong van Beek en Donk]]
|fecha nacemento= [[2 di novèmber]] [[1844]]
|luga nacemento = {{NLD}}
|fecha fayecimento= [[25 di sèptèmber]] [[1919]]
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui =
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = abogado, hues, polítiko, gobernante
|partido =
}}
'''Charles Augustus[1] Henry (Harry) Barge''' (☆ [[2 di novèmber]] [1844]] na [[Amsterdam]] - † [[25 di sèptèmber]] [[1919]] na Voorburg) tabata un abogado, hues, gobernador i polítiko hulandes di e movementu katóliko romano (e RKSP no a wòrdu fundá ainda).
== Biografia ==
Harry Barge tabata bini di un famia komersiante di [[Amsterdam]] ku tabata basta enbolbí den polítika hulandes. Frederic Joseph Maria Anton Reekers (un representante pa kuarenta aña) tabata su kuña, Ton Barge tabata su primu, i su ruman hòmber tabata kasá ku e ruman muhé di Bernardus Marie Bahlmann, tur di kendenan tambe tabata representantenan katóliko. Harry su tata tabata un fabrikante na Manchester, doño di un firma di komersio na Amsterdam, i doño di barku. Despues di a kompletá su enseñansa sekundario na Sint Willibrordus College, Barge a sigui studia na Athenaeum Illustre na Amsterdam, pero despues a transferí pa Universidat di Leuven pa su estudionan di doktorado den Derecho, i a optené su doktorado den derecho romano i kontemporáneo na [[Universidat di Leiden]] na 1872.
=== Karera ===
Despues di gradua, Barge a bira abogado na [[Nijmegen]], siudat unda e tabata residensiá.
Na 1875, Barge a wòrdu eligi pa e konseho munisipal di Nijmegen, kaminda el a keda miembro te na 1880. Na 1877 i 1879, el a wòrdu eligi komo miembro di [[Tweede Kamer]] di Hulanda. Einan, e tabata bosero prinsipalmente pa enseñansa, i de bes en kuando tokante envio.
Multitut na e kas di pueblo di Willemstad despues di e traspaso di poder pa Gobernador Barge
Na 1880, el a sali pa [[Kòrsou]] pa bira miembro y presidente di [[Corte Comun di Husticia di Aruba, Corsou y Sint Maarten y di Boneiro, Sint Eustatius y Saba|Korte di Hustisia di Kolonia Kòrsou]].
Na 1890, el a keda nombrá Gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan]], un funshon ku el a okupá te ku 1901.
Despues el a regresá Hulanda kontinental i a postulá pa eleccion pa e Camara di Representantenan den e circumstancia di Rotterdam III. Sinembargo, despues di un elekshon di dos buèlta, el a wòrdu derotá pa Joor Bastiaan Verheij (LU). Na 1909, el a wòrdu eligi komo miembro di e Senado di e Estadonan General, representando e provinsia di Overijssel. El a hiba palabra den Camara solamente un biaha durante su miembrecia di cuater aña, durante e debate riba e presupuesto pa Antillas Hulandes. E tabata presidente di e Komishon pa Petishonnan pero tabata ousente frekuentemente pa motibu di interesnan privá den eksterior. Pa e motibu aki, el a renunsiá for di e Kámara na e promé seshon di e aña parlamentario 1913-1914[2]. Di 1913 pa 1916, e tabata miembro ainda di e Estadonan Provinsial di Overijssel.
{{multiple image
| total_width = 350
| direction = horizontal
| align = right
| border = infobox
| image1 = Bargestraat 3, propped up front facade.png
| image2 = Bargestraat 3, ruins.png
| footer = Edifisio monumental Bargestraat 3/3A
| footer_align = center
}}
== Honor ==
Barge a risibi varios rekonosementu i kondekorashon, inkluso un kaya den [[Scharloo]], e zona históriko di [[Willemstad]], ta hiba su nòmber: ''Bargestraat''.
* {{NLD}} - Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]].
* {{VEN}} - Ofisial den e Orden di Simon Bolivar
* {{ITA}} - Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
Na 1894, Barge a keda nombrá Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]]. Tambe el a wòrdu nombrá Gran Ofisial den e Orden di Simon Bolivar i Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
---------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Carmita Henriquez
| nomber completo = Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez
| fecha nacemento = [[6 di desèmber]] [[1922]]
| luga nacemento = [[Willemstad]]
| fecha fayecimento = [[31 di desèmber]] [[2003]]
| luga fayecimento =
| ofishi = kosedó i trahadó di popchi
| casa = Plinio Miguel Henriquez
| yui = [[Jeanne Henriquez]]
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez''' (☆ [[6 di desèmber]] [[1922]] na [[Willemstad]] – ibid., [[31 di desèmber]] [[2003]] na Korsou) tabata un kosedó i trahadó di popchi i un figura importante den e desaroyo di arte folklóriko na Kòrsou.
==Biografia ==
Carmita Henriquez tabata un yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina.<ref>{{Citeer web|url=https://gw.geneanet.org/elixer?n=hernandez&oc=&p=carmita+nicolasia|titel=Carmita Nicolasia Hernandez|website=geneanet.org|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref> Huérfano na edat di diesdos aña, el a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di un edat yòn, Carmita a yud’é den studio i na kas. Su promé bisti trahá su mes tabata pa entiero di su tata.
Na 1942 ela kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916-1982), un analista di laboratorio na e refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé, di kua [[Jeanne Henriquez]], historiadó i aktivista, tabata esun di mas grandi.<ref name="Holou"/>
Na edat di 46 aña, el a sinti e nesesidat pa konservá i honra e historia i tradishonnan den vestuario di Kòrsou. El’a kuminsá aktua esenanan di bida diario usando popchi. Su popchinan tabata representá e kultura Afro-Kurasoleño ku paña histórikamente korekto. Dia 13 di mart 1972, ela presentá dos popchi na Gobernador Ben Leito komo un regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.<ref name="Holou">{{citeer boek|auteur=Holou, Roland A. Y.|taal=en|titel=The Most Influential Contemporary African Diaspora Leaders|url=https://books.google.com/books?id=uTYyDAAAQBAJ&pg=PT153|datum=2016|uitgever=AuthorHouse|plaats=Bloomington, Indiana|hoofdstuk=21. Jeanne D. Henriquez: Diaspora in Curaçao (Caribbean/South America)|isbn=978-1-5246-0558-2|pages=153–159}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|titel=VROUWENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024|archiefdatum=2024-04-29|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240429191627/https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|dodeurl=ja}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/collectie-online/detail/f0bcb413-e206-5fa3-ad7e-387fd810bd23|titel=MANNENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref>
Na 1988, Carmita Henriquez, hunto cu Lucia Schnog, a ricibi e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a disidí ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan mes ramo – folklore i baile.<ref>{{citeer web|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2024-04-30}}</ref><ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011 Cola Debrot Prijs 1988], 21 mei 1988</ref>
{{Appendix}}
(☆ 6 di desèmber 1922, Willemstad – † 31 di desèmber 2003, Kòrsou)
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou. Ela ta konsiderá un figura importante den e desaroyo i preservashon di arte folklóriko di e isla.
Bida
Carmita Henriquez tabata yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Na edat di diesdos aña ela a keda huérfano i a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di edat yòn, Henriquez a yuda den e studio di kose i na kas. Su promé bisti ku ela mes a traha tabata pa entiero di su tata.
Na 1942, ela a kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916–1982), un analista di laboratorio na refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé. Entre nan yunan ta Jeanne Henriquez, historiadó i aktivista.
Obra i kontribushon kultural
Na edat di 46 aña, Henriquez a kuminsá traha konsientemente riba preservashon di historia i tradishonnan di Kòrsou por medio di vestuario folklóriko. Ela a krea popchi ku ta representá esenanan di bida diario, bisti ku paña histórikamente korekto i reflehá kultura Afro-Kurasoleño.
Dia 13 di mart 1972, ela a presentá dos di su popchi na Gobernador Ben Leito komo regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.
Na 1988, Henriquez, hunto ku Lucia Schnog, a risibí Premio Cola Debrot. E hurado a rekonosé kontribushonnan di kada un den nan mes ramo: folklore i baile.
--------------
Na 1988 resipiente di e [[Premio Cola Debrot]] pa su diseñonan folklóriko di e kultura afro-kurasoleño.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2022-07-22}}</ref>
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez (Willemstad, 6 di desèmber 1922 – Willemstad, 31 di desèmber 2003) tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou, konosí pa su diseñonan folklóriko ku reflehá e kultura afro-kurasoleño. Den 1988, e a risibí e Premio Cola Debrot, e mas haltu rekonosementu kultural na Kòrsou, pa su kontribushon den e tereno di folklor.
Bida i obra
Carmita Henriquez a nase den Willemstad komo yiu di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Despues di perde su mayornan na un edat tempran, e a wordu kria pa su tanta, ku tabatin un skol di kosé. Aki e a siña kosé i traha den taller for di su hóbennan. Su promé vestido propio tabata pa e entiero di su tata.
Henriquez a dediká su bida na arte di kosé i trahá popchi folklóriko ku ta reflehá e herensia afro-kurasoleño. Su obranan tabata inspirá pa e vestimentunan tradicional i e bida di pueblo, i a yuda na preservashon di e identidad kultural di Kòrsou.
Premio Cola Debrot
Den 1988, Carmita Henriquez a risibí e Premio Cola Debrot den e kategoria di folklor, baile i teatro, un rekonosementu pa su diseñonan folklóriko ku a kontribuí na e kultura afro-kurasoleño.
Bida personal
Carmita Henriquez tabata kasá ku Plinio Miguel Henriquez, un analista di laboratorio na refineria Isla. Nan a tin tres yiu muhé, inkluyendo Jeanne Henriquez, un edukadó i aktivista kultural.
Legado
E trabou di Carmita Henriquez ta keda komo un kontribushon balioso na preservashon i promoshon di e kultura afro-kurasoleño. Su diseñonan folklóriko i popchi ta un testimonio di su dedicashon na e arte i e identidad di su pueblo.
Referensianan:
Carmita Henriquez - Wikipedia
Jeanne Henriquez - Wikipedia, e ensiklopedia liber
Premio COLA DEBROT - qracao.com
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Afrohulandes''' òf hendenan hulandes pretu, ta hendenan hulandes di desendensia Afrikano Sub-Sahariano kompleto òf parsial. E mayoria di hendenan Afro-Hulandes na Hulanda ta Afro-Karibense i ta originá for di e anterior i aktual teritorionan Ultramar di Sürnam i e eks Antia Hulandes; awor Curaçao, Aruba, Bonaire, Sint Maarten, Sint Eustatius, y Saba.
Tambe tin un poblashon migrante signifikante for di Cabo Verde, Ghana, Nigeria, Somalia, Angola, Eritrea, i otro komunidatnan afrikano di imigrantenan mas resien.
== Mira tambe ==
* [[Afrokaribense]]
* [[Afrokurasoleño]]
* [[Afroamerikano]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid = |titulo= }}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Hulanda]]
-----------------
'''Francio E. Guadeloupe''' (Aruba, 1971) is een Arubaans-Nederlandse sociaal en cultureel antropoloog en ontwikkelingssocioloog. Zijn onderzoek richt zich op nationale identiteit, culturele diversiteit, religie, koloniale machtsverhoudingen en klimaatvraagstukken in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Hij is verbonden aan het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) en de Universiteit van Amsterdam (UvA).
== Leven en werk ==
Guadeloupe werd geboren en groeide op op Aruba. In 1986 nam hij als zanger (“Surprise Kid”) deel aan een jeugdcarnavals- en calypsowedstrijd, waar hij de tweede plaats behaalde. Een jaar later nam hij opnieuw deel aan het calypsofestival voor volwassenen.
Op achttienjarige leeftijd verhuisde hij naar Nederland. Daar werkte hij als opbouwwerker en studeerde hij culturele antropologie en ontwikkelingsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen. In 1999 behaalde hij een masterdiploma in ontwikkelingssociologie. Zijn scriptieonderzoek richtte zich op Afro-Braziliaanse religies, waaronder candomblé en umbanda, in Rio de Janeiro en Salvador da Bahia (Brazilië). Naar aanleiding van dit onderzoek publiceerde hij twee boeken over Afro-Braziliaanse cultuur en religie.
In 2006 promoveerde Guadeloupe in de sociale en culturele antropologie aan de Universiteit van Amsterdam. In zijn academische loopbaan was hij verbonden aan verschillende Nederlandse universiteiten.
===Academische loopbaan===
Guadeloupe was onder meer werkzaam als senior onderzoeker bij het KITLV. Hij diende gedurende vier jaar als president van de University of St. Martin (USM) op het bi-nationale eiland Sint Maarten/Saint Martin. Na de verwoestingen van orkaan Irma in 2017 werd de universiteit tijdelijk gesloten.
Zijn onderzoek richt zich op de manier waarop populaire opvattingen over nationale verbondenheid, culturele diversiteit, religieuze identiteit en mediavorming worden beïnvloed door koloniale erfenissen en mondiale economische processen. Hij publiceerde over sociale en culturele processen op onder meer Sint Maarten, Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazilië en Nederland.
In 2009 verscheen zijn monografie Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean bij University of California Press.
===Leerstoel Koninkrijksrelaties===
In 2024 werd Guadeloupe benoemd tot hoogleraar Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties, een leerstoel ingesteld door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). De leerstoel is ondergebracht bij het KITLV en de Universiteit van Amsterdam.
Zijn benoeming maakt deel uit van de instelling van twee nieuwe leerstoelen gericht op het Koninkrijk der Nederlanden, waarvan de andere leerstoel betrekking heeft op politicologie en bestuurskunde aan de Universiteit Leiden.
In 2026 aanvaardde hij het ambt met een inaugurele rede over Koninkrijksrelaties.
Onderzoek en thematiek
Guadeloupe onderzoekt onder meer:
processen van nationale en culturele identiteitsvorming
religieuze praktijken en popular culture in postkoloniale samenlevingen
koloniale racialisering en sociale ongelijkheid
klimaatverandering en maatschappelijke adaptatie in het Caribisch gebied
Hij is tevens betrokken bij onderzoeksprojecten naar duurzame en inclusieve oplossingen voor sociale adaptatie aan klimaatuitdagingen in het (Nederlandse) Caribisch gebied.
---------
{{Variante|a}}
{{infobox persona | variante = a
| tipo = cientifico
| nomber = Francio Guadeloupe
| ofishi = antropologo social y cultural, sociologo di desaroyo
| imagen =
| descripcion =
| fecha nacemento =
| luga nacemento =
| fecha fayecimento =
| luga fayecimento =
| alma mater = [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] <br>[[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA)
| promotor =
| disciplina = antropologia cultural
| investiga = Caribe Hulandes, [[Latinoamérika|Latino America]]
| conoci pa =
| distincion =
}}
'''Francio E. Guadeloupe''' (☆ [[1971]] na [[Aruba]]), ta un antropologo, sociologo y Antianista Arubano-Hulandes. Su investigacion ta enfoca riba identidad, nacionalidad, religion, medio di comunicacion, racismo colonial y globalisacion, cu un interes special den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]] y [[Latinoamérika|Latino America]].
== Bida y carera ==
Francio Guadeloupe a nace y lanta na Aruba. Na 1986 el a participa bou di e nomber artistico "Surprise Kid" como cantante den e concurso hubenil di [[Calypso]] na [[Club Boneriano]], unda el a termina na di dos luga.<ref>{{citeer web|titel=Onder grote publieke belangstelling|werk=[[Amigoe]]|datum=1986-01-22|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641607:mpeg21:p005}}</ref> Un aña despues el a bolbe participa den e concurso, version pa adulto: [[Aruba Caiso & Soca Monarch Festival|Aruba Calypso Contest]].<ref>{{citeer web|titel=Voor de calypso-wedstrijd|werk= [[Amigoe]]|datum=1987-01-26|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641917:mpeg21:p005}}</ref>
Na edad di diesocho aña Guadeloupe a muda pa [[Hulanda]]. El a traha como opbouwwerker (trabou social di comunidad) y a sigui estudio di [[antropologia kultural|antropologia cultural]] y estudio di desaroyo na [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] na [[ Nijmegen]]. Na 1999, el a obtene e grado di [[maestria|master]] den sociologia di desaroyo, cu un tesis riba e cultonan Afrobrasilero ''Candomblé'' y ''Umbanda'' na [[Rio de Janeiro]] y [[Salvador|Salvador da Bahia]] ([[Brasil]]).
Na 2006 Guadeloupe a completa su doctorado (PhD) den antropologia social y cultural na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA). Su trabou doctoral tabata relaciona cu e proceso di globalisacion y e buskeda pa pertenencia (“belonging”) den comunidadnan Caribense.<ref>https://framerframed.nl/en/mensen/francio-guadeloupe/</ref>
===Carera academico===
Guadeloupe a traha na diferente universidad grandi na Hulanda y ta afilia como investigado senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser nombra tambe profesor y investigado na Universidad di Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproximadamente) el a sirbi como presidente di University of St. Martin (USM) na [[Philipsburg]], [[Sint Maarten]]. Su periodo como presidente a keda termina despues di horcan Irma (2017), cu a forsa e cierre temporario di e institucion.
Den e periodo aki su investigashon tabata concentra riba:
* Nocionnan popular di pertenencia nacional.
* Diversidad cultural y identidad religioso.
* Influencia di capital global y racismo colonial.
* Representacion di berdad den medionan di comunicacion.
El a haci investigacion comparativo na [[Sint Maarten]]/[[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]], [[Kòrsou|Corsou]], Aruba, [[Saba]], [[Sint Eustatius]], Brasil y Hulanda.
Actualmente, su investigacion ta inclui estudio riba e reto climatico den Caribe Hulandes, cu un enfoke riba cultura popular y herensia cultural.
=== Catedra di Relacionnan di Reino ===
Na mei 2024, Ministerio di Asuntonan Interno y Relacionnan di Reino (BZK) di Hulanda a anuncia e establecemento di dos catedra nobo pa estudio di relacionnan di [[Reino Hulandes|Reino]]. [[Universidat di Leiden|Universidad Leiden]] y KITLV/Universidad di Amsterdam a wordo selecciona como institucionnan anfitrion y Francio Guadeloupe a wordo nombra como titular di e catedra ''Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties'' pa KNAW/KITLV/UvA.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk], Rijksoverheid (23 di mei 2024)</ref> Su discurso inaugural di aceptacion oficial di e catedra lo tuma luga dia 12 di mart 2026.<ref>[https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).</ref>
== Publicacionnan (seleccion) ==
*Francio Guadeloupe (1999). ''A Vida e uma Dança: the Candomblé through the lives of two Cariocas''. Nijmegen: CIDI.
*F. E. Guadeloupe & M. Milder (1999). ''Dansen om te Leven: over Afro-Braziliaanse spiritualiteit en cultuur.'' Heeswijk: Dabar-Luyten.
*F. E. Guadeloupe (2009). ''Chanting down the new Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean'' (The anthropology of Christianity). Berkeley, CA: University of California Press.
*F. E. Guadeloupe (2013). ''Curaçaoans on the question of home: the lure of autochthony and its alternatives''. Den: L. Lewis (Ed.), ''Caribbean sovereignty, development and democracy in an age of globalization'' (pag. 189-207). New York: Routledge.
*F. E. Guadeloupe & V. A. de Rooij (2014). ''Pimping and the deconstruction of the natural: a perspective from Saint Martin and Sint Maarten (SXM)''. Den: ''Women's Studies International Forum, 43'', 5-12
*F. E. Guadeloupe (2015, september 10). ''The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe''.<ref>{{Cite web|title = The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe|url = http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|website = sxmislandtime.com|access-date = 2015-11-24|archive-date = 2015-11-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20151125121956/http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|url-status = }}</ref> ''Sint Maarten Island Times''
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Aruba]]
------------
Guadeloupe a traha na diferente universidatnan grandi na Hulanda i ta afiliá komo investigador senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser tambe profesor i investigador na Universiteit van Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproksimadamente) el a sirbi komo presidente di University of St. Martin (USM) na Philipsburg, Sint Maarten. Su periodo komo presidente a termina despues di hurakan Irma (2017), ku a forsa e sera temporariamente e institushon.
Su investigashon ta konsentrá riba:
Nocionnan popular di pertenensia nashonal
Diversidat kultural i identidat religioso
Influensia di kapital global i rasismo kolonial
Representashon di berdat den medio di komunikashon
El a hasi investigashon den Sint Maarten/Saint Martin, Kòrsou, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brasil i Hulanda.
Un di su obranan mas konosí ta:
Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009)
Aktualmente, su investigashon ta inkluí estudio riba reto klimátiko den e Karibe Hulandes, ku un enfoke riba kultura popular i herensia kultural.
Leerstoel di Reino-relashonnan
Na mei 2024, Ministerio di Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) di Hulanda a anunsia e establishemento di dos nobo leerstoelnan pa estudio di Reino-relashonnan. Universiteit Leiden i KITLV/Universiteit van Amsterdam a wòrdu selekshoná komo institushonnan anfitrion.
Dr. Francio Guadeloupe a wòrdu nombrá komo titular di e leerstoel Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties pa KNAW/KITLV/UvA.[4] E nombramentu aki a wòrdu aprobá pa e Consehonan di Bestur di e universidatnan involukrá.
Na 12 di mart 2026 el a aseptá ofisialmente e leerstoel ku un diskurso inaugural.
------------
* Guadeloupe, former dean of the University of St. Martin (USM),
* Francio Guadeloupe is a senior researcher and staff member of the KITLV. A Social & Cultural Anthropologist by training, Dr. Guadeloupe has worked at all the major universities in the Netherlands. He served for four years as the President of the University of St. Martin (USM), until hurricane Irma led to the temporary closure of the institution on the bi-national island of Sint Maarten and Saint Martin. He is currently the chair of the project ‘Island(er)s at the Helm: Co-creating research on sustainable and inclusive solutions for social adaptation to climate challenges in the (Dutch) Caribbean‘.
Guadeloupe’s principle areas of research have been on the manner in which popular understandings of national belonging, cultural diversity, religious identity, and mass media constructions of truth, continue to be impacted by colonial racisms and global capital. He has pursued these interests in his research and publications on social processes on the bi-national island of Saint Martin & Sint Maarten (St. Martin), Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazil, and the Netherlands. He is the author of the monograph, Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009). Dr. Guadeloupe is currently embarking on a study of climate challenges in the (Dutch)Caribbean from a popular culture and cultural heritage perspective.
Francio Guadeloupe (Aruba, 1971) kwam op zijn achttiende van de Antillen naar Nederland. Hij werkte als opbouwwerker en studeerde culturele antropologie en ontwikkelingsstudies in Nijmegen en Amsterdam. Als antropoloog is hij momenteel verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.
Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk
Nieuwsbericht | 23-05-2024 | 16:19
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk. Er komt een leerstoel politicologie/bestuurskunde en een leerstoel antropologie/sociologie.
De Universiteit Leiden en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV), in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam (UvA), zijn geselecteerd als vestigingsplaatsen voor de leerstoelen. De Universiteit Leiden zal de leerstoel politicologie/bestuurskunde bekleden en KITLV/UvA de leerstoel antropologie/sociologie.<ref>https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk</ref>
Leerstoelhouders
De Colleges van Bestuur van de UvA en de Universiteit Leiden hebben het voorstel tot de benoeming van hun kandidaat goedgekeurd. Sociaal en cultureel antropoloog, onderzoeker dr. Francio Guadeloupe wordt de leerstoelhouder Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties voor de KNAW/KITLV/UvA. Dr. Wouter Veenendaal, universitair hoofddocent Vergelijkende politicologie bij het Instituut Politieke Wetenschap van de Universiteit Leiden, wordt leerstoelhouder Democratische Vertegenwoordiging in het Koninkrijk voor de Universiteit Leiden. Hij zal bij het KITLV in Leiden worden gedetacheerd.
* [https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
--------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = Pieter van Stuivenberg
}}
'''Pieter Anthonie van Stuivenberg''' (☆ [[14 di aprel]] [[1905]] na Geldermalsen, [[Hulanda]] – † [[11 di aprel]] [[1985]] na Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero [[Hulanda|hulandes]] ku a traha na [[Kòrsou]] i [[Aruba]].<ref name=:"0">{{citeer web|url=https://www.archiefvriend.com/index.php/ons-kwartaalblad/artikelen-uit-ons-blad/152-stuivenberg|titel=Pieter Antonie van Stuivenberg, architect|auteur=Christel Monsanto|werk=De Archiefvriend|datum=september 2022|bezochtdatum=2026-02-17}}</ref> Durante [[siglo 20|siglo binti]] su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno riba e dos isla.
==Biografia==
===Bida i Karera===
Van Stuivenberg a bai Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di Asosiashon di Arkitektonan (Bond Bouwkundigen Utrecht B.B.U.). Despues, el a studia ingenieria di awa pa tres aña i, na 1927, a kuminsá traha pa e suministro di Awa Provinsial di Nort-West Brabant. Mandá pa Kòrsou pa e Departamentu di Kolonia, Van Stuivenberg a djòin e Servisio Nashonal di Suministro di Awa di Antia Hulandes (LWV) dia 1 di mart 1928, komo hefe di e departamentu tékniko.<ref>{{citeer boek|url=http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|titel=Watertoren ta simbolo di desaroyo y modernisacion di e Aruba di antaño y Aruba di awe|uitgever=Diario|datum=21 maart 2013|access-date=1 oktober 2018|archiefdatum=13 september 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180913002413/http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|dodeurl=ja}}</ref> For di 1 di yanüari 1948, e tabata direktor, despues di R.J. (Shon Hensie) Beaujon. Riba su hubileo di plata na 1953, el a wòrdu rekonosé pa su trabou importante komo Kabayero (''Ridder'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Despues di su retiro na 1955, el a repatriá pa Hulanda, pero sinku aña despues el a establesé su mes bèk na Kòrsou kaminda e tabata manehá un konsultancy finansiero, tékniko i ekonómiko.<ref>Amigoe, 3 december 1960, advertentie Anbeadex NV, pag. 4</ref>
El a fayesé dia 11 di aprel 1985 na Hulanda, poko promé ku el a hasi ochenta aña di edat.
===Edifisionan===
Komo arkitekto, van Stuivenberg tabata hopi produktivo, tantu paden komo pafó di su karera profeshonal. Por ehempel e diseño di tur edificio di LWV na Aruba y Kòrsou, , construí entre 1930 i 1950, ta wordo atribuí na dje. E edifisionan aki tabata inkluí ofisina, depósito, fasilidat di almasenamentu, tanki i torennan di awa.<ref>{{citeer boek|url=http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|titel=Gedenkboek Landswatervoorziening Nederlandse Antillen 1928-1953|uitgever=Verenigde Drukkerijen Planeta, Haarlem|datum=september 1952|page=67|archiefdatum=2020-12-01|bezochtdatum=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201201202145/http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|dodeurl=ja}}</ref> Tambe el a diseñá residensia privá, ofisina i teaternan.
Su obranan ku tin status di monumento protehá òf ku ta riba e lista di nominashon ta:<ref name=:"0"/><br>
{{ABW}}
* [[Tanki di Kibaima]] (1932)
* [[Watertoren San Nicolas]], Bernardstraat, [[Sint Nicolaas (Aruba)|San Nicolas, Aruba]] (1939)
* [[Watertoren Oranjestad]], J.G. Emanstraat, [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad, Aruba]] (1939)
* Dieselstraat?
{{CUW}}
* fasilidat di almanementu na [[Scharloo]]
* tanki di awa di LWV na [[Seru di Ararat]]
* edifisio KNSM, Breedestraat, [[Willemstad]] (1939)
* [[Cinelandia]] aan het Hendrikplein te [[Pietermaai]], Willemstad, Curaçao (1941)
* Teater Westend na [[Plasa Brion]], [[Willemstad]] (1941, desmantelá)
* Edifisio prinsipal di AquaElectra na Mundo Nobo, Willemstad (1952) i dos kas riba e tereno (1953)
* Kompleho di showroom Palais Royal na Salinja (1953)
* kasnan na Kintjan
== Estilo arkitektóniko ==
Van Stuivenberg tabata un eksponente di arkitektura modernista, ku a surgi i floresé na [[Oropa]] entre 1920 i 1940. E estilo aki ta karakterisá pa su lucha pa funshonalidat. Materialnan manera staal i beton a hasi konstrukshonnan nobo posibel, permitiendo edifisionan pa haña propósitonan spesífiko manera fábrika, ofisina, sine òf hospital<ref>{{citeer web|url=http://www.knipselkrant-curacao.com/amigoe-aqualectra-fabriek-moet-beschermd-monument-worden/|titel=Amigoe, "Aqualectrafabriek moet beschermd monument worden"|datum=21 juli 2016| }}</ref>. Tabata hustamente danki na arkitektura modernista ku Van Stuivenberg por a permití su mes libertat artístiko den su diseñonan. E dos torennan di awa riba Aruba y e dos teatronan riba Curaçao ta un mescla di e estilonan di arkitektura moderno y Art Deco Tropical di [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]].
== Tunel bou di bahia di Santa Ana ==
Huntu ku Frans van Drimmelen, hefe di LWV (Nederlandse Waterbeheerbureau) na Aruba, Van Stuivenberg a diseña un tunnel bou di [[Bahia di Santa Ana]]. E tùnel lo a konektá e distritonan di Willemstad, [[Punda]], i [[Otrobanda]], di dia i anochi, sin interupshon di tráfiko riba tera òf riba laman. El a presentá e plan revolushonario aki na Parlamento Kolonial na 1943 komo un alternativa pa e servisio di ferry i e brug di ponton, [[Brùg di ponton|Brug di Reina Emma]]. Un konekshon di brug fiho, e brug haltu di Reina Juliana, no a wòrdu realisá te na 1974<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010460883:mpeg21:a0127 Amigoe, "De geschiedenis van de brug" (29 april 1974)]</ref>.
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Stuivenberg, Pieter van}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
Pieter Anthonie van Stuivenberg (☆ 14 di aprel 1905, Geldermalsen, Hulanda – † 11 di aprel 1985, Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero hulandes ku a traha largamente na Kòrsou i Aruba. Su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno den e Antianan Hulandes durante siglo binti.
Bida i karera
Van Stuivenberg a sigui su formashon na Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di e Bond Bouwkundigen Utrecht (B.B.U.). Despues el a studia ingenieria di awa pa tres aña.
Na 1927 el a kuminsá traha pa e suministro di awa Provinsial di Nort-West Brabant. Dia 1 di mart 1928 el a wordo manda pa Kòrsou pa traha na e Landswatervoorzieningsdienst (LWV) di e Antianan Hulandes komo hefe di e departamentu tékniko.
For di 1 di yanüari 1948 el a bira direktor di LWV, sucediendo R.J. Beaujon. Durante su periodo di trabou el a kontribuí fuertemente na modernisashon di e sistema di suministro di awa na Kòrsou i Aruba.
Na 1953, durante su hubileo di 25 aña di servisio, el a wordo distingui komo Ridder den de Orde van Oranje-Nassau pa su merito profesional.
Despues di su retiro oficial na 1955 el a bolbe Hulanda, pero algun aña despues el a regresá Kòrsou kaminda el a maneha un ofisina di konsultoria finansiero, tékniko i ekonómiko.
El a fayesé na 11 di aprel 1985 na Hulanda, tres dia promé di su 80 aña di edat.
Obra arkitektóniko
Komo arkitekto, Van Stuivenberg tabata responsabel pa un gran cantidad di proyecto infrastructural i arkitektóniko, principalmente relashoná cu suministro di awa, pero tambe teatro, edifisionan komersial i residensial.
Aruba
Entre su obranan mas konosí na Aruba ta:
Tanki di Kibaima (1932)
Watertoren San Nicolas (Bernardstraat, 1939)
Watertoren Oranjestad (J.G. Emanstraat, 1939)
Varios edifisio tékniko di Landswatervoorzieningsdienst
E torennan di awa na Aruba ta konsiderá komo ikononan di arkitektura moderno na e isla.
Kòrsou
Na Kòrsou su obranan inkluí:
Fasilidat di almanamentu na Scharloo
Tanki di awa na Seru di Ararat
Edifisio KNSM (Breedestraat, Willemstad, 1939)
Cinelandia (Hendrikplein, Pietermaai, 1941)
Teatro West End (Plasa Brion, 1941; posteriormente desmantelá)
Edifisio prinsipal di Aqualectra na Mundo Nobo (1952)
Showroom Palais Royal na Salinja (1953)
Diferente kasnan residensial na Kintjan
Varios di e edifisionan aki tin status di monumento protehá òf ta riba lista di patrimonio.
Estilo arkitektóniko
Van Stuivenberg tabata influensiá pa arkitektura modernista, un movimiento ku a florecé na Oropa entre 1920 i 1940. E estilo ta enfoká riba:
Funshonalidat
Uso di beton i staal
Forma simplifiká
Elementonan geométriko
Den su obranan na Karibe el a adapta e modernismo na klima tropikal, creando un meskla entre modernismo europeo i influensianan di Art Deco tropical.
Su torennan di awa i teatronan ta mustra claramente e kombinashon aki di funshonalidat tékniko i ekspreshon arkitektóniko.
Proyekto di túnel bou di bahia di Santa Ana
Huntu ku Frans van Drimmelen, Van Stuivenberg a presenta na 1943 un plan pa un túnel bou di Bahía di Santa Ana na Willemstad. E proyecto lo a konektá Punda i Otrobanda sin dependé di e pontonbrug (Brug di Reina Emma) ni ferry.
E plan no a wordo realisá. Finalmente, e konekshon permanente entre e dos banda di Willemstad a keda realidat cu e konstrushon di Brug di Reina Juliana, inaugura na 1974.
Signifikashon historiko
Van Stuivenberg su trabou a kontribuí significativamente na:
Modernisashon di suministro di awa
Desaroyo urbano
Integrashon di arkitektura moderno den e Antianan Hulandes
Su torennan di awa i edifisionan públiko ta te awe parte importante di e paisaje urbano di Aruba i Kòrsou.
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
[[File:0100-Hoofdgebouw-Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Edifisio prinsipal di e Eksposishon]]
[[File:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
[[File:0119-Poppen in klederdrachten-Nationale tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Popchinan ekshibí di Surnam i Antias den ekshibishon]]
[[File:Sassa, Mulatsche vrouw-Nationale Tentoonstelling Vrouwenarbeid 1898-4681-cropped.tif|thumb|Muhe mulato di Surnam na ekshibishon]]
'''''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''''' ta un publikashon na [[hulandes]] di 1898, kompilá pa Louis Constant van Panhuys, i publiká na okashon di e ''Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid'' (Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé) di 1898 na [[Den Haag]]. E publikashon tabatin komo meta pa informá e públiko hulandes, i hende muhé en partikular, tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e [[kolonia]]nan karibense, partikularmente [[Sürnam]] i [[Kòrsou i Dependensianan|Kòrsou]].
== Konteksto ==
E tomo a wòrdu publiká pa e komishon di Sekshon Antias, parti di e organisacion di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé. E eksposishon aki tabata tin komo meta pa hasi labor di hende muhé visibel i pone enfasis riba nan kontribushon sosial, tantu na [[Hulanda]] komo den su kolonianan ultramar.
Editor di e buki tabata L.C. van Panhuys (1869-1949), un alkalde hulandes i funshonario na Departamento di Kolonianan, kende a kompilá e diferente kontribushon i sketchnan. E publikashon a sirbi tantu komo un rekurso informativo komo un rekordatorio duradero di e partisipashon di Antias den e eksposishon.
E terminologia i deskripshonnan den ''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie'' ta reflehá e perspektiva kolonial i etnográfiko di fin di [[siglo 19|siglo diesnuebe]]. Konsepto i karakterisashonnan di gruponan di poblashon i ròlnan di género ta wòrdu konsiderá antikuá òf problemátiko den historiografia kontemporáneo. E artíkulo aki ta usa e terminologia aki solamente pa ilustrá e fuente original.
--
'''Muhénan na Antillas Hulandes''' a wòrdu publiká pa e Komité di Sekshon di Indianan Oksidental komo parti di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé na Den Haag na 1898. E publikashon su propósito tabata pa informá hende muhé na Hulanda tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e kolonianan di India Oksidental Hulandes, partikularmente Surinaçao.
E kompilashon i edishon di e kolekshon tabata kompletamente responsabilidat di Louis Constant van Panhuys, kende a trese huntu vários kontribushon i sketch den un solo obra amplio. Aunke a institui subcomisionnan na Surinam y Curaçao pa sostene e exposicion localmente y colecta materialnan, e contenido y structura di e coleccion ta completamente responsabilidad di Van Panhuys. E subkomishonnan asina a hunga un ròl organisatorio i ta prinsipalmente di importansia kontekstual pa e kuadro institushonal di e publikashon.
---
== Kontenido ==
E buki ta konsistí di vários kapítulo temátiko. E kapítulo di apertura ta duna konseho práktiko pa hende muhé [[Oropa|oropeo]] ku saliendo for di Hulanda kier establesé nan mes den e kolonianan di Karibe. E ta trata kondishonnan di bida, tareanan di kas i etiketa sosial.
E siguiente kapítulonan ta ofresé un deskripshon general di e teritorio, [[poblashon]] i kultura di Sürnam i e islanan di Karibe denter di e imperio kolonial hulandes.
Tambe e buki ta kontené datonan estadístiko riba enseñansa na Sürnam. Por ehèmpel, e ta menshoná ku na 1896 e kolonia tabatin 54 skol ku 7.139 studiante, inkluyendo 3.453 mucha muhé. Tambe ta pone atenshon na introdukshon di enseñansa obligatorio na 1877 i na inisiativanan manera e banko di spar pa skol, ku a keda introdusí na 1882.
=== Hende muhé den e kolonianan ===
Mayoria di e volúmen ta dediká na e posishon i aktividatnan di hende muhé. Lo siguiente ta wòrdu deskribí susesivamente:
* hende muhé di poblashonnan urbano i rural na Sürnam;
* hende muhé referí na nan den e publikashon komo Bush Negresses (awendia referí na nan komo hende muhé Maroon);
* hende muhé di komunidatnan indígena.
E outornan ta deskribí práktikanan di kuido, kriansa di yu, nutrishon i trabou, inkluyendo agrikultura, trabou di kas i komersio. Tambe nan a trata profesionnan di hende muhé manera edukadó, enfermero, labado di paña, komersiante, i portero.
== Resepshon ==
E publikashon a risibí resensianan positivo den prensa hulandes na 1898. Artíkulonan den korant a elogiá e obra komo informativo i aksesibel i a enfatisá ku e tabata kontené detayenan ku tabata poko konosí bou di e públiko hulandes. E revisornan a konsiderá e kolekshon un kontribushon eksitoso na e ophetivonan di e eksposishon, esta oumentá konosementu tokante labor di hende muhé i kompromiso sosial, inkluso pafor di Hulanda.
== Signifikado ==
E publikashon ta wòrdu konsiderá un dokumento kultural i sosial oportuno. E ta ofresé bista riba puntonan di bista kolonial riba hende muhé, trabou i kuido, i ta konstituí un fuente balioso pa investigashon riba relashonnan di género kolonial, práktikanan di kriansa i formanan di organisashon sosial di antaño na Sürnam i Kòrsou.
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Historia]]
-----
'''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''' was een boekuitgave bestemd voor [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]] in 1898, en welk inhoud bijeenverzameld werd door [[Louis Constant van Panhuys]].
== Achtergrond ==
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. van Panhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curacao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgave is de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
== Inhoud ==
In het eerste hoofdstuk wordt aan Europese dames die uit het moederland naar de West vertrekken, adviezen verstrekt, terwijl het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende Caribische eilanden. In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over de aard, de positie en de werkzaamheden van vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de bosnegerin en de Indiaanse vrouw.
{{Appendix}}
''De Vrouw in Nederlandsch West‑Indië'' is een bundel uitgegeven ter gelegenheid van de [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], welke in 1898 in [[Den Haag]] plaatsvond. De bundel werd samengesteld door jhr. L. C. van Panhuys namens de West‑Indische Rubriekcommissie. De publicatie had een tweeledige doel: enerzijds de belangstelling van vrouwen in Nederland te wekken en te stimuleren voor de koloniën Suriname en Curaçao, en anderzijds als een blijvende herinnering aan de expositie zelf.
==Achtergrond==
Samenkomst en doel
De bundel is uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie, onderdeel van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. De redactie vond plaats onder auspiciën van jhr. L. C. van Panhuys.
Doelstelling:
*Vrouwen uit Nederland kennis laten maken met het leven en werk van vrouwen in de West-Indische koloniën.
*Een blijvende aandenken bieden aan het thema-onderdeel van de tentoonstelling.
📝 Inhoud
Hoofddeel I
Adviezen voor Europese vrouwen die overwegen naar de koloniën te verhuizen.
Hoofddeel II & III
Algemeen beeld van land, cultuur en bevolking in Suriname en diverse Caribische eilanden.
Specifieke portretten van vrouwen uit de koloniën
De Surinaamse ‘bosnegerin’ met details als borstvoeding en traditionele voedingspraktijken.
„…zij zoogt haar kind, maar geeft het ook bananenmeelpap (‘gongote’) zodat de baby zich niet meer kan bewegen …”
Van Panhuys vergelijkt deze gewoonte met Nederlandse vrouwen die jenever gebruikten om hun baby te kalmeren (p. 32).
De Indiaanse vrouw
Algemene positie en taken van vrouwen uit de volks- en plattelandsgemeenschappen, waaronder onderwijs, zorg en landbouw.
Beroepsleven van vrouwen
Vrouwen als onderwijzeressen, verpleegsters en vooral landbouwers — op plantages én eigen gronden.
Onderwijs in Suriname (1877 leerplicht, 1896: 54 scholen, 7.139 leerlingen, waaronder 3.453 meisjes).
Schoolspaarbank (geïntroduceerd 1882 – populair bij leerlingen).
Overige beroepen: wasvrouw, koopvrouw, lastdraagster.
==Belang van de publicatie==
Cultureel en sociaal document: biedt unieke, tijdgebonden inkijk in de levens- en arbeidsomstandigheden van vrouwen in koloniaal Suriname en Curaçao.
Voorlichting en propaganda: bedoeld om vrouwen uit de metropool te informeren én te werven voor verbinding met de koloniën.
Historische bron: waardevol voor onderzoek naar koloniale genderrollen, dagelijkse zorgpraktijken en vroege sociale interventies zoals onderwijs en spaarbanken.
==Suggesties voor afronding==
Overweeg nog een kort slot waarin je de publicatie plaatst in zijn tijdgeest (burgerlijke moraal rond 1900, koloniale verhoudingen, rol van georganiseerde vrouwenbewegingen).
-----
==Nabeschouwing==
=== Het perspectief van de vrouw in West-Indië ===
Hoewel De vrouw in Nederlandsch West-Indië werd samengesteld door jhr. Louis Constant van Panhuys en gericht was op bezoekers van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898, biedt het werk ook waardevolle informatie over de beleving van arbeid, zorg en onderwijs vanuit het perspectief van vrouwen in de West-Indische koloniën, met name Suriname en de Nederlandse Antillen.
=== Zelfstandigheid en arbeidsethos ===
Vrouwen in de koloniën waren actief in de landbouw, zowel op plantages als op eigen grond. Ze verrichtten zwaar fysiek werk en droegen aanzienlijk bij aan de lokale economie. Volgens het boek schroomden deze vrouwen niet voor het "zwaarste werk" en was hun arbeid van onmiskenbaar belang voor het gezinsinkomen.[1]
=== Zorg en culturele tradities ===
De publicatie beschrijft ook moeders en zorgverleners, met onder meer aandacht voor het zogen en voeden van kinderen. Een voorbeeld is de bosnegerin, die naast borstvoeding gebruik maakte van traditionele pap zoals "gongote" om baby's te voeden. Dit gebeurde soms zo intensief dat baby's nauwelijks konden bewegen. Hoewel het lokale gebruik door koloniale autoriteiten werd afgeraden, toont het een zelfstandige vorm van zorg en kennis.[1]
=== Onderwijs en emancipatie ===
In Suriname werd al in 1877 leerplicht ingevoerd. Het boek noemt 54 scholen met ruim 7000 leerlingen in 1896, waarvan 3453 meisjes.[1] Vrouwen werkten als onderwijzeres en stimuleerden scholing, waarmee ze een centrale rol speelden in de opvoeding en intellectuele ontwikkeling van de gemeenschap.
=== Economische diversiteit ===
West-Indische vrouwen waren niet enkel werkzaam als landbouwers of onderwijzers, maar ook als wasvrouw, koopvrouw, verpleegkundige of draagster. Deze economische veelzijdigheid weerspiegelt hun belangrijke maatschappelijke rol.[1]
Ondanks de paternalistische toon biedt het boek een uniek inkijkje in het leven van vrouwen in de koloniën. Hun arbeid en maatschappelijke betrokkenheid verdienen erkenning als fundamenteel onderdeel van de koloniale geschiedenis.
== Bronnen ==
[1] L.C. van Panhuys, De vrouw in Nederlandsch West-Indië (1898). Uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Digitale versie beschikbaar via Delpher.nl.
----------
==[[Louis Constant van Panhuys]]<ref>https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000903142:mpeg21:a00008|werk=Dagblad van Zuid-Holland en 's Gravenhage|titel=Wetenschap|datum=19 juli 1898</ref>==
[[Bestand:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. vanPanhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curapao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgaveis de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
Het eerste hoofdstuk bevat eenige raadgevingen aan Europeesche dames die naar de West vertrekken, terwijl in het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende eilanden.
In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over den aard, de positie en de werkzaamheden der vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de boschnegerin en de Indiaansche vrouw.
Deze schetsen bevatten bijzonderheden, die stellig weinig of niet bekend zijn.
Zoo lezen wij op pag. 32, „de boschnegerin zoogt haar kind altjjd zelf, doch houdt er bovendien nog een eigenaardige voedingsmethode op na, die ook onder de beschaafde negerinnen nog wel in zwang is, hoewel bv. de politie te Paramaribo het tegengaat, het zoogenaamde K e m ti-p i k i e n. Het kind wordt dan namelijk zoo volgegoten met bananenmeelpap (gongote)
dat het zich niet meer kan verroeren en het buikje gespannen staat als een trom.” Wat de reden van deze meer dan overdadige spijziging is wordt niet vermeld, we veronderstellen dat het een middel is om de kleinen zoet te houden, zooals in ons vaderland sommige vrouwen uit ’t volk hun zuigelingen wel stil houden met een teugje jenever.
De laatste hoofdstukken zijn gewijd aan de werkzaamheden der West-Indische vrouwen. De vrouwen aldaar zijn hoofdzakelijk onderwijzeressen, pleegzusters of landbouwsters. De laatstgenoemden zijn natuurlijk het talrijkst. Deze landbouwsters werken op plantages of op hun eigen grondjes en zien niet op tegen het zwaarste werk.
Ook aangaande het onderwijs in de WestIndische koloniën bevat het boekje interessante mededeelingen. Reeds in het jaar 1877 is de leerplicht in Suriname ingevoerd. Deze kolonie bezat in December 1896 54 scholen met 7139 leerlingen, waarvan 3453 meisjes.
In 1882 heeft men in Suriname een schoolspaarbank ingevoerd, waarvan een druk gebruik wordt gemaakt.
Behalve door de reeds genoemde beroepen voorzien de vrouwen in haar onderhoud als waschvrouw, koopvrouw, lastdraagster enz.
Wij hopen, dat het boekje in veler handen moge komen en dat het moge bijdragen om de kennis te vermeerderen van onze, bij het publiek nog zoo weinig bekende West-Indische koloniën en vooral dat de vrouwen ook hier haar zegenrijken invloed zullen doen gelden en meewerken tot den bloei van deze schoone gewesten.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------
{{infobox empresa| variante = c
| nomber = Spritzer & Fuhrmann
| alias = Jewelers of the Caribbean
| sede = [[Willemstad]], Korsou
| funda = 1927
| fundado = Wolf Spritzer<br>Charles Fuhrmann
| pais = [[Antias Hulandes]]
| imagen = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| descripcion = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955).
| sede =
| empleado = ± 500 (1977)
| zona = Karibe Hulandes
| activo = 1927 - 1990
| producto =
| sector = hoyeria
| industria=
}}
{{Multiple image
| total_width = 275
| direction = horizontal
| align = right
| header_align = Center
| header = Spritzer & Fuhrmann
| border = infobox
| image1 = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| image2 = De versierde etalage van juwelier Spritzer en Fuhrmann aan het Da Costa Gomezple, Bestanddeelnr 252-3761.jpg
| footer = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955)
| footer_align = center
}}
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un empresa [[Antias Hulandes|antiano]] di hoyeria i artíkulonan di luho di gran reputashon den Karibe i mas ayá durante [[siglo 20|siglo binti]], ku sede na [[Kòrsou]] i un kadena di sukursalnan signifikativo den [[Karibe Hulandes]].<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2026-01-04}}</ref>
== Orígen i formashon ==
Na 1927, e artesano di oloshi húngaro Wolf Spritzer (1889–1953) a establesé su mes na Kòrsou, kaminda el a kuminsá traha den un lokal chikí na [[Willemstad]].[2] Poko despues, el a forma un asosiashon ku Charles Fuhrmann (1906–1989), un smet di oro di orígen [[Rumania|rumano]] ku a emigrá pa [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] na 1929.[1]
Nan kolaborashon a kondusi na e fundashon di ''Relojeria Alemania'' na Handelskade, [[Punda]], loke a bira e base di e futuro imperio empresarial ''Spritzer & Fuhrmann''. E negoshi a krese rapidamente danki na e artesania di altu kalidat i e demanda kresiente for di turismo, en particular di bishitantenan for di Merka ku yega na Korsou via barkunan di krusero.[3]
Na 1948, despues ku Spritzer a baha ku penshun, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
== Desaroyo na Kòrsou ==
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a bira un grupo empresarial diversifiká, ku un kadena di tiendanan spezialisa den:
* hoyeria i oloshi
* artíkulonan di luho (kristal, porselana i plata)
* optika
* tayernan propio pa smet di oro i reparashon di oloshi
Durante e añanan di Segunda Guera Mundial i e periodo despues, militarnan i mariniernan merikano stacioná na Curaçao tabata un grupo di klientela importante. Despues di 1945, e turismo di kompra a aumenta notablemente ku e yegada regular di barkunan di pasahero, loke a kontribuí na e ekspanshon di e sortimentu i e apertura di departamentunan separá, manera optika.[3]
Na añanan 1950, e kompania a konsolidá su presensia den Willemstad ku e konstrukshon di un edifisio prinsipal nobo na e skina di Helfrichplein i Breedestraat, diseñá pa e arkitekto J. Fresco i inaugura dia 23 di desèmber 1954.[5] E edifisio, konosí pa su kariyon, a bira un landmark urbano i un atrashon turistiko.[1][6]
== Ekspanshon ==
Paralelamente ku su kresementu na Curaçao, Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su aktividatnan pa otro isla di Antias Hulandes.
E ekspanshon a kuminsá cu Aruba, kaminda: e promé tienda a habri na Oranjestad na 1930
un di dos punto di benta a sigui na San Nicolas na 1939[4]
Despues di Segunda Guera Mundial, e kadena a sigui ekspandé pa Sint Maarten, kaminda un promé tienda a habri na Philipsburg na 1961, ku varios punto di benta adicional den añanan siguiente
Bonaire, kaminda e promé punto di benta a habri na Hotel Bonaire na 1963[3]
Na su punto mas haltu, Spritzer & Fuhrmann tabatin mas ku trinta tienda riba Curaçao, Aruba, Bonaire i Sint Maarten.[2]
Banda di e presensia den Antias Hulandes, e kompania a habri un ofisina di servisio na Manhattan, New York, den añanan 1950. Na 1960, e filial aki a wòrdu amplia cu un tayer moderno pa oloshi i hoya, loke a kontribuí na e reputashon internacional di e kompania i na e imagen di Antias Hulandes komo destinashon di artesania i luho.[3]
Na 1977, rònt di su sinkuenta aniversario, Spritzer & Fuhrmann tabata un di e dunadónan di trabou mas grandi den Antias Hulandes, ku mas ku 500 empleado.[1]
== Ultimo añanan ==
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá enfrenta un kaida progresivo den entrada. Dia 5 di sèptèmber 1989, e gerensia a anunsiá oficialmente di sera i likida e kompania despues di 62 aña di operashon.[7] Den e komunikado di prensa, e kompania a sita varios faktornan, entre otro: e desaparishon di turismo di kompra, e kaida di turismo krusero i desaroyonan ekonomiko na Venezuela, kambio den patronchi di konsumo.
Na 1990, Spritzer & Fuhrmann a sera definitivamente tur su tiendanan.[1][4]
== Premio i legado ==
Durante su existencia, Spritzer & Fuhrmann i su lider Charles Fuhrmann a risibí varios rekonosementu, entre otro:
* Diamonds International Award (1959, 1960 i 1961)
* Nombramentu komo hofleverancier di Kas Real (1967)[1]
* Emishon di un seyo di pòst konmemorativo na Antias Hulandes pa e 50 aniversario di e kompania (1977)[4]
E legado di Spritzer & Fuhrmann ta reflehá tambe den su rol komo centro di entrenamentu i edukashon di personal lokal, en particular den diseño di hoya, optika i artesania.[4][1] E archivonan di e kompania ta wardá awor na Archivo Nashonal Kòrsou.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
------------------
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un kadena antiano di hoyeria renombra den Karibe i rond mundu, ku a originá na [[Kòrsou]] i a ekspandé den [[siglo 20|siglo binti]] den un kadena di sukursalnan riba vários isla den Karibe Hulandes.<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
== Historia ==
Na aña 1927, e trahadó di oloshi di [[Hungria]], Wolf Spritzer (1889-1953), a establesé su mes na Kòrsou. Poko despues, el a kuminsá traha huntu ku e hoyero di oro Charles Fuhrmann (1906-1989), kende a emigrá di [[Rumania]] pa [[Antias Hulandes]].<ref>{{citeer web|titel=S & F-grondlegger op 83-jarige leeftijd overleden Charles Fuhrmann: bouwer van een juweliers-imperium|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-11-02|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-01-03|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642610:mpeg21:p002}}</ref><ref name="archiefvriend" /> Nan habilidatnan komo komersiante i spesialmente nan artesania pronto a kondusí na e apertura di un negoshi floresiente "Relojeria Alemania" riba Handelskade na [[Punda]] i e inicio di e imperio empresarial "Spritzer & Fuhrmann".
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a krese bira un imperio consistiendo di un kadena di tienda specialisa den hoyeria y regalo, articulo di luho manera kristal i porselana di marka oropeo, optica, ademas di un propio tienda di oro, y tayernan di reparacion di oloshi. Esaki tabata danki na e [[turismo krusero]] for di [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]].<ref name=":1"/> Wanneer het schip binnenliep in de haven van Curacao maakte hij van de gelegenheid gebruik hier juwelen, horloges, camera's, parfums, likeuren en andere artikelen te kopen die goedkoper waren daarin zijn eigen land.
Despues ku Spritzer a baha ku penshun for di negoshi aktivo na 1948, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
=== Ekspansion ===
Durante e crisis economico, nan tabata bende klòk y oloshi, entre otro articulonan, na Aruba. E promé tienda a habri na Oranjestad na 1930, i un di dos tienda na [[San Nicolas]] a sigui na 1939.<ref name="newsaruba2007">{{Citeer web |url=https://archive.org/download/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC.pdf |titel=Seventeen years after closing its doors, Spritzer and Fuhrmann hold their first reunion |website=The News Aruba |datum=2007-06-30 |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>[[File:Slijpmachine bij de firma Spritzer & Fuhrmann in Willemstad, Bestanddeelnr 252-3290.jpg|thumb|left|180px|Tayer di optika S & F ku mashin pa sleip glas. (1955)]]
Despues di [[Di Dos Guera Mundial]], Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su tiendanan signifikantemente. Di akuerdo ku un retrospektiva di 2007, e kadena eventualmente tabatin mas ku trinta tienda na Curaçao, Aruba, Bonaire, i Sint Maarten, i tambe tabatin un filial di servisio na Manhattan, [[New York City|New York]].[2] Rònt di su di sinkuenta aniversario na 1977, e kompania a wòrdu sitá komo un di e dunadónan di trabou mas grandi na Antia Hulandes, ku mas ku 500 empleado.<ref name="archiefvriend" />
Spritzer i Fuhrmann a habri un ofisina na New York den añanan 1950, kaminda na 1960 nan a establesé un tayer di oloshi i hoya bon ekipá. Banda di duna servisio direkto, e ramo aki a kontribuí signifikantemente na e bon boluntat di nos islanan Antiano.<ref name=":1">Omgebouwde garage. "Amigoe". Curaçao, 27-09-1977, p. 9. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639615:mpeg21:p009</ref>
Den añanan sinkuenta, a konstruí un sede nobo na Willemstad riba Helfrichplein (Da Costa Gomezplein)/Breedestraat. E edifisio den estilo architectonico moderno di Korsou, disena pa architect J. Fresco, tabata un atrakshon turistico y a habri dia 23 di december 1954.<ref>In moderne Curacaose stijl Nieuw Spritzer en Fuhrmann-pand fraaie touristische attractie In acht maanden tijd werd kolossase werk uitgevoerd. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 23-12-1954, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404471:mpeg21:p001</ref> E kompania a bira konosí durante e periodo ei pa un kariyon riba e edifisio.[1] Un potrèt di e tienda na Da Costa Gomezplein na Willemstad ta data di òktober 1955.<ref name="nationaalarchieffoto">{{Citeer web |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/fotocollectie/aeb042f6-d0b4-102d-bcf8-003048976d84 |titel=De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op Curaçao |website=Nationaal Archief (fotocollectie) |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
Na fasada di e edifisio tin un kariòn ku tabata sona ....
Na 1961, un tienda nobo a habri na Philipsburg. E kantidat di kamber di hotèl e tempu ei tabata solamente kuarenta! E sukursal di Spritzer i Fuhrmann aki a agregá sinku punto di benta denter di algun aña. Riba e isla aki tambe e grupo di joyeria tabata presente na cuna di turismo. Meskos ta konta pa Boneiru, kaminda Spritzer i Fuhrmann a habri su promé punto di benta na Hotèl Boneiru na aña 1963.<ref name=":1"/>
--
Den e edificio di Amador Maduro na Handelskade, Wolf Spritzer a huur un parti chikito di e localidad unda el a cuminsa cu su trabao como relohero y orfebre. Despues di e yegada di Charles Fuhrmann, e negoshi a wòrdu ekspandé; un bentana a wòrdu kita i remplasá ku dos porta di panel ku dos vitrina plat ku ta kontené e oloshinan. Algun tempu despues, nan por a kumpra henter un kolekshon di joyas serka un bendedó biahero. A tuma e decision pa bende algun di dje riba Aruba, y na 1930, a habri un tienda chikito na Oranjestad. Mientrastanto a muda un edificio nobo na Handelskade, e biaha aki na e otro skina di Windstraat, cu a haya e nomber “Relojeria Alemania”.
Esaki a sigui pa un di dos tienda riba Heerenstraat, e tempo ey e caya comercial principal na Willemstad. E tienda aki a wordo renoba varios biaha. Un di e versionnan mas bunita tabata esun cu e bentananan “Art Deco”. Despues, a agregá kolumnanan na e entrada. Durante e añanan di guera, e militarnan y mariniernan Mericano staciona na Curaçao y Aruba, cu tabata bishita e hafnan, tabata clientenan particularmente popular. Turismo di kompra realmente a lanta vuelo despues di Segundo Guera Mundial, ora ku barkunan di pasahero a kuminsá yega regularmente na Willemstad. E gama di produkto a sigui ekspandé, i un departamentu separá a wòrdu kreá pa produktonan optiko.
E prome tienda y tayer di optica tabata situa riba Heerenstraat. Despues, a establece opticanan na e skina di Breedestraat y Helfrichplein, den Kerkstraat, y den añanan 1970, a habri e “Laboratorio” hopi moderno riba Fokkerweg, unda tambe tabata fabrica lens.<ref name=":1"/>
E tiendanan di joyeria tambe a ekspandé. Na kuminsamentu di añanan 1940, un tienda a muda pa e edifisio di KNSM; el a keda e tienda prinsipal di S&F te na 1954.
Den añanan 1950, un edifisio nobo a wòrdu konstruí na e skina di Helfrichplein i Breedestraat: e “Edifisio Prinsipal.” E piso abou tabata akapará e kolekshon di diamante, joyas di oro i oloshin. E promé piso tabata akapará un departamentu separá pa artíkulonan di plata i un sekshon ku joyas, tas i artíkulonan di regalo platá ku plata i oro. E ofisinanan di maneho tabata situá riba e di tres piso, i e tiendanan di orfebre i relojero tabata riba e di kuater piso. E tienda a bira partikularmente konosí pa su karillon i su sirkuito figural.<ref name=":1"/>
=== Ultimo añanan ===
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá lucha ku un kaida den entrada. Dia 5 di september 1989
e empresa ta emití un komunikado di prensa anunsiando seramentu i likidacion di e kompania despues di 62 aña.<ref>{{citeer web|titel=Juweliersconcern van wereldfaam Spritzer en Fuhrmann verdwijnt|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-09-05|bezochtdatum=2026-01-04|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642749:mpeg21:p002}}</ref> “E gerensia ta anunsiá ku e kompania lo stòp di eksistí den futuro serkano. Pa vários aña el a sufri pèrdidanan signifikante, sinembargo, e reservanan a agotá sin ku e kompania a logra adapta na e sirkunstansianan kambiá. Faktornan kousante e ta sita: e desaparishon di turismo di kompra pa via di kaida den turismo krusero y e desaroyonan ekonómiko na Venezuela, mientras e patronchi di gasta di e klientela tambe a kambia drastikamente. Na 1990, e kompania a sera su portanan definitivamente.<ref name="archiefvriend" /><ref name="newsaruba2007" />
== Premio i rekonosementu ==
Durante añanan, Charles Fuhrmann i e kompania S&F a risibí numeroso premio. Na 1959, 1960 i 1961, e kompania a wòrdu presentá ku e Diamonds International Award. For di 20 di sèptèmber 1967, Spritzer & Fuhrmann ta un suministradó di e Kas Real (''hofleverancier'').<ref name="archiefvriend" /> Na 1977, un seyo di pòst konmemorativo a wòrdu emití na Antia Hulandes pa konmemorá e di sinkuenta aniversario di e kompania.<ref name="newsaruba2007" />
Het bestuur van de Stichting Monumentenzorg reikte in 1968
aan de heer Fuhrmann de plaquette "Tua Res Agitur". uit naar aanleiding v"an de restauratie van interieur en exterieur van de zaak „Europa". Na de restauratie kreeg dit filiaal de toepasselijke naam „Renaissance".<ref name=":1"/>
== Legado ==
Spritzer & Fuhrmann ta konosí pa entrená i eduká personal lokal den áreanan manera diseño di hoya.<ref name="newsaruba2007" /><ref name="archiefvriend" /> Archivonan di e kompania ta aloha den [[Archivo Nashonal Kòrsou]].
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
----------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Lucia Schnog
| alias = Rumbera
| fecha nacemento =
| luga nacemento = {{CUW}}
| alma mater =
| ofishi = bailarina, diseñadó di paña
| aña activo = 1971 - ?
| estilo =
| genero = [[jazz]], balèt klásiko
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Lucia Schnog-De la Fuente''' ta un bailarina, koreografo i artista visual yu di Kòrsou. Na 1988, el a wòrdu premiá ku e [[Premio Cola Debrot]] pa su arte di baile.
== Biografia ==
Tabata Sra. Van Walraven ku a siña Lucia di seis aña su promé pasonan di baile i e goso di balèt.<ref name="Amigoe ">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470122:mpeg21:p009|titel= Lucia: “concurrentie alleen maar bevorderlijk” - Curaçaose opent ballet-school Russische stijl|datum=1971-03-27}}</ref> Añanan despues, el a muda pa e siudat hulandes di Delft pa studia.<ref name="Amigoe " /> El’a kompletá su estudio ku un diploma estatal komo dosente di balèt i bailarina di esenario.<ref name="AmigoeDiCuracao">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470115:mpeg21:p008|titel= Balletstudio|via=Delpher.nl|datum=1971-03-19|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Su spesialisashon ta jazz i balèt klásiko,<ref name="AmigoeDiCuracao" /><ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470229:mpeg21:p006 Advertentie], 6 augustus 1971</ref> i el a siña tambe balèt ruso.<ref name="Amigoe " />
Na Kòrsou bèk, el a funda su mes studio di ballet na mart 1971, yamá Ecole de Danse, ku un lokalidat na Kleermakersweg na Willemstad.<ref name="Amigoe " /> El a proveé e koreografia pa e obra De Fisici, ku a estrená na novèmber di e aña ei.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470307:mpeg21:p005 De Fisici op het scherp van de snede], 5 november 1971</ref> Tambe el a krea presentashonnan di baile pa teater di mucha, manera Prikkebeen na Centro Pro Arte (CPA).<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461117:mpeg21:p003 Prikkebeen. kleurrijk kinderfeest in C.P.A.], 6 maart 1972</ref> Diesocho luna despues di su apertura, su skol di baile ya tabatin 350 studiante.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461465:mpeg21:p003 Ecole De Danse brengt leerlingenuitvoering in Centro Pro Arte], 1 december 1972</ref> El a sigui traha riba presentashonnan hubenil na CPA, manera un seri di musikal na 1975 den kolaborashon ku e Komishon di Konsierto di Jeugd.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998511:mpeg21:p010 Comité Jeugdconcert brengt kindermusical in Antilliaanse sfeer], 11 januari 1975</ref> E tambe a presentá ku su grupo di balèt.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998591:mpeg21:p023|titel= Willemstad – De Apollo Star Dancers|datum=1975-04-17|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un di su promé studiantenan tabata e futuro dramaturgo Roy Colastica.<ref>Norma Infantil y Juventil, [https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Roland Colastica]. [https://web.archive.org/web/20210225195528/https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Gearchiveerd] op 25 februari 2021.</ref>
Na ougùstùs 1979, el a habri su studio di ballet nobo riba Saliña Abaostraat ku Ecole de Danse.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639990:mpeg21:p002 Nieuwe Balletstudio], 25 augustus 1979</ref> Na aprel 1980, el a forma un grupo (semi-)profeshonal na su skol bou di e nòmber ''Antillean Dance Theatre'' (ADT), di kua e i Helma Bakhuis a tuma over e direkshon artístiko. E grupo tabata konsistí prinsipalmente di bailarinnan ku el a entrená for di 1971.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639903:mpeg21:p004 Antillean Dance Theatre 9/10 mei in CPA], 28 april 1980</ref> Helma Bakhuis tambe tabata enbolbí for di inisio di Ecole.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642264:mpeg21:p007 Ecole de Danse], 16 mei 1987</ref> Un luna despues, nan a presentá e promé balètnan di ADT.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639886:mpeg21:p006 Premiere Antillean Dance Theatre - "Kositu" hoogtepunt balletavond in CPA], 12 mei 1980</ref>
Lucia Schnog tambe tabata wòrdu scuchá i mira regularmente den medionan di comunicacion. Na 1979, el a papia tokante e apertura di su studio di balèt nobo den e programa Entrevista na Radio Hoyer.<ref>[[Amigoe]], [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640001:mpeg21:p002 "Interview"] , 7 september 1979</ref> Ku finansiamentu di OKSNA, un dokumental tokante Ecole de Danse a wòrdu trahá i mustra den e ouditorio di biblioteka na òktober 1992.<ref>{{nl}}{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644665:mpeg21:p003|titel= Documentaire over 20 jaar balletschool Ecole de Danse|datum=1992-10-03|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un luna despues, e dokumental a wòrdu transmití na televishon pa TeleCuraçao.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643709:mpeg21:p003 Tv-documentaire over Lucia Schnog], 30 november 1992</ref>
E ta tambe un artista visual di obranan di textil, entre otro.<ref>Curaçao Knipselkrant, [https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Curacaose kunstenaars op World Quilt Show], 8 januari 2015. [https://web.archive.org/web/20240426155433/https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref> El a eksponé su arte na Kòrsou durante, entre otro, e ''Open Atelier Route''.<ref>{{citeer web|werk=Curaçao Art|url=https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/|titel= Open Atelier Route 2015|datum=2014-11-09|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240426155431/https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/| archiefdatum=2024-04-26}}</ref><ref>Curaçao Art, [https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Kosecha Kultural in 2018], 28 september 2018. [https://web.archive.org/web/20240426155443/https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref>
== Honor ==
Na 1988, Schnog, hunto cu [[Carmita Henriquez]], a risibí e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a husga ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan respektivo tereno: baile i folklore.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011|titel=Cola Debrot Prijs 1988|datum=1988-05-21}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =67491322 |titulo= Lucia Schnog}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Schnog, Lucia}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Arte]
[[:Kategoria:Kòrsou]]
[[:Kategoria:Ganador premio Cola Debrot]]
habri su "Ecole de Danse", ku tabata siña [[jazz]] i balèt klásiko. For di aña 1979, 8bailarinanan semiprofeshonal a presentá bou di su guia na su Teatro di Baile Antiano (ADT). E ta krea arte visual tambe.
------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Ocho dia''' ta un antiguo rito di luto na Aruba, Kòrsou i Boneiru, ku ta sostene famia i amigunan di defuntu den nan proseso di luto.
Tabatin un tempu na Kòrsou i Boneiru ku e defuntunan tabata wòrdu rekordá no solamente ku un Misa, pero ku ocho dia di orashon, kanto, kuenta, i komunion. Pa ocho dia, e komunidat a reuní — no solamente pa yora, pero pa ofresé sosten. Famia i amigunan a wòrdu sostené den nan proseso di luto: ku orashon, kantika, rekuerdo i brasa, e alma di e defuntu tambe a wòrdu eskoltá pa e bida despues di morto. E ritual aki tabata wòrdu yamá Ocho Día.
Despues cu dera e defunto ta cuminsa cu e “ocho dia”. Esaki ta un periodo di luto di ocho dia, durante cua esnan cu a keda den luto ta reuni diariamente. Bou di guia di un intersesor, ta hasi orashon pa e defuntu i su sernan kerí. Un sirbishi di konmemorashon ta wòrdu tené 40 dia despues di e morto, i tambe anualmente riba e aniversario di e morto. Den Iglesia Catolico Romano, ademas di e dia di recuerdo anual aki, e famia por pidi un misa mensual pa e defunto.<ref>[https://www.rememberme.nl/inspiratie/blogs-van-judith-sandriman/rituelen-bij-een-begrafenis-op-curacao Rituelen bij een begrafenis op Curaçao]</ref>
De negendenacht (novena= Ninth Night) ceremonie op Jamaica toont overigens inderdaad overeenkomst met de curacaose "ocho dia".<ref><ref></ref>VOLKSKUNDE. "Amigoe". Curaçao, 05-09-1980, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 19-12-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640155:mpeg21:p017</ref>
---
Er was een tijd op Curaçao en Bonaire waarin de overledene niet alleen werd herdacht met een mis, maar met acht dagen van gebed, zang, verhalen en verbondenheid. Acht dagen lang kwam de gemeenschap bijeen—niet alleen om te rouwen, maar om te begeleiden. De familie en vrienden werden ondersteund in hun rouwproces: met gebed, zang, herinnering, en omarming werd ook de ziel van de overledene begeleid naar het hiernamaals. Dat ritueel heette Ocho Día.
Dit ritueel, ontstaan uit de ontmoeting tussen Afrikaanse spirituele tradities en het katholieke geloof, was veel meer dan folklore. Het was een daad van geestelijke zeggenschap. Wat de kerk niet kon bieden, gaf de gemeenschap zichzelf: troost, structuur, en een plek voor de ziel om haar weg te vinden.
De Ocho Día, met haar gezangen in een vermenging van Papiaments en Latijn, de overdracht van culturele identiteit via verhalen over West-Afrikaanse mythische figuren zoals de spin Nanzi, gezongen litanieën, een eigen vormgegeven liturgie van gebeden, en het kantelen van het altaar op de achtste dag (Ocho di Yukán)—dat was hun manier om trouw te blijven aan hun wortels én aan hun geloof.
Vandaag de dag is dit ritueel vrijwel verdwenen. Al twintig jaar is er geen gedocumenteerde viering meer. Uitvaarten worden nu tot in de puntjes geregisseerd door begrafenisondernemers, naar Europees model. In tegenstelling tot vroeger, waar een uitvaart veel meer was dan een kort moment van condoleren of een drive-thru, of het volgen van de dienst via een YouTube-link, is afscheid nemen verarmd tot een haastig en afstandelijk ritueel. De zinsnede “geen rouwbeklag aan huis” klinkt inmiddels als een mantra in overlijdensberichten.
-------
Bob Harms: De ocho dia, een rouwritueel van acht dagen op Aruba, Bonaire en Curaçao, was veel meer dan alleen een religieuze bijeenkomst. Het was een levendig sociaal evenement, doordrenkt van culturele tradities die hun oorsprong vinden in West-Afrika en de diaspora. Ondanks pogingen van de Rooms-Katholieke Kerk om deze ‘afwijkende’ gebruiken te onderdrukken, hield de gemeenschap stand en gaf het rouwproces zo een unieke, eigen invulling.
Tijdens dit achtdaagse ritueel nam een voorzanger, de resadó, de leiding. Hij zong litanieën, een mix van Papiaments en Latijn. De aanwezigen zongen mee met de kantikanan di Ocho Dia, liederen speciaal voor dit ritueel, en de kantikanan di Dum Ve, verbasterde Gregoriaanse gebedsliederen. Ook op de laatste ochtend, wanneer het altaar werd afgebroken, werden er speciale liederen gezongen, de kantikanan di Jukán.
----
Na de uitvaart is er een rouwperiode die acht dagen duurt. In deze dagen worden er litanieën (gebeden) voorgelezen door een vrouw die ouder is dan 50. Ze vraagt God om de overledene onder zijn hoede te nemen en de nabestaanden te troosten. Tijdens deze ‘ocho dia’ geven naasten en familie alle ruimte aan hun emoties. Vooral op de achtste dag nemen ze de tijd om na te praten over de dingen die de overledene heeft gezegd en hoe hij of zij zich heeft voorbereid op de dood. De ramen worden opengezet zodat de geest kan vertrekken.
----
Het is een perfect voorbeeld van ''syncretisme'': het samenvoegen van verschillende culturele en religieuze elementen. Hoewel de periode van acht dagen ook in het christendom voorkomt (denk aan de besnijdenis van Jezus na 8 dagen), is de uitwerking (de ceremonies, muziek, dans) sterk beïnvloed door de Afrikaanse wortels en de 'survival' van voorouderlijke tradities na de slavernij, steltDBNL - Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.
{{Appendix}}
---------------
{{Databox}}
[[File:General Official Minimum Wage by Territory as of February 2023 in US Dollars (2).png|thumb|300px|Mapa di salario minimo segun teritorio na februari 2023 den USD]]
E '''salario mínimo''' ta e montante mas abou ku un dunadó di trabou ta legalmente obligá di paga un empleado. Un salario mínimo por wòrdu ekspresá komo un salario pa ora, pa luna òf pa siman. Semper e ta wòrdu ekspresá komo un salario brutu, ekskluyendo belasting i kontribushonnan di seguro sosial.
Dentro di Union Europeo, 22 di e 27 estadonan miembro tin un salario minimo. E sinku paisnan di UE ku no tin un salario mínimo ta Austria, Dinamarka, Finlandia, Suesia i Italia. E paisnan aki, inkluyendo Noruega i Suisa, ta laga e fiho di salario mínimo na organisashonnan di dunadó di trabou i empleado.
es.wiki: Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
E regulashon aki a wòrdu establesé pa promé biaha na Australia i New Zealand den siglo 19.[2] Kada pais tipikamente ta establesé e normanan legal ku ta regulá e salario mínimo i e mekanismonan pa determiná su montante periodikamente, normalmente anualmente.
Regulashonnan di salario mínimo, ku nan diferensianan, ta presente den kasi tur pais rònt mundu, i nan ophetivo, eksplísito òf nò, ta pa redusí desigualdat di salario.
Den añanan resien, vários pais a reformá nan polítika di salario mínimo komo kontesta na e oumento di kosto di bida i preshon sosial pa garantisá un entrada desente. Algun gobièrnu a opta pa konektá e salario mínimo na e konsepto di un “salario di bida,” komprondé komo un salario ku ta kubri e nesesidatnan básiko di un individuo òf famia, inkluyendo kuminda, bibienda, edukashon i kuido di salú. Paisnan manera Alemania,[3] Sur Korea, Chile,[4] i New Zealand a implementá oumentonan signifikante, miéntras ku na Merka tabatin un tendensia pa oumentá e salario mínimo na nivel estatal i munisipal den ousensia di konsenso federal. Ademas, organisashonnan manera Organisashon Internashonal di Trabou (ILO) i Programa di Desaroyo di Nashonnan Uni (UNDP) a promové kuadro pa evaluá e impakto di e salario mínimo riba redukshon di pobresa i desigualdat, resaltando e importansia di ahusta e montantenan aki periodikamente i segun kriterionan ekonómiko i sosial.
Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
== Caribe Hulandes ==
* 1947 - invoering Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
* 1972 - Landsverordening minimumlonen (P.B. 1972, no. 110)
1 oktober 1972 e Ordenansa Salario Minimo a drenta na vigor na Antias Hulandes.<ref>Advertentie. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 30-09-1972, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 03-09-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461412:mpeg21:p006</ref>
{{Appendix}}
LANDSVERORDENING van 31 mei 1972 houdende nieuwe regelen inzake minimumlonen
Citeertitel Landsverordening minimumlonen
Vastgesteld door Gouverneur van de Nederlandse Antillen
Onderwerp maatschappelijke zorg en welzijn
Eigen onderwerp arbeidsregelgeving
Opmerkingen met betrekking tot de regeling
Deze verordening vervangt de Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
--------
The minimum wage history in the Dutch Caribbean is tied to the islands' individual statuses, with a significant shift in the Caribbean Netherlands (Bonaire, Sint Eustatius, Saba) towards higher, federally regulated minimum wages starting in the 2010s, aiming for a dignified existence. Other islands, like Aruba, also adjusted their minimum wages in recent years, while the overall trend shows efforts to raise wages to improve socio-economic conditions, though this can create competitive pressure compared to other Caribbean nations.
The minimum wage in the Dutch Caribbean is set separately for each island, with the highest recent rates being $1,750 per month in the Caribbean Netherlands (Bonaire, St. Eustatius, and Saba) as of July 1, 2024, and AWG 2,007.05 per month in Aruba as of January 1, 2025. The Caribbean Netherlands' minimum wage is adjusted annually based on the consumer price index.
--------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe
| imagen =
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[]] [[1930?]]
| periodo fin =
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor =
| sucesor =
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion =
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernador, alkalde
|partido =
}}
'''Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe''' (☆ [[31 di òktober]] [[1882]] na Schiedam – † [[28 di novèmber]] [[1956]] na [[Breda]]) tabata un gobernador kolonial y alkalde hulandes.
== Biografia ==d
Van Slobbe a nase den un famia katóliko. Su tata probablemente tabata manehá un destileria di gin. Bartholomeus a kuminsá su estudio na un skol di formashon di maestro i na edat di dieshete aña a boluntario pa e ehérsito hulandes.
El a entrená komo un ofisial no-komisá na Breda i a bira un sargento promé ku el a wòrdu atmití na e Kurso Prinsipal pa Ofisialnan na Kampen na 1904. Dos aña despues, el a bira un di dos teniente den e di Seis Regimento di e Brigada di Infanteria, stashoná na Breda. Na 1910, el a wòrdu promové na promé teniente den e di Seis Regimento. Na òktober 1913, el a wòrdu nombrá komo un ofisial di servisio spesial pa e staf general den e departamentu stashoná na Breda debí na e menasa di guera. Na 1918, el a wòrdu transferí pa e staf general na Den Haag i a wòrdu sekundá na e Akademia Militar. Na 1919, el a bira kapitan i na 1924, el a bira dosente tambe na e Akademia Militar na Den Haag.
Na aña 1930, el a keda nombrá gobernador di e kolonia di Kòrsou i Dependensianan. El a goberna excelentemente y lo kier a keda gobernador, pero despues di su prome periodo, el a pidi su regreso pa Hulanda pa sigui educacion di su yiunan.
Na ougùstùs 1936, el a bira alkalde di Breda, un miembro di e Partido di Estado Katóliko Romano (RKSP). El a tene su mes durante guera, pero a wòrdu kita for di trabou dia 11 di mart 1944, pa òrdu di e forsanan di okupashon despues di a nenga di koperá den kompilá listanan pa trabou forsá na Alemania. Durante e último lunanan di guera, el a biba skondí. El a wordo reemplasa pa e miembro di NSB y miembro di SS Gerrit Coenraad Blom. Riba e dia ku Breda a wòrdu liberá, 26 di òktober 1944, el a reanudá su tareanan di alkalde, hibá triunfantemente na e kas di pueblo pa su konsiudadanonan.
E tabata, sinembargo, bou di tutela di Baron Dirk van Boetzelaer, un ingeniero hidráulico i teniente coronel, komisario militar pa e distrito di Breda i emanacion di tantu e resistensia komo e forsanan armá hulandes formá na Inglatera. E tabata kere ku kualke hende ku a keda muchu largu durante e okupashon mester tabata konspirando ku e forsanan di okupashon i mester a wòrdu retirá. P’esei tambe e tabatin un opinion negativo di Van Slobbe i a sòru pa e keda suspendé i someté na un investigashon di purga riba su aktividatnan durante e okupashon. Esaki a dura for di kuminsamentu di desèmber 1944 te kuminsamentu di òktober 1945.
Dia 2 di desèmber 1944, Van Slobbe a wòrdu informá verbalmente di e desishon pa wèlga, ku a drenta na vigor dia 10 di desèmber. Despues e mester a defendé su mes dilanti di un komishon di purga, loke el a hasi ku éksito. Dia 16 di october 1945, e Comisario di Reina a firma e decreto di disolucion, cu a wordo anuncia algun dia prome. Miéntras tantu, Van Slobbe a wòrdu forsá pa entregá su posishon komo alkalde suplente na alkalde E.L.H.M. van Mierlo, te ora cu e investigacion tabata favorable y e por a reanuda su funcion di alcalde. Dia 17 di òktober 1945, el a presidi e reunion di e Ehekutivo Munisipal pa promé bia.
Van Slobbe a kasa ku Joanna Antonia Maria van Schendel na 1912. Nan tabatin shete yu, inkluyendo esun mayó, Maria Elisabeth van Slobbe (1913-2004), i e yu mas yòn i di dos, Wim van Slobbe (1925-2023).
-------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante =c
| nomber = Mary Gertrude Johnson
| ofishi =
| tata = Peter Hassell
| mama = Esther Lovell Johnson
}}
'''Mary Gertrude Johnson''' (☆ [[1854]] na Zions Hill – † [[1939]] na [[Saba]]), tambe konosí komo ''Mary Gertrude Hassell'', tabata un edukadó prominente i un pionero den promoshon di e arte tradishonal di [[kanchi sabano]] riba e isla di [[Saba]]. El a duna les i popularisá e téknika di obra ku hilo habri, ku despues a bira un di e produkto artístiko i ekonómiko mas importante di e isla. Segun folklorista Eric Eliason, “kisas e ta e persona mas honrá den historia di e isla.”<ref>Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: ''Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean'', p. 522-534, citaat op p. 524.</ref>
== Biografia ==
Mary Gertrude Johnson a nase na Zions Hill (den e tempu ei konosí komo Hell’s Gate) komo yu muhé di Esther Lovell Johnson i Peter Hassell. Su famia tabatin un posishon respetá den komunidat i su mayornan tabatin medio finansiero sufisiente pa mand’é pa estudio na [[Caracas]], [[Venezuela]] na komienso di añanan 1870. Pa un periodo Johnson a biba den un internado katóliko, kaminda soeurnan di e konvento tabata duna enseñansa, inkluso na manera tradishonal.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Durante su estadia na Venezuela, el a siña for di e yu muhénan di e elite venezolano kon pa traha obra ku hilo habri den estilo ajour, ku despues a bira konosí na Saba komo kanchi spaño.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
<ref name=":0">Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean, p. 522-534</ref> E téknika aki lo bira e base pa e desaroyo di e arte di kanchi sabano, un forma di arte tekstil úniko pa Saba.<ref name=":1">{{Citeer boek |titel=Caribbean Women and Their Art: An Encyclopedia |achternaam=Snodgrass |voornaam=Mary Ellen |url=https://www.google.nl/books/edition/Caribbean_Women_and_Their_Art/4tCwDwAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA89&printsec=frontcover |datum=2019 |pagina=89-90}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://caribvibetv.com/learning-about-saba-lace-spiced-rum/ |titel=The Art of Saba Lace & Flavor of Spiced Rum: Saba’s Heritage |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Caribbean Vibrations}}</ref>
Despues di a kompletá su estudio, Johnson a regresá Saba. Einan el a kasa ku James Benjamin Johnson i a kuminsá duna les na e skol katóliko lokal. E pareha a establesé nan mes na Windwardside. Inisialmente, el a sigui ku trahamentu di kanchi komo un hòbi, dunando les na algun amigu i miembro di famia, pero pronto el a kuminsá plama riba henter e isla. Gradualmente ela kuminsá duna lès, i patronchinan spesífiko pa e isla a wòrdu kreá, yamá na nòmber di nan kreadornan, manera Imelda, Sylvia i Laurentina.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Ku e establesementu di un servisio postal konfiabel entre Saba i mundo eksterno na 1884, e posibilidat pa bende kanchi via pòst a habri un fuente nobo di ingreso pa hopi famianan. Pa tempu di Prome Guera Mundial, un di kada dies habitante tabata inbolbí den produkshon òf benta di kanchi sabano. Den e añanan 1920, ta kalkulá ku entre 30% i 40% di PIB di Saba tabata generá for di kanchi, un kontribushon sin igual pa un isla chikí.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Mary Gertrude Johnson a fayesé na 1939 na edat di 85 aña. Su legado sigui biba den arte, ekonomía i identidat kultural di Saba.
== Homenahe ==
Na 1996, su aporte a wòrdu rekonosé ku un stampia postal di Antias Hulandes, ku ta mustra un imagen di dje ku un obra di kanchi na banda robes. E stampia tabata parti di un seri dediká na figuranan antiano prominente.<ref>{{Citeer web |url=https://touchstamps.com/Stamp/Details/160215/mary-gertrude-johnson-hassel-1853-1939 |titel=Stamp: Mary Gertrude Johnson Hassel (1853-1939) (Netherlands Antilles 1996) |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Touch Stamps}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Kanchi sabano]]
{{Appendix}}
{{Defaultsort:Johnson, Mary Gertrude}}
[[:Kategoria:Saba]]
------------
* na un Skol di Konbento. Einan ela siña kon pa traha e hilo dibuhá for di e yu muhénan di Venezolanonan elite, i a introdusí e arte na Saba kaminda e ta konosí generalmente komo obra spañó.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
* the past, drawn lace embroidery often produced larger pieces in the form of tablecloths, curtains, drapes, etc. Today, these larger ana more expensive items are no longer in demand and the intricate patterns of drawn lace are being used in a more decorative manner on various items of women’s and household ware such as shawls, skirts, blouses, handbags, hand¬ kerchiefs, napkins and other cloths.
<ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-ANTILLENREVIEW-1981-08/page/n33/mode/1up?q=saban+lace&view=theater Handcraft: an industry of growing importance]Antillean Review, vol. 1 nr. 5, augustus/september 1981</ref>
* Perhaps this is the reason the craft is popularly known as "Spanish work" on Saba. In 1884, the wives and daughters of Saba's seafaring men began working in earnest. In that year regular mail service connected the five-squaremile island to the outside world for the first time, thereby establising the possibility of a mailorder cottage industry. By 1898, Saba's lacemakers had become so adept that a Miss Florence Every entered an exhibition of women's handicrafts in The Hague, The Netherlands, where she received an honorable mention. Six years later, a Saban was awarded first prize in a competition in Copenhagen, Denmark, and was invited by the Danish government to spend four months in the Scandinavian country. Little by little, the industrious Saban women began exporting their delicate work, primarly to customers in the United States. The method by which they obtained the names of potential clients illustrates typical Saban ingenuity. Lacemakers would copy the addresses of American companies from the boxes of merchandise that were sent to the island. They would then dispatch a letter explaining their craft and their prices to the firm, hoping to have some sympathetic manager post the missive on the company bulletin board or mention it in the company newsletter. Their efforts were surprisingly successful. By 1928, nearly 25,000 guilders worth of needlework was being exported.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Naturally, clients' addresses were closely-guarded secrets. Who betide anyone who "stole" an address or who wrote "bad things" about a competing lacemaker. Many families were not on speaking terms for years, owing to some real or imagined breaking of this unwritten law. In turn, many company officials wrote to Saba's Vice-Lieutenant Governor inquiring into the financial status of the women soliciting business from the companies' employees. As tactfully as possible, the administrator would reply that the ladies could stand "some help", even though some of the lacemakers were among the most affluent residents of the tiny island.
When the Great Depression spread economic havoc throughout the United States in the early 19305, demand for "Saba Lace" plunged alarmingly. Committees were formed on the island to promote the "industry". Unfortunately, nothing seemed to help. It was only with the increase of tourism to the island that "Saba Lace" flourished once again. An airfield was finally constructed on the mountainous terrain in 1963 and the island became a favorite with travelers searching for an unusual daytrip from nearby St. Maarten of for longer stays in a serence and unspoiled Caribbean atmosphere. In 1984, 15,000 tourists visited, departing with approximately $100,000 worth of delicate, handmade lacework.
Thus, after more than a century, a handcraft learned by a young Saban girl in the quiet cloisters of a Caracas convent still provides a means of survival for many families on the tiny island of Saba.
-------------
{{Infobox artista|variante|c
| nomber = Sheila Payne
}}
'''Sheila Payne''' (☆ 1961 na [[Kòrsou]]) ta un aktris i kontadó di kuento di [[Kòrsou]] i un defensor di preservashon di Papiamentu.[1]
Sheila Payne a nase i lanta na Kòrsou, den un famia originalmente di [[Sint Kitts (isla)|Saint Kitts]]. Su interes i amor pa kontamentu di kuenta a bini di su tata. Komo un studiante di skol básiko, el a hasi un impreshon sumamente eksitoso di e empresario di músika [[Ángel Job]] (ku e apodo El Gordito de Oro).[2]
For di 1980 pa 2000, Payne a biba na [[Hulanda]]. El’a studia matemátika i ekonomia i a tuma un kurso posgrado den desaroyo di karera. Despues di a traha den e ramo ei pa algun tempu, el a bira un aktris ku Jeugdtheater Citadel Groningen. Na Kòrsou, el a traha komo aktris pa teater hubenil i despues a regresá na kontamentu di kuenta.[2]
Na 2011, Payne a risibí un nominashon di UNESCO pa su esfuersonan den preservashon di Papiamentu.[2]
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario|variante = c
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento = [[Kòrsou]]
|region = [[Karibe Hulandes]]
|pais =
|alias = [[Kòrsou i Dependensianan]]
|sucesion = Gobernador-general
|periodo start = 1816
|periodo fin = 1819
|monarkia =
|antecesor =
|sucesor = Petrus Bernardus van Starckenborgh
<!-- Seccion di sucesion 2 -->
|sucesion2 =
|periodo start2 =
|periodo fin2 =
|monarkia2 =
|antecesor2 =
|sucesor2 =
|pareha = Anna Maria Cornelia van Uytrecht
|tata =
|mama =
|yui = 4
|ofishi = ofisial di marina hulandes, atministradó kolonial,
}}
'''Albert Lambertsz Kikkert''' (☆ [[17 di novèmber]] [[1761]] na Vlieland - † [[18 di desèmber]] [[1819]] na [[Kòrsou]]), tabata un ofisial di marina hulandes, doño di plantashi na Kòrsou i gobernante durante e era kolonial. El a hunga un ròl importante den e [[Rebelion Grandi|lantamentu di Tula]] na [[1795]] i despues a okupá e funshon altu di Gobernador-General riba e Islanan ABC.
== Biografia ==
Kikkert a nasé riba e [[isla]] di Vlieland na aña 1761. El a drenta marina hulandes na un edat hoben i a subi te na e rango di ofisial. Su entrenamentu marítimo trempan a pone e fundeshi pa su tareanan atministrativo despues na e [[kolonianan]] hulandes den Karibe.
Despues di su transferensia pa Kòrsou, el a invertí den un plantashi. Na 1789 el a kasa ku Anna Maria Cornelia van Uytrecht (1768-1847) di Kòrsou, i huntu nan a hana kuater yu.<ref name=uytrecht>http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm. [https://web.archive.org/web/20210717231138/http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm Archivá] 17 di yüli 2021.</ref> Anna tabata e yu muhé di un shon di plantashi riku, [[Casper Lodewijk van Uytrecht]]. Dor di su matrimonio Kikkert a bira doño di e plantashinan, Jan Sofat (antes Jan Zoutvat) i San Juan.
Na 1795, el a drenta den konflikto ora e lider di katibu [[Tula]] a dirigí un rebelion riba e isla. Kikkert a wòrdu akusá di ta un kómplise di e medidanan kontra e rebeldenan, loke a pon’é den un posishon kontroversial denter di e [[kolonia]].
== Okupashon ingles ==
Kikkert tabata na Korsou ora ku e patriotanan a tuma poder na [[Hulanda]] na aña 1795 cu ayudo di e Francesnan y a funda [[Repúblika di Batavia]]. Stadtholder Willem V a hui bai Inglatera i for di einan a ordená tur gobernador i ofisial kolonial pa entregá na e inglesnan, pa e teritorionan di ultramar no kai den man di franses (revolushonario). E gobièrnu nobo a kita mayoria di e ofisialnan, ku mayoria di nan tabata noble. E pregunta di ken pa sirbi a hiba na confusion y tambe intrankilidad riba e barconan Hulandes. Kikkert a scoge e banda di e gobernantenan nobo na Hulanda y asina a opera na servicio di e Francesnan. Su patriotismo tabata oportunista, pasobra despues el a mustra di ta un Orangista konvensí atrobe pa ku e inglesnan.
=== Konflikto ku Tula ===
Inspira pa e intrankilidad revolucionario na Europa y e lantamento exitoso di esclavo na Haiti Frances, un lantamento di esclavo tambe a brota riba Curaçao na 1795. E “capitan” di e rebeldenan, Tula, tabata propiedad di Kikkert su cuñado Casper Lodewijk van Uytrecht (1730-1855). Dos otro lider di e rebelion tabata propiedat di Kikkert mes, entre nan Pedro Wacao i Carpata. ‘Bastiaan’ Carpata tabata foreman òf ofisial pretu riba su plantashi San Juan. Parsialmente pa e motibu aki, Kikkert tabata determiná pa pone e rebelion abou. I asina el a hasi, usando e fragatanan Ceres i Medea. For di e Ceres, Kikkert a trese dos bateria di kañon na tera, i tambe munishon i otro suministronan. El a komandá e mariniernan ku a bringa banda di e milisia sivil riba kabai riba e isla. E rebelion a terminá ku un ehekushon brutal i ehemplar di e lidernan rebelde, den kua Kikkert tabata enbolbí aktivamente. El a nota friu den e registro di su barku ‘Den 3e’ (òktober 1795): “... dos negro a wòrdu kibra bibu riba e wiel i pretu, despues dekapitá i nan kabes poné riba e horka, un negro a haña su mannan kòrtá i su kabes kibra aden ku un martiu i despues a wòrdu kologá.” E kastigunan tabata di akuerdo ku e veredikto di Gobernador Johannes de Veer (1738-1796) cum suis.[3][4]
== Regreso di gobernashon hulandes ==
Durante e gobernashon franses den añanan 1800, probablemente Kikkert a kolaborá ku outoridatnan bou di Louis Napoleon, ruman di Emperador Napoleon Bonaparte. Despues di e regreso di e gobièrnu hulandes bou di Rei Willem I, el a wòrdu nombrá Gobernador-General di e Islanan ABC. Den e funshon aki, e tabata responsabel pa e atministrashon sivil i protekshon di interesnan kolonial na Kòrsou, Aruba i Boneiru. El a hunga un ròl sentral den ehekushon di legislashon atministrativo i fiskal durante e periodo aki.
Kikkert a fayesé inesperadamente dia 18 di desèmber 1819 na Kòrsou. Su morto a marka e fin di un karera influyente den tantu sírkulonan kolonial komo militar riba e islanan ABC.
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''tragalus''' ([[hulandes]]: ''dakvenster'') ta referi na un bentana chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un dak di kas. Literalmente, e palabra cu e ta e luga pa laga lus drenta. "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
un ekstenshon di e superfisie di dak ku ta inkliná, hopi bia ta konsistí di un kuadro di bentana vertikal ku òf sin partinan movibel, dos muraya banda triangular i un tapa, trahá komo un dak plat, siya ?, heup òf pent.
Un tragalus por wòrdu instalá mesora durante konstrukshon nobo, pero hopi bia ta wòrdu trahá despues pa haña espasio èkstra, tin bia na e lugá kaminda un skylight ta presente kaba. E kuadro di bentana ta sirbi pa permití lus i airu drenta den e zolder òf kamber di zolder. Un bentana di dormitorio hopi bia ta proveé e espasio èkstra ku espasio pa kabes (espasio pa kabes), ku ta nesesario pa krea un kamber den zolder.
Bentana di dormer por wòrdu montá na diferente manera. Tradishonalmente riba e lugá, kaminda e bentana di e dormer ta wòrdu bati riba e dak riba e sitio, loke ta tuma un promedio di 3 pa 4 dia. Tin tambe bentananan prefab. E bentananan prefabriká aki ta wòrdu pre-produsí den un fábrika òf tayer di karpinteria i ta wòrdu montá riba e dak denter di un dia.
Bentana di dormer ta traha di vários material. Esaki ta dependé di e estilo arkitektóniko di e kas i e deseonan di e kliente. Bentana prefabriká por lo general ta trahá di palu òf plèstik.
Un ekstenshon riba e dak tambe ta wòrdu yamá kuko òf akkenailtje (prinsipalmente na Groningen).
{{Appendix}}
chatgpt:Den papiamentu, tragalus ta un palabra ku referi na un ventanita chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un kas di dak. E palabra mes ta bin di Hulandés "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
✅ Den konteksto di construccion Hulandés (i Karibe Hulandes), un "tragalus" ta un ventanita, pero den hulandés moderno e palabra ku ta mas relashona ta "dakkapel" òf "dakvenster", ku ta referí mas espesífikamente na un ventan chi subi for di dak, ku ta kreá espasio i lus den un piso haltu.
Diferensha:
Tragalus = ventanita (simpel, generalmente no sobresalí for di tei).
Dakkapel = estruktura di bentana ku sobresalí for di tei pa kreá mas espasio i lus.
🏚️ Tragalus den Karibe Hulandes
Sí, tragalus (of ventanitanan den dak) tabata uza den arquitectura tradicional Karibe Hulandes, inklusí:
Kas di plantashon (Boneiru, Kòrsou, Aruba)
Kas di pueblo (kas di torto, kas di piedra)
Fortifikashon (forte)
E motibu principal pa usa un tragalus tabata:
Laga lus natural drenta (den tempo ku no tabatin mucha bentanan grandi)
Mehorá ventilashon (pa saka kalor fo'i kas)
Duna un poko di brisa sin perde protekshon kontra tormenta.
Ejemplo:
Riba kas di plantashon na Kòrsou manera Landhuis Brievengat òf Landhuis Chobolobo, bo por topa ventanitanan haltu riba e dak ku ta sirbi komo tragalus.
Na Aruba, na kas antique den Noord i Santa Cruz, bo por wak esemey.
📜 Origen historiko
E uso di ventanitanan haltu (tragalus) a bini ku:
Influensia di arquitectura kolonyal Hulandés (especialmente siglo 17-18).
Adaptashon lokal pa klima tropikal — ventilashon tabata esencial.
Manká di material di konstrukshon — un bentana chikí tabata mas fasil pa instala den muraya di torto òf piedra.
✏️ En Resúmen
Aspekto Tragalus Dakkapel
Definishon Ventanita haltu Bentana sobresaliente for di tei
Funshon Lus i ventilashon Lus, ventilashon, espasio
Material Hout, piedra, torto Hout, tei, glas
Uzo den Karibe Sí, den kas antique Raro, mas den Hulanda
[[:Kategoria:Konstrukshon]]
--------------
{{Multiple image
| total_width = 650
| align = center
| caption_align = center
| border =
| image1 = Government building in Camacuri (Aruba) 17 33 16 604000.jpeg
| caption1 = Edificio di Impuesto di [[Aruba]]
| image2 = DRCUR-EXT-Resort-4110-TM.jpg
| caption2 = Dream Curaçao Resort na [[Willemstad]]
| image4 = Emmanuel Catholic Chapel.jpg
| caption4 = Kapel Emanuel na [[San Nicolas]]
| image3 = Maduro & Curiel's Bank, Willemstad, Curaçao.jpg
| caption3 = Edificio di [[Maduro & Curiel's Bank N.V.|MCB]] na Willemstad
}}
---------------
* [[Florin karibense]] (aanvullen)
Siman pasá a tuma lugá e desvelo ofisial di e diseño di e Guilder Karibense, e moneda nobo ku lo ta den sirkulashon na Kòrsou i Sint Maarten entrante 31 di mart 2025. Banko Sentral di Kòrsou i Sint Maarten (CBCS) a presentá e biyetenan i monedanan simultáneamente na ámbos pais.<ref name="deel 1">[https://curacao.nu/de-caribische-gulden-een-stap-richting-economische-stabiliteit-in-2025/ De Caribische Gulden: Een stap richting economische stabiliteit in 2025], curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
--
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.<ref name="deel 3">[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-20g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (20g)], curacao.nu (27 di desember 2024)</ref>
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
== denominashon di mas chikitu: 10 florin ==
E biyete di dies florin karibense ta predominantemente hel i tin un imágen di e '''angelfish gris''' na e parti dilanti i e '''faro di Klein Curaçao''' na e parti patras.<ref name="deel 2">[https://curacao.nu/nieuwe-caribischegulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-10g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (10g)\, curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
E angelfish gris por krese te sesenta sentimeter di largura. E espesie aki tin un kurpa den forma di disko ku un kabes relativamente grandi. Angelfish adulto gris ta gris kla ku manchanan pretu tur kaminda, miéntras ku nan kabes ta gris kla ku un boka mas kla ainda. E hóbennan, di otro banda, ta pretu ku sinku strepi hel briante ku ta kore vertikal riba nan kurpa.
Hubenilnan ta wòrdu hañá generalmente riba e rif òf den kama di yerba di laman, kaminda nan ta traha na “stashonnan di limpiesa” meskos ku garnachi mas limpi ta hasi, pa deshací di parasito di piská mas grandi. Adultonan por lo general ta habitá rifnan i por wòrdu hañá na profundidatnan te ku trinta meter.
E konki reina ta un snèk ku ta biba prinsipalmente den kama di yerba di laman i riba banki di santu i por krese basta grandi. Karakolnan adulto por krese te mas o ménos 35 sentimeter di largura. E karakolnan aki ta herbívoro i ta alimentá nan mes ku material di mata ku ta haña entre e yerba di laman. E conchi reina ta birando mas y mas raro den hopi parti di Caribe pasobra su carni ta wordo considera un delicia y hopi biaha ta wordo haya riba platonan. Ta p’esei tin vários inisiativa pa kria nan den koutiverio pa produkshon di kuminda òf laga nan bai bèk den naturalesa. Kasi no tin ehemplar adulto real ku a sobra den e awanan interior di Kòrsou.
Patras
== Di dos denominashon: binti florin Cg 20 ==
E biyete di binti florin Karibense ta predominantemente blou i tin e rayo di águila mancha dilanti i Simpson Bay patras.
Cu un envergadura di casi tres meter, e Spotted Eagle Ray ta un di e especienan di rayo mas grandi den nos awanan. E ta wòrdu rekonosé fásilmente pa su fondo skur ku numeroso mancha blanku i un barika kompletamente blanku. E rayonan aki tin un rabo largu i punta ku vários spina venenoso. E rayonan aki ta kome bivalvo, entre otro, i ta buska nan riba fondo di santu. Nan ta koba den santu i tin bia ta zwaai esaki ku nan “alanan”. Tambe nan ta come cangreu, cangreu ermitaño y caracol manera e queen clam. Rayonan di águila mancha ta hopi sosial i hopi bia ta landa den grupo chikí.<ref name="deel 3"/>
Yellow Cowries ta '''karakol di laman''' ku ta wòrdu hañá den mayoria di laman tropikal. Den pasado, diferente tipo di cowries tabata hunga un ròl importante den komersio i kultura. Kaska di cowrie tabata wòrdu usá histórikamente komo moneda, partikularmente na China, Afrika, New Guinea i Indonesia. E barkunan di e Kompania di India Oriental Hulandes (VOC) tabata komersia ku kaska di kowrie, spesialmente e “kaska di kaska di plaka” ku tabata representá un balor monetario, i tabata usa nan komo un medio di pago, inkluso pa kumpra hende sklabisá.
Awendia nan ta wòrdu apresiá prinsipalmente komo kosnan di kolekshon i ta wòrdu usá den joyas. Karakol tin un dieta hopi spesífiko ku ta varia pa kada espesie. Algun ta karnivoro, algun herbívoro i algun omnívoro. Nan tin un struktura di alimentashon úniko yamá un “radula” den nan boka, ku ta funshoná komo djente, superfisie di yerba i kòrta kuminda.<ref name="deel 3"/>
Patras
== Di tres denominashon: biyete di 50 Cg ==
E biyete ta predominantemente bèrdè i tin e '''turtuga di laman bèrdè''' na e parti dilanti i e playa di '''Grote Knip''' na e parti patras.<ref>[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-50g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (50g)], curacao.nu (28 di desember 2024)</ref>
E turtuga bèrdè di laman ta wòrdu hañá den tur laman tropikal i subtropikal na mundu, inkluyendo den Karibe. E turtuga bèrdè di laman ta un herbívoro i ta kome prinsipalmente yerba di laman. E turtuganan ta sòru pa e yerba di laman no krese muchu largu i sofoká su mes. Esaki ta permití e ekosistema di yerba di laman pa mantené su funshonnan mas importante, esta komo un krèsh pa hopi bestia marino. E turtuga di laman bèrdè ta pues un espesie klave ku ta hunga un ròl esensial den tene nos oséanonan saludabel. Turtuga machu nunka no ta regresá tera. E hembranan ta bin tera solamente pa pone webu. Turtuga muhé ta traha vários nèshi pa aña. Turtuga ta protehá i den peliger di ekstinshon rònt mundu.
E '''tellin''' faborito. E espesie di karakol bivalvo aki ta wòrdu hañá den henter Karibe, prinsipalmente na profundidatnan di te ku trinta meter. E kaska, ku ta wòrdu trahá dor di e karakolnan mes, por ta basta grandi, algun ta alkansá un diameter di mas o ménos ocho centimeter. E kaska ta di koló krema pa blanku ku randnan un poko haltu i hopi espasiá. E parti paden di e kaska ta hel. E dos mitarnan di e kaska por lo general ta pas bon huntu i hopi bia ta kubri ku alga i otro organismonan, proveyendo un kamuflahe ekselente riba e ref. E espesie aki ta filtrá kuminda for di awa di laman dor di chupa awa aden, filtr’é i despues “spuit afó” awa limpi.
Patras
Grote Knip Beach. Curaçao ta konosí pa su playanan relativamente chikí skondí den bahianan kómodo. Asta Grote Knip Beach ta situá den un bahia asina. E santu riba e playanan ta konsistí di entre otro e fekalnan di piská ku ta kome alga i otro organismonan marino. Segun ku e piskánan aki ta raspa alga for di piedra di koral i piedra di kalki, nan ta kita pida pida kalki tambe. E material aki despues ta wòrdu ekskretá komo granula chikitu di kalki, ku eventualmente ta akumulá riba playa komo santu blanku debí na akshon di ola. Piská papagai ta entre e espesienan responsabel pa e proseso aki.
-------------------
'''Petróleos de Venezuela, SA''' ('''PDVSA''') ta e kompania estatal di [[Venezuela]] riba tereno di petroleo i gas natural. E kompania tin aktividatnan den eksplorashon, produkshon, refinamentu, merkadeo, transporte i eksportashon di petroli, i tambe eksplorashon i produkshon di gas natural. El a kuminsá su operashon na 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di e pais pa dekreto di gobièrnu riba 30 di ougùstùs 1975. Tur akshon di e kompania ta ainda propiedad di gobièrnu di Venezuela, kual pais ta e di sinku eksportadó mas grandi di petroli na mundu.
== Reserva i produkshon ==
Venezuela tin e reservanan di petroleo mas grandi na mundu. Na fin di aña 2020, nan tabata balorá na 304 bion bari, òf 17.5% di e total mundial.<ref name=BPWES21>{{en}} [https://www.bp.com/en/global/corporate/energy-economics/statistical-review-of-world-energy.html BP Statistical Review of World Energy 2021], geraadpleegd op 24 juli 2021</ref> [[Arabia Saudita]] ta na di dos lugá ku un porshon di 17.2%. Un gran parti di e reservanan ta konsistí di zeta viskoso, ku ta wòrdu hañá prinsipalmente kantu di [[Riu Orinoco]]. E zeta aki ta ménos fásil pa saka ku zeta konvenshonal. Ku e reservanan di zeta konosí, e pais por mantené e nivelnan di produkshon aktual pa mas ku 500 aña.<ref name=BPWES21/>
Na 2005, produkshon di zeta tabata 3.3 mion bari pa dia (bpd), pero pa 2015 esaki a baha te na 2.6 mion bpd.[2] Debí na mal maneho ekonómiko, no tin sufisiente sèn disponibel pa invertí, loke ta kousa ku produkshon ta baha. E bahada aki a sigui despues di 2015 i na 2020 e produkshon tabata 540.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Un tendensia similar ta visibel pa refinamentu. Na 2010, kasi 1 mion bpd tabata wòrdu prosesá diariamente ainda, pero na 2019 esaki a baha te na 123.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Reservanan di gas ta muchu mas chikitu na 3% di e total mundial, pero tòg signifikante.<ref name=BPWES21/> Produkshon di gas a keda basta stabil entre 2005 i 2017 i a fluktuá alrededor di 30-40 bion m³ pa aña. Tabatin un bahada fuerte na 2018, ku a sigui na 2019 i 2020. Na 2020, mas o ménos 19 bion m³ a wòrdu produsí.<ref name=BPWES21/>
== Historia ==
E kompania a wòrdu fundá dia 1 di yanüari 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di Venezuela.
Na sèptèmber 1986, e kompania merikano Southland a bende mitar di e akshonnan di CITGO na Petróleos de Venezuela. Na 1990, PVDSA a kumpra e sobra akshonnan, birando e úniko doño. Ku e transakshon aki, CITGO a wòrdu sigurá di e suministro di krudo i Venezuela a haña un kanal di benta nobo na [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]]. Parsialmente debí na e kaida fuerte den prijs di petroleo desde 2015, PVDSA a topa cu problemanan finansiero. E kompania a risibí un fiansa grandi di Rosneft di [[Rusia]] i a kambio a primintí 49.9% di e akshonnan den CITGO komo fiansa.<ref name=CNNROS>CNN [http://money.cnn.com/2017/04/10/news/economy/russia-us-oil-company-citgo/index.html Russia could soon control a U.S. oil company], 10 di aprel 2017, konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> Varios polítiko merikano ta preferá di no mira akshonista ruso den refinerianan merikano.<ref name=CNNROS/>
Na 1985, gobièrnu di [[Teritorio insular (Antias Hulandes)|teritorio insular di Kòrsou]], ku a tuma over e [[refineria Isla]] na Kòrsou for di [[Koninklijke Shell|Shell]], a transferí e operashonnan di e kompania pa Petróleos de Venezuela a base di un kontrato di hür di largu plaso.<ref name="CvC">Canon van Curacao [https://canoncuracao.cw/33-vertrek-shell-komst-en-vertrek-pdvsa/ Vertrek van Shell, komst en vertrek PdVSA], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> Invershonnan den e refineria a keda atras, loke ta nifiká ku produkshon tabata wòrdu hasí prinsipalmente ku instalashonnan bieu. E problemanan ambiental ku esaki a enserá a kondusí na hopi demanda kontra e refineria òf kontra di gobièrnu.<ref name="CvC"/> E kontrato di hür di PDVSA a kaduká dia 31 di desèmber 2019. Despues di e salida di PDVSA, un bataya legal a tuma luga pa añanan largu entre Kòrsou i Venezuela. Nan dos finalmente a yega na un akuerdo na desèmber 2023. Venezuela lo suministrá zeta pa dies aña ku un balor ekivalente total di US$ 450 mion, ku lo wòrdu usá pa paga e debe di PVDSA.<ref>Antilliaans Dagblad [https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28793-olie-voor-schuld-pdvsa Olie voor schuld PDVSA, 21 december 2023], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref>
ï
Na yanüari 2019, Merka a imponé sanshonnan kontra PDVSA.<ref name=NOSUSS>NOS [https://nos.nl/artikel/2269551-vs-legt-sancties-op-aan-venezolaanse-staatsoliebedrijf.html VS legt sancties op aan Venezolaanse staatsoliebedrijf, 29 januari 2019], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> E kuentanan bankario di e kompania na Merka a wòrdu kongelá i merikanonan no ta permiti di hasi negoshi ku e kompania mas.<ref name=NOSUSS/> E sanshonnan ta un medida punitivo kontra e maneho di [[Nicolás Maduro|presidente Maduro]]. Zeta ta un fuente importante di entrada pa Venezuela i mas ku 40% di tur eksportashon di zeta ta bai pa Merka.<ref name=NOSUSS/> Na 2016, US$19 bion di e benta total di US$42 bion e aña ei a wòrdu generá na Merka. Na òktober 2023, e sanshonnan petrolero riba Venezuela a wòrdu aliviá.<ref name="NOSUSVEN">NOS [https://nos.nl/artikel/2494593-vs-schort-deel-sancties-venezuela-op-na-afspraken-over-vrije-verkiezingen VS schort deel sancties Venezuela op na afspraken over vrije verkiezingen, 19 oktober 2023], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> A yega na un akuerdo entre e gobièrnu di Maduro i partidonan di oposishon bou di kua nan a bai di akuerdo pa tene elekshon den e di dos mitar di [[2024]], ku opservadónan internashonal pa garantisá ku nan ta hustu.<ref name="NOSUSVEN"/> E relahamentu ta nifiká ku Venezuela por determiná un biaha mas pa su mes kuantu zeta e ta eksportá i na kua partidonan.<ref name="NOSUSVEN"/> E akuerdo ta en prinsipio bálido pa seis luna.
== Laso ku Karibe Hulandes ==
(es.wiki}
=== Aruba ===
Na 1991, PDVSA a atkerí di Chevron e terminalnan di awa hundu den Laman Karibe den serkania di Aruba.<ref name=terminal > {{cite web |url= http://www.petroleumworld.com/es-napa17061901.htm| title= La triste historia de PDVSA, BORCO y San Eustaquio|date=2017-06-13| author=Sergio Sáez | publisher= Petroleumworld.com}}</ref>
Na september 2015, Aruba a firma un memorandum di entendimentu cu Citgo pa sondea e re-apertura di e refineria situá na [[San Nicolas]], Aruba, pará desde 2012 pa e operador Valero Energy ku un kapasidat instalá pa refiná 235.000 bpd. Na septèmber 2016, [[parlamento di Aruba]] a aprobá e outorisashon pa Citgo hür e refineria di San Nicolas pa 25 aña i un inversion aprobá pa PDVSA di 685 miyon dollar. Dia 23 di mei 2018, Korte di Aruba a kita e embargo riba dos kargamento di petroleo for di e tankeronan ''Atlantic Lily'' i ''Grimstad'' ku ConocoPhillips a pidi komo parti di su esfuersonan pa kobra un sentensia di arbitrahe kontra PDVSA.<ref> {{citeer web |url=http://eltiempolatino.com/news/2018/may/23/corte-de-aruba-levanto-embargos-pedidos-por-conoco/| titel=Corte de Aruba levantó embargos pedidos por Conoco contra cargamentos de Citgo
|datum=2018-05-23| uitgever=El Tiempo Latino}}</ref> Na febrüari 2019, Citgo a para e remodelashon i modernisashon di e proyecto pa motibu di sanshonnan ekonómiko.<ref>{{citeer web |url= https://www.elperiodicodemonagas.com.ve/site/internacionales/renovacion-en-refineria-de-aruba-parada-por-sanciones/| titel=Renovación en refinería de Aruba parada por sanciones |datum=2019-02-20| uitgever=El periódico de Monagas}}</ref> Segun Promé Minister [[Evelyn Wever-Croes]] “E ta muy probable ku nos lo no sigui ku Citgo pero nos ta evaluando kon nos por sali for di e kontrato sin ningun problema".<ref> {{cite web |url=https://meridadigital.com.ve/alnavio-petroleos-de-venezuela-se-desmorona-y-las-repercusiones-son-globales/| title=Pdvsa se desmorona y las repercusiones son globales|date=2019-06-19| publisher= Alnavio }}</ref>
Dia 22 di yüni 2021, e kompania Citgo a disidí di likidá 4 kompania supsidiario ku a keda kreá na 2016 ora ku gobièrnu a firma un kontrato di hür a kambio di rehabilitá e refineria di [[San Nicolas]] pa konvertí krudo èkstra-pisá for di e faha di zeta di [[Orinoco]] den krudo lihé. Mirando e problemanan ku a surgi a kousa di retrasonan di e proyecto na 2019 Citgo a termina su negoshi ku Aruba.<ref>«los lazos de la empresa venezolana con la isla empezaron a resquebrajarse al mismo tiempo que las sanciones financieras» {{citeer web |url= https://www.bancaynegocios.com/citgo-liquido-cuatro-filiales-en-aruba-y-cerro-casi-100-de-sus-negocios-en-la-isla/ | titel= Citgo liquidó cuatro filiales en Aruba y cerró casi 100% de sus negocios en la isla|datum=2021-06-22| uitgever=Bancaynegocios}}</ref>
=== Boneiru ===
PDVSA ta doño di e terminal marítimo Bonaire Petroleum Company (Bopec)<ref> {{cite web |url= https://prodavinci.com/que-esta-pasando-con-el-caso-conocophillips-versus-pdvsa/ | title= ¿Qué está pasando con el caso ConocoPhillips versus PDVSA?|date=2018-05-06| publisher= Prodavinci }}</ref> ku e kapasidat pa almasená te ku 12 mion bari di zeta krudo i derivadonan ku ta stratégiko pa eksportashon pa [[China]] i Merka. Na sèptèmber 2010, un kandela den dos di su 23 depósito a obligá gezaghebber di Boneiru pa sera e terminal.<ref>{{cita web | url= https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S20100914 | title= Terminal de PDVSA Bonaire, cerrado hasta nuevo aviso|date=2010-09-14| publisher= REUTERS | fechaacceso= 10 de julio de 2019 | fechaarchivo= 10 de julio de 2019 | urlarchivo= https://web.archive.org/web/20190710151005/https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S2010091}}</ref> Na desèmber 2017, gobièrnu hulandes a duna un ultimatum na PDVSA pa motibu di e falta di invershon den mantenshon di e terminal di Bonaire Petroleum Company (Bopec), lagando solamente sinku di e 21 depósitonan pa operá ku e isla tin, PDVSA a primintí un invershon di 25 mion dòler pa mantenshon i restourashon di e depósitonan.<ref> {{cita web |url= https://elcooperante.com/holanda-envia-ultimatum-a-pdvsa-por-falta-de-mantenimiento-en-terminal-de-bonaire/| title=Holanda envía ultimátum a Pdvsa por falta de mantenimiento en terminal de Bonaire|date=2017-12-20 | publisher= El cooperante}}</ref> Na mei 2018, e kompania ConocoPhillips ku sede na Houston a asumí kontrol di e aktivonan petrolero di Venezuela riba e isla kompania karibense di Boneiru<ref>{{cite web |url= https://www.radiotelevisionmarti.com/a/corte-de-bonaire-autoriza-embargo-millonario-a-pdvsa/175740.html | title= Corte de Bonaire autoriza embargo millonario a PDVSA|date=2018-05-12| publisher= Radio Televisión Martí}}</ref>, na ougùstùs 2018 a yega na un akuerdo ku PDVSA pa e pago di 2.040 mion ku un pago inisial di 500 mion dòler denter di un periodo di 90 dia for di momentu di firma e akuerdo, e sobra suma lo wòrdu pagá tur kuartal den un lapso di kuater aña i mei.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-4">{{cite web |url=https://www.voanoticias.com/a/conocophillips-acuerdo-pdvsa-sobre-pago-de-2-000-millones-venezuela/4536051.html| title= ConocoPhillips llega a acuerdo con PDVSA sobre pago de 2.000 millones|date=2018-08-20| publisher= Voa Noticias.com }}</ref> Dia 26 di ougùstùs 2020, gobièrnu di Boneiru a duna òrdu pa hasi bashí e sinku tankinan di almasenahe di zeta ku ta kontené 10 mion bari pa motibu di riesgonan ambiental i falta di mantenshon.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/bonaire-ordena-a-pdvsa-vaciar-tanques-en-terminal-petrolera-por-riesgos-ambientales/| title=Bonaire ordena a Pdvsa vaciar tanques en terminal petrolera por riesgos ambientales|date=2020-08-28| publisher=Bancaynegocios}}</ref> Na mart 2021, e filial di Bopec a deklará bankarota pasobra e no por a paga su debenan.<ref>«El terminal petrolero de Pdvsa en Bonaire tenía capacidad para almacenar unos 10 millones de barriles de petróleo y cargar grandes embarcaciones desde sus muelles de aguas profundas» {{cite web |url=https://talcualdigital.com/filial-en-bonaire-de-pdvsa-se-declara-en-bancarrota-debido-a-sanciones-de-eeuu/| title=Filial en Bonaire de PDVSA se declara en bancarrota debido a sanciones de EEUU|date=2021-03-23| publisher=Tal Cual}}</ref> Na novèmber, un korte di Boneiru a dikta tokante e pago di 41.69 mion dòler pa e debenan atrasá di PDVSA.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-de-bonaire-condeno-a-pdvsa-a-pagar-us4169-millones-por-deuda-en-litigio-con-bopec/|title=Tribunal de Bonaire condenó a Pdvsa a pagar US$41,69 millones por deuda en litigio con Bopec|date=2021-11-08|work=Banca y Negocios}}« » </ref> Na mart 2023, un hues di Boneiru a ordená e destaho forsá di kombustibel for di e depósito di 1933 ku tabata kontené 371.790 bari di kombustibel situá den e zona di Kaminda Turistiko, den nortost di e isla, propiedat di e kompania Commerchamp CA, un filial di PDVSA (na balor di mas o ménos 18 mion dòler) ku no tin un lisensia di OFAC pa negoshá esaki, e destaho a wòrdu realisá pa un debe di 41.7 mion dòler ku e supsidiario debe komo honorario i interes di pago atrasá na Bopec.<ref>{{cite web |url=https://cronicasdelcaribe.com/economia/ordenan-la-subasta-forzosa-de-fuel-oil-de-pdvsa-en-bonaire/|title= Ordenan la subasta forzosa de fuel oil de Pdvsa en Bonaire|date=2023-03-17|work=Crónicas del Caribe}}</ref>
=== Kòrsou ===
Desde 1985, PDVSA i gobièrnu di [[Kòrsou]] tabatin un kontrato di hür pa e [[Refineria Isla]] ku un kapasidat di 335.000 bari di krudo, konstruí pa Royal Dutch Shell na 1919. Pa 2016, Kòrsou a eksigi pa PDVSA aporta un invershon di 15 bion dòler pa modernis’e pa por a prolonga e contract, pero si esaki no sosode, PDVSA lo keda afo. Na mei 2018, Korte Komersial di Curacao a outorisá ConocoPhillips pa pone beslag riba $636 mion na aktivo di Venezolano PDVSA.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-5">{{cite web |url= https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT |title= Corte Curazao autoriza a ConocoPhillips embargar 636 mln dlr en activos de venezolana PDVSA |date=2018-05-12 |publisher= Reuters |fechaarchivo= 22 de abril de 2020 |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20200422133703/https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT}}</ref>
PDVSA ta confrontá un krisis di exportashon pa motibu di e bahada den produkshon di krudo, posiblemente e kompania chines Guangdong Zhenrong lo maneha e refineria aki na fin di 2019<ref> {{cite web |url= https://elcooperante.com/menos-ingreos-pdvsa-pierde-refineria-de-curazao-por-desinversion-para-modernizarla/| title= ¡Menos ingresos! Pdvsa pierde refinería de Curazao por desinversión para modernizarla |fecha= 19 de sep 2016 | publisher= El Coperante }}</ref><ref> {{cita web |url= https://elnuevopais.net/2018/06/22/204038/ | title= Curazao se cansa de PDVSA y busca nuevo operador para refinería Isla|pages= ConocoPhillips en mayo obtuvo órdenes judiciales e incautó algunos inventarios, activos y cargas de PDVSA en el Caribe|fecha=22 de junio de 2018 | publisher= El Nuevo País Zeta }}</ref> tin mas di un aña ta sufriendo severamente di e krisis na Venezuela. Gobièrnu di Kòrsou ta buskando un operadó nobo pa remplasá PDVSA i e sesamentu di e lease ta surgiendo komo esun mas probable. Sinembargo, PDVSA a logra finalisá e kontrato di hür pa un aña mas pa uso di almasenamentu, te ku desèmber 2020.<ref>«Refinería di Korsou extendió por un año el contrato que permite a PDVSA operar ese complejo con capacidad de 335.000 barriles de crudo diario»{{cite web |url=https://www.elnacional.com/economia/refineria-de-curazao-extendio-acuerdo-de-operaciones-con-pdvsa/|title=Refinería de Curazao extendió acuerdo de operaciones con Pdvsa|fecha=2 de diciembre de 2019| publisher=El Nacional}}</ref> Riba 26 di ougùstùs 2020, PDVSA a wòrdu demandá pa $51 mion dor di e kompania petrolero di Kòrsou, doño di e Refineria Isla na Kòrsou pa inkumplimentu ku e kontrato di pago mensual akumulá for di fin di 2018.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/otra-demanda-para-pdvsa-refineria-de-curazao-exige-pago-de-us51-millones/| title= Otra demanda para Pdvsa: Refinería de Curazao exige pago de US$51 millones|fecha= 28 de agosto de 2020| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E refineria di Isla ta inaktivo for di mei 2018 i PDVSA tin un kontrato di hür kaduká pa su kapasidat di almasenamentu di 15 mion bari den su 38 tanki i dos waf di karga, un 25 % di su depósitonan (9 tanki) lo wòrdu hür na e kompania petrolero SPS Drilling E&P, PDVSA a bin ta desokupá parti di su zeta wardá despues di e sanshonnan na 2020, miéntras ku su doño Korsou ta buskando un operadó nobo.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-reemplaza-a-pdvsa-y-adjudica-a-petrolera-sps-oferta-de-arrendamiento-de-tanques/| title=Refinería de Curazao reemplaza a Pdvsa y adjudica a petrolera SPS oferta de arrendamiento de tanques |date=2020-09-03| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E kompania Kòrsou tin plania pa destaho e zeta wardá Petroleo di PDVSA pa regla algun debe laboral cu el a laga pendiente.{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/curazao-tendra-que-subastar-petroleo-para-pagar-deudas-dejadas-por-pdvsa/| title=Curazao tendrá que subastar petróleo para pagar deudas dejadas por Pdvsa|date=2021-06-02| publisher=Banca y Negocios}}</ref> Riba 30 di augustus, a determina ku PDVSA ta obligá di paga Kòrsou un debe atrasá pa e hür di e Refineria di Isla, despues di a perde e apelashon den kual a priminti di paga 20 mion dòler pa aña na hür pa daño i perhuisio na momentu di terminashon di e kontrato i lunanan akumulá di hür, parti di e debe ei a wòrdu kobra direktamente dor di RdK, kontra e stòknan di zeta krudo i produktonan akabá, ku a wòrdu wardá na e terminal di Bullenbaai.<ref>« El 30 de diciembre de 2019, Curazao reclamó su derecho a la “rescisión especial” del contrato con Isla, y le exigió a la empresa la cancelación de 100 millones de dólares, el asunto es por la reclamación de indemnización por daños y perjuicios derivados del cese abrupto del arrendamiento» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/pdvsa-perdio-apelacion-y-esta-obligada-a-cancelar-deudas-pendientes-por-operacion-de-refineria-en-curazao/| title= Pdvsa perdió apelación y está obligada a cancelar deudas pendientes por operación de refinería en Curazao|fecha=31 de agosto de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref>
Un korte na Kòrsou a outorisá benta di akshonnan di e filial di Pdvsa: Propernyn ta un filial di PDVSA, ku ta manehá e akshonnan di Nynas pa kubri e debe no pagá na e kompania Korsou di 52 mion dòler, miéntras ku ConocoPhillips tambe ta drenta e espera di e likidashon di akshonnan ku a gana un demanda pa 10.000 mion dòler.<ref>« Al igual que Curazao y Aruba, Bonaire fue en su día una parte clave de la red logística de Pdvsa en el Caribe holandés. En los últimos años, las sanciones de EE.UU., los agresivos embargos de ConocoPhillips y otros demandantes, y la falta de inversiones por parte de la petrolera estatal venezolana, aparte de la caída del suministro de petróleo despojaron a la empresa de sus vínculos comerciales en el Caribe holandés. Se calcula que Venezuela tiene una deuda pendiente de 160.000 millones de dólares, entre bonos, laudos arbitrales y otros pasivos» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-autoriza-a-petrolera-curazolena-a-liquidar-acciones-de-filial-holandesa-de-pdvsa-para-cobrar-deuda/ | title=Tribunal autoriza a petrolera curazoleña a liquidar acciones de filial holandesa de Pdvsa para cobrar deuda|fecha= 4 de octubre de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref> E filial di PDVSA tin te ku 31 di desèmber 2022 pa benta privá di su akshonnan.<ref>{{cita web |url= https://talcualdigital.com/tribunal-de-la-haya-da-prorroga-al-embargo-de-acciones-propernyn-bv-filial-de-pdvsa/| título=Tribunal de La Haya da prórroga al embargo de acciones en Propernyn BV, filial de Pdvsa|fecha=4 de septiembre de 2022| sitioweb= Tal Cual|fechaacceso= 20 de abril de 2023|cita= }}</ref>
Na aprel 2023, e refineria di Kòrsou na e isla di Kòrsou ta eksigí di PDVSA e pago di US$62.3 mion ku e debe pa e no-kanselashon di e servisio eléktriko dor di e kompania petrolero venezolano entre e añanan 2018 i 2019 i e demanda a keda gana den un korte di New York.<ref>{{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-exige-a-pdvsa-que-pague-us623-millones-que-adeuda-por-servicio-electrico/| título= Refinería de Curazao exige a PDVSA que pague US$62,3 millones que adeuda por servicio eléctrico|fecha= 20 de abril de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita=Otro litigio: la empresa petrolera de Curazao inició un litigio contra PDVSA en Suiza, por la falta de mantenimiento de la Refinería Isla, así como también por los daños ocasionados en el ecosistema, por una indemnización de US$1.000 millones }}</ref> Na desèmber PDVSA a kontestá ku e lo regla su debe dor di suministrá kombustibel, Venezuela na òktober a proveé un oportunidat pa un akuerdo, despues ku Kòrsou a apelá na un korte di New York na 2020 pa enforsá un pago di 51 mion dòler di e debe akumulá te na e punto ei.<ref>{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/reuters-pdvsa-saldara-deuda-con-refineria-de-curazao-suministrando-combustible/| título=Reuters: PDVSA saldará deuda con refinería de Curazao suministrando combustible|fecha=18 de diciembre de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita= El acuerdo podría permitir la reanudación de las relaciones entre Venezuela, Curazao y Bonaire para que PDVSA pueda reactivar las operaciones de almacenamiento de petróleo y combustible en la terminal Bullenbaai en Curazao }}</ref> Na febrüari 2024, Curaçao Refinery Utilities (CRU) a bende kasi 500.000 bari di zeta di kombustibel propiedat di PDVSA ku tabata warda den e tankinan di Bullenbaai, ku tabata na oferta for di novèmber 2023.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tras-2-subastas-fallidas-refineria-de-curazao-vendio-de-forma-privada-fueloil-que-pertenecia-a-pdvsa/| título= Tras 2 subastas fallidas: Refinería de Curazao vendió de "forma privada" fueloil que pertenecía a PDVSA|fecha=20 de febrero de 2024| sitioweb= Banca y Negocios |fechaacceso= |cita= }}</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Venezuela]]
--------------------------
'''Antilliaanse Verffabriek''' of '''AVF Paints''' ta un empresa na Korsou ku ta fabrika verf pa e merkado lokal i e otro islanan di [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
AVF a wordu funda 17 di november 1959 bou di nomber di ... Fundadonan tabata KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. Na 2014?, despues di un traspaso pa dononan nobo, el a kambia nomber ofisial pa Pintuco Curacao BV bij overname ??
Fundá na 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) i su kompania ruman Arvefa (Arubaanse Verffabriek) ta komprometé den entregá produktonan inovativo i di kalidat haltu na e industria di verf i revestimentu. Den un era di konsolidashon, ora mas grandi ta bira mas grandi i nòmbernan di marka ta parse di dominá, AVF Paints ta mantené su parti di merkado i base di kliente leal dor di fabriká e mihó kalidat di verf i revestimentu ku lo surpasá tur otro verf den nos klima tropikal duru i ku moda bieu “pueblo natal” servisio práktiko. AVF Paints ta bo eksperto di verf lokal.<ref>https://www.avfpaint.com/about-us</ref>
Antilliaanse Verffabriek NV a wordu funda na Curaçao dia 30 di october 1959 door di KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. E fabrica cu tin 40 empleado actualmente ta sirbi 80% di e mercado domestico. Na 1972 a lanta un filial na Aruba, Arubaanse Verffabriek N.V.; actualmente 12 empleado y un cuota di mercado di mas o menos 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Is op Curaçao opgericht 30 Oktober 1959 door KoninkIijke Lak-; Vernis- en Verffabriek Molijn en Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro and Sons en S.E.L. Maduro and Sons N.V. De fabriek met 40 werknemers bedient thans 80% van de binnenlandse markt. In 1972 is op Aruba een dochteronderneming opgericht, de Arubaanse Verffabriek N. V.; thans 12 werknemers en een marktaandeel van ca. 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Founded in 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) and his sister company Arvefa (Arubaanse Verffabriek) are committed in delivering innovative and high-quality products to the paints and coatings industry. In an age of consolidations, when bigger gets bigger and brand names seem to dominate, AVF Paints maintains its market share and loyal customer base by manufacturing the finest quality paints and coatings that will outperform all other paints in our harsh tropical climate and with old fashion “hometown” hands on service. AVF Paints is your local paint expert.
E febrika ta establese na Asteroienweg.
E tin tiendan na Korsou i Aruba. (Arvefa)
----------------------------------
{{Databox}}
'''Damen Shiprepair Curaçao''' (DSCu), antes '''Curaçaosche Dok Maatschappij''' (CDM), ta un empresa di eksplotashon di dòk i reparashon di barku ku ta establesé den [[Schottegat]] na [[Kòrsou]] desde 1958. E fasilidatnan i infrastruktura di e dòknan i waf ta propiedat di CDM Holding NV<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> , un kompania di gobièrnu di Kòrsou fundá na 1958. Desde 2017 DSCu ta hür i opera esakinan.
== Historia ==
Curaçaosche Dok Maatschappij a wòrdu fundá na desèmber 1958 a base di un akuerdo entre [[Refineria Isla|Curaçaosche Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) ku su supsidiario [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) i e companianan N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, Dok- en Werf Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. i Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f.<ref>{{citeer web|titel=N.V. Curacaose Dok Maatschappij|werk=[[Amigoe]]|datum=1958-10-29|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002|bezochtdatum=2024-04-18}}</ref> Riba 1 di yanüari 1959 CSM a pasa e operashon di e dòknan pa Curaçaosche Dok Maatschappij.
For di inisio CDM tabata e empresa di reparashon di barku mas moderno den Karibe i for di 1972 tambe esun mas grandi. CDM a kontribui grandemente na ekonomia di [[Antias Hulandes]]. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200.?? Den un reorganisashon grandi na 1962 e empresa ta tuma over e Reina Wilhelmina dok di NV Combinatie Pletterij Nederhorst i Beatrix dok di refineria Shell.<ref>DRASTISCHE REORGANISATIE BIJ DE CURACAOSE DOKMY. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 19-12-1962, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461724:mpeg21:p001</ref> E ekspansion di su fasilidatnan i personal a kontinua te aña 1982, ora un reseshon a dal e mundu maritimo. Te fin di e dekada tabatin atrobe un subida den e aktividatnan.<ref>Production manager: 'Sprake van opleving' Curaçaose Dok Maatschappij momenteel enorm veel klanten. "Amigoe". Curaçao, 09-02-1989, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642553:mpeg21:p003</ref>
Na 2015 e empresa hulandes Damen Shipyard Group a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e toubotnan, fabriká pa Damen, ku ta navega den [[Laman Karibe]]. Riba proposishon di gobièrnu di Kòrsou, e grupo tambe a tuma over dia 1 di febrüari 2017 e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrolá a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref><ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref> Bou di nòmber i maneho nobo e empresa a logra rekobrá un posishon den top na Karibe na 2018, ofresiendo un seri di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
== Dòknan ==
Den kurso di tempu a operá diferente dòk:
* ''Reina Wilhelmina'': dòk flotante, 3000 dwt, 1926 -1980 (antes di NV Combinatie Pletterij Nederhorst)
* ''Juliana'' - dòk flotante, 4000 dwt, 1929-1946 (bendi na Surabaya)
* ''Beatrix''- dòk kobá di 28.000 dwt, 192 meter largu (1943 - presente)
* ''Antilia'': dòk kobá di 120.000 dwt, 280 meter largu (april 1972 - presente)
Banda di esei tin dos dòk flotante desde 2018.<ref>https://knipselkrant-curacao.com/pbc-videoreportage-aankomst-drijvende-droogdokken-damen/ Videoreportage aankomst drijvende droogdokken Damen], 30 aprel 2018</ref> Despues ku nan tabata defekto pa algun tempu a disidi pa saka nan por kompleto for di waf den kurso di 2024.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/29316-damen-verwijdert-2e-drijvende-dok Damen verwijdert 2e drijvende dok], [[Antilliaans Dagblad]] (17 di aprel 2024)</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Kòrsou]]
===Damen ====
* Desde 2017 Damen Shiprepair Curacao ta hür i ta eksplota e fasilidatnan i infrastruktura den waf di CDM di un kompania di gobièrnu funda na 1958, CDM Holding NV. <ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> Desde 20?? propiedad di Antias Hulandes.
* Na 2016 CDM a wordu deklara fayit ku a wordu lanta na 2021 wegens gebrek aan baten.<ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref>
Na 2015 Damen a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e trailernan ku Damen a traha i ku ta bula den awa karibense. Riba 1 di febrüari 2017, riba proposhon di e Gobièrnu di Kòrsou, e Grupo tambe a tuma over e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrola a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personal i material a pasa pa e kompania nobo Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). E pianan flosante di e CDM lo ser remplasá durante di aña 2018 ku pianan mas grandi: pianan C lo bira 230 pa 45 meter i pianan D 108 pa 23 meter. E kantidat aki ta úniko den Karibe i Latino-Amerika.<ref>[https://knipselkrant-curacao.com/ad-slotuitdeling-failliet-cdm/ Slotuitdeling failliet CDM], Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
Damen bouwde in 2015 een reparatiewerf op [[Curaçao]] voor de door Damen gebouwde sleepboten die in de Caribische wateren varen. Op voorstel van de Curaçaose regering nam de Groep op 1 februari 2017 ook de activiteiten over van de [[Curaçaose Dokmaatschappij]] (CDM), die in augustus 2016 gecontroleerd failliet was gegaan.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personeel en materieel ging over naar het nieuwe bedrijf Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). De oude drijvende dokken van de CDM worden in de loop van 2018 vervangen door grotere: dok C wordt 230 bij 45 meter en dok D 108 x 23 meter. Deze omvang is uniek voor het Caribisch gebied en Latijns-Amerika.<ref>Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
*NOTES
Van ds zijde van de afdeling Public Relations" van de CPIM kregen wij het volgende bericht: De N.V. combinatie Plet terij--Noderhorst tezamen mol de Nederlandsche dok- en scheepsbouw maatschappij V.O.F, on do N.V. dok-on werf maatschappij Wilton-Feyenoord hebben in principe overeenstemming bereikt mei do N.V. Curacaosche Petroleum Industrie maatschappij en de N.V. Curacaosche scheepvaart maatschappij-, op grond waarvan hol thans door laatstgenoemde maatschappij geëxploiteerde Beatrix dok met bijbehorend scheepsreparatiebedrtjf als mode do bedrijven dor N.V. combinatie Pletterij-Nederhorsl binnenkort als oen bedrijf zullen worden geëxploiteerd door oen 'o stichten „N.V. Curacaose dok maatschappij". De nieuwe N.V. zal hierdoor beschikken over do grootste en modernste schoepsreparatie-faciliteiten in hot Caraibisch gebied.<ref>N.V. Curacaose Dok Maatschappij. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 29-10-1958, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002</ref>
In 2017, DAMEN Shipyards took over the facilities and invested heavily in infrastructure, as well as the upgrading and training of its workforce.
With two large graving docks and two floating docks, cranes with capacities of up to 75 tons and more than 2,000 meters of repair wharves and fully equipped repair shops, DAMEN Shipyards is one of the largest and best-equipped ship repair facilities in the Caribbean.
Er zijn twee gegraven dokken, namelijk het 30.000 dwt Beatrixdok, gebouwd door de Shell in 1942/1943 en het Antiliadok, groot 130.000 ton, in april 1972 officieel in gebruik gesteld door Gouverneur Leito. Het bedrijf heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de economie van de Nederlandse Antillen, heeft tot 1982 voortdurend uitgebreid zowel in faciliteiten als in mankracht, maar is in 1982 getroffen door de recessie in de scheepvaart. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200. Door de moderne faciliteiten kunnen alle scheepsreparaties worden verricht. Het heeft technisch gezien in de internationale scheepvaartwereld een zeer goede naam. De Curaçaosche Dok Maatschappij beschikt behalve over de twee gegraven dokken ook over diverse reparatiekaden, dok- en kadekranen en modern ingerichte werkplaatsen.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Curacoasche Dok Maatschappij NV], Encyclopedie van Curaçao</ref>
Ter gelegenheid van de ingebruikneming van het grootste commerciële droogdok van het westelijk halfrond zal de post'administratie van de Nederlandse Antillen op 7 april 1972 een bijzondere frankeerzegel in de waarde van 30 cent uitgeven. Het ontwerp van deze zegel werd verzorgd door de heer Oscar Ravelo op Curacao. Op de eerste dag van uitgifte zullen de enveloppen uitsluitend gefrankeerd met deze zegel voorzien worden van een eerste-dag-stempelafdruk.<ref>Speciale zegel voor Curacaos droogdok. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 02-02-1972, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461089:mpeg21:p003</ref>
Overname per 1 februari 2017 door Damen Shipyard Group<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/15195-damen-trots-op-curacaose-werf Damen trots op Curacaose werf], [[Antilliaans Dagblad]] (5 di februari 2017) </ref>
{{Appendix}}
Curaçaosche Dok Maatschappij N.V. is een dok- en scheepsreparatiebedrijf gevestigd in Curacao. Het kwam in december 1958 voort uit de combinatie [[Refineria Isla|Curacaos Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) en [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) en de N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, de Dok- en Werf-Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. en de Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f., waarbij op 1 januari 1959 het dokbedrijf van CSM overgedragen werd aan de N.V. Curaçaosche Dok Mij.
Na 1972 e tabata e empresa di reparashon di barku mas grandi den Karibe. El a logra rekobrá un posishon den top na 2018, despues ku e grupo hulandes multinashonal a tuma over e maneho di CDM na 2017 pfresiendo servisio amplio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
despues ku esaki a pasa pa e grupo hulandes Damen Shipyards na 2017. In 2017, global player Damen Shiprepair & Conversion took over the management of the Curaçao Drydock Company, established in 1959. Under the new name it will continue offering a full range of services in maintenance, repair, refit and conversion of vessels and offshore constructions of all sizes.
Na 2017, e hungadó global Damen Shiprepair & Conversion a tuma over e maneho di Curaçao Drydock Company, establesé na 1959. Den e nòmber nobo e lo sigui ofresé un gama kompleto di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
--------------------
== Tula ==
* nl.wiki vertalen: Vrijheidsstrijder wordt nationale held
Tula werd steeds meer gezien als symbool tegen de slavernij. In 2010 werden hij en andere leiders van de slavenopstand officieel gerehabiliteerd als ‘mannen en vrouwen van eer en goede naam’ en op initiatief van het Fundashon Rehabilitashon Tula werd hij zelfs officieel uitgeroepen tot nationale held van Curaçao.[23] Dit werd nog eens benadrukt in 2013, toen het 150 jaar geleden was dat de slavernij door Nederland werd afgeschaft. Dat jaar werd door de ministerraad namelijk uitgeroepen tot het jaar ter ere van de vrijheidsstrijder Tula.[24] Volgens oud-premier Don Martina kan de nationale held Tula zich nu voegen bij illustere internationale vrijheidsstrijders zoals Nelson Mandela, Martin Luther King en Gandhi.[23] Sinds 2020 is hij opgenomen in het lijstje van vijftig onderwerpen die inkijk geven in de Curaçaose geschiedenis, de zgn. Canon van Curaçao.[25] In Nederland gaat deze erkenning moeizamer. In 2021 werd een motie in de Tweede Kamer om Tula op te nemen in het onderwijs nog afgewezen, maar op 29 oktober 2022 wordt wel een motie aangenomen om meer aandacht geven aan de verhalen van vrijheidsstrijders als Tula en anderen in het onderwijs en tegelijkertijd ook onderzoek naar hen te doen.[26] In de excuses van de Nederlandse regering voor het slavernijverleden wordt Tula door minister-president Mark Rutte met name genoemd.[27]
---------
'''Pedro Pablo Medardo de Marchena''' (☆ 29 di yüni 1899]] na [[Kòrsou]] - †
Kòrsou 29 di yüni 1899 i a muri 15 di mei 1968 na Boneiru, kaminda el a
biba for di aña 1940 te na su morto. Kasi 30 aña el a biba na Boneiru, despues
ku gobièrnu kolonial a pone prezu den kampo di konsentrashon pa motibu di su pensamentu
revolushonario.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/BONERIANO-27-03-2024.pdf Bula Waya], Boneriano (27 di mart 2024)</ref>
Medardo ta yu di un hudiu ku tabata biba na Kòrsou. Su mama tabata un dama koló skur di Kòrsou ku a
kria Medardo. Su tata
a sostené su edukashon kompletamente i tambe a rekonosé su yu, for di kua Medardo a haña e
fam di su tata, Benjamin Abraham de Marchena.
Medardo den e tempu ei tabata negoshante.
==Guera==
Durante di Di Dos Guera Mundial, den mei 1940, Gobièrnu Kolonial a disidí di kue diferente hende sospechoso i ku fam straño prezu.
Aparentemente nan tabata un peliger pa estado. Entre personanan akí tabatin Fred Fischer fotógrafo,
dòkter J. Benesch, tur dos nasé na Alemania i tambe Pader Paul Brenneker ku nan a kere ku el a nase na Berlin i tambe Medardo de Marchena.
Medardo no pa motibu kaminda el a nase, pero si pa su pensamentunan ku nan a kategorisá komo peligroso i antikolonial.
E tabata un di e promé personanan peligroso ku nan a arestá na Kòrsou., sospecha di ta simpatisá ideanan komunista i pro nazi.
Aparentemente tabatin 2 otro Antiano mas den e kampo di konsentrashon na Boneiru, pero mi no a haña konfirmashon di esaki.
Den dékada 20 Medardo de Marchena ta haña problema ku iglesia katóliko i asta tabata na punto di kuminsá un kaso den korte kontra iglesia katóliko. Medardo a publiká diferente artíkulo kontra mishon katóliko, i tambe kontra dominio hulandes. E tabata kier a habri wowo di nos komunidat kontra di dominio hulandes i tambe kontra katolisismo.
Medardo a batisá i kasa katóliko i su yunan tambe el a batisá katóliko.
Durante e lucha akí e ta laga un domi batisá su di 4 yu.
==Publikashon==
Na 1929 Medardo a publiká e buki “Ignorancia o educando un pueblo”, despues el a manda un karta pastoral i tambe artíkulonan ( entre pueblo i gobièrnu) den “De Onpartijdige” (1932– 1934). Ni e gobièrnu kolonial, ni iglesia katóliko por a imaginá ku Medardo lo a alkansá asina tantu hende.
Den e publikashonnan akí e tabatin algun akusashon hopi serio.
Por ehèmpel el a puntra ken tin falta, ku nos no tin nos mes hendenan den posishonnan haltu den
komunidat, posishon ku ta nesesario pa duna nos hendenan mas rèspèt.
Medardo a splika, ku ta: “hòmbernan blanku ku wowo blou ku ta parse hende muhé dor di nan manera di bisti, ku tin tantu Roma komo Hulanda komo nan patria. Ta nan ta kulpabel ku Kòrsou a keda tras, miéntras ku e poblashon di koló pa mas ku kuater generashon kaba ta gosa di abolishon di sklabitut”.
Pedro Pablo Medardo de Marchena ta derá den e santana di Iglesia Protestant na Playa Boneiru.
Revishon aktual di 15:57, 15 aprel 2026
Pending: Tragalus - Salario minimo - Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe - Albert Kikkert - Florin karibense (aanvulling) - Yudansa pa desaroyo - Michelangelo Winklaar - PDVSA (aanvulling) - Antilliaanse Verffabriek - Francio Guadeloupe - Tula (aanvulling) - Medardo de Marchena (aanvulling) - Damen Shiprepair Curacao
lej0476rzn8szhrag6uy8508avf9o81
190038
190037
2026-05-06T11:32:04Z
Caribiana
8320
/* Sin representashon */
190038
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Lista di partido politiko na Korsou]] - [[Lista Niun Paso Atras]] - [[Lista di calamidad den Caribe Hulandes]] - [[Tragalus]] - [[Salario minimo]] - [[Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe]] - [[Albert Kikkert]] - [[Florin karibense]] (aanvulling) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Michelangelo Winklaar]] - [[PDVSA]] (aanvulling) - [[Antilliaanse Verffabriek]] - [[Francio Guadeloupe]] - [[Tula]] (aanvulling) - [[Medardo de Marchena]] (aanvulling) - [[Damen Shiprepair Curacao]]
---------------
Esaki ta un lista di [[partido polítiko]] na [[Kòrsou]].
== Den parlamento di Kòrsou (2026) ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Asiento
|-
|[[Movementu Futuro Kòrsou]]
|MFK
|2010
|13
|-
|[[Partido Nashonal di Pueblo]]
|PNP
|1948
|4
|-
|[[Partido Alternativa Real]]
|PAR
|1993
|2
|-
|[[Partido MAN]]
|MAN
|1971
|1
|-
|[[Partido Inovashon Nashonal]]
|PIN
|2017
|1
|}
== Sin representashon ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Último<br>partisipashon<br> elektoral
!Remarke
|-
|[[Partido Demokrat]]
|DP
|1944
|2021
| Partido Independiente di Kòrsou
|-
|[[Partido Independiente di Kòrsou]]
| COP
|1948
|
| inaktivo desde 1971
|-
|[[Frente Obrero|Frente Obrero i Liberashon 30 di mei]]
|FOL
|1969
|2017
|
|-
|[[C-93]]
|PLKP
|1993
|2002
| disolbí na 2006.
|-
|[[Partido Laboral Krusada Popular]]
|PLKP
|1997
|
|-
|[[Forsa Kòrsou]]
|FK
|2004
|
|-
|[[Pueblo Soberano]]
|PS
|2005
|
|-
|[[Lista Niun Paso Atras]]
|LNPA
|2007
|
|-
|[[Partido pa Adelanto I Inovashon Soshal]]
|PAIS
|2010
|
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|PAN
|2010
|
|-
|[[Movementu Kousa Promé]]
|MKP
|2015
|2025
|
|-
|[[Un Kòrsou Hustu]]
|UKH
|2015
|
|-
|[[Kòrsou di Nos Tur]]
|KdNT
|2016
|2021
|
|-
|[[Movementu Progresivo]]
|MP
|2016
|
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|
|2017?
|
|
|-
|[[Kòrsou Esun Mihó]]
|KEM
|2019
|2025
|
|-
|[[Un Kambio pa Kòrsou]]
|UKPK
|2020
|
|
|-
|[[Kòrsou un Munisipio Ulandes Nobo]]
|KUMUN
|2020
|
|
|-
|[[Kòrsou Vishonario]]
|VISHON
|2020
|
|
|-
|[[Trabou pa Kòrsou]]
|TPK
|2020
|
|-
|[[Mihó Kòrsou]]
|MK
|2024
|2025
|
|-
|[[Partido pa Pensionado]]
|
|
|
|-
|[[Un Era Nobo pa Kòrsou]]
|
|
|
|-
|[[Civil Rights Movement Curaçao]]
|
|
|
|-
|Maneho Asertá, Visibel I Sigur
|
|
|
|-
|[[Union i Progreso]]
|
|
|
|-
|Un Kòrsou Nobo
|
|
|
|-
|Partido Bienestar Kòrsou
|
|
|
|-
|Klaridat Akshon Sosial
|
|
|
|-
|Awor ta Basta
|
|
|
|-
|Movementu un Pueblo pa Progreso
|
|
|
|-
| align="left" |Movementu PUSH Kòrsou
| align="left" |
|
|
|-
| align="left" |Liberashon Klàsiko Komunidat di Kòrsou
| align="left" |
|
|
|}
[[:Kategoria:Polítika na Kòrsou]]
[[:Kategoria:Partido politiko]]
------------------
== Mira tambe ==
* [[Lista di institushon di enseñansa superior den Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
{{References}}
;Link eksterno
* {{en}} [http://www.usm.sx/ University of St. Martin]
}}
----------------
Esaki ta un '''lista di calamidad den Caribe Hulandes''', cu ta inclui sucesonan den of liga na teritorio di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]], [[Kòrsou|Corsou]], [[Sint Maarten]], [[Saba]] of [[Sint Eustatius]]. E lista aki ta encera solamente acontecimentonan cu a resulta den cinco of mas morto (no pariente di otro), y otro acontecimentonan cu tabatin un area di impacto hopi grandi.
== Prome cu siglo 19 ==
* 1652
**[[16 di sèptèmber|16 di september]] – Despues di un horcan tropikal, tres barco y nan tripulacion ta disparce cerca di e islanan di [[Islariba]].
*1750
**[[7 di ougùstùs|7 di augustus]] – Riba Corsou ta brota un lantamento di catibo na plantashi [[West Indische Compagnie|WIC]] [[Hato (Kòrsou)|Hato]]. Sesenta hende ta wordo mata, di cua un ta Europeo.
*1772
**[[1 di sèptèmber|1 di september]] – Un horcan fuerte ta destrui 400 cas na Sint Eustatius y 180 cas na Saba. Riba Sint Maarten, casi no tin cas mas para.[1]
*1778
**[[15 di sèptèmber|15 di september]] – Un explosion ta sucede durante trabounan abordo di e barco di liña Hulandes Alphen den haf di [[Willemstad]]. Esaki ta resulta den 205 morto.<ref>[http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis]. [https://web.archive.org/web/20230721005235/http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ Gearchiveerd] op 21 juli 2023.</ref>
*1780
**[[15 di òktober|15 di october]] – E Horcan Grandi di 1780 ta pasa riba caribe, probablemente e orkan atlántiko di mas mortal di tur tempu. Kalkulashonnan ta pone e kantidat di morto na mas o ménos 22.000, di kua mas o ménos 4.000 tabata na St. Eustatius. E flota Hulandes ta keda severamente afecta pa esaki.
*1783
**[[4 di febrüari|4 di februari]] – E barco Franses ''Duc de Bourgogne'' ta sink banda di Corsou. Ochenta miembro di tripulacion ta hoga.
*1795
**[[17 di ougùstùs|17 di augustus]] – E [[Rebelion Grandi]] di catibo na Kòrsou den 1795. Desenas di katibu di plantashon na Kòrsou ta nenga di bai traha. Katibunan di otro plantashonnan ta djòin e rebelion. Despues di éksito inisial, e lantamentu ta wòrdu suprimí dia 31 di ougùstùs. Tin 31 morto.
== Siglo 19 ==
*1819
**[[21 di sèptèmber|21 di september]] – Un horcan fuerte ta asotá e [[Sint Maarten (isla)|isla di Sint Maarten]]. Riba e parti Hulandes di e isla, 81 hende ta perde nan bida y 348 edifisio ta wordo destrui.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18200407-1010&vw=org&lm=west%2Cindie%2Cramp%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
*1823
**[8 di yüli|8 di juli]] – E brig Enterprise ta sink na altura di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[4]
*1825
**[[1 di mart|1 di maart]] – Salida di e barku hulandes Zeemeeuw for di Willemstad. Nunka mas no ta tende nada di e barku ku por lo ménos dieskuater hende abordo. Zeemeeuw posiblemente a wòrdu ataká pa e brig di korsario Colombiano Aquila, su karga a wòrdu kita for di dje, e barku a wòrdu sendé na kandela, i e tripulashon enkadená abordo di e korsario.[5]
*1846
**[[13 di sèptèmber|13 di september]] – E golet Amelia ta kore bai na tera na altura di Klein Curaçao. Riba peticion di M. de Jongh na Gobernador R.H. Esser ta despacha e goleta De Vos. M. De Jongh ta abordo di De Vos, su yerno Antoine Bruon Langlois riba e Amelia. Den direkshon di anochi, De Vos ta yega Klein Curaçao. Despues di dos dia sin come of bebe, e pasaheronan ta wordo recarga y hiba abordo. Un intento ta wòrdu hasi pa salba e Amelia, pero esaki no ta eksitoso debí na e laman brutu.[6]
*1848
**[[3 di mart|3 di maart]] – E korveta franses La Boussole ta sink serka di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[7]
*1877
**[[23 di sèptèmber|23 di september]] – Durante un tormenta severo riba Aruba, Kòrsou, i Boneiru, 69 hende ta pèrdè nan bida, mayoria riba laman.[8][9]
*1886
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – E barco di bela Aleman Nero ta sink na costa nort di Aruba.
*1892
**[[7 di òktober|7 di october]] – Cerca di Boneiro, e barku komersial ''Anita'' ta sink; barco y henter tripulacion no ta sobrebibi e suceso.
*1899
**[[12 di ougùstùs|12 di augustus]] – Cincuenta cas ta wordo destrui durante un horcan riba Sint-Eustatius.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18990815-3007&vw=org&lm=orkan%2Cwest%2Cindie%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
== Siglo 20 ==
===1901-1950===
*1910
**[[7 di yüli|7 di juli]] – E barku hulandes Gouverneur van Heerdt ta sink na kosta di Kòrsou. Nuebe persona ta muri, entre otro Arend Evert van den Brandhof, Gobernador di Boneiru.[11]
*1928
**7 di aprel – E tankero Chepita ta eksplotá den un waf den Schottegat banda di Otrobanda. Shete hende ta wòrdu matá.[12]
*1930
**6 di sèptèmber – Eksploshon den un instalashon di zeta serka di Willemstad. 12 morto i 20 heridá.[13]
*1933
**8 di yüli – E barku hulandes Julio Maria ta sink serka di Kòrsou. Sinku persona ta wòrdu matá.[14]
*1939
**12 di mei – Den un aksidente di tráfiko pisá riba Kòrsou, dos trùk ta dal den otro na altura di Sint Willibrordus. Sinku persona ta wòrdu matá.[15]
*1942
**16 di febrüari – E barku di vapor britániko Oranjestad ta sink serka di Aruba. Dies sinku hende ta hoga, nuebe ta wòrdu reskatá.[16]
**20 di april – Un welga entre obreronan Chines riba Curaçao ta wordo suprimi violentamente. Diesdos hende ta wòrdu matá.
**26 di aprel – E barku merikano di bòksit Alcoa Partner ta wòrdu torpedeá pa e supmarino aleman U 66 i ta sink na kosta di Boneiru. Dies hende ta wòrdu matá.
di novèmber – E barku di guera merikano USS Erie ta wòrdu asotá pa un torpedo di un supmarino aleman, U 163, na kosta serka di Piscadera. Shete miembro di tripulacion ta muri y otro once ta resulta herida debi na e explosion y candela. 1943
**27 di yüli – E SS Rosalia, na kaminda di Lagunillas pa Curaçao, ta wòrdu torpedeá dos biaha pa e supmarino aleman U 615 na Bullen Bay, 10 miya sùit di Willemstad. 23 hende ta muri.
*1944
**[[18 di sèptèmber|18 di september]] – E tankero Belga ''Ampetco'' ta sink entre costa di Aruba y Venezuela. Solamente diescinco di e 48 persona abordo ta sobrebibí e desaster aki.[17]
*1947
**15 di desèmber – E tankero argentino Los Posos i e tankero venezolano Tucu Pita ta dal den otro banda di Bahia di Caracas. 16 morto i 10 mas dos dia despues
1960-2000
*1960
**1 di sèptèmber – Orkan Donna riba Sint Maarten. Shete hende ta muri.
*1967
**6 di novèmber – Brùg Reina Juliana na Willemstad (Curaçao) ta basha abou. Dieseis hende ta wòrdu matá. E kousa di e derumbe nunka no a wòrdu determiná.
*1969
**[[30 di mei (fecha)|30 di mei]] [[1969]] - [[Trinta di mei]], e sentro di siudat di Willemstad ta wòrdu destruí despues di un lantamentu bou di trahadónan di Shell ku ta sali for di man. Hopi edifisio bieu riba Brion Square ta bai na kandela.
*1972
**[[21 di desèmber|21 di december]] – Un Air Guadeloupe De Havilland ta kai banda di Sint Maarten. Tur diestres okupante ta wòrdu matá.<ref>[https://web.archive.org/web/20110102165957/http://planecrashinfo.com/1972/1972.htm www.planecrashinfo.com]</ref>
*1977
**[[24 di desèmber|24 di december]] – Valley Air Service Piper PA-31-350 Navajo ta kai banda di Willemstad. Tur dies okupante ta muri.
*1995
**[[3 di sèptèmber|3 di september]] – Orkan Luis riba Sint Maarten. Nuebe hende ta muri. Luis a trese 170 mm di áwaseru aki i a destruí 60% di tur cas, resultando den daño di $1.8 bion.
*1999
**[[18 di novèmber|18 di november]] – [[Orkan Lenny|Horcan Lenny]] ta yega Sint Maarten. E orkan ta permanesé riba e isla pa dos dia i ta kousa destrukshon generalisá. 366 mm di áwaseru ta kai. Nuebe hende ta muri, tres riba e isla i seis na kosta.[20]
== Siglo 21 ==
===2001-presente===
*2007
**20 di sèptèmber – Sinku persona ta muri den un eksploshon i kandela riba e barku di salbashon Seamec II den waf seku CDM na Willemstad.[21]
*2012
**[[15 di desèmber|15 di december]] – Kalamidat di vürwèrk riba Kòrsou. Daño ekstenso i kuater[22] morto.
*2017
**[[6 di sèptèmber – Sint Maarten ta wòrdu asotá pa orkan Irma. E ta un orkan di kategoria 5 i ta kousa daño severo riba e isla, resultando den múltiple morto i heridonan.<ref>[https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Sint Maarten zwaar getroffen: zeker acht doden op Franse eilanden], NOS Nieuws, 7 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230323112546/https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Gearchiveerd] op 23 maart 2023.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170912102521/https://www.trouw.nl/home/legaal-of-illegaal-noodhulp-is-voor-iedereen-op-sint-maarten~a21f984c/ Legaal of illegaal, noodhulp is voor iedereen op Sint Maarten], Trouw; 9 september, pagina 5</ref><ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 De orkaan die alles overtrof], www.nrc.nl; 9 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230528195652/https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 Gearchiveerd] op 28 mei 2023.</ref>
== Sucesonan pafó cu gran impacto riba Caribe Hulandes ==
*1970
**[[2 di mei]] – ALM Vuelo 980 for di New York pa Sint Maarten ta hasi un aterisahe forsá riba awa serka di Saint Croix. Di e 63 personanan abordo, 23 ta muri i 37 ta heridá.[26]
*1973
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – Un aksidente di avion banda di Bogota na Colombia ta resultá den 43 morto, inkluyendo dies antiano.[27]
*1992
**[[4 di òktober|4 di october]] – Calamidat na Bijlmer, [[Amsterdam]], 43 morto y 26 herido. Di e 43 morto, diestres a nace na Antias Hulandes.
*1996
**[[13 di mart|13 di maart]] – Un [[Avia Air]] Aruba Cessna 402 ta accidenta na altura di [[Punto Fijo]] na [[Venezuela]]. Ocho persona ta perde na bida.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|titel=Crash Arubaans vliegtuig: 8 doden|bezochtdatum=2022-01-17|datum=1996-03-14|werk=[[NRC Handelsblad]]|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20220118182755/https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|archiefdatum=2022-01-18}}</ref>
--------------
{{Variante|c}}
{{infobox edificio| variante = c
| infobox_tipo = Marshe
| nomber = Marshe Nobo
| imagen =
| descripcion =
| multi_imagen = {{multiple image
| total_width = {{Infobox/afbeeldingbreedte}}
| direction =
| perrow = 2
|border = infobox
|image1 =
|caption1 =
|image2 =
|caption2 =
}}
| localisa_na = [[Willemstad]]
| luga = {{CUW}}
| adres = Plasa Wilson Papa Godett 1
| fecha_funda =
| estilo =
| architect =
| encarga =
| status =
| funcion_original =
| funcion_actual =
| propietario = Fundashon Marshe?
| fecha_construccion = 1971?
| inaugura =
| cera =
| renova = 2024-2026
| restaura =
| website = https://www.fundashonmarshe.com/home
}}
'''Marshe Nobo''' (tambe konosí komo '''Plasa Rondó''' òf den bok'i pueblo komo '''Plasa Nobo''') ta un merkado habrí situá na Punda, den sentro históriko di Willemstad, Curaçao. E ta sirbi komo un sentro importante pa empresario chikito i komersio lokal.
E merkado ta situá na banda nort di [[Waaigat]], i ta konektá ku bario [[Scharloo]] via un brug di peaton, e Prinses Amaliabrug, ku a remplasá e anterior Van den Brandenburgbrug na 2016.[1]
== Deskripshon ==
Marshe Nobo ta un merkado popular unda por haña un gran variedat di produkto i servisionan. Den e piso abou, bendedónan ta ofresé kuminda lokal, inkluyendo platonan krioyo ku por wòrdu konsumí riba sitio. Den e piso ariba, tin stèntnan ku paña, kosmétika, artesania i souvenirs.[2]
E merkado ta forma parti di un ret di merkadonan manehá pa Fundashon Marshe, ku tambe ta responsabel pa Plasa Bieu i e merkado flotante na Sha Caprileskade.[3]
== Historia ==
Marshe Nobo a wòrdu establesé na 1975 komo parti di un inisiativa pa stimulá ekonomia lokal. E edifisio a wòrdu finansiá dor di Fondo Oropeo pa Desaroyo i entregá na gobièrnu di Kòrsou.
E merkado a krea espasio pa aproksimadamente 300 empresario chikitu, ofresiendo oportunidatnan pa negoshi ku tarifanan di hür pagabel. Esaki a kontribuí na un gran variedat di produkto, manera remedi natural, matanan, kuminda kayente, paña i artesania.[4]
Na 1997, Fundashon Marshe a wòrdu establesé bou di Ministerio di Desaroyo Ekonómiko pa manehá e merkadonan públiko di e isla, inkluyendo Marshe Nobo.[5]
== Edifisio ==
E edifisio di Marshe Nobo ta un struktura ikóniko ku forma rondó, kubrí ku un dak grandi sostené pa 32 kolumna. E diseño habrí ta fasilitá ventilashon natural i interakshon entre bendedó i bishitantenan.
Entre 2024 i 2026, e merkado a pasa pa un renobashon ekstenso pa mehora seguridat, higiena i infrastruktura, inkluyendo dak, sistema di riool i instalashonnan eléktriko. Durante e periodo aki, bendedónan a muda temporalmente pa otro lokashonnan den Willemstad. E merkado a bolbe habri na mei 2026, ku plan pa reaktivá e área komo un sentro vibrante den e siudat.[6]
== Nifikashon ==
Marshe Nobo ta un lugá importante pa bida sosial i ekonómiko di Willemstad. E ta ofresé oportunidadnan pa empresario chikitu i ta sirbi komo un punto di enkuentro pa residente i turista. Ademas, e merkado ta kontribuí na preservashon di kultura lokal dor di benta di kuminda tradishonal i produkto artesanal.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Kòrsou]]
----------------
'''Marshe Nobo''' òf '''Plasa Rondó''', den bok'i pueblo '''Plasa Nobo''', ta un marshe habrí na [[Punda]], den sentro di [[Willemstad]], [[Kòrsou]]. E ta sirbi komo un lugá pa benta dor di empresario chikito.
E sala di merkado di Marshe Nobo ta situá na e parti nort di Waaigat i riba ... kaminda. Un brug di peaton, Prinses Amaliaburg (ku na 2016 a remplasa e antiguo Van den Brandenburgbrug), ta konektá e parti ei di Punda ku Scharloo.<ref>{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/14733-ophaalbrug-officieel-geopend|taal=nl|titel= Ophaalburg officieel geopend|werk= [[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-11-10|bezochtdatum=2026-04-24}}</ref> [[File:Curaçao - Willemstad - 49411091773.jpg|thumb|220px|Prinses Amaliabrug?]]
Cuminda ta wordo bendi eynan, inkluso platonan crioyo cu bishante i turista por wordo consumi eynan mes na un mesa.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/19172-plasa-bieu-in-volle-glorie-hersteld Plasa Bieu in volle glorie hersteld]</ref> Tambe ta bende souvenirs.
Na aña 1975 Fondo Europeo pa Desaroyo a regala e edificio di dos piso aki na gobierno di Curaçao pa yuda stimula economia. E edifisio aki ta akomodá alrededor di 300 espasio di merkado pa empresarionan por manehá nan negoshi na /ofresiendo tarifanan di hür pagabel. Esaki a kondusí na un variedat grandi di produktonan pagabel riba merkado, manera remedi natural, matanan orgániko, platonan kayente, paña, kosmetika, artesania, i vários kuriosidat.
E ta wòrdu maneha pa Fundashon Marshe, huntu ku Plasa Bieu i merkado flotante na Sha Caprileskade.<ref>https://www.fundashonmarshe.com/our-gems</ref>
Fundashon Marshe a wordu establesé na 1997 bou di e Ministerio di Desaroyo Ekonómiko, Fundashon Marshe ta manehá e merkadonan ikoniko di Kòrsou, inkluyendo Plasa Bieu, Marshe Rondo, Plasa di Arte, i e merkadonan na aire liber na Sha Caprileskade, Otrabanda, i Punda.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/home-new About Fundashon Marshe] </ref>
== Edifisio ==
Marshe Nobo komo un obra di arte. E mercado rondo aki, cu su dak unico den forma di fan, normalmente ta aloha negoshinan local. E merkado ta den renobashonnan aktualmente, pues a move e bendedónan pafó i rònt di e merkado. Esaki ta krea un impreshon hopi desordená, i spesialmente pober. Bunita potrèt. Fotógrafo deskonosí.
E ta un edifisio ikoniko ku tin un forma rondo ku un dak plegabel sostené pa 32 kolumna.
Despues di un renobashon ekstenso den 2025, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko, e edifisio a bolbe habri na mei 2026. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1">{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/32261-marshe-nobo-in-mei-gereed|titel= Marshe Nobo in mei gereed|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-01-09|bezochtdatum=2025-04-24}}</ref>
Marshe Nobo a wòrdu renobá completamente na 2025/2026, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1"/>
In 1975, the European Development Fund gifted this two-floor building to the government of Curaçao to help stimulate the economy. This building accommodates around 300 market spaces for entrepreneurs to run their businesses at /offering affordable rental fees. This has led to a wide variety of affordable products to the market, such as natural medicine, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/our-gems Marshe Nobo (Plasa Rondó)], fundashonmarshe.com</ref>
Address: Plasa Wilson Papa Godett 1
Marshe Nobo, also known as Plasa Nobo, is a circular-shaped market located in Willemstad, Curacao. Established in 1975, it has long served as a vibrant hub for local entrepreneurs, offering a diverse array of products and services. The market features two floors filled with stalls selling natural medicines, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities. In August 2024, the market began renovations aimed at modernizing the facility and enhancing safety and hygiene standards. During this period, vendors temporarily relocated to various locations, including Sha Capriles Kade, Plenchi Wilson Papa Godett, and others. The renovation is expected to take about a year, with plans to revitalize the city center and attract visitors throughout the day and evening.<ref>https://mindtrip.ai/attraction/willemstad-curacao/marshe-nobo/at-UE8mu3NA</ref>
Marshé Nobo is a vibrant and bustling market that offers a wide range of products and souvenirs. As you explore the market, you’ll find colorful stalls filled with local crafts, artwork, jewelry, and clothing. It’s a great place to find unique souvenirs to take home as a reminder of your trip to Curaçao. The market is divided into two floors, with different sections dedicated to specific types of products. The ground floor is known for its local food stalls, where you can sample traditional cuisine and tropical fruits. Don’t miss the chance to try some delicious local snacks like pastechi (savory pastries) and batidos (fruit smoothies). Upstairs, you’ll find more stalls selling clothing, accessories, and handicrafts. Local artists and artisans showcase their work, including hand-painted ceramics, woven baskets, and hand-carved wooden items. You can also find traditional Caribbean spices, hot sauces, and herbal remedies.
The market is conveniently located in Punda, the historical center of Willemstad. After exploring the market, take some time to wander through the colorful streets of Punda and admire the UNESCO World Heritage-listed architecture. You’ll find charming cafes, shops, and museums along the way. If you’re visiting Curaçao, a trip to Marshé Nobo is a must-do. Whether you’re looking for souvenirs, trying local delicacies, or simply immersing yourself in the vibrant atmosphere, this market offers a unique experience that shouldn’t be missed.<ref>[https://curacaovisitors.com/events-sights/markets/ Ma rshe Nobo]</ref>
{{Appendix}}
--------------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Charles Augustus Henry Barge
| imagen = Ch.A.H. Barge.jpg
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = 1890
| periodo fin = 1901
| monarkia = [[Emma van Waldeck-Pyrmont|Emma]] (1890-1898)<br>[[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Nicolaas van den Brandhof]]
| sucesor = [[Jan Olphert de Jong van Beek en Donk]]
|fecha nacemento= [[2 di novèmber]] [[1844]]
|luga nacemento = {{NLD}}
|fecha fayecimento= [[25 di sèptèmber]] [[1919]]
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui =
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = abogado, hues, polítiko, gobernante
|partido =
}}
'''Charles Augustus[1] Henry (Harry) Barge''' (☆ [[2 di novèmber]] [1844]] na [[Amsterdam]] - † [[25 di sèptèmber]] [[1919]] na Voorburg) tabata un abogado, hues, gobernador i polítiko hulandes di e movementu katóliko romano (e RKSP no a wòrdu fundá ainda).
== Biografia ==
Harry Barge tabata bini di un famia komersiante di [[Amsterdam]] ku tabata basta enbolbí den polítika hulandes. Frederic Joseph Maria Anton Reekers (un representante pa kuarenta aña) tabata su kuña, Ton Barge tabata su primu, i su ruman hòmber tabata kasá ku e ruman muhé di Bernardus Marie Bahlmann, tur di kendenan tambe tabata representantenan katóliko. Harry su tata tabata un fabrikante na Manchester, doño di un firma di komersio na Amsterdam, i doño di barku. Despues di a kompletá su enseñansa sekundario na Sint Willibrordus College, Barge a sigui studia na Athenaeum Illustre na Amsterdam, pero despues a transferí pa Universidat di Leuven pa su estudionan di doktorado den Derecho, i a optené su doktorado den derecho romano i kontemporáneo na [[Universidat di Leiden]] na 1872.
=== Karera ===
Despues di gradua, Barge a bira abogado na [[Nijmegen]], siudat unda e tabata residensiá.
Na 1875, Barge a wòrdu eligi pa e konseho munisipal di Nijmegen, kaminda el a keda miembro te na 1880. Na 1877 i 1879, el a wòrdu eligi komo miembro di [[Tweede Kamer]] di Hulanda. Einan, e tabata bosero prinsipalmente pa enseñansa, i de bes en kuando tokante envio.
Multitut na e kas di pueblo di Willemstad despues di e traspaso di poder pa Gobernador Barge
Na 1880, el a sali pa [[Kòrsou]] pa bira miembro y presidente di [[Corte Comun di Husticia di Aruba, Corsou y Sint Maarten y di Boneiro, Sint Eustatius y Saba|Korte di Hustisia di Kolonia Kòrsou]].
Na 1890, el a keda nombrá Gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan]], un funshon ku el a okupá te ku 1901.
Despues el a regresá Hulanda kontinental i a postulá pa eleccion pa e Camara di Representantenan den e circumstancia di Rotterdam III. Sinembargo, despues di un elekshon di dos buèlta, el a wòrdu derotá pa Joor Bastiaan Verheij (LU). Na 1909, el a wòrdu eligi komo miembro di e Senado di e Estadonan General, representando e provinsia di Overijssel. El a hiba palabra den Camara solamente un biaha durante su miembrecia di cuater aña, durante e debate riba e presupuesto pa Antillas Hulandes. E tabata presidente di e Komishon pa Petishonnan pero tabata ousente frekuentemente pa motibu di interesnan privá den eksterior. Pa e motibu aki, el a renunsiá for di e Kámara na e promé seshon di e aña parlamentario 1913-1914[2]. Di 1913 pa 1916, e tabata miembro ainda di e Estadonan Provinsial di Overijssel.
{{multiple image
| total_width = 350
| direction = horizontal
| align = right
| border = infobox
| image1 = Bargestraat 3, propped up front facade.png
| image2 = Bargestraat 3, ruins.png
| footer = Edifisio monumental Bargestraat 3/3A
| footer_align = center
}}
== Honor ==
Barge a risibi varios rekonosementu i kondekorashon, inkluso un kaya den [[Scharloo]], e zona históriko di [[Willemstad]], ta hiba su nòmber: ''Bargestraat''.
* {{NLD}} - Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]].
* {{VEN}} - Ofisial den e Orden di Simon Bolivar
* {{ITA}} - Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
Na 1894, Barge a keda nombrá Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]]. Tambe el a wòrdu nombrá Gran Ofisial den e Orden di Simon Bolivar i Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
---------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Carmita Henriquez
| nomber completo = Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez
| fecha nacemento = [[6 di desèmber]] [[1922]]
| luga nacemento = [[Willemstad]]
| fecha fayecimento = [[31 di desèmber]] [[2003]]
| luga fayecimento =
| ofishi = kosedó i trahadó di popchi
| casa = Plinio Miguel Henriquez
| yui = [[Jeanne Henriquez]]
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez''' (☆ [[6 di desèmber]] [[1922]] na [[Willemstad]] – ibid., [[31 di desèmber]] [[2003]] na Korsou) tabata un kosedó i trahadó di popchi i un figura importante den e desaroyo di arte folklóriko na Kòrsou.
==Biografia ==
Carmita Henriquez tabata un yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina.<ref>{{Citeer web|url=https://gw.geneanet.org/elixer?n=hernandez&oc=&p=carmita+nicolasia|titel=Carmita Nicolasia Hernandez|website=geneanet.org|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref> Huérfano na edat di diesdos aña, el a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di un edat yòn, Carmita a yud’é den studio i na kas. Su promé bisti trahá su mes tabata pa entiero di su tata.
Na 1942 ela kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916-1982), un analista di laboratorio na e refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé, di kua [[Jeanne Henriquez]], historiadó i aktivista, tabata esun di mas grandi.<ref name="Holou"/>
Na edat di 46 aña, el a sinti e nesesidat pa konservá i honra e historia i tradishonnan den vestuario di Kòrsou. El’a kuminsá aktua esenanan di bida diario usando popchi. Su popchinan tabata representá e kultura Afro-Kurasoleño ku paña histórikamente korekto. Dia 13 di mart 1972, ela presentá dos popchi na Gobernador Ben Leito komo un regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.<ref name="Holou">{{citeer boek|auteur=Holou, Roland A. Y.|taal=en|titel=The Most Influential Contemporary African Diaspora Leaders|url=https://books.google.com/books?id=uTYyDAAAQBAJ&pg=PT153|datum=2016|uitgever=AuthorHouse|plaats=Bloomington, Indiana|hoofdstuk=21. Jeanne D. Henriquez: Diaspora in Curaçao (Caribbean/South America)|isbn=978-1-5246-0558-2|pages=153–159}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|titel=VROUWENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024|archiefdatum=2024-04-29|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240429191627/https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|dodeurl=ja}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/collectie-online/detail/f0bcb413-e206-5fa3-ad7e-387fd810bd23|titel=MANNENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref>
Na 1988, Carmita Henriquez, hunto cu Lucia Schnog, a ricibi e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a disidí ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan mes ramo – folklore i baile.<ref>{{citeer web|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2024-04-30}}</ref><ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011 Cola Debrot Prijs 1988], 21 mei 1988</ref>
{{Appendix}}
(☆ 6 di desèmber 1922, Willemstad – † 31 di desèmber 2003, Kòrsou)
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou. Ela ta konsiderá un figura importante den e desaroyo i preservashon di arte folklóriko di e isla.
Bida
Carmita Henriquez tabata yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Na edat di diesdos aña ela a keda huérfano i a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di edat yòn, Henriquez a yuda den e studio di kose i na kas. Su promé bisti ku ela mes a traha tabata pa entiero di su tata.
Na 1942, ela a kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916–1982), un analista di laboratorio na refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé. Entre nan yunan ta Jeanne Henriquez, historiadó i aktivista.
Obra i kontribushon kultural
Na edat di 46 aña, Henriquez a kuminsá traha konsientemente riba preservashon di historia i tradishonnan di Kòrsou por medio di vestuario folklóriko. Ela a krea popchi ku ta representá esenanan di bida diario, bisti ku paña histórikamente korekto i reflehá kultura Afro-Kurasoleño.
Dia 13 di mart 1972, ela a presentá dos di su popchi na Gobernador Ben Leito komo regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.
Na 1988, Henriquez, hunto ku Lucia Schnog, a risibí Premio Cola Debrot. E hurado a rekonosé kontribushonnan di kada un den nan mes ramo: folklore i baile.
--------------
Na 1988 resipiente di e [[Premio Cola Debrot]] pa su diseñonan folklóriko di e kultura afro-kurasoleño.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2022-07-22}}</ref>
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez (Willemstad, 6 di desèmber 1922 – Willemstad, 31 di desèmber 2003) tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou, konosí pa su diseñonan folklóriko ku reflehá e kultura afro-kurasoleño. Den 1988, e a risibí e Premio Cola Debrot, e mas haltu rekonosementu kultural na Kòrsou, pa su kontribushon den e tereno di folklor.
Bida i obra
Carmita Henriquez a nase den Willemstad komo yiu di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Despues di perde su mayornan na un edat tempran, e a wordu kria pa su tanta, ku tabatin un skol di kosé. Aki e a siña kosé i traha den taller for di su hóbennan. Su promé vestido propio tabata pa e entiero di su tata.
Henriquez a dediká su bida na arte di kosé i trahá popchi folklóriko ku ta reflehá e herensia afro-kurasoleño. Su obranan tabata inspirá pa e vestimentunan tradicional i e bida di pueblo, i a yuda na preservashon di e identidad kultural di Kòrsou.
Premio Cola Debrot
Den 1988, Carmita Henriquez a risibí e Premio Cola Debrot den e kategoria di folklor, baile i teatro, un rekonosementu pa su diseñonan folklóriko ku a kontribuí na e kultura afro-kurasoleño.
Bida personal
Carmita Henriquez tabata kasá ku Plinio Miguel Henriquez, un analista di laboratorio na refineria Isla. Nan a tin tres yiu muhé, inkluyendo Jeanne Henriquez, un edukadó i aktivista kultural.
Legado
E trabou di Carmita Henriquez ta keda komo un kontribushon balioso na preservashon i promoshon di e kultura afro-kurasoleño. Su diseñonan folklóriko i popchi ta un testimonio di su dedicashon na e arte i e identidad di su pueblo.
Referensianan:
Carmita Henriquez - Wikipedia
Jeanne Henriquez - Wikipedia, e ensiklopedia liber
Premio COLA DEBROT - qracao.com
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Afrohulandes''' òf hendenan hulandes pretu, ta hendenan hulandes di desendensia Afrikano Sub-Sahariano kompleto òf parsial. E mayoria di hendenan Afro-Hulandes na Hulanda ta Afro-Karibense i ta originá for di e anterior i aktual teritorionan Ultramar di Sürnam i e eks Antia Hulandes; awor Curaçao, Aruba, Bonaire, Sint Maarten, Sint Eustatius, y Saba.
Tambe tin un poblashon migrante signifikante for di Cabo Verde, Ghana, Nigeria, Somalia, Angola, Eritrea, i otro komunidatnan afrikano di imigrantenan mas resien.
== Mira tambe ==
* [[Afrokaribense]]
* [[Afrokurasoleño]]
* [[Afroamerikano]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid = |titulo= }}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Hulanda]]
-----------------
'''Francio E. Guadeloupe''' (Aruba, 1971) is een Arubaans-Nederlandse sociaal en cultureel antropoloog en ontwikkelingssocioloog. Zijn onderzoek richt zich op nationale identiteit, culturele diversiteit, religie, koloniale machtsverhoudingen en klimaatvraagstukken in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Hij is verbonden aan het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) en de Universiteit van Amsterdam (UvA).
== Leven en werk ==
Guadeloupe werd geboren en groeide op op Aruba. In 1986 nam hij als zanger (“Surprise Kid”) deel aan een jeugdcarnavals- en calypsowedstrijd, waar hij de tweede plaats behaalde. Een jaar later nam hij opnieuw deel aan het calypsofestival voor volwassenen.
Op achttienjarige leeftijd verhuisde hij naar Nederland. Daar werkte hij als opbouwwerker en studeerde hij culturele antropologie en ontwikkelingsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen. In 1999 behaalde hij een masterdiploma in ontwikkelingssociologie. Zijn scriptieonderzoek richtte zich op Afro-Braziliaanse religies, waaronder candomblé en umbanda, in Rio de Janeiro en Salvador da Bahia (Brazilië). Naar aanleiding van dit onderzoek publiceerde hij twee boeken over Afro-Braziliaanse cultuur en religie.
In 2006 promoveerde Guadeloupe in de sociale en culturele antropologie aan de Universiteit van Amsterdam. In zijn academische loopbaan was hij verbonden aan verschillende Nederlandse universiteiten.
===Academische loopbaan===
Guadeloupe was onder meer werkzaam als senior onderzoeker bij het KITLV. Hij diende gedurende vier jaar als president van de University of St. Martin (USM) op het bi-nationale eiland Sint Maarten/Saint Martin. Na de verwoestingen van orkaan Irma in 2017 werd de universiteit tijdelijk gesloten.
Zijn onderzoek richt zich op de manier waarop populaire opvattingen over nationale verbondenheid, culturele diversiteit, religieuze identiteit en mediavorming worden beïnvloed door koloniale erfenissen en mondiale economische processen. Hij publiceerde over sociale en culturele processen op onder meer Sint Maarten, Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazilië en Nederland.
In 2009 verscheen zijn monografie Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean bij University of California Press.
===Leerstoel Koninkrijksrelaties===
In 2024 werd Guadeloupe benoemd tot hoogleraar Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties, een leerstoel ingesteld door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). De leerstoel is ondergebracht bij het KITLV en de Universiteit van Amsterdam.
Zijn benoeming maakt deel uit van de instelling van twee nieuwe leerstoelen gericht op het Koninkrijk der Nederlanden, waarvan de andere leerstoel betrekking heeft op politicologie en bestuurskunde aan de Universiteit Leiden.
In 2026 aanvaardde hij het ambt met een inaugurele rede over Koninkrijksrelaties.
Onderzoek en thematiek
Guadeloupe onderzoekt onder meer:
processen van nationale en culturele identiteitsvorming
religieuze praktijken en popular culture in postkoloniale samenlevingen
koloniale racialisering en sociale ongelijkheid
klimaatverandering en maatschappelijke adaptatie in het Caribisch gebied
Hij is tevens betrokken bij onderzoeksprojecten naar duurzame en inclusieve oplossingen voor sociale adaptatie aan klimaatuitdagingen in het (Nederlandse) Caribisch gebied.
---------
{{Variante|a}}
{{infobox persona | variante = a
| tipo = cientifico
| nomber = Francio Guadeloupe
| ofishi = antropologo social y cultural, sociologo di desaroyo
| imagen =
| descripcion =
| fecha nacemento =
| luga nacemento =
| fecha fayecimento =
| luga fayecimento =
| alma mater = [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] <br>[[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA)
| promotor =
| disciplina = antropologia cultural
| investiga = Caribe Hulandes, [[Latinoamérika|Latino America]]
| conoci pa =
| distincion =
}}
'''Francio E. Guadeloupe''' (☆ [[1971]] na [[Aruba]]), ta un antropologo, sociologo y Antianista Arubano-Hulandes. Su investigacion ta enfoca riba identidad, nacionalidad, religion, medio di comunicacion, racismo colonial y globalisacion, cu un interes special den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]] y [[Latinoamérika|Latino America]].
== Bida y carera ==
Francio Guadeloupe a nace y lanta na Aruba. Na 1986 el a participa bou di e nomber artistico "Surprise Kid" como cantante den e concurso hubenil di [[Calypso]] na [[Club Boneriano]], unda el a termina na di dos luga.<ref>{{citeer web|titel=Onder grote publieke belangstelling|werk=[[Amigoe]]|datum=1986-01-22|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641607:mpeg21:p005}}</ref> Un aña despues el a bolbe participa den e concurso, version pa adulto: [[Aruba Caiso & Soca Monarch Festival|Aruba Calypso Contest]].<ref>{{citeer web|titel=Voor de calypso-wedstrijd|werk= [[Amigoe]]|datum=1987-01-26|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641917:mpeg21:p005}}</ref>
Na edad di diesocho aña Guadeloupe a muda pa [[Hulanda]]. El a traha como opbouwwerker (trabou social di comunidad) y a sigui estudio di [[antropologia kultural|antropologia cultural]] y estudio di desaroyo na [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] na [[ Nijmegen]]. Na 1999, el a obtene e grado di [[maestria|master]] den sociologia di desaroyo, cu un tesis riba e cultonan Afrobrasilero ''Candomblé'' y ''Umbanda'' na [[Rio de Janeiro]] y [[Salvador|Salvador da Bahia]] ([[Brasil]]).
Na 2006 Guadeloupe a completa su doctorado (PhD) den antropologia social y cultural na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA). Su trabou doctoral tabata relaciona cu e proceso di globalisacion y e buskeda pa pertenencia (“belonging”) den comunidadnan Caribense.<ref>https://framerframed.nl/en/mensen/francio-guadeloupe/</ref>
===Carera academico===
Guadeloupe a traha na diferente universidad grandi na Hulanda y ta afilia como investigado senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser nombra tambe profesor y investigado na Universidad di Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproximadamente) el a sirbi como presidente di University of St. Martin (USM) na [[Philipsburg]], [[Sint Maarten]]. Su periodo como presidente a keda termina despues di horcan Irma (2017), cu a forsa e cierre temporario di e institucion.
Den e periodo aki su investigashon tabata concentra riba:
* Nocionnan popular di pertenencia nacional.
* Diversidad cultural y identidad religioso.
* Influencia di capital global y racismo colonial.
* Representacion di berdad den medionan di comunicacion.
El a haci investigacion comparativo na [[Sint Maarten]]/[[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]], [[Kòrsou|Corsou]], Aruba, [[Saba]], [[Sint Eustatius]], Brasil y Hulanda.
Actualmente, su investigacion ta inclui estudio riba e reto climatico den Caribe Hulandes, cu un enfoke riba cultura popular y herensia cultural.
=== Catedra di Relacionnan di Reino ===
Na mei 2024, Ministerio di Asuntonan Interno y Relacionnan di Reino (BZK) di Hulanda a anuncia e establecemento di dos catedra nobo pa estudio di relacionnan di [[Reino Hulandes|Reino]]. [[Universidat di Leiden|Universidad Leiden]] y KITLV/Universidad di Amsterdam a wordo selecciona como institucionnan anfitrion y Francio Guadeloupe a wordo nombra como titular di e catedra ''Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties'' pa KNAW/KITLV/UvA.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk], Rijksoverheid (23 di mei 2024)</ref> Su discurso inaugural di aceptacion oficial di e catedra lo tuma luga dia 12 di mart 2026.<ref>[https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).</ref>
== Publicacionnan (seleccion) ==
*Francio Guadeloupe (1999). ''A Vida e uma Dança: the Candomblé through the lives of two Cariocas''. Nijmegen: CIDI.
*F. E. Guadeloupe & M. Milder (1999). ''Dansen om te Leven: over Afro-Braziliaanse spiritualiteit en cultuur.'' Heeswijk: Dabar-Luyten.
*F. E. Guadeloupe (2009). ''Chanting down the new Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean'' (The anthropology of Christianity). Berkeley, CA: University of California Press.
*F. E. Guadeloupe (2013). ''Curaçaoans on the question of home: the lure of autochthony and its alternatives''. Den: L. Lewis (Ed.), ''Caribbean sovereignty, development and democracy in an age of globalization'' (pag. 189-207). New York: Routledge.
*F. E. Guadeloupe & V. A. de Rooij (2014). ''Pimping and the deconstruction of the natural: a perspective from Saint Martin and Sint Maarten (SXM)''. Den: ''Women's Studies International Forum, 43'', 5-12
*F. E. Guadeloupe (2015, september 10). ''The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe''.<ref>{{Cite web|title = The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe|url = http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|website = sxmislandtime.com|access-date = 2015-11-24|archive-date = 2015-11-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20151125121956/http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|url-status = }}</ref> ''Sint Maarten Island Times''
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Aruba]]
------------
Guadeloupe a traha na diferente universidatnan grandi na Hulanda i ta afiliá komo investigador senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser tambe profesor i investigador na Universiteit van Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproksimadamente) el a sirbi komo presidente di University of St. Martin (USM) na Philipsburg, Sint Maarten. Su periodo komo presidente a termina despues di hurakan Irma (2017), ku a forsa e sera temporariamente e institushon.
Su investigashon ta konsentrá riba:
Nocionnan popular di pertenensia nashonal
Diversidat kultural i identidat religioso
Influensia di kapital global i rasismo kolonial
Representashon di berdat den medio di komunikashon
El a hasi investigashon den Sint Maarten/Saint Martin, Kòrsou, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brasil i Hulanda.
Un di su obranan mas konosí ta:
Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009)
Aktualmente, su investigashon ta inkluí estudio riba reto klimátiko den e Karibe Hulandes, ku un enfoke riba kultura popular i herensia kultural.
Leerstoel di Reino-relashonnan
Na mei 2024, Ministerio di Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) di Hulanda a anunsia e establishemento di dos nobo leerstoelnan pa estudio di Reino-relashonnan. Universiteit Leiden i KITLV/Universiteit van Amsterdam a wòrdu selekshoná komo institushonnan anfitrion.
Dr. Francio Guadeloupe a wòrdu nombrá komo titular di e leerstoel Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties pa KNAW/KITLV/UvA.[4] E nombramentu aki a wòrdu aprobá pa e Consehonan di Bestur di e universidatnan involukrá.
Na 12 di mart 2026 el a aseptá ofisialmente e leerstoel ku un diskurso inaugural.
------------
* Guadeloupe, former dean of the University of St. Martin (USM),
* Francio Guadeloupe is a senior researcher and staff member of the KITLV. A Social & Cultural Anthropologist by training, Dr. Guadeloupe has worked at all the major universities in the Netherlands. He served for four years as the President of the University of St. Martin (USM), until hurricane Irma led to the temporary closure of the institution on the bi-national island of Sint Maarten and Saint Martin. He is currently the chair of the project ‘Island(er)s at the Helm: Co-creating research on sustainable and inclusive solutions for social adaptation to climate challenges in the (Dutch) Caribbean‘.
Guadeloupe’s principle areas of research have been on the manner in which popular understandings of national belonging, cultural diversity, religious identity, and mass media constructions of truth, continue to be impacted by colonial racisms and global capital. He has pursued these interests in his research and publications on social processes on the bi-national island of Saint Martin & Sint Maarten (St. Martin), Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazil, and the Netherlands. He is the author of the monograph, Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009). Dr. Guadeloupe is currently embarking on a study of climate challenges in the (Dutch)Caribbean from a popular culture and cultural heritage perspective.
Francio Guadeloupe (Aruba, 1971) kwam op zijn achttiende van de Antillen naar Nederland. Hij werkte als opbouwwerker en studeerde culturele antropologie en ontwikkelingsstudies in Nijmegen en Amsterdam. Als antropoloog is hij momenteel verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.
Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk
Nieuwsbericht | 23-05-2024 | 16:19
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk. Er komt een leerstoel politicologie/bestuurskunde en een leerstoel antropologie/sociologie.
De Universiteit Leiden en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV), in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam (UvA), zijn geselecteerd als vestigingsplaatsen voor de leerstoelen. De Universiteit Leiden zal de leerstoel politicologie/bestuurskunde bekleden en KITLV/UvA de leerstoel antropologie/sociologie.<ref>https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk</ref>
Leerstoelhouders
De Colleges van Bestuur van de UvA en de Universiteit Leiden hebben het voorstel tot de benoeming van hun kandidaat goedgekeurd. Sociaal en cultureel antropoloog, onderzoeker dr. Francio Guadeloupe wordt de leerstoelhouder Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties voor de KNAW/KITLV/UvA. Dr. Wouter Veenendaal, universitair hoofddocent Vergelijkende politicologie bij het Instituut Politieke Wetenschap van de Universiteit Leiden, wordt leerstoelhouder Democratische Vertegenwoordiging in het Koninkrijk voor de Universiteit Leiden. Hij zal bij het KITLV in Leiden worden gedetacheerd.
* [https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
--------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = Pieter van Stuivenberg
}}
'''Pieter Anthonie van Stuivenberg''' (☆ [[14 di aprel]] [[1905]] na Geldermalsen, [[Hulanda]] – † [[11 di aprel]] [[1985]] na Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero [[Hulanda|hulandes]] ku a traha na [[Kòrsou]] i [[Aruba]].<ref name=:"0">{{citeer web|url=https://www.archiefvriend.com/index.php/ons-kwartaalblad/artikelen-uit-ons-blad/152-stuivenberg|titel=Pieter Antonie van Stuivenberg, architect|auteur=Christel Monsanto|werk=De Archiefvriend|datum=september 2022|bezochtdatum=2026-02-17}}</ref> Durante [[siglo 20|siglo binti]] su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno riba e dos isla.
==Biografia==
===Bida i Karera===
Van Stuivenberg a bai Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di Asosiashon di Arkitektonan (Bond Bouwkundigen Utrecht B.B.U.). Despues, el a studia ingenieria di awa pa tres aña i, na 1927, a kuminsá traha pa e suministro di Awa Provinsial di Nort-West Brabant. Mandá pa Kòrsou pa e Departamentu di Kolonia, Van Stuivenberg a djòin e Servisio Nashonal di Suministro di Awa di Antia Hulandes (LWV) dia 1 di mart 1928, komo hefe di e departamentu tékniko.<ref>{{citeer boek|url=http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|titel=Watertoren ta simbolo di desaroyo y modernisacion di e Aruba di antaño y Aruba di awe|uitgever=Diario|datum=21 maart 2013|access-date=1 oktober 2018|archiefdatum=13 september 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180913002413/http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|dodeurl=ja}}</ref> For di 1 di yanüari 1948, e tabata direktor, despues di R.J. (Shon Hensie) Beaujon. Riba su hubileo di plata na 1953, el a wòrdu rekonosé pa su trabou importante komo Kabayero (''Ridder'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Despues di su retiro na 1955, el a repatriá pa Hulanda, pero sinku aña despues el a establesé su mes bèk na Kòrsou kaminda e tabata manehá un konsultancy finansiero, tékniko i ekonómiko.<ref>Amigoe, 3 december 1960, advertentie Anbeadex NV, pag. 4</ref>
El a fayesé dia 11 di aprel 1985 na Hulanda, poko promé ku el a hasi ochenta aña di edat.
===Edifisionan===
Komo arkitekto, van Stuivenberg tabata hopi produktivo, tantu paden komo pafó di su karera profeshonal. Por ehempel e diseño di tur edificio di LWV na Aruba y Kòrsou, , construí entre 1930 i 1950, ta wordo atribuí na dje. E edifisionan aki tabata inkluí ofisina, depósito, fasilidat di almasenamentu, tanki i torennan di awa.<ref>{{citeer boek|url=http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|titel=Gedenkboek Landswatervoorziening Nederlandse Antillen 1928-1953|uitgever=Verenigde Drukkerijen Planeta, Haarlem|datum=september 1952|page=67|archiefdatum=2020-12-01|bezochtdatum=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201201202145/http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|dodeurl=ja}}</ref> Tambe el a diseñá residensia privá, ofisina i teaternan.
Su obranan ku tin status di monumento protehá òf ku ta riba e lista di nominashon ta:<ref name=:"0"/><br>
{{ABW}}
* [[Tanki di Kibaima]] (1932)
* [[Watertoren San Nicolas]], Bernardstraat, [[Sint Nicolaas (Aruba)|San Nicolas, Aruba]] (1939)
* [[Watertoren Oranjestad]], J.G. Emanstraat, [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad, Aruba]] (1939)
* Dieselstraat?
{{CUW}}
* fasilidat di almanementu na [[Scharloo]]
* tanki di awa di LWV na [[Seru di Ararat]]
* edifisio KNSM, Breedestraat, [[Willemstad]] (1939)
* [[Cinelandia]] aan het Hendrikplein te [[Pietermaai]], Willemstad, Curaçao (1941)
* Teater Westend na [[Plasa Brion]], [[Willemstad]] (1941, desmantelá)
* Edifisio prinsipal di AquaElectra na Mundo Nobo, Willemstad (1952) i dos kas riba e tereno (1953)
* Kompleho di showroom Palais Royal na Salinja (1953)
* kasnan na Kintjan
== Estilo arkitektóniko ==
Van Stuivenberg tabata un eksponente di arkitektura modernista, ku a surgi i floresé na [[Oropa]] entre 1920 i 1940. E estilo aki ta karakterisá pa su lucha pa funshonalidat. Materialnan manera staal i beton a hasi konstrukshonnan nobo posibel, permitiendo edifisionan pa haña propósitonan spesífiko manera fábrika, ofisina, sine òf hospital<ref>{{citeer web|url=http://www.knipselkrant-curacao.com/amigoe-aqualectra-fabriek-moet-beschermd-monument-worden/|titel=Amigoe, "Aqualectrafabriek moet beschermd monument worden"|datum=21 juli 2016| }}</ref>. Tabata hustamente danki na arkitektura modernista ku Van Stuivenberg por a permití su mes libertat artístiko den su diseñonan. E dos torennan di awa riba Aruba y e dos teatronan riba Curaçao ta un mescla di e estilonan di arkitektura moderno y Art Deco Tropical di [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]].
== Tunel bou di bahia di Santa Ana ==
Huntu ku Frans van Drimmelen, hefe di LWV (Nederlandse Waterbeheerbureau) na Aruba, Van Stuivenberg a diseña un tunnel bou di [[Bahia di Santa Ana]]. E tùnel lo a konektá e distritonan di Willemstad, [[Punda]], i [[Otrobanda]], di dia i anochi, sin interupshon di tráfiko riba tera òf riba laman. El a presentá e plan revolushonario aki na Parlamento Kolonial na 1943 komo un alternativa pa e servisio di ferry i e brug di ponton, [[Brùg di ponton|Brug di Reina Emma]]. Un konekshon di brug fiho, e brug haltu di Reina Juliana, no a wòrdu realisá te na 1974<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010460883:mpeg21:a0127 Amigoe, "De geschiedenis van de brug" (29 april 1974)]</ref>.
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Stuivenberg, Pieter van}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
Pieter Anthonie van Stuivenberg (☆ 14 di aprel 1905, Geldermalsen, Hulanda – † 11 di aprel 1985, Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero hulandes ku a traha largamente na Kòrsou i Aruba. Su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno den e Antianan Hulandes durante siglo binti.
Bida i karera
Van Stuivenberg a sigui su formashon na Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di e Bond Bouwkundigen Utrecht (B.B.U.). Despues el a studia ingenieria di awa pa tres aña.
Na 1927 el a kuminsá traha pa e suministro di awa Provinsial di Nort-West Brabant. Dia 1 di mart 1928 el a wordo manda pa Kòrsou pa traha na e Landswatervoorzieningsdienst (LWV) di e Antianan Hulandes komo hefe di e departamentu tékniko.
For di 1 di yanüari 1948 el a bira direktor di LWV, sucediendo R.J. Beaujon. Durante su periodo di trabou el a kontribuí fuertemente na modernisashon di e sistema di suministro di awa na Kòrsou i Aruba.
Na 1953, durante su hubileo di 25 aña di servisio, el a wordo distingui komo Ridder den de Orde van Oranje-Nassau pa su merito profesional.
Despues di su retiro oficial na 1955 el a bolbe Hulanda, pero algun aña despues el a regresá Kòrsou kaminda el a maneha un ofisina di konsultoria finansiero, tékniko i ekonómiko.
El a fayesé na 11 di aprel 1985 na Hulanda, tres dia promé di su 80 aña di edat.
Obra arkitektóniko
Komo arkitekto, Van Stuivenberg tabata responsabel pa un gran cantidad di proyecto infrastructural i arkitektóniko, principalmente relashoná cu suministro di awa, pero tambe teatro, edifisionan komersial i residensial.
Aruba
Entre su obranan mas konosí na Aruba ta:
Tanki di Kibaima (1932)
Watertoren San Nicolas (Bernardstraat, 1939)
Watertoren Oranjestad (J.G. Emanstraat, 1939)
Varios edifisio tékniko di Landswatervoorzieningsdienst
E torennan di awa na Aruba ta konsiderá komo ikononan di arkitektura moderno na e isla.
Kòrsou
Na Kòrsou su obranan inkluí:
Fasilidat di almanamentu na Scharloo
Tanki di awa na Seru di Ararat
Edifisio KNSM (Breedestraat, Willemstad, 1939)
Cinelandia (Hendrikplein, Pietermaai, 1941)
Teatro West End (Plasa Brion, 1941; posteriormente desmantelá)
Edifisio prinsipal di Aqualectra na Mundo Nobo (1952)
Showroom Palais Royal na Salinja (1953)
Diferente kasnan residensial na Kintjan
Varios di e edifisionan aki tin status di monumento protehá òf ta riba lista di patrimonio.
Estilo arkitektóniko
Van Stuivenberg tabata influensiá pa arkitektura modernista, un movimiento ku a florecé na Oropa entre 1920 i 1940. E estilo ta enfoká riba:
Funshonalidat
Uso di beton i staal
Forma simplifiká
Elementonan geométriko
Den su obranan na Karibe el a adapta e modernismo na klima tropikal, creando un meskla entre modernismo europeo i influensianan di Art Deco tropical.
Su torennan di awa i teatronan ta mustra claramente e kombinashon aki di funshonalidat tékniko i ekspreshon arkitektóniko.
Proyekto di túnel bou di bahia di Santa Ana
Huntu ku Frans van Drimmelen, Van Stuivenberg a presenta na 1943 un plan pa un túnel bou di Bahía di Santa Ana na Willemstad. E proyecto lo a konektá Punda i Otrobanda sin dependé di e pontonbrug (Brug di Reina Emma) ni ferry.
E plan no a wordo realisá. Finalmente, e konekshon permanente entre e dos banda di Willemstad a keda realidat cu e konstrushon di Brug di Reina Juliana, inaugura na 1974.
Signifikashon historiko
Van Stuivenberg su trabou a kontribuí significativamente na:
Modernisashon di suministro di awa
Desaroyo urbano
Integrashon di arkitektura moderno den e Antianan Hulandes
Su torennan di awa i edifisionan públiko ta te awe parte importante di e paisaje urbano di Aruba i Kòrsou.
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
[[File:0100-Hoofdgebouw-Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Edifisio prinsipal di e Eksposishon]]
[[File:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
[[File:0119-Poppen in klederdrachten-Nationale tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Popchinan ekshibí di Surnam i Antias den ekshibishon]]
[[File:Sassa, Mulatsche vrouw-Nationale Tentoonstelling Vrouwenarbeid 1898-4681-cropped.tif|thumb|Muhe mulato di Surnam na ekshibishon]]
'''''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''''' ta un publikashon na [[hulandes]] di 1898, kompilá pa Louis Constant van Panhuys, i publiká na okashon di e ''Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid'' (Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé) di 1898 na [[Den Haag]]. E publikashon tabatin komo meta pa informá e públiko hulandes, i hende muhé en partikular, tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e [[kolonia]]nan karibense, partikularmente [[Sürnam]] i [[Kòrsou i Dependensianan|Kòrsou]].
== Konteksto ==
E tomo a wòrdu publiká pa e komishon di Sekshon Antias, parti di e organisacion di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé. E eksposishon aki tabata tin komo meta pa hasi labor di hende muhé visibel i pone enfasis riba nan kontribushon sosial, tantu na [[Hulanda]] komo den su kolonianan ultramar.
Editor di e buki tabata L.C. van Panhuys (1869-1949), un alkalde hulandes i funshonario na Departamento di Kolonianan, kende a kompilá e diferente kontribushon i sketchnan. E publikashon a sirbi tantu komo un rekurso informativo komo un rekordatorio duradero di e partisipashon di Antias den e eksposishon.
E terminologia i deskripshonnan den ''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie'' ta reflehá e perspektiva kolonial i etnográfiko di fin di [[siglo 19|siglo diesnuebe]]. Konsepto i karakterisashonnan di gruponan di poblashon i ròlnan di género ta wòrdu konsiderá antikuá òf problemátiko den historiografia kontemporáneo. E artíkulo aki ta usa e terminologia aki solamente pa ilustrá e fuente original.
--
'''Muhénan na Antillas Hulandes''' a wòrdu publiká pa e Komité di Sekshon di Indianan Oksidental komo parti di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé na Den Haag na 1898. E publikashon su propósito tabata pa informá hende muhé na Hulanda tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e kolonianan di India Oksidental Hulandes, partikularmente Surinaçao.
E kompilashon i edishon di e kolekshon tabata kompletamente responsabilidat di Louis Constant van Panhuys, kende a trese huntu vários kontribushon i sketch den un solo obra amplio. Aunke a institui subcomisionnan na Surinam y Curaçao pa sostene e exposicion localmente y colecta materialnan, e contenido y structura di e coleccion ta completamente responsabilidad di Van Panhuys. E subkomishonnan asina a hunga un ròl organisatorio i ta prinsipalmente di importansia kontekstual pa e kuadro institushonal di e publikashon.
---
== Kontenido ==
E buki ta konsistí di vários kapítulo temátiko. E kapítulo di apertura ta duna konseho práktiko pa hende muhé [[Oropa|oropeo]] ku saliendo for di Hulanda kier establesé nan mes den e kolonianan di Karibe. E ta trata kondishonnan di bida, tareanan di kas i etiketa sosial.
E siguiente kapítulonan ta ofresé un deskripshon general di e teritorio, [[poblashon]] i kultura di Sürnam i e islanan di Karibe denter di e imperio kolonial hulandes.
Tambe e buki ta kontené datonan estadístiko riba enseñansa na Sürnam. Por ehèmpel, e ta menshoná ku na 1896 e kolonia tabatin 54 skol ku 7.139 studiante, inkluyendo 3.453 mucha muhé. Tambe ta pone atenshon na introdukshon di enseñansa obligatorio na 1877 i na inisiativanan manera e banko di spar pa skol, ku a keda introdusí na 1882.
=== Hende muhé den e kolonianan ===
Mayoria di e volúmen ta dediká na e posishon i aktividatnan di hende muhé. Lo siguiente ta wòrdu deskribí susesivamente:
* hende muhé di poblashonnan urbano i rural na Sürnam;
* hende muhé referí na nan den e publikashon komo Bush Negresses (awendia referí na nan komo hende muhé Maroon);
* hende muhé di komunidatnan indígena.
E outornan ta deskribí práktikanan di kuido, kriansa di yu, nutrishon i trabou, inkluyendo agrikultura, trabou di kas i komersio. Tambe nan a trata profesionnan di hende muhé manera edukadó, enfermero, labado di paña, komersiante, i portero.
== Resepshon ==
E publikashon a risibí resensianan positivo den prensa hulandes na 1898. Artíkulonan den korant a elogiá e obra komo informativo i aksesibel i a enfatisá ku e tabata kontené detayenan ku tabata poko konosí bou di e públiko hulandes. E revisornan a konsiderá e kolekshon un kontribushon eksitoso na e ophetivonan di e eksposishon, esta oumentá konosementu tokante labor di hende muhé i kompromiso sosial, inkluso pafor di Hulanda.
== Signifikado ==
E publikashon ta wòrdu konsiderá un dokumento kultural i sosial oportuno. E ta ofresé bista riba puntonan di bista kolonial riba hende muhé, trabou i kuido, i ta konstituí un fuente balioso pa investigashon riba relashonnan di género kolonial, práktikanan di kriansa i formanan di organisashon sosial di antaño na Sürnam i Kòrsou.
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Historia]]
-----
'''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''' was een boekuitgave bestemd voor [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]] in 1898, en welk inhoud bijeenverzameld werd door [[Louis Constant van Panhuys]].
== Achtergrond ==
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. van Panhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curacao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgave is de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
== Inhoud ==
In het eerste hoofdstuk wordt aan Europese dames die uit het moederland naar de West vertrekken, adviezen verstrekt, terwijl het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende Caribische eilanden. In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over de aard, de positie en de werkzaamheden van vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de bosnegerin en de Indiaanse vrouw.
{{Appendix}}
''De Vrouw in Nederlandsch West‑Indië'' is een bundel uitgegeven ter gelegenheid van de [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], welke in 1898 in [[Den Haag]] plaatsvond. De bundel werd samengesteld door jhr. L. C. van Panhuys namens de West‑Indische Rubriekcommissie. De publicatie had een tweeledige doel: enerzijds de belangstelling van vrouwen in Nederland te wekken en te stimuleren voor de koloniën Suriname en Curaçao, en anderzijds als een blijvende herinnering aan de expositie zelf.
==Achtergrond==
Samenkomst en doel
De bundel is uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie, onderdeel van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. De redactie vond plaats onder auspiciën van jhr. L. C. van Panhuys.
Doelstelling:
*Vrouwen uit Nederland kennis laten maken met het leven en werk van vrouwen in de West-Indische koloniën.
*Een blijvende aandenken bieden aan het thema-onderdeel van de tentoonstelling.
📝 Inhoud
Hoofddeel I
Adviezen voor Europese vrouwen die overwegen naar de koloniën te verhuizen.
Hoofddeel II & III
Algemeen beeld van land, cultuur en bevolking in Suriname en diverse Caribische eilanden.
Specifieke portretten van vrouwen uit de koloniën
De Surinaamse ‘bosnegerin’ met details als borstvoeding en traditionele voedingspraktijken.
„…zij zoogt haar kind, maar geeft het ook bananenmeelpap (‘gongote’) zodat de baby zich niet meer kan bewegen …”
Van Panhuys vergelijkt deze gewoonte met Nederlandse vrouwen die jenever gebruikten om hun baby te kalmeren (p. 32).
De Indiaanse vrouw
Algemene positie en taken van vrouwen uit de volks- en plattelandsgemeenschappen, waaronder onderwijs, zorg en landbouw.
Beroepsleven van vrouwen
Vrouwen als onderwijzeressen, verpleegsters en vooral landbouwers — op plantages én eigen gronden.
Onderwijs in Suriname (1877 leerplicht, 1896: 54 scholen, 7.139 leerlingen, waaronder 3.453 meisjes).
Schoolspaarbank (geïntroduceerd 1882 – populair bij leerlingen).
Overige beroepen: wasvrouw, koopvrouw, lastdraagster.
==Belang van de publicatie==
Cultureel en sociaal document: biedt unieke, tijdgebonden inkijk in de levens- en arbeidsomstandigheden van vrouwen in koloniaal Suriname en Curaçao.
Voorlichting en propaganda: bedoeld om vrouwen uit de metropool te informeren én te werven voor verbinding met de koloniën.
Historische bron: waardevol voor onderzoek naar koloniale genderrollen, dagelijkse zorgpraktijken en vroege sociale interventies zoals onderwijs en spaarbanken.
==Suggesties voor afronding==
Overweeg nog een kort slot waarin je de publicatie plaatst in zijn tijdgeest (burgerlijke moraal rond 1900, koloniale verhoudingen, rol van georganiseerde vrouwenbewegingen).
-----
==Nabeschouwing==
=== Het perspectief van de vrouw in West-Indië ===
Hoewel De vrouw in Nederlandsch West-Indië werd samengesteld door jhr. Louis Constant van Panhuys en gericht was op bezoekers van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898, biedt het werk ook waardevolle informatie over de beleving van arbeid, zorg en onderwijs vanuit het perspectief van vrouwen in de West-Indische koloniën, met name Suriname en de Nederlandse Antillen.
=== Zelfstandigheid en arbeidsethos ===
Vrouwen in de koloniën waren actief in de landbouw, zowel op plantages als op eigen grond. Ze verrichtten zwaar fysiek werk en droegen aanzienlijk bij aan de lokale economie. Volgens het boek schroomden deze vrouwen niet voor het "zwaarste werk" en was hun arbeid van onmiskenbaar belang voor het gezinsinkomen.[1]
=== Zorg en culturele tradities ===
De publicatie beschrijft ook moeders en zorgverleners, met onder meer aandacht voor het zogen en voeden van kinderen. Een voorbeeld is de bosnegerin, die naast borstvoeding gebruik maakte van traditionele pap zoals "gongote" om baby's te voeden. Dit gebeurde soms zo intensief dat baby's nauwelijks konden bewegen. Hoewel het lokale gebruik door koloniale autoriteiten werd afgeraden, toont het een zelfstandige vorm van zorg en kennis.[1]
=== Onderwijs en emancipatie ===
In Suriname werd al in 1877 leerplicht ingevoerd. Het boek noemt 54 scholen met ruim 7000 leerlingen in 1896, waarvan 3453 meisjes.[1] Vrouwen werkten als onderwijzeres en stimuleerden scholing, waarmee ze een centrale rol speelden in de opvoeding en intellectuele ontwikkeling van de gemeenschap.
=== Economische diversiteit ===
West-Indische vrouwen waren niet enkel werkzaam als landbouwers of onderwijzers, maar ook als wasvrouw, koopvrouw, verpleegkundige of draagster. Deze economische veelzijdigheid weerspiegelt hun belangrijke maatschappelijke rol.[1]
Ondanks de paternalistische toon biedt het boek een uniek inkijkje in het leven van vrouwen in de koloniën. Hun arbeid en maatschappelijke betrokkenheid verdienen erkenning als fundamenteel onderdeel van de koloniale geschiedenis.
== Bronnen ==
[1] L.C. van Panhuys, De vrouw in Nederlandsch West-Indië (1898). Uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Digitale versie beschikbaar via Delpher.nl.
----------
==[[Louis Constant van Panhuys]]<ref>https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000903142:mpeg21:a00008|werk=Dagblad van Zuid-Holland en 's Gravenhage|titel=Wetenschap|datum=19 juli 1898</ref>==
[[Bestand:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. vanPanhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curapao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgaveis de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
Het eerste hoofdstuk bevat eenige raadgevingen aan Europeesche dames die naar de West vertrekken, terwijl in het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende eilanden.
In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over den aard, de positie en de werkzaamheden der vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de boschnegerin en de Indiaansche vrouw.
Deze schetsen bevatten bijzonderheden, die stellig weinig of niet bekend zijn.
Zoo lezen wij op pag. 32, „de boschnegerin zoogt haar kind altjjd zelf, doch houdt er bovendien nog een eigenaardige voedingsmethode op na, die ook onder de beschaafde negerinnen nog wel in zwang is, hoewel bv. de politie te Paramaribo het tegengaat, het zoogenaamde K e m ti-p i k i e n. Het kind wordt dan namelijk zoo volgegoten met bananenmeelpap (gongote)
dat het zich niet meer kan verroeren en het buikje gespannen staat als een trom.” Wat de reden van deze meer dan overdadige spijziging is wordt niet vermeld, we veronderstellen dat het een middel is om de kleinen zoet te houden, zooals in ons vaderland sommige vrouwen uit ’t volk hun zuigelingen wel stil houden met een teugje jenever.
De laatste hoofdstukken zijn gewijd aan de werkzaamheden der West-Indische vrouwen. De vrouwen aldaar zijn hoofdzakelijk onderwijzeressen, pleegzusters of landbouwsters. De laatstgenoemden zijn natuurlijk het talrijkst. Deze landbouwsters werken op plantages of op hun eigen grondjes en zien niet op tegen het zwaarste werk.
Ook aangaande het onderwijs in de WestIndische koloniën bevat het boekje interessante mededeelingen. Reeds in het jaar 1877 is de leerplicht in Suriname ingevoerd. Deze kolonie bezat in December 1896 54 scholen met 7139 leerlingen, waarvan 3453 meisjes.
In 1882 heeft men in Suriname een schoolspaarbank ingevoerd, waarvan een druk gebruik wordt gemaakt.
Behalve door de reeds genoemde beroepen voorzien de vrouwen in haar onderhoud als waschvrouw, koopvrouw, lastdraagster enz.
Wij hopen, dat het boekje in veler handen moge komen en dat het moge bijdragen om de kennis te vermeerderen van onze, bij het publiek nog zoo weinig bekende West-Indische koloniën en vooral dat de vrouwen ook hier haar zegenrijken invloed zullen doen gelden en meewerken tot den bloei van deze schoone gewesten.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------
{{infobox empresa| variante = c
| nomber = Spritzer & Fuhrmann
| alias = Jewelers of the Caribbean
| sede = [[Willemstad]], Korsou
| funda = 1927
| fundado = Wolf Spritzer<br>Charles Fuhrmann
| pais = [[Antias Hulandes]]
| imagen = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| descripcion = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955).
| sede =
| empleado = ± 500 (1977)
| zona = Karibe Hulandes
| activo = 1927 - 1990
| producto =
| sector = hoyeria
| industria=
}}
{{Multiple image
| total_width = 275
| direction = horizontal
| align = right
| header_align = Center
| header = Spritzer & Fuhrmann
| border = infobox
| image1 = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| image2 = De versierde etalage van juwelier Spritzer en Fuhrmann aan het Da Costa Gomezple, Bestanddeelnr 252-3761.jpg
| footer = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955)
| footer_align = center
}}
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un empresa [[Antias Hulandes|antiano]] di hoyeria i artíkulonan di luho di gran reputashon den Karibe i mas ayá durante [[siglo 20|siglo binti]], ku sede na [[Kòrsou]] i un kadena di sukursalnan signifikativo den [[Karibe Hulandes]].<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2026-01-04}}</ref>
== Orígen i formashon ==
Na 1927, e artesano di oloshi húngaro Wolf Spritzer (1889–1953) a establesé su mes na Kòrsou, kaminda el a kuminsá traha den un lokal chikí na [[Willemstad]].[2] Poko despues, el a forma un asosiashon ku Charles Fuhrmann (1906–1989), un smet di oro di orígen [[Rumania|rumano]] ku a emigrá pa [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] na 1929.[1]
Nan kolaborashon a kondusi na e fundashon di ''Relojeria Alemania'' na Handelskade, [[Punda]], loke a bira e base di e futuro imperio empresarial ''Spritzer & Fuhrmann''. E negoshi a krese rapidamente danki na e artesania di altu kalidat i e demanda kresiente for di turismo, en particular di bishitantenan for di Merka ku yega na Korsou via barkunan di krusero.[3]
Na 1948, despues ku Spritzer a baha ku penshun, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
== Desaroyo na Kòrsou ==
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a bira un grupo empresarial diversifiká, ku un kadena di tiendanan spezialisa den:
* hoyeria i oloshi
* artíkulonan di luho (kristal, porselana i plata)
* optika
* tayernan propio pa smet di oro i reparashon di oloshi
Durante e añanan di Segunda Guera Mundial i e periodo despues, militarnan i mariniernan merikano stacioná na Curaçao tabata un grupo di klientela importante. Despues di 1945, e turismo di kompra a aumenta notablemente ku e yegada regular di barkunan di pasahero, loke a kontribuí na e ekspanshon di e sortimentu i e apertura di departamentunan separá, manera optika.[3]
Na añanan 1950, e kompania a konsolidá su presensia den Willemstad ku e konstrukshon di un edifisio prinsipal nobo na e skina di Helfrichplein i Breedestraat, diseñá pa e arkitekto J. Fresco i inaugura dia 23 di desèmber 1954.[5] E edifisio, konosí pa su kariyon, a bira un landmark urbano i un atrashon turistiko.[1][6]
== Ekspanshon ==
Paralelamente ku su kresementu na Curaçao, Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su aktividatnan pa otro isla di Antias Hulandes.
E ekspanshon a kuminsá cu Aruba, kaminda: e promé tienda a habri na Oranjestad na 1930
un di dos punto di benta a sigui na San Nicolas na 1939[4]
Despues di Segunda Guera Mundial, e kadena a sigui ekspandé pa Sint Maarten, kaminda un promé tienda a habri na Philipsburg na 1961, ku varios punto di benta adicional den añanan siguiente
Bonaire, kaminda e promé punto di benta a habri na Hotel Bonaire na 1963[3]
Na su punto mas haltu, Spritzer & Fuhrmann tabatin mas ku trinta tienda riba Curaçao, Aruba, Bonaire i Sint Maarten.[2]
Banda di e presensia den Antias Hulandes, e kompania a habri un ofisina di servisio na Manhattan, New York, den añanan 1950. Na 1960, e filial aki a wòrdu amplia cu un tayer moderno pa oloshi i hoya, loke a kontribuí na e reputashon internacional di e kompania i na e imagen di Antias Hulandes komo destinashon di artesania i luho.[3]
Na 1977, rònt di su sinkuenta aniversario, Spritzer & Fuhrmann tabata un di e dunadónan di trabou mas grandi den Antias Hulandes, ku mas ku 500 empleado.[1]
== Ultimo añanan ==
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá enfrenta un kaida progresivo den entrada. Dia 5 di sèptèmber 1989, e gerensia a anunsiá oficialmente di sera i likida e kompania despues di 62 aña di operashon.[7] Den e komunikado di prensa, e kompania a sita varios faktornan, entre otro: e desaparishon di turismo di kompra, e kaida di turismo krusero i desaroyonan ekonomiko na Venezuela, kambio den patronchi di konsumo.
Na 1990, Spritzer & Fuhrmann a sera definitivamente tur su tiendanan.[1][4]
== Premio i legado ==
Durante su existencia, Spritzer & Fuhrmann i su lider Charles Fuhrmann a risibí varios rekonosementu, entre otro:
* Diamonds International Award (1959, 1960 i 1961)
* Nombramentu komo hofleverancier di Kas Real (1967)[1]
* Emishon di un seyo di pòst konmemorativo na Antias Hulandes pa e 50 aniversario di e kompania (1977)[4]
E legado di Spritzer & Fuhrmann ta reflehá tambe den su rol komo centro di entrenamentu i edukashon di personal lokal, en particular den diseño di hoya, optika i artesania.[4][1] E archivonan di e kompania ta wardá awor na Archivo Nashonal Kòrsou.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
------------------
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un kadena antiano di hoyeria renombra den Karibe i rond mundu, ku a originá na [[Kòrsou]] i a ekspandé den [[siglo 20|siglo binti]] den un kadena di sukursalnan riba vários isla den Karibe Hulandes.<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
== Historia ==
Na aña 1927, e trahadó di oloshi di [[Hungria]], Wolf Spritzer (1889-1953), a establesé su mes na Kòrsou. Poko despues, el a kuminsá traha huntu ku e hoyero di oro Charles Fuhrmann (1906-1989), kende a emigrá di [[Rumania]] pa [[Antias Hulandes]].<ref>{{citeer web|titel=S & F-grondlegger op 83-jarige leeftijd overleden Charles Fuhrmann: bouwer van een juweliers-imperium|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-11-02|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-01-03|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642610:mpeg21:p002}}</ref><ref name="archiefvriend" /> Nan habilidatnan komo komersiante i spesialmente nan artesania pronto a kondusí na e apertura di un negoshi floresiente "Relojeria Alemania" riba Handelskade na [[Punda]] i e inicio di e imperio empresarial "Spritzer & Fuhrmann".
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a krese bira un imperio consistiendo di un kadena di tienda specialisa den hoyeria y regalo, articulo di luho manera kristal i porselana di marka oropeo, optica, ademas di un propio tienda di oro, y tayernan di reparacion di oloshi. Esaki tabata danki na e [[turismo krusero]] for di [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]].<ref name=":1"/> Wanneer het schip binnenliep in de haven van Curacao maakte hij van de gelegenheid gebruik hier juwelen, horloges, camera's, parfums, likeuren en andere artikelen te kopen die goedkoper waren daarin zijn eigen land.
Despues ku Spritzer a baha ku penshun for di negoshi aktivo na 1948, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
=== Ekspansion ===
Durante e crisis economico, nan tabata bende klòk y oloshi, entre otro articulonan, na Aruba. E promé tienda a habri na Oranjestad na 1930, i un di dos tienda na [[San Nicolas]] a sigui na 1939.<ref name="newsaruba2007">{{Citeer web |url=https://archive.org/download/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC.pdf |titel=Seventeen years after closing its doors, Spritzer and Fuhrmann hold their first reunion |website=The News Aruba |datum=2007-06-30 |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>[[File:Slijpmachine bij de firma Spritzer & Fuhrmann in Willemstad, Bestanddeelnr 252-3290.jpg|thumb|left|180px|Tayer di optika S & F ku mashin pa sleip glas. (1955)]]
Despues di [[Di Dos Guera Mundial]], Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su tiendanan signifikantemente. Di akuerdo ku un retrospektiva di 2007, e kadena eventualmente tabatin mas ku trinta tienda na Curaçao, Aruba, Bonaire, i Sint Maarten, i tambe tabatin un filial di servisio na Manhattan, [[New York City|New York]].[2] Rònt di su di sinkuenta aniversario na 1977, e kompania a wòrdu sitá komo un di e dunadónan di trabou mas grandi na Antia Hulandes, ku mas ku 500 empleado.<ref name="archiefvriend" />
Spritzer i Fuhrmann a habri un ofisina na New York den añanan 1950, kaminda na 1960 nan a establesé un tayer di oloshi i hoya bon ekipá. Banda di duna servisio direkto, e ramo aki a kontribuí signifikantemente na e bon boluntat di nos islanan Antiano.<ref name=":1">Omgebouwde garage. "Amigoe". Curaçao, 27-09-1977, p. 9. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639615:mpeg21:p009</ref>
Den añanan sinkuenta, a konstruí un sede nobo na Willemstad riba Helfrichplein (Da Costa Gomezplein)/Breedestraat. E edifisio den estilo architectonico moderno di Korsou, disena pa architect J. Fresco, tabata un atrakshon turistico y a habri dia 23 di december 1954.<ref>In moderne Curacaose stijl Nieuw Spritzer en Fuhrmann-pand fraaie touristische attractie In acht maanden tijd werd kolossase werk uitgevoerd. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 23-12-1954, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404471:mpeg21:p001</ref> E kompania a bira konosí durante e periodo ei pa un kariyon riba e edifisio.[1] Un potrèt di e tienda na Da Costa Gomezplein na Willemstad ta data di òktober 1955.<ref name="nationaalarchieffoto">{{Citeer web |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/fotocollectie/aeb042f6-d0b4-102d-bcf8-003048976d84 |titel=De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op Curaçao |website=Nationaal Archief (fotocollectie) |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
Na fasada di e edifisio tin un kariòn ku tabata sona ....
Na 1961, un tienda nobo a habri na Philipsburg. E kantidat di kamber di hotèl e tempu ei tabata solamente kuarenta! E sukursal di Spritzer i Fuhrmann aki a agregá sinku punto di benta denter di algun aña. Riba e isla aki tambe e grupo di joyeria tabata presente na cuna di turismo. Meskos ta konta pa Boneiru, kaminda Spritzer i Fuhrmann a habri su promé punto di benta na Hotèl Boneiru na aña 1963.<ref name=":1"/>
--
Den e edificio di Amador Maduro na Handelskade, Wolf Spritzer a huur un parti chikito di e localidad unda el a cuminsa cu su trabao como relohero y orfebre. Despues di e yegada di Charles Fuhrmann, e negoshi a wòrdu ekspandé; un bentana a wòrdu kita i remplasá ku dos porta di panel ku dos vitrina plat ku ta kontené e oloshinan. Algun tempu despues, nan por a kumpra henter un kolekshon di joyas serka un bendedó biahero. A tuma e decision pa bende algun di dje riba Aruba, y na 1930, a habri un tienda chikito na Oranjestad. Mientrastanto a muda un edificio nobo na Handelskade, e biaha aki na e otro skina di Windstraat, cu a haya e nomber “Relojeria Alemania”.
Esaki a sigui pa un di dos tienda riba Heerenstraat, e tempo ey e caya comercial principal na Willemstad. E tienda aki a wordo renoba varios biaha. Un di e versionnan mas bunita tabata esun cu e bentananan “Art Deco”. Despues, a agregá kolumnanan na e entrada. Durante e añanan di guera, e militarnan y mariniernan Mericano staciona na Curaçao y Aruba, cu tabata bishita e hafnan, tabata clientenan particularmente popular. Turismo di kompra realmente a lanta vuelo despues di Segundo Guera Mundial, ora ku barkunan di pasahero a kuminsá yega regularmente na Willemstad. E gama di produkto a sigui ekspandé, i un departamentu separá a wòrdu kreá pa produktonan optiko.
E prome tienda y tayer di optica tabata situa riba Heerenstraat. Despues, a establece opticanan na e skina di Breedestraat y Helfrichplein, den Kerkstraat, y den añanan 1970, a habri e “Laboratorio” hopi moderno riba Fokkerweg, unda tambe tabata fabrica lens.<ref name=":1"/>
E tiendanan di joyeria tambe a ekspandé. Na kuminsamentu di añanan 1940, un tienda a muda pa e edifisio di KNSM; el a keda e tienda prinsipal di S&F te na 1954.
Den añanan 1950, un edifisio nobo a wòrdu konstruí na e skina di Helfrichplein i Breedestraat: e “Edifisio Prinsipal.” E piso abou tabata akapará e kolekshon di diamante, joyas di oro i oloshin. E promé piso tabata akapará un departamentu separá pa artíkulonan di plata i un sekshon ku joyas, tas i artíkulonan di regalo platá ku plata i oro. E ofisinanan di maneho tabata situá riba e di tres piso, i e tiendanan di orfebre i relojero tabata riba e di kuater piso. E tienda a bira partikularmente konosí pa su karillon i su sirkuito figural.<ref name=":1"/>
=== Ultimo añanan ===
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá lucha ku un kaida den entrada. Dia 5 di september 1989
e empresa ta emití un komunikado di prensa anunsiando seramentu i likidacion di e kompania despues di 62 aña.<ref>{{citeer web|titel=Juweliersconcern van wereldfaam Spritzer en Fuhrmann verdwijnt|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-09-05|bezochtdatum=2026-01-04|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642749:mpeg21:p002}}</ref> “E gerensia ta anunsiá ku e kompania lo stòp di eksistí den futuro serkano. Pa vários aña el a sufri pèrdidanan signifikante, sinembargo, e reservanan a agotá sin ku e kompania a logra adapta na e sirkunstansianan kambiá. Faktornan kousante e ta sita: e desaparishon di turismo di kompra pa via di kaida den turismo krusero y e desaroyonan ekonómiko na Venezuela, mientras e patronchi di gasta di e klientela tambe a kambia drastikamente. Na 1990, e kompania a sera su portanan definitivamente.<ref name="archiefvriend" /><ref name="newsaruba2007" />
== Premio i rekonosementu ==
Durante añanan, Charles Fuhrmann i e kompania S&F a risibí numeroso premio. Na 1959, 1960 i 1961, e kompania a wòrdu presentá ku e Diamonds International Award. For di 20 di sèptèmber 1967, Spritzer & Fuhrmann ta un suministradó di e Kas Real (''hofleverancier'').<ref name="archiefvriend" /> Na 1977, un seyo di pòst konmemorativo a wòrdu emití na Antia Hulandes pa konmemorá e di sinkuenta aniversario di e kompania.<ref name="newsaruba2007" />
Het bestuur van de Stichting Monumentenzorg reikte in 1968
aan de heer Fuhrmann de plaquette "Tua Res Agitur". uit naar aanleiding v"an de restauratie van interieur en exterieur van de zaak „Europa". Na de restauratie kreeg dit filiaal de toepasselijke naam „Renaissance".<ref name=":1"/>
== Legado ==
Spritzer & Fuhrmann ta konosí pa entrená i eduká personal lokal den áreanan manera diseño di hoya.<ref name="newsaruba2007" /><ref name="archiefvriend" /> Archivonan di e kompania ta aloha den [[Archivo Nashonal Kòrsou]].
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
----------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Lucia Schnog
| alias = Rumbera
| fecha nacemento =
| luga nacemento = {{CUW}}
| alma mater =
| ofishi = bailarina, diseñadó di paña
| aña activo = 1971 - ?
| estilo =
| genero = [[jazz]], balèt klásiko
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Lucia Schnog-De la Fuente''' ta un bailarina, koreografo i artista visual yu di Kòrsou. Na 1988, el a wòrdu premiá ku e [[Premio Cola Debrot]] pa su arte di baile.
== Biografia ==
Tabata Sra. Van Walraven ku a siña Lucia di seis aña su promé pasonan di baile i e goso di balèt.<ref name="Amigoe ">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470122:mpeg21:p009|titel= Lucia: “concurrentie alleen maar bevorderlijk” - Curaçaose opent ballet-school Russische stijl|datum=1971-03-27}}</ref> Añanan despues, el a muda pa e siudat hulandes di Delft pa studia.<ref name="Amigoe " /> El’a kompletá su estudio ku un diploma estatal komo dosente di balèt i bailarina di esenario.<ref name="AmigoeDiCuracao">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470115:mpeg21:p008|titel= Balletstudio|via=Delpher.nl|datum=1971-03-19|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Su spesialisashon ta jazz i balèt klásiko,<ref name="AmigoeDiCuracao" /><ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470229:mpeg21:p006 Advertentie], 6 augustus 1971</ref> i el a siña tambe balèt ruso.<ref name="Amigoe " />
Na Kòrsou bèk, el a funda su mes studio di ballet na mart 1971, yamá Ecole de Danse, ku un lokalidat na Kleermakersweg na Willemstad.<ref name="Amigoe " /> El a proveé e koreografia pa e obra De Fisici, ku a estrená na novèmber di e aña ei.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470307:mpeg21:p005 De Fisici op het scherp van de snede], 5 november 1971</ref> Tambe el a krea presentashonnan di baile pa teater di mucha, manera Prikkebeen na Centro Pro Arte (CPA).<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461117:mpeg21:p003 Prikkebeen. kleurrijk kinderfeest in C.P.A.], 6 maart 1972</ref> Diesocho luna despues di su apertura, su skol di baile ya tabatin 350 studiante.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461465:mpeg21:p003 Ecole De Danse brengt leerlingenuitvoering in Centro Pro Arte], 1 december 1972</ref> El a sigui traha riba presentashonnan hubenil na CPA, manera un seri di musikal na 1975 den kolaborashon ku e Komishon di Konsierto di Jeugd.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998511:mpeg21:p010 Comité Jeugdconcert brengt kindermusical in Antilliaanse sfeer], 11 januari 1975</ref> E tambe a presentá ku su grupo di balèt.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998591:mpeg21:p023|titel= Willemstad – De Apollo Star Dancers|datum=1975-04-17|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un di su promé studiantenan tabata e futuro dramaturgo Roy Colastica.<ref>Norma Infantil y Juventil, [https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Roland Colastica]. [https://web.archive.org/web/20210225195528/https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Gearchiveerd] op 25 februari 2021.</ref>
Na ougùstùs 1979, el a habri su studio di ballet nobo riba Saliña Abaostraat ku Ecole de Danse.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639990:mpeg21:p002 Nieuwe Balletstudio], 25 augustus 1979</ref> Na aprel 1980, el a forma un grupo (semi-)profeshonal na su skol bou di e nòmber ''Antillean Dance Theatre'' (ADT), di kua e i Helma Bakhuis a tuma over e direkshon artístiko. E grupo tabata konsistí prinsipalmente di bailarinnan ku el a entrená for di 1971.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639903:mpeg21:p004 Antillean Dance Theatre 9/10 mei in CPA], 28 april 1980</ref> Helma Bakhuis tambe tabata enbolbí for di inisio di Ecole.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642264:mpeg21:p007 Ecole de Danse], 16 mei 1987</ref> Un luna despues, nan a presentá e promé balètnan di ADT.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639886:mpeg21:p006 Premiere Antillean Dance Theatre - "Kositu" hoogtepunt balletavond in CPA], 12 mei 1980</ref>
Lucia Schnog tambe tabata wòrdu scuchá i mira regularmente den medionan di comunicacion. Na 1979, el a papia tokante e apertura di su studio di balèt nobo den e programa Entrevista na Radio Hoyer.<ref>[[Amigoe]], [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640001:mpeg21:p002 "Interview"] , 7 september 1979</ref> Ku finansiamentu di OKSNA, un dokumental tokante Ecole de Danse a wòrdu trahá i mustra den e ouditorio di biblioteka na òktober 1992.<ref>{{nl}}{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644665:mpeg21:p003|titel= Documentaire over 20 jaar balletschool Ecole de Danse|datum=1992-10-03|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un luna despues, e dokumental a wòrdu transmití na televishon pa TeleCuraçao.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643709:mpeg21:p003 Tv-documentaire over Lucia Schnog], 30 november 1992</ref>
E ta tambe un artista visual di obranan di textil, entre otro.<ref>Curaçao Knipselkrant, [https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Curacaose kunstenaars op World Quilt Show], 8 januari 2015. [https://web.archive.org/web/20240426155433/https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref> El a eksponé su arte na Kòrsou durante, entre otro, e ''Open Atelier Route''.<ref>{{citeer web|werk=Curaçao Art|url=https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/|titel= Open Atelier Route 2015|datum=2014-11-09|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240426155431/https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/| archiefdatum=2024-04-26}}</ref><ref>Curaçao Art, [https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Kosecha Kultural in 2018], 28 september 2018. [https://web.archive.org/web/20240426155443/https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref>
== Honor ==
Na 1988, Schnog, hunto cu [[Carmita Henriquez]], a risibí e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a husga ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan respektivo tereno: baile i folklore.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011|titel=Cola Debrot Prijs 1988|datum=1988-05-21}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =67491322 |titulo= Lucia Schnog}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Schnog, Lucia}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Arte]
[[:Kategoria:Kòrsou]]
[[:Kategoria:Ganador premio Cola Debrot]]
habri su "Ecole de Danse", ku tabata siña [[jazz]] i balèt klásiko. For di aña 1979, 8bailarinanan semiprofeshonal a presentá bou di su guia na su Teatro di Baile Antiano (ADT). E ta krea arte visual tambe.
------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Ocho dia''' ta un antiguo rito di luto na Aruba, Kòrsou i Boneiru, ku ta sostene famia i amigunan di defuntu den nan proseso di luto.
Tabatin un tempu na Kòrsou i Boneiru ku e defuntunan tabata wòrdu rekordá no solamente ku un Misa, pero ku ocho dia di orashon, kanto, kuenta, i komunion. Pa ocho dia, e komunidat a reuní — no solamente pa yora, pero pa ofresé sosten. Famia i amigunan a wòrdu sostené den nan proseso di luto: ku orashon, kantika, rekuerdo i brasa, e alma di e defuntu tambe a wòrdu eskoltá pa e bida despues di morto. E ritual aki tabata wòrdu yamá Ocho Día.
Despues cu dera e defunto ta cuminsa cu e “ocho dia”. Esaki ta un periodo di luto di ocho dia, durante cua esnan cu a keda den luto ta reuni diariamente. Bou di guia di un intersesor, ta hasi orashon pa e defuntu i su sernan kerí. Un sirbishi di konmemorashon ta wòrdu tené 40 dia despues di e morto, i tambe anualmente riba e aniversario di e morto. Den Iglesia Catolico Romano, ademas di e dia di recuerdo anual aki, e famia por pidi un misa mensual pa e defunto.<ref>[https://www.rememberme.nl/inspiratie/blogs-van-judith-sandriman/rituelen-bij-een-begrafenis-op-curacao Rituelen bij een begrafenis op Curaçao]</ref>
De negendenacht (novena= Ninth Night) ceremonie op Jamaica toont overigens inderdaad overeenkomst met de curacaose "ocho dia".<ref><ref></ref>VOLKSKUNDE. "Amigoe". Curaçao, 05-09-1980, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 19-12-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640155:mpeg21:p017</ref>
---
Er was een tijd op Curaçao en Bonaire waarin de overledene niet alleen werd herdacht met een mis, maar met acht dagen van gebed, zang, verhalen en verbondenheid. Acht dagen lang kwam de gemeenschap bijeen—niet alleen om te rouwen, maar om te begeleiden. De familie en vrienden werden ondersteund in hun rouwproces: met gebed, zang, herinnering, en omarming werd ook de ziel van de overledene begeleid naar het hiernamaals. Dat ritueel heette Ocho Día.
Dit ritueel, ontstaan uit de ontmoeting tussen Afrikaanse spirituele tradities en het katholieke geloof, was veel meer dan folklore. Het was een daad van geestelijke zeggenschap. Wat de kerk niet kon bieden, gaf de gemeenschap zichzelf: troost, structuur, en een plek voor de ziel om haar weg te vinden.
De Ocho Día, met haar gezangen in een vermenging van Papiaments en Latijn, de overdracht van culturele identiteit via verhalen over West-Afrikaanse mythische figuren zoals de spin Nanzi, gezongen litanieën, een eigen vormgegeven liturgie van gebeden, en het kantelen van het altaar op de achtste dag (Ocho di Yukán)—dat was hun manier om trouw te blijven aan hun wortels én aan hun geloof.
Vandaag de dag is dit ritueel vrijwel verdwenen. Al twintig jaar is er geen gedocumenteerde viering meer. Uitvaarten worden nu tot in de puntjes geregisseerd door begrafenisondernemers, naar Europees model. In tegenstelling tot vroeger, waar een uitvaart veel meer was dan een kort moment van condoleren of een drive-thru, of het volgen van de dienst via een YouTube-link, is afscheid nemen verarmd tot een haastig en afstandelijk ritueel. De zinsnede “geen rouwbeklag aan huis” klinkt inmiddels als een mantra in overlijdensberichten.
-------
Bob Harms: De ocho dia, een rouwritueel van acht dagen op Aruba, Bonaire en Curaçao, was veel meer dan alleen een religieuze bijeenkomst. Het was een levendig sociaal evenement, doordrenkt van culturele tradities die hun oorsprong vinden in West-Afrika en de diaspora. Ondanks pogingen van de Rooms-Katholieke Kerk om deze ‘afwijkende’ gebruiken te onderdrukken, hield de gemeenschap stand en gaf het rouwproces zo een unieke, eigen invulling.
Tijdens dit achtdaagse ritueel nam een voorzanger, de resadó, de leiding. Hij zong litanieën, een mix van Papiaments en Latijn. De aanwezigen zongen mee met de kantikanan di Ocho Dia, liederen speciaal voor dit ritueel, en de kantikanan di Dum Ve, verbasterde Gregoriaanse gebedsliederen. Ook op de laatste ochtend, wanneer het altaar werd afgebroken, werden er speciale liederen gezongen, de kantikanan di Jukán.
----
Na de uitvaart is er een rouwperiode die acht dagen duurt. In deze dagen worden er litanieën (gebeden) voorgelezen door een vrouw die ouder is dan 50. Ze vraagt God om de overledene onder zijn hoede te nemen en de nabestaanden te troosten. Tijdens deze ‘ocho dia’ geven naasten en familie alle ruimte aan hun emoties. Vooral op de achtste dag nemen ze de tijd om na te praten over de dingen die de overledene heeft gezegd en hoe hij of zij zich heeft voorbereid op de dood. De ramen worden opengezet zodat de geest kan vertrekken.
----
Het is een perfect voorbeeld van ''syncretisme'': het samenvoegen van verschillende culturele en religieuze elementen. Hoewel de periode van acht dagen ook in het christendom voorkomt (denk aan de besnijdenis van Jezus na 8 dagen), is de uitwerking (de ceremonies, muziek, dans) sterk beïnvloed door de Afrikaanse wortels en de 'survival' van voorouderlijke tradities na de slavernij, steltDBNL - Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.
{{Appendix}}
---------------
{{Databox}}
[[File:General Official Minimum Wage by Territory as of February 2023 in US Dollars (2).png|thumb|300px|Mapa di salario minimo segun teritorio na februari 2023 den USD]]
E '''salario mínimo''' ta e montante mas abou ku un dunadó di trabou ta legalmente obligá di paga un empleado. Un salario mínimo por wòrdu ekspresá komo un salario pa ora, pa luna òf pa siman. Semper e ta wòrdu ekspresá komo un salario brutu, ekskluyendo belasting i kontribushonnan di seguro sosial.
Dentro di Union Europeo, 22 di e 27 estadonan miembro tin un salario minimo. E sinku paisnan di UE ku no tin un salario mínimo ta Austria, Dinamarka, Finlandia, Suesia i Italia. E paisnan aki, inkluyendo Noruega i Suisa, ta laga e fiho di salario mínimo na organisashonnan di dunadó di trabou i empleado.
es.wiki: Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
E regulashon aki a wòrdu establesé pa promé biaha na Australia i New Zealand den siglo 19.[2] Kada pais tipikamente ta establesé e normanan legal ku ta regulá e salario mínimo i e mekanismonan pa determiná su montante periodikamente, normalmente anualmente.
Regulashonnan di salario mínimo, ku nan diferensianan, ta presente den kasi tur pais rònt mundu, i nan ophetivo, eksplísito òf nò, ta pa redusí desigualdat di salario.
Den añanan resien, vários pais a reformá nan polítika di salario mínimo komo kontesta na e oumento di kosto di bida i preshon sosial pa garantisá un entrada desente. Algun gobièrnu a opta pa konektá e salario mínimo na e konsepto di un “salario di bida,” komprondé komo un salario ku ta kubri e nesesidatnan básiko di un individuo òf famia, inkluyendo kuminda, bibienda, edukashon i kuido di salú. Paisnan manera Alemania,[3] Sur Korea, Chile,[4] i New Zealand a implementá oumentonan signifikante, miéntras ku na Merka tabatin un tendensia pa oumentá e salario mínimo na nivel estatal i munisipal den ousensia di konsenso federal. Ademas, organisashonnan manera Organisashon Internashonal di Trabou (ILO) i Programa di Desaroyo di Nashonnan Uni (UNDP) a promové kuadro pa evaluá e impakto di e salario mínimo riba redukshon di pobresa i desigualdat, resaltando e importansia di ahusta e montantenan aki periodikamente i segun kriterionan ekonómiko i sosial.
Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
== Caribe Hulandes ==
* 1947 - invoering Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
* 1972 - Landsverordening minimumlonen (P.B. 1972, no. 110)
1 oktober 1972 e Ordenansa Salario Minimo a drenta na vigor na Antias Hulandes.<ref>Advertentie. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 30-09-1972, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 03-09-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461412:mpeg21:p006</ref>
{{Appendix}}
LANDSVERORDENING van 31 mei 1972 houdende nieuwe regelen inzake minimumlonen
Citeertitel Landsverordening minimumlonen
Vastgesteld door Gouverneur van de Nederlandse Antillen
Onderwerp maatschappelijke zorg en welzijn
Eigen onderwerp arbeidsregelgeving
Opmerkingen met betrekking tot de regeling
Deze verordening vervangt de Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
--------
The minimum wage history in the Dutch Caribbean is tied to the islands' individual statuses, with a significant shift in the Caribbean Netherlands (Bonaire, Sint Eustatius, Saba) towards higher, federally regulated minimum wages starting in the 2010s, aiming for a dignified existence. Other islands, like Aruba, also adjusted their minimum wages in recent years, while the overall trend shows efforts to raise wages to improve socio-economic conditions, though this can create competitive pressure compared to other Caribbean nations.
The minimum wage in the Dutch Caribbean is set separately for each island, with the highest recent rates being $1,750 per month in the Caribbean Netherlands (Bonaire, St. Eustatius, and Saba) as of July 1, 2024, and AWG 2,007.05 per month in Aruba as of January 1, 2025. The Caribbean Netherlands' minimum wage is adjusted annually based on the consumer price index.
--------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe
| imagen =
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[]] [[1930?]]
| periodo fin =
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor =
| sucesor =
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion =
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernador, alkalde
|partido =
}}
'''Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe''' (☆ [[31 di òktober]] [[1882]] na Schiedam – † [[28 di novèmber]] [[1956]] na [[Breda]]) tabata un gobernador kolonial y alkalde hulandes.
== Biografia ==d
Van Slobbe a nase den un famia katóliko. Su tata probablemente tabata manehá un destileria di gin. Bartholomeus a kuminsá su estudio na un skol di formashon di maestro i na edat di dieshete aña a boluntario pa e ehérsito hulandes.
El a entrená komo un ofisial no-komisá na Breda i a bira un sargento promé ku el a wòrdu atmití na e Kurso Prinsipal pa Ofisialnan na Kampen na 1904. Dos aña despues, el a bira un di dos teniente den e di Seis Regimento di e Brigada di Infanteria, stashoná na Breda. Na 1910, el a wòrdu promové na promé teniente den e di Seis Regimento. Na òktober 1913, el a wòrdu nombrá komo un ofisial di servisio spesial pa e staf general den e departamentu stashoná na Breda debí na e menasa di guera. Na 1918, el a wòrdu transferí pa e staf general na Den Haag i a wòrdu sekundá na e Akademia Militar. Na 1919, el a bira kapitan i na 1924, el a bira dosente tambe na e Akademia Militar na Den Haag.
Na aña 1930, el a keda nombrá gobernador di e kolonia di Kòrsou i Dependensianan. El a goberna excelentemente y lo kier a keda gobernador, pero despues di su prome periodo, el a pidi su regreso pa Hulanda pa sigui educacion di su yiunan.
Na ougùstùs 1936, el a bira alkalde di Breda, un miembro di e Partido di Estado Katóliko Romano (RKSP). El a tene su mes durante guera, pero a wòrdu kita for di trabou dia 11 di mart 1944, pa òrdu di e forsanan di okupashon despues di a nenga di koperá den kompilá listanan pa trabou forsá na Alemania. Durante e último lunanan di guera, el a biba skondí. El a wordo reemplasa pa e miembro di NSB y miembro di SS Gerrit Coenraad Blom. Riba e dia ku Breda a wòrdu liberá, 26 di òktober 1944, el a reanudá su tareanan di alkalde, hibá triunfantemente na e kas di pueblo pa su konsiudadanonan.
E tabata, sinembargo, bou di tutela di Baron Dirk van Boetzelaer, un ingeniero hidráulico i teniente coronel, komisario militar pa e distrito di Breda i emanacion di tantu e resistensia komo e forsanan armá hulandes formá na Inglatera. E tabata kere ku kualke hende ku a keda muchu largu durante e okupashon mester tabata konspirando ku e forsanan di okupashon i mester a wòrdu retirá. P’esei tambe e tabatin un opinion negativo di Van Slobbe i a sòru pa e keda suspendé i someté na un investigashon di purga riba su aktividatnan durante e okupashon. Esaki a dura for di kuminsamentu di desèmber 1944 te kuminsamentu di òktober 1945.
Dia 2 di desèmber 1944, Van Slobbe a wòrdu informá verbalmente di e desishon pa wèlga, ku a drenta na vigor dia 10 di desèmber. Despues e mester a defendé su mes dilanti di un komishon di purga, loke el a hasi ku éksito. Dia 16 di october 1945, e Comisario di Reina a firma e decreto di disolucion, cu a wordo anuncia algun dia prome. Miéntras tantu, Van Slobbe a wòrdu forsá pa entregá su posishon komo alkalde suplente na alkalde E.L.H.M. van Mierlo, te ora cu e investigacion tabata favorable y e por a reanuda su funcion di alcalde. Dia 17 di òktober 1945, el a presidi e reunion di e Ehekutivo Munisipal pa promé bia.
Van Slobbe a kasa ku Joanna Antonia Maria van Schendel na 1912. Nan tabatin shete yu, inkluyendo esun mayó, Maria Elisabeth van Slobbe (1913-2004), i e yu mas yòn i di dos, Wim van Slobbe (1925-2023).
-------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante =c
| nomber = Mary Gertrude Johnson
| ofishi =
| tata = Peter Hassell
| mama = Esther Lovell Johnson
}}
'''Mary Gertrude Johnson''' (☆ [[1854]] na Zions Hill – † [[1939]] na [[Saba]]), tambe konosí komo ''Mary Gertrude Hassell'', tabata un edukadó prominente i un pionero den promoshon di e arte tradishonal di [[kanchi sabano]] riba e isla di [[Saba]]. El a duna les i popularisá e téknika di obra ku hilo habri, ku despues a bira un di e produkto artístiko i ekonómiko mas importante di e isla. Segun folklorista Eric Eliason, “kisas e ta e persona mas honrá den historia di e isla.”<ref>Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: ''Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean'', p. 522-534, citaat op p. 524.</ref>
== Biografia ==
Mary Gertrude Johnson a nase na Zions Hill (den e tempu ei konosí komo Hell’s Gate) komo yu muhé di Esther Lovell Johnson i Peter Hassell. Su famia tabatin un posishon respetá den komunidat i su mayornan tabatin medio finansiero sufisiente pa mand’é pa estudio na [[Caracas]], [[Venezuela]] na komienso di añanan 1870. Pa un periodo Johnson a biba den un internado katóliko, kaminda soeurnan di e konvento tabata duna enseñansa, inkluso na manera tradishonal.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Durante su estadia na Venezuela, el a siña for di e yu muhénan di e elite venezolano kon pa traha obra ku hilo habri den estilo ajour, ku despues a bira konosí na Saba komo kanchi spaño.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
<ref name=":0">Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean, p. 522-534</ref> E téknika aki lo bira e base pa e desaroyo di e arte di kanchi sabano, un forma di arte tekstil úniko pa Saba.<ref name=":1">{{Citeer boek |titel=Caribbean Women and Their Art: An Encyclopedia |achternaam=Snodgrass |voornaam=Mary Ellen |url=https://www.google.nl/books/edition/Caribbean_Women_and_Their_Art/4tCwDwAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA89&printsec=frontcover |datum=2019 |pagina=89-90}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://caribvibetv.com/learning-about-saba-lace-spiced-rum/ |titel=The Art of Saba Lace & Flavor of Spiced Rum: Saba’s Heritage |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Caribbean Vibrations}}</ref>
Despues di a kompletá su estudio, Johnson a regresá Saba. Einan el a kasa ku James Benjamin Johnson i a kuminsá duna les na e skol katóliko lokal. E pareha a establesé nan mes na Windwardside. Inisialmente, el a sigui ku trahamentu di kanchi komo un hòbi, dunando les na algun amigu i miembro di famia, pero pronto el a kuminsá plama riba henter e isla. Gradualmente ela kuminsá duna lès, i patronchinan spesífiko pa e isla a wòrdu kreá, yamá na nòmber di nan kreadornan, manera Imelda, Sylvia i Laurentina.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Ku e establesementu di un servisio postal konfiabel entre Saba i mundo eksterno na 1884, e posibilidat pa bende kanchi via pòst a habri un fuente nobo di ingreso pa hopi famianan. Pa tempu di Prome Guera Mundial, un di kada dies habitante tabata inbolbí den produkshon òf benta di kanchi sabano. Den e añanan 1920, ta kalkulá ku entre 30% i 40% di PIB di Saba tabata generá for di kanchi, un kontribushon sin igual pa un isla chikí.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Mary Gertrude Johnson a fayesé na 1939 na edat di 85 aña. Su legado sigui biba den arte, ekonomía i identidat kultural di Saba.
== Homenahe ==
Na 1996, su aporte a wòrdu rekonosé ku un stampia postal di Antias Hulandes, ku ta mustra un imagen di dje ku un obra di kanchi na banda robes. E stampia tabata parti di un seri dediká na figuranan antiano prominente.<ref>{{Citeer web |url=https://touchstamps.com/Stamp/Details/160215/mary-gertrude-johnson-hassel-1853-1939 |titel=Stamp: Mary Gertrude Johnson Hassel (1853-1939) (Netherlands Antilles 1996) |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Touch Stamps}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Kanchi sabano]]
{{Appendix}}
{{Defaultsort:Johnson, Mary Gertrude}}
[[:Kategoria:Saba]]
------------
* na un Skol di Konbento. Einan ela siña kon pa traha e hilo dibuhá for di e yu muhénan di Venezolanonan elite, i a introdusí e arte na Saba kaminda e ta konosí generalmente komo obra spañó.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
* the past, drawn lace embroidery often produced larger pieces in the form of tablecloths, curtains, drapes, etc. Today, these larger ana more expensive items are no longer in demand and the intricate patterns of drawn lace are being used in a more decorative manner on various items of women’s and household ware such as shawls, skirts, blouses, handbags, hand¬ kerchiefs, napkins and other cloths.
<ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-ANTILLENREVIEW-1981-08/page/n33/mode/1up?q=saban+lace&view=theater Handcraft: an industry of growing importance]Antillean Review, vol. 1 nr. 5, augustus/september 1981</ref>
* Perhaps this is the reason the craft is popularly known as "Spanish work" on Saba. In 1884, the wives and daughters of Saba's seafaring men began working in earnest. In that year regular mail service connected the five-squaremile island to the outside world for the first time, thereby establising the possibility of a mailorder cottage industry. By 1898, Saba's lacemakers had become so adept that a Miss Florence Every entered an exhibition of women's handicrafts in The Hague, The Netherlands, where she received an honorable mention. Six years later, a Saban was awarded first prize in a competition in Copenhagen, Denmark, and was invited by the Danish government to spend four months in the Scandinavian country. Little by little, the industrious Saban women began exporting their delicate work, primarly to customers in the United States. The method by which they obtained the names of potential clients illustrates typical Saban ingenuity. Lacemakers would copy the addresses of American companies from the boxes of merchandise that were sent to the island. They would then dispatch a letter explaining their craft and their prices to the firm, hoping to have some sympathetic manager post the missive on the company bulletin board or mention it in the company newsletter. Their efforts were surprisingly successful. By 1928, nearly 25,000 guilders worth of needlework was being exported.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Naturally, clients' addresses were closely-guarded secrets. Who betide anyone who "stole" an address or who wrote "bad things" about a competing lacemaker. Many families were not on speaking terms for years, owing to some real or imagined breaking of this unwritten law. In turn, many company officials wrote to Saba's Vice-Lieutenant Governor inquiring into the financial status of the women soliciting business from the companies' employees. As tactfully as possible, the administrator would reply that the ladies could stand "some help", even though some of the lacemakers were among the most affluent residents of the tiny island.
When the Great Depression spread economic havoc throughout the United States in the early 19305, demand for "Saba Lace" plunged alarmingly. Committees were formed on the island to promote the "industry". Unfortunately, nothing seemed to help. It was only with the increase of tourism to the island that "Saba Lace" flourished once again. An airfield was finally constructed on the mountainous terrain in 1963 and the island became a favorite with travelers searching for an unusual daytrip from nearby St. Maarten of for longer stays in a serence and unspoiled Caribbean atmosphere. In 1984, 15,000 tourists visited, departing with approximately $100,000 worth of delicate, handmade lacework.
Thus, after more than a century, a handcraft learned by a young Saban girl in the quiet cloisters of a Caracas convent still provides a means of survival for many families on the tiny island of Saba.
-------------
{{Infobox artista|variante|c
| nomber = Sheila Payne
}}
'''Sheila Payne''' (☆ 1961 na [[Kòrsou]]) ta un aktris i kontadó di kuento di [[Kòrsou]] i un defensor di preservashon di Papiamentu.[1]
Sheila Payne a nase i lanta na Kòrsou, den un famia originalmente di [[Sint Kitts (isla)|Saint Kitts]]. Su interes i amor pa kontamentu di kuenta a bini di su tata. Komo un studiante di skol básiko, el a hasi un impreshon sumamente eksitoso di e empresario di músika [[Ángel Job]] (ku e apodo El Gordito de Oro).[2]
For di 1980 pa 2000, Payne a biba na [[Hulanda]]. El’a studia matemátika i ekonomia i a tuma un kurso posgrado den desaroyo di karera. Despues di a traha den e ramo ei pa algun tempu, el a bira un aktris ku Jeugdtheater Citadel Groningen. Na Kòrsou, el a traha komo aktris pa teater hubenil i despues a regresá na kontamentu di kuenta.[2]
Na 2011, Payne a risibí un nominashon di UNESCO pa su esfuersonan den preservashon di Papiamentu.[2]
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario|variante = c
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento = [[Kòrsou]]
|region = [[Karibe Hulandes]]
|pais =
|alias = [[Kòrsou i Dependensianan]]
|sucesion = Gobernador-general
|periodo start = 1816
|periodo fin = 1819
|monarkia =
|antecesor =
|sucesor = Petrus Bernardus van Starckenborgh
<!-- Seccion di sucesion 2 -->
|sucesion2 =
|periodo start2 =
|periodo fin2 =
|monarkia2 =
|antecesor2 =
|sucesor2 =
|pareha = Anna Maria Cornelia van Uytrecht
|tata =
|mama =
|yui = 4
|ofishi = ofisial di marina hulandes, atministradó kolonial,
}}
'''Albert Lambertsz Kikkert''' (☆ [[17 di novèmber]] [[1761]] na Vlieland - † [[18 di desèmber]] [[1819]] na [[Kòrsou]]), tabata un ofisial di marina hulandes, doño di plantashi na Kòrsou i gobernante durante e era kolonial. El a hunga un ròl importante den e [[Rebelion Grandi|lantamentu di Tula]] na [[1795]] i despues a okupá e funshon altu di Gobernador-General riba e Islanan ABC.
== Biografia ==
Kikkert a nasé riba e [[isla]] di Vlieland na aña 1761. El a drenta marina hulandes na un edat hoben i a subi te na e rango di ofisial. Su entrenamentu marítimo trempan a pone e fundeshi pa su tareanan atministrativo despues na e [[kolonianan]] hulandes den Karibe.
Despues di su transferensia pa Kòrsou, el a invertí den un plantashi. Na 1789 el a kasa ku Anna Maria Cornelia van Uytrecht (1768-1847) di Kòrsou, i huntu nan a hana kuater yu.<ref name=uytrecht>http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm. [https://web.archive.org/web/20210717231138/http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm Archivá] 17 di yüli 2021.</ref> Anna tabata e yu muhé di un shon di plantashi riku, [[Casper Lodewijk van Uytrecht]]. Dor di su matrimonio Kikkert a bira doño di e plantashinan, Jan Sofat (antes Jan Zoutvat) i San Juan.
Na 1795, el a drenta den konflikto ora e lider di katibu [[Tula]] a dirigí un rebelion riba e isla. Kikkert a wòrdu akusá di ta un kómplise di e medidanan kontra e rebeldenan, loke a pon’é den un posishon kontroversial denter di e [[kolonia]].
== Okupashon ingles ==
Kikkert tabata na Korsou ora ku e patriotanan a tuma poder na [[Hulanda]] na aña 1795 cu ayudo di e Francesnan y a funda [[Repúblika di Batavia]]. Stadtholder Willem V a hui bai Inglatera i for di einan a ordená tur gobernador i ofisial kolonial pa entregá na e inglesnan, pa e teritorionan di ultramar no kai den man di franses (revolushonario). E gobièrnu nobo a kita mayoria di e ofisialnan, ku mayoria di nan tabata noble. E pregunta di ken pa sirbi a hiba na confusion y tambe intrankilidad riba e barconan Hulandes. Kikkert a scoge e banda di e gobernantenan nobo na Hulanda y asina a opera na servicio di e Francesnan. Su patriotismo tabata oportunista, pasobra despues el a mustra di ta un Orangista konvensí atrobe pa ku e inglesnan.
=== Konflikto ku Tula ===
Inspira pa e intrankilidad revolucionario na Europa y e lantamento exitoso di esclavo na Haiti Frances, un lantamento di esclavo tambe a brota riba Curaçao na 1795. E “capitan” di e rebeldenan, Tula, tabata propiedad di Kikkert su cuñado Casper Lodewijk van Uytrecht (1730-1855). Dos otro lider di e rebelion tabata propiedat di Kikkert mes, entre nan Pedro Wacao i Carpata. ‘Bastiaan’ Carpata tabata foreman òf ofisial pretu riba su plantashi San Juan. Parsialmente pa e motibu aki, Kikkert tabata determiná pa pone e rebelion abou. I asina el a hasi, usando e fragatanan Ceres i Medea. For di e Ceres, Kikkert a trese dos bateria di kañon na tera, i tambe munishon i otro suministronan. El a komandá e mariniernan ku a bringa banda di e milisia sivil riba kabai riba e isla. E rebelion a terminá ku un ehekushon brutal i ehemplar di e lidernan rebelde, den kua Kikkert tabata enbolbí aktivamente. El a nota friu den e registro di su barku ‘Den 3e’ (òktober 1795): “... dos negro a wòrdu kibra bibu riba e wiel i pretu, despues dekapitá i nan kabes poné riba e horka, un negro a haña su mannan kòrtá i su kabes kibra aden ku un martiu i despues a wòrdu kologá.” E kastigunan tabata di akuerdo ku e veredikto di Gobernador Johannes de Veer (1738-1796) cum suis.[3][4]
== Regreso di gobernashon hulandes ==
Durante e gobernashon franses den añanan 1800, probablemente Kikkert a kolaborá ku outoridatnan bou di Louis Napoleon, ruman di Emperador Napoleon Bonaparte. Despues di e regreso di e gobièrnu hulandes bou di Rei Willem I, el a wòrdu nombrá Gobernador-General di e Islanan ABC. Den e funshon aki, e tabata responsabel pa e atministrashon sivil i protekshon di interesnan kolonial na Kòrsou, Aruba i Boneiru. El a hunga un ròl sentral den ehekushon di legislashon atministrativo i fiskal durante e periodo aki.
Kikkert a fayesé inesperadamente dia 18 di desèmber 1819 na Kòrsou. Su morto a marka e fin di un karera influyente den tantu sírkulonan kolonial komo militar riba e islanan ABC.
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''tragalus''' ([[hulandes]]: ''dakvenster'') ta referi na un bentana chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un dak di kas. Literalmente, e palabra cu e ta e luga pa laga lus drenta. "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
un ekstenshon di e superfisie di dak ku ta inkliná, hopi bia ta konsistí di un kuadro di bentana vertikal ku òf sin partinan movibel, dos muraya banda triangular i un tapa, trahá komo un dak plat, siya ?, heup òf pent.
Un tragalus por wòrdu instalá mesora durante konstrukshon nobo, pero hopi bia ta wòrdu trahá despues pa haña espasio èkstra, tin bia na e lugá kaminda un skylight ta presente kaba. E kuadro di bentana ta sirbi pa permití lus i airu drenta den e zolder òf kamber di zolder. Un bentana di dormitorio hopi bia ta proveé e espasio èkstra ku espasio pa kabes (espasio pa kabes), ku ta nesesario pa krea un kamber den zolder.
Bentana di dormer por wòrdu montá na diferente manera. Tradishonalmente riba e lugá, kaminda e bentana di e dormer ta wòrdu bati riba e dak riba e sitio, loke ta tuma un promedio di 3 pa 4 dia. Tin tambe bentananan prefab. E bentananan prefabriká aki ta wòrdu pre-produsí den un fábrika òf tayer di karpinteria i ta wòrdu montá riba e dak denter di un dia.
Bentana di dormer ta traha di vários material. Esaki ta dependé di e estilo arkitektóniko di e kas i e deseonan di e kliente. Bentana prefabriká por lo general ta trahá di palu òf plèstik.
Un ekstenshon riba e dak tambe ta wòrdu yamá kuko òf akkenailtje (prinsipalmente na Groningen).
{{Appendix}}
chatgpt:Den papiamentu, tragalus ta un palabra ku referi na un ventanita chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un kas di dak. E palabra mes ta bin di Hulandés "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
✅ Den konteksto di construccion Hulandés (i Karibe Hulandes), un "tragalus" ta un ventanita, pero den hulandés moderno e palabra ku ta mas relashona ta "dakkapel" òf "dakvenster", ku ta referí mas espesífikamente na un ventan chi subi for di dak, ku ta kreá espasio i lus den un piso haltu.
Diferensha:
Tragalus = ventanita (simpel, generalmente no sobresalí for di tei).
Dakkapel = estruktura di bentana ku sobresalí for di tei pa kreá mas espasio i lus.
🏚️ Tragalus den Karibe Hulandes
Sí, tragalus (of ventanitanan den dak) tabata uza den arquitectura tradicional Karibe Hulandes, inklusí:
Kas di plantashon (Boneiru, Kòrsou, Aruba)
Kas di pueblo (kas di torto, kas di piedra)
Fortifikashon (forte)
E motibu principal pa usa un tragalus tabata:
Laga lus natural drenta (den tempo ku no tabatin mucha bentanan grandi)
Mehorá ventilashon (pa saka kalor fo'i kas)
Duna un poko di brisa sin perde protekshon kontra tormenta.
Ejemplo:
Riba kas di plantashon na Kòrsou manera Landhuis Brievengat òf Landhuis Chobolobo, bo por topa ventanitanan haltu riba e dak ku ta sirbi komo tragalus.
Na Aruba, na kas antique den Noord i Santa Cruz, bo por wak esemey.
📜 Origen historiko
E uso di ventanitanan haltu (tragalus) a bini ku:
Influensia di arquitectura kolonyal Hulandés (especialmente siglo 17-18).
Adaptashon lokal pa klima tropikal — ventilashon tabata esencial.
Manká di material di konstrukshon — un bentana chikí tabata mas fasil pa instala den muraya di torto òf piedra.
✏️ En Resúmen
Aspekto Tragalus Dakkapel
Definishon Ventanita haltu Bentana sobresaliente for di tei
Funshon Lus i ventilashon Lus, ventilashon, espasio
Material Hout, piedra, torto Hout, tei, glas
Uzo den Karibe Sí, den kas antique Raro, mas den Hulanda
[[:Kategoria:Konstrukshon]]
--------------
{{Multiple image
| total_width = 650
| align = center
| caption_align = center
| border =
| image1 = Government building in Camacuri (Aruba) 17 33 16 604000.jpeg
| caption1 = Edificio di Impuesto di [[Aruba]]
| image2 = DRCUR-EXT-Resort-4110-TM.jpg
| caption2 = Dream Curaçao Resort na [[Willemstad]]
| image4 = Emmanuel Catholic Chapel.jpg
| caption4 = Kapel Emanuel na [[San Nicolas]]
| image3 = Maduro & Curiel's Bank, Willemstad, Curaçao.jpg
| caption3 = Edificio di [[Maduro & Curiel's Bank N.V.|MCB]] na Willemstad
}}
---------------
* [[Florin karibense]] (aanvullen)
Siman pasá a tuma lugá e desvelo ofisial di e diseño di e Guilder Karibense, e moneda nobo ku lo ta den sirkulashon na Kòrsou i Sint Maarten entrante 31 di mart 2025. Banko Sentral di Kòrsou i Sint Maarten (CBCS) a presentá e biyetenan i monedanan simultáneamente na ámbos pais.<ref name="deel 1">[https://curacao.nu/de-caribische-gulden-een-stap-richting-economische-stabiliteit-in-2025/ De Caribische Gulden: Een stap richting economische stabiliteit in 2025], curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
--
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.<ref name="deel 3">[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-20g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (20g)], curacao.nu (27 di desember 2024)</ref>
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
== denominashon di mas chikitu: 10 florin ==
E biyete di dies florin karibense ta predominantemente hel i tin un imágen di e '''angelfish gris''' na e parti dilanti i e '''faro di Klein Curaçao''' na e parti patras.<ref name="deel 2">[https://curacao.nu/nieuwe-caribischegulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-10g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (10g)\, curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
E angelfish gris por krese te sesenta sentimeter di largura. E espesie aki tin un kurpa den forma di disko ku un kabes relativamente grandi. Angelfish adulto gris ta gris kla ku manchanan pretu tur kaminda, miéntras ku nan kabes ta gris kla ku un boka mas kla ainda. E hóbennan, di otro banda, ta pretu ku sinku strepi hel briante ku ta kore vertikal riba nan kurpa.
Hubenilnan ta wòrdu hañá generalmente riba e rif òf den kama di yerba di laman, kaminda nan ta traha na “stashonnan di limpiesa” meskos ku garnachi mas limpi ta hasi, pa deshací di parasito di piská mas grandi. Adultonan por lo general ta habitá rifnan i por wòrdu hañá na profundidatnan te ku trinta meter.
E konki reina ta un snèk ku ta biba prinsipalmente den kama di yerba di laman i riba banki di santu i por krese basta grandi. Karakolnan adulto por krese te mas o ménos 35 sentimeter di largura. E karakolnan aki ta herbívoro i ta alimentá nan mes ku material di mata ku ta haña entre e yerba di laman. E conchi reina ta birando mas y mas raro den hopi parti di Caribe pasobra su carni ta wordo considera un delicia y hopi biaha ta wordo haya riba platonan. Ta p’esei tin vários inisiativa pa kria nan den koutiverio pa produkshon di kuminda òf laga nan bai bèk den naturalesa. Kasi no tin ehemplar adulto real ku a sobra den e awanan interior di Kòrsou.
Patras
== Di dos denominashon: binti florin Cg 20 ==
E biyete di binti florin Karibense ta predominantemente blou i tin e rayo di águila mancha dilanti i Simpson Bay patras.
Cu un envergadura di casi tres meter, e Spotted Eagle Ray ta un di e especienan di rayo mas grandi den nos awanan. E ta wòrdu rekonosé fásilmente pa su fondo skur ku numeroso mancha blanku i un barika kompletamente blanku. E rayonan aki tin un rabo largu i punta ku vários spina venenoso. E rayonan aki ta kome bivalvo, entre otro, i ta buska nan riba fondo di santu. Nan ta koba den santu i tin bia ta zwaai esaki ku nan “alanan”. Tambe nan ta come cangreu, cangreu ermitaño y caracol manera e queen clam. Rayonan di águila mancha ta hopi sosial i hopi bia ta landa den grupo chikí.<ref name="deel 3"/>
Yellow Cowries ta '''karakol di laman''' ku ta wòrdu hañá den mayoria di laman tropikal. Den pasado, diferente tipo di cowries tabata hunga un ròl importante den komersio i kultura. Kaska di cowrie tabata wòrdu usá histórikamente komo moneda, partikularmente na China, Afrika, New Guinea i Indonesia. E barkunan di e Kompania di India Oriental Hulandes (VOC) tabata komersia ku kaska di kowrie, spesialmente e “kaska di kaska di plaka” ku tabata representá un balor monetario, i tabata usa nan komo un medio di pago, inkluso pa kumpra hende sklabisá.
Awendia nan ta wòrdu apresiá prinsipalmente komo kosnan di kolekshon i ta wòrdu usá den joyas. Karakol tin un dieta hopi spesífiko ku ta varia pa kada espesie. Algun ta karnivoro, algun herbívoro i algun omnívoro. Nan tin un struktura di alimentashon úniko yamá un “radula” den nan boka, ku ta funshoná komo djente, superfisie di yerba i kòrta kuminda.<ref name="deel 3"/>
Patras
== Di tres denominashon: biyete di 50 Cg ==
E biyete ta predominantemente bèrdè i tin e '''turtuga di laman bèrdè''' na e parti dilanti i e playa di '''Grote Knip''' na e parti patras.<ref>[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-50g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (50g)], curacao.nu (28 di desember 2024)</ref>
E turtuga bèrdè di laman ta wòrdu hañá den tur laman tropikal i subtropikal na mundu, inkluyendo den Karibe. E turtuga bèrdè di laman ta un herbívoro i ta kome prinsipalmente yerba di laman. E turtuganan ta sòru pa e yerba di laman no krese muchu largu i sofoká su mes. Esaki ta permití e ekosistema di yerba di laman pa mantené su funshonnan mas importante, esta komo un krèsh pa hopi bestia marino. E turtuga di laman bèrdè ta pues un espesie klave ku ta hunga un ròl esensial den tene nos oséanonan saludabel. Turtuga machu nunka no ta regresá tera. E hembranan ta bin tera solamente pa pone webu. Turtuga muhé ta traha vários nèshi pa aña. Turtuga ta protehá i den peliger di ekstinshon rònt mundu.
E '''tellin''' faborito. E espesie di karakol bivalvo aki ta wòrdu hañá den henter Karibe, prinsipalmente na profundidatnan di te ku trinta meter. E kaska, ku ta wòrdu trahá dor di e karakolnan mes, por ta basta grandi, algun ta alkansá un diameter di mas o ménos ocho centimeter. E kaska ta di koló krema pa blanku ku randnan un poko haltu i hopi espasiá. E parti paden di e kaska ta hel. E dos mitarnan di e kaska por lo general ta pas bon huntu i hopi bia ta kubri ku alga i otro organismonan, proveyendo un kamuflahe ekselente riba e ref. E espesie aki ta filtrá kuminda for di awa di laman dor di chupa awa aden, filtr’é i despues “spuit afó” awa limpi.
Patras
Grote Knip Beach. Curaçao ta konosí pa su playanan relativamente chikí skondí den bahianan kómodo. Asta Grote Knip Beach ta situá den un bahia asina. E santu riba e playanan ta konsistí di entre otro e fekalnan di piská ku ta kome alga i otro organismonan marino. Segun ku e piskánan aki ta raspa alga for di piedra di koral i piedra di kalki, nan ta kita pida pida kalki tambe. E material aki despues ta wòrdu ekskretá komo granula chikitu di kalki, ku eventualmente ta akumulá riba playa komo santu blanku debí na akshon di ola. Piská papagai ta entre e espesienan responsabel pa e proseso aki.
-------------------
'''Petróleos de Venezuela, SA''' ('''PDVSA''') ta e kompania estatal di [[Venezuela]] riba tereno di petroleo i gas natural. E kompania tin aktividatnan den eksplorashon, produkshon, refinamentu, merkadeo, transporte i eksportashon di petroli, i tambe eksplorashon i produkshon di gas natural. El a kuminsá su operashon na 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di e pais pa dekreto di gobièrnu riba 30 di ougùstùs 1975. Tur akshon di e kompania ta ainda propiedad di gobièrnu di Venezuela, kual pais ta e di sinku eksportadó mas grandi di petroli na mundu.
== Reserva i produkshon ==
Venezuela tin e reservanan di petroleo mas grandi na mundu. Na fin di aña 2020, nan tabata balorá na 304 bion bari, òf 17.5% di e total mundial.<ref name=BPWES21>{{en}} [https://www.bp.com/en/global/corporate/energy-economics/statistical-review-of-world-energy.html BP Statistical Review of World Energy 2021], geraadpleegd op 24 juli 2021</ref> [[Arabia Saudita]] ta na di dos lugá ku un porshon di 17.2%. Un gran parti di e reservanan ta konsistí di zeta viskoso, ku ta wòrdu hañá prinsipalmente kantu di [[Riu Orinoco]]. E zeta aki ta ménos fásil pa saka ku zeta konvenshonal. Ku e reservanan di zeta konosí, e pais por mantené e nivelnan di produkshon aktual pa mas ku 500 aña.<ref name=BPWES21/>
Na 2005, produkshon di zeta tabata 3.3 mion bari pa dia (bpd), pero pa 2015 esaki a baha te na 2.6 mion bpd.[2] Debí na mal maneho ekonómiko, no tin sufisiente sèn disponibel pa invertí, loke ta kousa ku produkshon ta baha. E bahada aki a sigui despues di 2015 i na 2020 e produkshon tabata 540.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Un tendensia similar ta visibel pa refinamentu. Na 2010, kasi 1 mion bpd tabata wòrdu prosesá diariamente ainda, pero na 2019 esaki a baha te na 123.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Reservanan di gas ta muchu mas chikitu na 3% di e total mundial, pero tòg signifikante.<ref name=BPWES21/> Produkshon di gas a keda basta stabil entre 2005 i 2017 i a fluktuá alrededor di 30-40 bion m³ pa aña. Tabatin un bahada fuerte na 2018, ku a sigui na 2019 i 2020. Na 2020, mas o ménos 19 bion m³ a wòrdu produsí.<ref name=BPWES21/>
== Historia ==
E kompania a wòrdu fundá dia 1 di yanüari 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di Venezuela.
Na sèptèmber 1986, e kompania merikano Southland a bende mitar di e akshonnan di CITGO na Petróleos de Venezuela. Na 1990, PVDSA a kumpra e sobra akshonnan, birando e úniko doño. Ku e transakshon aki, CITGO a wòrdu sigurá di e suministro di krudo i Venezuela a haña un kanal di benta nobo na [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]]. Parsialmente debí na e kaida fuerte den prijs di petroleo desde 2015, PVDSA a topa cu problemanan finansiero. E kompania a risibí un fiansa grandi di Rosneft di [[Rusia]] i a kambio a primintí 49.9% di e akshonnan den CITGO komo fiansa.<ref name=CNNROS>CNN [http://money.cnn.com/2017/04/10/news/economy/russia-us-oil-company-citgo/index.html Russia could soon control a U.S. oil company], 10 di aprel 2017, konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> Varios polítiko merikano ta preferá di no mira akshonista ruso den refinerianan merikano.<ref name=CNNROS/>
Na 1985, gobièrnu di [[Teritorio insular (Antias Hulandes)|teritorio insular di Kòrsou]], ku a tuma over e [[refineria Isla]] na Kòrsou for di [[Koninklijke Shell|Shell]], a transferí e operashonnan di e kompania pa Petróleos de Venezuela a base di un kontrato di hür di largu plaso.<ref name="CvC">Canon van Curacao [https://canoncuracao.cw/33-vertrek-shell-komst-en-vertrek-pdvsa/ Vertrek van Shell, komst en vertrek PdVSA], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> Invershonnan den e refineria a keda atras, loke ta nifiká ku produkshon tabata wòrdu hasí prinsipalmente ku instalashonnan bieu. E problemanan ambiental ku esaki a enserá a kondusí na hopi demanda kontra e refineria òf kontra di gobièrnu.<ref name="CvC"/> E kontrato di hür di PDVSA a kaduká dia 31 di desèmber 2019. Despues di e salida di PDVSA, un bataya legal a tuma luga pa añanan largu entre Kòrsou i Venezuela. Nan dos finalmente a yega na un akuerdo na desèmber 2023. Venezuela lo suministrá zeta pa dies aña ku un balor ekivalente total di US$ 450 mion, ku lo wòrdu usá pa paga e debe di PVDSA.<ref>Antilliaans Dagblad [https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28793-olie-voor-schuld-pdvsa Olie voor schuld PDVSA, 21 december 2023], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref>
ï
Na yanüari 2019, Merka a imponé sanshonnan kontra PDVSA.<ref name=NOSUSS>NOS [https://nos.nl/artikel/2269551-vs-legt-sancties-op-aan-venezolaanse-staatsoliebedrijf.html VS legt sancties op aan Venezolaanse staatsoliebedrijf, 29 januari 2019], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> E kuentanan bankario di e kompania na Merka a wòrdu kongelá i merikanonan no ta permiti di hasi negoshi ku e kompania mas.<ref name=NOSUSS/> E sanshonnan ta un medida punitivo kontra e maneho di [[Nicolás Maduro|presidente Maduro]]. Zeta ta un fuente importante di entrada pa Venezuela i mas ku 40% di tur eksportashon di zeta ta bai pa Merka.<ref name=NOSUSS/> Na 2016, US$19 bion di e benta total di US$42 bion e aña ei a wòrdu generá na Merka. Na òktober 2023, e sanshonnan petrolero riba Venezuela a wòrdu aliviá.<ref name="NOSUSVEN">NOS [https://nos.nl/artikel/2494593-vs-schort-deel-sancties-venezuela-op-na-afspraken-over-vrije-verkiezingen VS schort deel sancties Venezuela op na afspraken over vrije verkiezingen, 19 oktober 2023], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> A yega na un akuerdo entre e gobièrnu di Maduro i partidonan di oposishon bou di kua nan a bai di akuerdo pa tene elekshon den e di dos mitar di [[2024]], ku opservadónan internashonal pa garantisá ku nan ta hustu.<ref name="NOSUSVEN"/> E relahamentu ta nifiká ku Venezuela por determiná un biaha mas pa su mes kuantu zeta e ta eksportá i na kua partidonan.<ref name="NOSUSVEN"/> E akuerdo ta en prinsipio bálido pa seis luna.
== Laso ku Karibe Hulandes ==
(es.wiki}
=== Aruba ===
Na 1991, PDVSA a atkerí di Chevron e terminalnan di awa hundu den Laman Karibe den serkania di Aruba.<ref name=terminal > {{cite web |url= http://www.petroleumworld.com/es-napa17061901.htm| title= La triste historia de PDVSA, BORCO y San Eustaquio|date=2017-06-13| author=Sergio Sáez | publisher= Petroleumworld.com}}</ref>
Na september 2015, Aruba a firma un memorandum di entendimentu cu Citgo pa sondea e re-apertura di e refineria situá na [[San Nicolas]], Aruba, pará desde 2012 pa e operador Valero Energy ku un kapasidat instalá pa refiná 235.000 bpd. Na septèmber 2016, [[parlamento di Aruba]] a aprobá e outorisashon pa Citgo hür e refineria di San Nicolas pa 25 aña i un inversion aprobá pa PDVSA di 685 miyon dollar. Dia 23 di mei 2018, Korte di Aruba a kita e embargo riba dos kargamento di petroleo for di e tankeronan ''Atlantic Lily'' i ''Grimstad'' ku ConocoPhillips a pidi komo parti di su esfuersonan pa kobra un sentensia di arbitrahe kontra PDVSA.<ref> {{citeer web |url=http://eltiempolatino.com/news/2018/may/23/corte-de-aruba-levanto-embargos-pedidos-por-conoco/| titel=Corte de Aruba levantó embargos pedidos por Conoco contra cargamentos de Citgo
|datum=2018-05-23| uitgever=El Tiempo Latino}}</ref> Na febrüari 2019, Citgo a para e remodelashon i modernisashon di e proyecto pa motibu di sanshonnan ekonómiko.<ref>{{citeer web |url= https://www.elperiodicodemonagas.com.ve/site/internacionales/renovacion-en-refineria-de-aruba-parada-por-sanciones/| titel=Renovación en refinería de Aruba parada por sanciones |datum=2019-02-20| uitgever=El periódico de Monagas}}</ref> Segun Promé Minister [[Evelyn Wever-Croes]] “E ta muy probable ku nos lo no sigui ku Citgo pero nos ta evaluando kon nos por sali for di e kontrato sin ningun problema".<ref> {{cite web |url=https://meridadigital.com.ve/alnavio-petroleos-de-venezuela-se-desmorona-y-las-repercusiones-son-globales/| title=Pdvsa se desmorona y las repercusiones son globales|date=2019-06-19| publisher= Alnavio }}</ref>
Dia 22 di yüni 2021, e kompania Citgo a disidí di likidá 4 kompania supsidiario ku a keda kreá na 2016 ora ku gobièrnu a firma un kontrato di hür a kambio di rehabilitá e refineria di [[San Nicolas]] pa konvertí krudo èkstra-pisá for di e faha di zeta di [[Orinoco]] den krudo lihé. Mirando e problemanan ku a surgi a kousa di retrasonan di e proyecto na 2019 Citgo a termina su negoshi ku Aruba.<ref>«los lazos de la empresa venezolana con la isla empezaron a resquebrajarse al mismo tiempo que las sanciones financieras» {{citeer web |url= https://www.bancaynegocios.com/citgo-liquido-cuatro-filiales-en-aruba-y-cerro-casi-100-de-sus-negocios-en-la-isla/ | titel= Citgo liquidó cuatro filiales en Aruba y cerró casi 100% de sus negocios en la isla|datum=2021-06-22| uitgever=Bancaynegocios}}</ref>
=== Boneiru ===
PDVSA ta doño di e terminal marítimo Bonaire Petroleum Company (Bopec)<ref> {{cite web |url= https://prodavinci.com/que-esta-pasando-con-el-caso-conocophillips-versus-pdvsa/ | title= ¿Qué está pasando con el caso ConocoPhillips versus PDVSA?|date=2018-05-06| publisher= Prodavinci }}</ref> ku e kapasidat pa almasená te ku 12 mion bari di zeta krudo i derivadonan ku ta stratégiko pa eksportashon pa [[China]] i Merka. Na sèptèmber 2010, un kandela den dos di su 23 depósito a obligá gezaghebber di Boneiru pa sera e terminal.<ref>{{cita web | url= https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S20100914 | title= Terminal de PDVSA Bonaire, cerrado hasta nuevo aviso|date=2010-09-14| publisher= REUTERS | fechaacceso= 10 de julio de 2019 | fechaarchivo= 10 de julio de 2019 | urlarchivo= https://web.archive.org/web/20190710151005/https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S2010091}}</ref> Na desèmber 2017, gobièrnu hulandes a duna un ultimatum na PDVSA pa motibu di e falta di invershon den mantenshon di e terminal di Bonaire Petroleum Company (Bopec), lagando solamente sinku di e 21 depósitonan pa operá ku e isla tin, PDVSA a primintí un invershon di 25 mion dòler pa mantenshon i restourashon di e depósitonan.<ref> {{cita web |url= https://elcooperante.com/holanda-envia-ultimatum-a-pdvsa-por-falta-de-mantenimiento-en-terminal-de-bonaire/| title=Holanda envía ultimátum a Pdvsa por falta de mantenimiento en terminal de Bonaire|date=2017-12-20 | publisher= El cooperante}}</ref> Na mei 2018, e kompania ConocoPhillips ku sede na Houston a asumí kontrol di e aktivonan petrolero di Venezuela riba e isla kompania karibense di Boneiru<ref>{{cite web |url= https://www.radiotelevisionmarti.com/a/corte-de-bonaire-autoriza-embargo-millonario-a-pdvsa/175740.html | title= Corte de Bonaire autoriza embargo millonario a PDVSA|date=2018-05-12| publisher= Radio Televisión Martí}}</ref>, na ougùstùs 2018 a yega na un akuerdo ku PDVSA pa e pago di 2.040 mion ku un pago inisial di 500 mion dòler denter di un periodo di 90 dia for di momentu di firma e akuerdo, e sobra suma lo wòrdu pagá tur kuartal den un lapso di kuater aña i mei.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-4">{{cite web |url=https://www.voanoticias.com/a/conocophillips-acuerdo-pdvsa-sobre-pago-de-2-000-millones-venezuela/4536051.html| title= ConocoPhillips llega a acuerdo con PDVSA sobre pago de 2.000 millones|date=2018-08-20| publisher= Voa Noticias.com }}</ref> Dia 26 di ougùstùs 2020, gobièrnu di Boneiru a duna òrdu pa hasi bashí e sinku tankinan di almasenahe di zeta ku ta kontené 10 mion bari pa motibu di riesgonan ambiental i falta di mantenshon.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/bonaire-ordena-a-pdvsa-vaciar-tanques-en-terminal-petrolera-por-riesgos-ambientales/| title=Bonaire ordena a Pdvsa vaciar tanques en terminal petrolera por riesgos ambientales|date=2020-08-28| publisher=Bancaynegocios}}</ref> Na mart 2021, e filial di Bopec a deklará bankarota pasobra e no por a paga su debenan.<ref>«El terminal petrolero de Pdvsa en Bonaire tenía capacidad para almacenar unos 10 millones de barriles de petróleo y cargar grandes embarcaciones desde sus muelles de aguas profundas» {{cite web |url=https://talcualdigital.com/filial-en-bonaire-de-pdvsa-se-declara-en-bancarrota-debido-a-sanciones-de-eeuu/| title=Filial en Bonaire de PDVSA se declara en bancarrota debido a sanciones de EEUU|date=2021-03-23| publisher=Tal Cual}}</ref> Na novèmber, un korte di Boneiru a dikta tokante e pago di 41.69 mion dòler pa e debenan atrasá di PDVSA.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-de-bonaire-condeno-a-pdvsa-a-pagar-us4169-millones-por-deuda-en-litigio-con-bopec/|title=Tribunal de Bonaire condenó a Pdvsa a pagar US$41,69 millones por deuda en litigio con Bopec|date=2021-11-08|work=Banca y Negocios}}« » </ref> Na mart 2023, un hues di Boneiru a ordená e destaho forsá di kombustibel for di e depósito di 1933 ku tabata kontené 371.790 bari di kombustibel situá den e zona di Kaminda Turistiko, den nortost di e isla, propiedat di e kompania Commerchamp CA, un filial di PDVSA (na balor di mas o ménos 18 mion dòler) ku no tin un lisensia di OFAC pa negoshá esaki, e destaho a wòrdu realisá pa un debe di 41.7 mion dòler ku e supsidiario debe komo honorario i interes di pago atrasá na Bopec.<ref>{{cite web |url=https://cronicasdelcaribe.com/economia/ordenan-la-subasta-forzosa-de-fuel-oil-de-pdvsa-en-bonaire/|title= Ordenan la subasta forzosa de fuel oil de Pdvsa en Bonaire|date=2023-03-17|work=Crónicas del Caribe}}</ref>
=== Kòrsou ===
Desde 1985, PDVSA i gobièrnu di [[Kòrsou]] tabatin un kontrato di hür pa e [[Refineria Isla]] ku un kapasidat di 335.000 bari di krudo, konstruí pa Royal Dutch Shell na 1919. Pa 2016, Kòrsou a eksigi pa PDVSA aporta un invershon di 15 bion dòler pa modernis’e pa por a prolonga e contract, pero si esaki no sosode, PDVSA lo keda afo. Na mei 2018, Korte Komersial di Curacao a outorisá ConocoPhillips pa pone beslag riba $636 mion na aktivo di Venezolano PDVSA.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-5">{{cite web |url= https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT |title= Corte Curazao autoriza a ConocoPhillips embargar 636 mln dlr en activos de venezolana PDVSA |date=2018-05-12 |publisher= Reuters |fechaarchivo= 22 de abril de 2020 |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20200422133703/https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT}}</ref>
PDVSA ta confrontá un krisis di exportashon pa motibu di e bahada den produkshon di krudo, posiblemente e kompania chines Guangdong Zhenrong lo maneha e refineria aki na fin di 2019<ref> {{cite web |url= https://elcooperante.com/menos-ingreos-pdvsa-pierde-refineria-de-curazao-por-desinversion-para-modernizarla/| title= ¡Menos ingresos! Pdvsa pierde refinería de Curazao por desinversión para modernizarla |fecha= 19 de sep 2016 | publisher= El Coperante }}</ref><ref> {{cita web |url= https://elnuevopais.net/2018/06/22/204038/ | title= Curazao se cansa de PDVSA y busca nuevo operador para refinería Isla|pages= ConocoPhillips en mayo obtuvo órdenes judiciales e incautó algunos inventarios, activos y cargas de PDVSA en el Caribe|fecha=22 de junio de 2018 | publisher= El Nuevo País Zeta }}</ref> tin mas di un aña ta sufriendo severamente di e krisis na Venezuela. Gobièrnu di Kòrsou ta buskando un operadó nobo pa remplasá PDVSA i e sesamentu di e lease ta surgiendo komo esun mas probable. Sinembargo, PDVSA a logra finalisá e kontrato di hür pa un aña mas pa uso di almasenamentu, te ku desèmber 2020.<ref>«Refinería di Korsou extendió por un año el contrato que permite a PDVSA operar ese complejo con capacidad de 335.000 barriles de crudo diario»{{cite web |url=https://www.elnacional.com/economia/refineria-de-curazao-extendio-acuerdo-de-operaciones-con-pdvsa/|title=Refinería de Curazao extendió acuerdo de operaciones con Pdvsa|fecha=2 de diciembre de 2019| publisher=El Nacional}}</ref> Riba 26 di ougùstùs 2020, PDVSA a wòrdu demandá pa $51 mion dor di e kompania petrolero di Kòrsou, doño di e Refineria Isla na Kòrsou pa inkumplimentu ku e kontrato di pago mensual akumulá for di fin di 2018.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/otra-demanda-para-pdvsa-refineria-de-curazao-exige-pago-de-us51-millones/| title= Otra demanda para Pdvsa: Refinería de Curazao exige pago de US$51 millones|fecha= 28 de agosto de 2020| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E refineria di Isla ta inaktivo for di mei 2018 i PDVSA tin un kontrato di hür kaduká pa su kapasidat di almasenamentu di 15 mion bari den su 38 tanki i dos waf di karga, un 25 % di su depósitonan (9 tanki) lo wòrdu hür na e kompania petrolero SPS Drilling E&P, PDVSA a bin ta desokupá parti di su zeta wardá despues di e sanshonnan na 2020, miéntras ku su doño Korsou ta buskando un operadó nobo.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-reemplaza-a-pdvsa-y-adjudica-a-petrolera-sps-oferta-de-arrendamiento-de-tanques/| title=Refinería de Curazao reemplaza a Pdvsa y adjudica a petrolera SPS oferta de arrendamiento de tanques |date=2020-09-03| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E kompania Kòrsou tin plania pa destaho e zeta wardá Petroleo di PDVSA pa regla algun debe laboral cu el a laga pendiente.{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/curazao-tendra-que-subastar-petroleo-para-pagar-deudas-dejadas-por-pdvsa/| title=Curazao tendrá que subastar petróleo para pagar deudas dejadas por Pdvsa|date=2021-06-02| publisher=Banca y Negocios}}</ref> Riba 30 di augustus, a determina ku PDVSA ta obligá di paga Kòrsou un debe atrasá pa e hür di e Refineria di Isla, despues di a perde e apelashon den kual a priminti di paga 20 mion dòler pa aña na hür pa daño i perhuisio na momentu di terminashon di e kontrato i lunanan akumulá di hür, parti di e debe ei a wòrdu kobra direktamente dor di RdK, kontra e stòknan di zeta krudo i produktonan akabá, ku a wòrdu wardá na e terminal di Bullenbaai.<ref>« El 30 de diciembre de 2019, Curazao reclamó su derecho a la “rescisión especial” del contrato con Isla, y le exigió a la empresa la cancelación de 100 millones de dólares, el asunto es por la reclamación de indemnización por daños y perjuicios derivados del cese abrupto del arrendamiento» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/pdvsa-perdio-apelacion-y-esta-obligada-a-cancelar-deudas-pendientes-por-operacion-de-refineria-en-curazao/| title= Pdvsa perdió apelación y está obligada a cancelar deudas pendientes por operación de refinería en Curazao|fecha=31 de agosto de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref>
Un korte na Kòrsou a outorisá benta di akshonnan di e filial di Pdvsa: Propernyn ta un filial di PDVSA, ku ta manehá e akshonnan di Nynas pa kubri e debe no pagá na e kompania Korsou di 52 mion dòler, miéntras ku ConocoPhillips tambe ta drenta e espera di e likidashon di akshonnan ku a gana un demanda pa 10.000 mion dòler.<ref>« Al igual que Curazao y Aruba, Bonaire fue en su día una parte clave de la red logística de Pdvsa en el Caribe holandés. En los últimos años, las sanciones de EE.UU., los agresivos embargos de ConocoPhillips y otros demandantes, y la falta de inversiones por parte de la petrolera estatal venezolana, aparte de la caída del suministro de petróleo despojaron a la empresa de sus vínculos comerciales en el Caribe holandés. Se calcula que Venezuela tiene una deuda pendiente de 160.000 millones de dólares, entre bonos, laudos arbitrales y otros pasivos» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-autoriza-a-petrolera-curazolena-a-liquidar-acciones-de-filial-holandesa-de-pdvsa-para-cobrar-deuda/ | title=Tribunal autoriza a petrolera curazoleña a liquidar acciones de filial holandesa de Pdvsa para cobrar deuda|fecha= 4 de octubre de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref> E filial di PDVSA tin te ku 31 di desèmber 2022 pa benta privá di su akshonnan.<ref>{{cita web |url= https://talcualdigital.com/tribunal-de-la-haya-da-prorroga-al-embargo-de-acciones-propernyn-bv-filial-de-pdvsa/| título=Tribunal de La Haya da prórroga al embargo de acciones en Propernyn BV, filial de Pdvsa|fecha=4 de septiembre de 2022| sitioweb= Tal Cual|fechaacceso= 20 de abril de 2023|cita= }}</ref>
Na aprel 2023, e refineria di Kòrsou na e isla di Kòrsou ta eksigí di PDVSA e pago di US$62.3 mion ku e debe pa e no-kanselashon di e servisio eléktriko dor di e kompania petrolero venezolano entre e añanan 2018 i 2019 i e demanda a keda gana den un korte di New York.<ref>{{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-exige-a-pdvsa-que-pague-us623-millones-que-adeuda-por-servicio-electrico/| título= Refinería de Curazao exige a PDVSA que pague US$62,3 millones que adeuda por servicio eléctrico|fecha= 20 de abril de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita=Otro litigio: la empresa petrolera de Curazao inició un litigio contra PDVSA en Suiza, por la falta de mantenimiento de la Refinería Isla, así como también por los daños ocasionados en el ecosistema, por una indemnización de US$1.000 millones }}</ref> Na desèmber PDVSA a kontestá ku e lo regla su debe dor di suministrá kombustibel, Venezuela na òktober a proveé un oportunidat pa un akuerdo, despues ku Kòrsou a apelá na un korte di New York na 2020 pa enforsá un pago di 51 mion dòler di e debe akumulá te na e punto ei.<ref>{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/reuters-pdvsa-saldara-deuda-con-refineria-de-curazao-suministrando-combustible/| título=Reuters: PDVSA saldará deuda con refinería de Curazao suministrando combustible|fecha=18 de diciembre de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita= El acuerdo podría permitir la reanudación de las relaciones entre Venezuela, Curazao y Bonaire para que PDVSA pueda reactivar las operaciones de almacenamiento de petróleo y combustible en la terminal Bullenbaai en Curazao }}</ref> Na febrüari 2024, Curaçao Refinery Utilities (CRU) a bende kasi 500.000 bari di zeta di kombustibel propiedat di PDVSA ku tabata warda den e tankinan di Bullenbaai, ku tabata na oferta for di novèmber 2023.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tras-2-subastas-fallidas-refineria-de-curazao-vendio-de-forma-privada-fueloil-que-pertenecia-a-pdvsa/| título= Tras 2 subastas fallidas: Refinería de Curazao vendió de "forma privada" fueloil que pertenecía a PDVSA|fecha=20 de febrero de 2024| sitioweb= Banca y Negocios |fechaacceso= |cita= }}</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Venezuela]]
--------------------------
'''Antilliaanse Verffabriek''' of '''AVF Paints''' ta un empresa na Korsou ku ta fabrika verf pa e merkado lokal i e otro islanan di [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
AVF a wordu funda 17 di november 1959 bou di nomber di ... Fundadonan tabata KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. Na 2014?, despues di un traspaso pa dononan nobo, el a kambia nomber ofisial pa Pintuco Curacao BV bij overname ??
Fundá na 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) i su kompania ruman Arvefa (Arubaanse Verffabriek) ta komprometé den entregá produktonan inovativo i di kalidat haltu na e industria di verf i revestimentu. Den un era di konsolidashon, ora mas grandi ta bira mas grandi i nòmbernan di marka ta parse di dominá, AVF Paints ta mantené su parti di merkado i base di kliente leal dor di fabriká e mihó kalidat di verf i revestimentu ku lo surpasá tur otro verf den nos klima tropikal duru i ku moda bieu “pueblo natal” servisio práktiko. AVF Paints ta bo eksperto di verf lokal.<ref>https://www.avfpaint.com/about-us</ref>
Antilliaanse Verffabriek NV a wordu funda na Curaçao dia 30 di october 1959 door di KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. E fabrica cu tin 40 empleado actualmente ta sirbi 80% di e mercado domestico. Na 1972 a lanta un filial na Aruba, Arubaanse Verffabriek N.V.; actualmente 12 empleado y un cuota di mercado di mas o menos 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Is op Curaçao opgericht 30 Oktober 1959 door KoninkIijke Lak-; Vernis- en Verffabriek Molijn en Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro and Sons en S.E.L. Maduro and Sons N.V. De fabriek met 40 werknemers bedient thans 80% van de binnenlandse markt. In 1972 is op Aruba een dochteronderneming opgericht, de Arubaanse Verffabriek N. V.; thans 12 werknemers en een marktaandeel van ca. 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Founded in 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) and his sister company Arvefa (Arubaanse Verffabriek) are committed in delivering innovative and high-quality products to the paints and coatings industry. In an age of consolidations, when bigger gets bigger and brand names seem to dominate, AVF Paints maintains its market share and loyal customer base by manufacturing the finest quality paints and coatings that will outperform all other paints in our harsh tropical climate and with old fashion “hometown” hands on service. AVF Paints is your local paint expert.
E febrika ta establese na Asteroienweg.
E tin tiendan na Korsou i Aruba. (Arvefa)
----------------------------------
{{Databox}}
'''Damen Shiprepair Curaçao''' (DSCu), antes '''Curaçaosche Dok Maatschappij''' (CDM), ta un empresa di eksplotashon di dòk i reparashon di barku ku ta establesé den [[Schottegat]] na [[Kòrsou]] desde 1958. E fasilidatnan i infrastruktura di e dòknan i waf ta propiedat di CDM Holding NV<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> , un kompania di gobièrnu di Kòrsou fundá na 1958. Desde 2017 DSCu ta hür i opera esakinan.
== Historia ==
Curaçaosche Dok Maatschappij a wòrdu fundá na desèmber 1958 a base di un akuerdo entre [[Refineria Isla|Curaçaosche Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) ku su supsidiario [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) i e companianan N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, Dok- en Werf Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. i Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f.<ref>{{citeer web|titel=N.V. Curacaose Dok Maatschappij|werk=[[Amigoe]]|datum=1958-10-29|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002|bezochtdatum=2024-04-18}}</ref> Riba 1 di yanüari 1959 CSM a pasa e operashon di e dòknan pa Curaçaosche Dok Maatschappij.
For di inisio CDM tabata e empresa di reparashon di barku mas moderno den Karibe i for di 1972 tambe esun mas grandi. CDM a kontribui grandemente na ekonomia di [[Antias Hulandes]]. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200.?? Den un reorganisashon grandi na 1962 e empresa ta tuma over e Reina Wilhelmina dok di NV Combinatie Pletterij Nederhorst i Beatrix dok di refineria Shell.<ref>DRASTISCHE REORGANISATIE BIJ DE CURACAOSE DOKMY. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 19-12-1962, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461724:mpeg21:p001</ref> E ekspansion di su fasilidatnan i personal a kontinua te aña 1982, ora un reseshon a dal e mundu maritimo. Te fin di e dekada tabatin atrobe un subida den e aktividatnan.<ref>Production manager: 'Sprake van opleving' Curaçaose Dok Maatschappij momenteel enorm veel klanten. "Amigoe". Curaçao, 09-02-1989, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642553:mpeg21:p003</ref>
Na 2015 e empresa hulandes Damen Shipyard Group a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e toubotnan, fabriká pa Damen, ku ta navega den [[Laman Karibe]]. Riba proposishon di gobièrnu di Kòrsou, e grupo tambe a tuma over dia 1 di febrüari 2017 e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrolá a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref><ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref> Bou di nòmber i maneho nobo e empresa a logra rekobrá un posishon den top na Karibe na 2018, ofresiendo un seri di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
== Dòknan ==
Den kurso di tempu a operá diferente dòk:
* ''Reina Wilhelmina'': dòk flotante, 3000 dwt, 1926 -1980 (antes di NV Combinatie Pletterij Nederhorst)
* ''Juliana'' - dòk flotante, 4000 dwt, 1929-1946 (bendi na Surabaya)
* ''Beatrix''- dòk kobá di 28.000 dwt, 192 meter largu (1943 - presente)
* ''Antilia'': dòk kobá di 120.000 dwt, 280 meter largu (april 1972 - presente)
Banda di esei tin dos dòk flotante desde 2018.<ref>https://knipselkrant-curacao.com/pbc-videoreportage-aankomst-drijvende-droogdokken-damen/ Videoreportage aankomst drijvende droogdokken Damen], 30 aprel 2018</ref> Despues ku nan tabata defekto pa algun tempu a disidi pa saka nan por kompleto for di waf den kurso di 2024.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/29316-damen-verwijdert-2e-drijvende-dok Damen verwijdert 2e drijvende dok], [[Antilliaans Dagblad]] (17 di aprel 2024)</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Kòrsou]]
===Damen ====
* Desde 2017 Damen Shiprepair Curacao ta hür i ta eksplota e fasilidatnan i infrastruktura den waf di CDM di un kompania di gobièrnu funda na 1958, CDM Holding NV. <ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> Desde 20?? propiedad di Antias Hulandes.
* Na 2016 CDM a wordu deklara fayit ku a wordu lanta na 2021 wegens gebrek aan baten.<ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref>
Na 2015 Damen a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e trailernan ku Damen a traha i ku ta bula den awa karibense. Riba 1 di febrüari 2017, riba proposhon di e Gobièrnu di Kòrsou, e Grupo tambe a tuma over e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrola a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personal i material a pasa pa e kompania nobo Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). E pianan flosante di e CDM lo ser remplasá durante di aña 2018 ku pianan mas grandi: pianan C lo bira 230 pa 45 meter i pianan D 108 pa 23 meter. E kantidat aki ta úniko den Karibe i Latino-Amerika.<ref>[https://knipselkrant-curacao.com/ad-slotuitdeling-failliet-cdm/ Slotuitdeling failliet CDM], Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
Damen bouwde in 2015 een reparatiewerf op [[Curaçao]] voor de door Damen gebouwde sleepboten die in de Caribische wateren varen. Op voorstel van de Curaçaose regering nam de Groep op 1 februari 2017 ook de activiteiten over van de [[Curaçaose Dokmaatschappij]] (CDM), die in augustus 2016 gecontroleerd failliet was gegaan.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personeel en materieel ging over naar het nieuwe bedrijf Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). De oude drijvende dokken van de CDM worden in de loop van 2018 vervangen door grotere: dok C wordt 230 bij 45 meter en dok D 108 x 23 meter. Deze omvang is uniek voor het Caribisch gebied en Latijns-Amerika.<ref>Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
*NOTES
Van ds zijde van de afdeling Public Relations" van de CPIM kregen wij het volgende bericht: De N.V. combinatie Plet terij--Noderhorst tezamen mol de Nederlandsche dok- en scheepsbouw maatschappij V.O.F, on do N.V. dok-on werf maatschappij Wilton-Feyenoord hebben in principe overeenstemming bereikt mei do N.V. Curacaosche Petroleum Industrie maatschappij en de N.V. Curacaosche scheepvaart maatschappij-, op grond waarvan hol thans door laatstgenoemde maatschappij geëxploiteerde Beatrix dok met bijbehorend scheepsreparatiebedrtjf als mode do bedrijven dor N.V. combinatie Pletterij-Nederhorsl binnenkort als oen bedrijf zullen worden geëxploiteerd door oen 'o stichten „N.V. Curacaose dok maatschappij". De nieuwe N.V. zal hierdoor beschikken over do grootste en modernste schoepsreparatie-faciliteiten in hot Caraibisch gebied.<ref>N.V. Curacaose Dok Maatschappij. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 29-10-1958, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002</ref>
In 2017, DAMEN Shipyards took over the facilities and invested heavily in infrastructure, as well as the upgrading and training of its workforce.
With two large graving docks and two floating docks, cranes with capacities of up to 75 tons and more than 2,000 meters of repair wharves and fully equipped repair shops, DAMEN Shipyards is one of the largest and best-equipped ship repair facilities in the Caribbean.
Er zijn twee gegraven dokken, namelijk het 30.000 dwt Beatrixdok, gebouwd door de Shell in 1942/1943 en het Antiliadok, groot 130.000 ton, in april 1972 officieel in gebruik gesteld door Gouverneur Leito. Het bedrijf heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de economie van de Nederlandse Antillen, heeft tot 1982 voortdurend uitgebreid zowel in faciliteiten als in mankracht, maar is in 1982 getroffen door de recessie in de scheepvaart. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200. Door de moderne faciliteiten kunnen alle scheepsreparaties worden verricht. Het heeft technisch gezien in de internationale scheepvaartwereld een zeer goede naam. De Curaçaosche Dok Maatschappij beschikt behalve over de twee gegraven dokken ook over diverse reparatiekaden, dok- en kadekranen en modern ingerichte werkplaatsen.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Curacoasche Dok Maatschappij NV], Encyclopedie van Curaçao</ref>
Ter gelegenheid van de ingebruikneming van het grootste commerciële droogdok van het westelijk halfrond zal de post'administratie van de Nederlandse Antillen op 7 april 1972 een bijzondere frankeerzegel in de waarde van 30 cent uitgeven. Het ontwerp van deze zegel werd verzorgd door de heer Oscar Ravelo op Curacao. Op de eerste dag van uitgifte zullen de enveloppen uitsluitend gefrankeerd met deze zegel voorzien worden van een eerste-dag-stempelafdruk.<ref>Speciale zegel voor Curacaos droogdok. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 02-02-1972, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461089:mpeg21:p003</ref>
Overname per 1 februari 2017 door Damen Shipyard Group<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/15195-damen-trots-op-curacaose-werf Damen trots op Curacaose werf], [[Antilliaans Dagblad]] (5 di februari 2017) </ref>
{{Appendix}}
Curaçaosche Dok Maatschappij N.V. is een dok- en scheepsreparatiebedrijf gevestigd in Curacao. Het kwam in december 1958 voort uit de combinatie [[Refineria Isla|Curacaos Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) en [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) en de N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, de Dok- en Werf-Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. en de Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f., waarbij op 1 januari 1959 het dokbedrijf van CSM overgedragen werd aan de N.V. Curaçaosche Dok Mij.
Na 1972 e tabata e empresa di reparashon di barku mas grandi den Karibe. El a logra rekobrá un posishon den top na 2018, despues ku e grupo hulandes multinashonal a tuma over e maneho di CDM na 2017 pfresiendo servisio amplio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
despues ku esaki a pasa pa e grupo hulandes Damen Shipyards na 2017. In 2017, global player Damen Shiprepair & Conversion took over the management of the Curaçao Drydock Company, established in 1959. Under the new name it will continue offering a full range of services in maintenance, repair, refit and conversion of vessels and offshore constructions of all sizes.
Na 2017, e hungadó global Damen Shiprepair & Conversion a tuma over e maneho di Curaçao Drydock Company, establesé na 1959. Den e nòmber nobo e lo sigui ofresé un gama kompleto di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
--------------------
== Tula ==
* nl.wiki vertalen: Vrijheidsstrijder wordt nationale held
Tula werd steeds meer gezien als symbool tegen de slavernij. In 2010 werden hij en andere leiders van de slavenopstand officieel gerehabiliteerd als ‘mannen en vrouwen van eer en goede naam’ en op initiatief van het Fundashon Rehabilitashon Tula werd hij zelfs officieel uitgeroepen tot nationale held van Curaçao.[23] Dit werd nog eens benadrukt in 2013, toen het 150 jaar geleden was dat de slavernij door Nederland werd afgeschaft. Dat jaar werd door de ministerraad namelijk uitgeroepen tot het jaar ter ere van de vrijheidsstrijder Tula.[24] Volgens oud-premier Don Martina kan de nationale held Tula zich nu voegen bij illustere internationale vrijheidsstrijders zoals Nelson Mandela, Martin Luther King en Gandhi.[23] Sinds 2020 is hij opgenomen in het lijstje van vijftig onderwerpen die inkijk geven in de Curaçaose geschiedenis, de zgn. Canon van Curaçao.[25] In Nederland gaat deze erkenning moeizamer. In 2021 werd een motie in de Tweede Kamer om Tula op te nemen in het onderwijs nog afgewezen, maar op 29 oktober 2022 wordt wel een motie aangenomen om meer aandacht geven aan de verhalen van vrijheidsstrijders als Tula en anderen in het onderwijs en tegelijkertijd ook onderzoek naar hen te doen.[26] In de excuses van de Nederlandse regering voor het slavernijverleden wordt Tula door minister-president Mark Rutte met name genoemd.[27]
---------
'''Pedro Pablo Medardo de Marchena''' (☆ 29 di yüni 1899]] na [[Kòrsou]] - †
Kòrsou 29 di yüni 1899 i a muri 15 di mei 1968 na Boneiru, kaminda el a
biba for di aña 1940 te na su morto. Kasi 30 aña el a biba na Boneiru, despues
ku gobièrnu kolonial a pone prezu den kampo di konsentrashon pa motibu di su pensamentu
revolushonario.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/BONERIANO-27-03-2024.pdf Bula Waya], Boneriano (27 di mart 2024)</ref>
Medardo ta yu di un hudiu ku tabata biba na Kòrsou. Su mama tabata un dama koló skur di Kòrsou ku a
kria Medardo. Su tata
a sostené su edukashon kompletamente i tambe a rekonosé su yu, for di kua Medardo a haña e
fam di su tata, Benjamin Abraham de Marchena.
Medardo den e tempu ei tabata negoshante.
==Guera==
Durante di Di Dos Guera Mundial, den mei 1940, Gobièrnu Kolonial a disidí di kue diferente hende sospechoso i ku fam straño prezu.
Aparentemente nan tabata un peliger pa estado. Entre personanan akí tabatin Fred Fischer fotógrafo,
dòkter J. Benesch, tur dos nasé na Alemania i tambe Pader Paul Brenneker ku nan a kere ku el a nase na Berlin i tambe Medardo de Marchena.
Medardo no pa motibu kaminda el a nase, pero si pa su pensamentunan ku nan a kategorisá komo peligroso i antikolonial.
E tabata un di e promé personanan peligroso ku nan a arestá na Kòrsou., sospecha di ta simpatisá ideanan komunista i pro nazi.
Aparentemente tabatin 2 otro Antiano mas den e kampo di konsentrashon na Boneiru, pero mi no a haña konfirmashon di esaki.
Den dékada 20 Medardo de Marchena ta haña problema ku iglesia katóliko i asta tabata na punto di kuminsá un kaso den korte kontra iglesia katóliko. Medardo a publiká diferente artíkulo kontra mishon katóliko, i tambe kontra dominio hulandes. E tabata kier a habri wowo di nos komunidat kontra di dominio hulandes i tambe kontra katolisismo.
Medardo a batisá i kasa katóliko i su yunan tambe el a batisá katóliko.
Durante e lucha akí e ta laga un domi batisá su di 4 yu.
==Publikashon==
Na 1929 Medardo a publiká e buki “Ignorancia o educando un pueblo”, despues el a manda un karta pastoral i tambe artíkulonan ( entre pueblo i gobièrnu) den “De Onpartijdige” (1932– 1934). Ni e gobièrnu kolonial, ni iglesia katóliko por a imaginá ku Medardo lo a alkansá asina tantu hende.
Den e publikashonnan akí e tabatin algun akusashon hopi serio.
Por ehèmpel el a puntra ken tin falta, ku nos no tin nos mes hendenan den posishonnan haltu den
komunidat, posishon ku ta nesesario pa duna nos hendenan mas rèspèt.
Medardo a splika, ku ta: “hòmbernan blanku ku wowo blou ku ta parse hende muhé dor di nan manera di bisti, ku tin tantu Roma komo Hulanda komo nan patria. Ta nan ta kulpabel ku Kòrsou a keda tras, miéntras ku e poblashon di koló pa mas ku kuater generashon kaba ta gosa di abolishon di sklabitut”.
Pedro Pablo Medardo de Marchena ta derá den e santana di Iglesia Protestant na Playa Boneiru.
Revishon aktual di 15:57, 15 aprel 2026
Pending: Tragalus - Salario minimo - Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe - Albert Kikkert - Florin karibense (aanvulling) - Yudansa pa desaroyo - Michelangelo Winklaar - PDVSA (aanvulling) - Antilliaanse Verffabriek - Francio Guadeloupe - Tula (aanvulling) - Medardo de Marchena (aanvulling) - Damen Shiprepair Curacao
tv9axe2pq1ck8vktsnzceggoh4y22n0
190039
190038
2026-05-06T11:42:51Z
Caribiana
8320
/* Sin representashon */
190039
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Lista di partido politiko na Korsou]] - [[Lista Niun Paso Atras]] - [[Lista di calamidad den Caribe Hulandes]] - [[Tragalus]] - [[Salario minimo]] - [[Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe]] - [[Albert Kikkert]] - [[Florin karibense]] (aanvulling) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Michelangelo Winklaar]] - [[PDVSA]] (aanvulling) - [[Antilliaanse Verffabriek]] - [[Francio Guadeloupe]] - [[Tula]] (aanvulling) - [[Medardo de Marchena]] (aanvulling) - [[Damen Shiprepair Curacao]]
---------------
Esaki ta un lista di [[partido polítiko]] na [[Kòrsou]].
== Den parlamento di Kòrsou (2026) ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Asiento
|-
|[[Movementu Futuro Kòrsou]]
|MFK
|2010
|13
|-
|[[Partido Nashonal di Pueblo]]
|PNP
|1948
|4
|-
|[[Partido Alternativa Real]]
|PAR
|1993
|2
|-
|[[Partido MAN]]
|MAN
|1971
|1
|-
|[[Partido Inovashon Nashonal]]
|PIN
|2017
|1
|}
== Sin representashon ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Último<br>partisipashon<br> elektoral
!Remarke
|-
|[[Partido Demokrat]]
|DP
|1944
|2021
| Partido Independiente di Kòrsou
|-
|[[Partido Independiente di Kòrsou]]Partido Katóliko di Pueblo
| COP
|1948
|
| inaktivo desde 1971
|-
|[[Partido Katóliko di Pueblo]]
| KVP
|1948
| a surgi for di partido CKP
| inaktivo desde 1960
|-
|[[Frente Obrero|Frente Obrero i Liberashon 30 di mei]]
|FOL
|1969
|2017
|
|-
|[[C-93]]
|PLKP
|1993
|2002
| disolbí na 2006.
|-
|[[Partido Laboral Krusada Popular]]
|PLKP
|1997
|
|-
|[[Forsa Kòrsou]]
|FK
|2004
|
|-
|[[Pueblo Soberano]]
|PS
|2005
|
|-
|[[Lista Niun Paso Atras]]
|LNPA
|2007
|
|-
|[[Partido pa Adelanto I Inovashon Soshal]]
|PAIS
|2010
|
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|PAN
|2010
|
|-
|[[Movementu Kousa Promé]]
|MKP
|2015
|2025
|
|-
|[[Un Kòrsou Hustu]]
|UKH
|2015
|
|-
|[[Kòrsou di Nos Tur]]
|KdNT
|2016
|2021
|
|-
|[[Movementu Progresivo]]
|MP
|2016
|
|-
|[[Partido Inovashon Nashonal]]
| PIN
|2017
|2026?
|lista kombina - representashon?
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|
|2017?
|
|
|-
|[[Kòrsou Esun Mihó]]
|KEM
|2019
|2025
|
|-
|[[Un Kambio pa Kòrsou]]
|UKPK
|2020
|
|
|-
|[[Kòrsou un Munisipio Ulandes Nobo]]
|KUMUN
|2020
|
|
|-
|[[Kòrsou Vishonario]]
|VISHON
|2020
|
|
|-
|[[Trabou pa Kòrsou]]
|TPK
|2020
|
|-
|[[Mihó Kòrsou]]
|MK
|2024
|2025
|
|-
|[[Partido pa Pensionado]]
|
|
|
|-
|[[Un Era Nobo pa Kòrsou]]
|
|
|
|-
|[[Civil Rights Movement Curaçao]]
|
|
|
|-
|Maneho Asertá, Visibel I Sigur
|
|
|
|-
|[[Union i Progreso]]
|
|
|
|-
|Un Kòrsou Nobo
|
|
|
|-
|Partido Bienestar Kòrsou
|
|
|
|-
|Klaridat Akshon Sosial
|
|
|
|-
|Awor ta Basta
|
|
|
|-
|Movementu un Pueblo pa Progreso
|
|
|
|-
| align="left" |Movementu PUSH Kòrsou
| align="left" |
|
|
|-
| align="left" |Liberashon Klàsiko Komunidat di Kòrsou
| align="left" |
|
|
|}
[[:Kategoria:Polítika na Kòrsou]]
[[:Kategoria:Partido politiko]]
------------------
== Mira tambe ==
* [[Lista di institushon di enseñansa superior den Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
{{References}}
;Link eksterno
* {{en}} [http://www.usm.sx/ University of St. Martin]
}}
----------------
Esaki ta un '''lista di calamidad den Caribe Hulandes''', cu ta inclui sucesonan den of liga na teritorio di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]], [[Kòrsou|Corsou]], [[Sint Maarten]], [[Saba]] of [[Sint Eustatius]]. E lista aki ta encera solamente acontecimentonan cu a resulta den cinco of mas morto (no pariente di otro), y otro acontecimentonan cu tabatin un area di impacto hopi grandi.
== Prome cu siglo 19 ==
* 1652
**[[16 di sèptèmber|16 di september]] – Despues di un horcan tropikal, tres barco y nan tripulacion ta disparce cerca di e islanan di [[Islariba]].
*1750
**[[7 di ougùstùs|7 di augustus]] – Riba Corsou ta brota un lantamento di catibo na plantashi [[West Indische Compagnie|WIC]] [[Hato (Kòrsou)|Hato]]. Sesenta hende ta wordo mata, di cua un ta Europeo.
*1772
**[[1 di sèptèmber|1 di september]] – Un horcan fuerte ta destrui 400 cas na Sint Eustatius y 180 cas na Saba. Riba Sint Maarten, casi no tin cas mas para.[1]
*1778
**[[15 di sèptèmber|15 di september]] – Un explosion ta sucede durante trabounan abordo di e barco di liña Hulandes Alphen den haf di [[Willemstad]]. Esaki ta resulta den 205 morto.<ref>[http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis]. [https://web.archive.org/web/20230721005235/http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ Gearchiveerd] op 21 juli 2023.</ref>
*1780
**[[15 di òktober|15 di october]] – E Horcan Grandi di 1780 ta pasa riba caribe, probablemente e orkan atlántiko di mas mortal di tur tempu. Kalkulashonnan ta pone e kantidat di morto na mas o ménos 22.000, di kua mas o ménos 4.000 tabata na St. Eustatius. E flota Hulandes ta keda severamente afecta pa esaki.
*1783
**[[4 di febrüari|4 di februari]] – E barco Franses ''Duc de Bourgogne'' ta sink banda di Corsou. Ochenta miembro di tripulacion ta hoga.
*1795
**[[17 di ougùstùs|17 di augustus]] – E [[Rebelion Grandi]] di catibo na Kòrsou den 1795. Desenas di katibu di plantashon na Kòrsou ta nenga di bai traha. Katibunan di otro plantashonnan ta djòin e rebelion. Despues di éksito inisial, e lantamentu ta wòrdu suprimí dia 31 di ougùstùs. Tin 31 morto.
== Siglo 19 ==
*1819
**[[21 di sèptèmber|21 di september]] – Un horcan fuerte ta asotá e [[Sint Maarten (isla)|isla di Sint Maarten]]. Riba e parti Hulandes di e isla, 81 hende ta perde nan bida y 348 edifisio ta wordo destrui.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18200407-1010&vw=org&lm=west%2Cindie%2Cramp%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
*1823
**[8 di yüli|8 di juli]] – E brig Enterprise ta sink na altura di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[4]
*1825
**[[1 di mart|1 di maart]] – Salida di e barku hulandes Zeemeeuw for di Willemstad. Nunka mas no ta tende nada di e barku ku por lo ménos dieskuater hende abordo. Zeemeeuw posiblemente a wòrdu ataká pa e brig di korsario Colombiano Aquila, su karga a wòrdu kita for di dje, e barku a wòrdu sendé na kandela, i e tripulashon enkadená abordo di e korsario.[5]
*1846
**[[13 di sèptèmber|13 di september]] – E golet Amelia ta kore bai na tera na altura di Klein Curaçao. Riba peticion di M. de Jongh na Gobernador R.H. Esser ta despacha e goleta De Vos. M. De Jongh ta abordo di De Vos, su yerno Antoine Bruon Langlois riba e Amelia. Den direkshon di anochi, De Vos ta yega Klein Curaçao. Despues di dos dia sin come of bebe, e pasaheronan ta wordo recarga y hiba abordo. Un intento ta wòrdu hasi pa salba e Amelia, pero esaki no ta eksitoso debí na e laman brutu.[6]
*1848
**[[3 di mart|3 di maart]] – E korveta franses La Boussole ta sink serka di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[7]
*1877
**[[23 di sèptèmber|23 di september]] – Durante un tormenta severo riba Aruba, Kòrsou, i Boneiru, 69 hende ta pèrdè nan bida, mayoria riba laman.[8][9]
*1886
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – E barco di bela Aleman Nero ta sink na costa nort di Aruba.
*1892
**[[7 di òktober|7 di october]] – Cerca di Boneiro, e barku komersial ''Anita'' ta sink; barco y henter tripulacion no ta sobrebibi e suceso.
*1899
**[[12 di ougùstùs|12 di augustus]] – Cincuenta cas ta wordo destrui durante un horcan riba Sint-Eustatius.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18990815-3007&vw=org&lm=orkan%2Cwest%2Cindie%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
== Siglo 20 ==
===1901-1950===
*1910
**[[7 di yüli|7 di juli]] – E barku hulandes Gouverneur van Heerdt ta sink na kosta di Kòrsou. Nuebe persona ta muri, entre otro Arend Evert van den Brandhof, Gobernador di Boneiru.[11]
*1928
**7 di aprel – E tankero Chepita ta eksplotá den un waf den Schottegat banda di Otrobanda. Shete hende ta wòrdu matá.[12]
*1930
**6 di sèptèmber – Eksploshon den un instalashon di zeta serka di Willemstad. 12 morto i 20 heridá.[13]
*1933
**8 di yüli – E barku hulandes Julio Maria ta sink serka di Kòrsou. Sinku persona ta wòrdu matá.[14]
*1939
**12 di mei – Den un aksidente di tráfiko pisá riba Kòrsou, dos trùk ta dal den otro na altura di Sint Willibrordus. Sinku persona ta wòrdu matá.[15]
*1942
**16 di febrüari – E barku di vapor britániko Oranjestad ta sink serka di Aruba. Dies sinku hende ta hoga, nuebe ta wòrdu reskatá.[16]
**20 di april – Un welga entre obreronan Chines riba Curaçao ta wordo suprimi violentamente. Diesdos hende ta wòrdu matá.
**26 di aprel – E barku merikano di bòksit Alcoa Partner ta wòrdu torpedeá pa e supmarino aleman U 66 i ta sink na kosta di Boneiru. Dies hende ta wòrdu matá.
di novèmber – E barku di guera merikano USS Erie ta wòrdu asotá pa un torpedo di un supmarino aleman, U 163, na kosta serka di Piscadera. Shete miembro di tripulacion ta muri y otro once ta resulta herida debi na e explosion y candela. 1943
**27 di yüli – E SS Rosalia, na kaminda di Lagunillas pa Curaçao, ta wòrdu torpedeá dos biaha pa e supmarino aleman U 615 na Bullen Bay, 10 miya sùit di Willemstad. 23 hende ta muri.
*1944
**[[18 di sèptèmber|18 di september]] – E tankero Belga ''Ampetco'' ta sink entre costa di Aruba y Venezuela. Solamente diescinco di e 48 persona abordo ta sobrebibí e desaster aki.[17]
*1947
**15 di desèmber – E tankero argentino Los Posos i e tankero venezolano Tucu Pita ta dal den otro banda di Bahia di Caracas. 16 morto i 10 mas dos dia despues
1960-2000
*1960
**1 di sèptèmber – Orkan Donna riba Sint Maarten. Shete hende ta muri.
*1967
**6 di novèmber – Brùg Reina Juliana na Willemstad (Curaçao) ta basha abou. Dieseis hende ta wòrdu matá. E kousa di e derumbe nunka no a wòrdu determiná.
*1969
**[[30 di mei (fecha)|30 di mei]] [[1969]] - [[Trinta di mei]], e sentro di siudat di Willemstad ta wòrdu destruí despues di un lantamentu bou di trahadónan di Shell ku ta sali for di man. Hopi edifisio bieu riba Brion Square ta bai na kandela.
*1972
**[[21 di desèmber|21 di december]] – Un Air Guadeloupe De Havilland ta kai banda di Sint Maarten. Tur diestres okupante ta wòrdu matá.<ref>[https://web.archive.org/web/20110102165957/http://planecrashinfo.com/1972/1972.htm www.planecrashinfo.com]</ref>
*1977
**[[24 di desèmber|24 di december]] – Valley Air Service Piper PA-31-350 Navajo ta kai banda di Willemstad. Tur dies okupante ta muri.
*1995
**[[3 di sèptèmber|3 di september]] – Orkan Luis riba Sint Maarten. Nuebe hende ta muri. Luis a trese 170 mm di áwaseru aki i a destruí 60% di tur cas, resultando den daño di $1.8 bion.
*1999
**[[18 di novèmber|18 di november]] – [[Orkan Lenny|Horcan Lenny]] ta yega Sint Maarten. E orkan ta permanesé riba e isla pa dos dia i ta kousa destrukshon generalisá. 366 mm di áwaseru ta kai. Nuebe hende ta muri, tres riba e isla i seis na kosta.[20]
== Siglo 21 ==
===2001-presente===
*2007
**20 di sèptèmber – Sinku persona ta muri den un eksploshon i kandela riba e barku di salbashon Seamec II den waf seku CDM na Willemstad.[21]
*2012
**[[15 di desèmber|15 di december]] – Kalamidat di vürwèrk riba Kòrsou. Daño ekstenso i kuater[22] morto.
*2017
**[[6 di sèptèmber – Sint Maarten ta wòrdu asotá pa orkan Irma. E ta un orkan di kategoria 5 i ta kousa daño severo riba e isla, resultando den múltiple morto i heridonan.<ref>[https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Sint Maarten zwaar getroffen: zeker acht doden op Franse eilanden], NOS Nieuws, 7 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230323112546/https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Gearchiveerd] op 23 maart 2023.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170912102521/https://www.trouw.nl/home/legaal-of-illegaal-noodhulp-is-voor-iedereen-op-sint-maarten~a21f984c/ Legaal of illegaal, noodhulp is voor iedereen op Sint Maarten], Trouw; 9 september, pagina 5</ref><ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 De orkaan die alles overtrof], www.nrc.nl; 9 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230528195652/https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 Gearchiveerd] op 28 mei 2023.</ref>
== Sucesonan pafó cu gran impacto riba Caribe Hulandes ==
*1970
**[[2 di mei]] – ALM Vuelo 980 for di New York pa Sint Maarten ta hasi un aterisahe forsá riba awa serka di Saint Croix. Di e 63 personanan abordo, 23 ta muri i 37 ta heridá.[26]
*1973
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – Un aksidente di avion banda di Bogota na Colombia ta resultá den 43 morto, inkluyendo dies antiano.[27]
*1992
**[[4 di òktober|4 di october]] – Calamidat na Bijlmer, [[Amsterdam]], 43 morto y 26 herido. Di e 43 morto, diestres a nace na Antias Hulandes.
*1996
**[[13 di mart|13 di maart]] – Un [[Avia Air]] Aruba Cessna 402 ta accidenta na altura di [[Punto Fijo]] na [[Venezuela]]. Ocho persona ta perde na bida.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|titel=Crash Arubaans vliegtuig: 8 doden|bezochtdatum=2022-01-17|datum=1996-03-14|werk=[[NRC Handelsblad]]|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20220118182755/https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|archiefdatum=2022-01-18}}</ref>
--------------
{{Variante|c}}
{{infobox edificio| variante = c
| infobox_tipo = Marshe
| nomber = Marshe Nobo
| imagen =
| descripcion =
| multi_imagen = {{multiple image
| total_width = {{Infobox/afbeeldingbreedte}}
| direction =
| perrow = 2
|border = infobox
|image1 =
|caption1 =
|image2 =
|caption2 =
}}
| localisa_na = [[Willemstad]]
| luga = {{CUW}}
| adres = Plasa Wilson Papa Godett 1
| fecha_funda =
| estilo =
| architect =
| encarga =
| status =
| funcion_original =
| funcion_actual =
| propietario = Fundashon Marshe?
| fecha_construccion = 1971?
| inaugura =
| cera =
| renova = 2024-2026
| restaura =
| website = https://www.fundashonmarshe.com/home
}}
'''Marshe Nobo''' (tambe konosí komo '''Plasa Rondó''' òf den bok'i pueblo komo '''Plasa Nobo''') ta un merkado habrí situá na Punda, den sentro históriko di Willemstad, Curaçao. E ta sirbi komo un sentro importante pa empresario chikito i komersio lokal.
E merkado ta situá na banda nort di [[Waaigat]], i ta konektá ku bario [[Scharloo]] via un brug di peaton, e Prinses Amaliabrug, ku a remplasá e anterior Van den Brandenburgbrug na 2016.[1]
== Deskripshon ==
Marshe Nobo ta un merkado popular unda por haña un gran variedat di produkto i servisionan. Den e piso abou, bendedónan ta ofresé kuminda lokal, inkluyendo platonan krioyo ku por wòrdu konsumí riba sitio. Den e piso ariba, tin stèntnan ku paña, kosmétika, artesania i souvenirs.[2]
E merkado ta forma parti di un ret di merkadonan manehá pa Fundashon Marshe, ku tambe ta responsabel pa Plasa Bieu i e merkado flotante na Sha Caprileskade.[3]
== Historia ==
Marshe Nobo a wòrdu establesé na 1975 komo parti di un inisiativa pa stimulá ekonomia lokal. E edifisio a wòrdu finansiá dor di Fondo Oropeo pa Desaroyo i entregá na gobièrnu di Kòrsou.
E merkado a krea espasio pa aproksimadamente 300 empresario chikitu, ofresiendo oportunidatnan pa negoshi ku tarifanan di hür pagabel. Esaki a kontribuí na un gran variedat di produkto, manera remedi natural, matanan, kuminda kayente, paña i artesania.[4]
Na 1997, Fundashon Marshe a wòrdu establesé bou di Ministerio di Desaroyo Ekonómiko pa manehá e merkadonan públiko di e isla, inkluyendo Marshe Nobo.[5]
== Edifisio ==
E edifisio di Marshe Nobo ta un struktura ikóniko ku forma rondó, kubrí ku un dak grandi sostené pa 32 kolumna. E diseño habrí ta fasilitá ventilashon natural i interakshon entre bendedó i bishitantenan.
Entre 2024 i 2026, e merkado a pasa pa un renobashon ekstenso pa mehora seguridat, higiena i infrastruktura, inkluyendo dak, sistema di riool i instalashonnan eléktriko. Durante e periodo aki, bendedónan a muda temporalmente pa otro lokashonnan den Willemstad. E merkado a bolbe habri na mei 2026, ku plan pa reaktivá e área komo un sentro vibrante den e siudat.[6]
== Nifikashon ==
Marshe Nobo ta un lugá importante pa bida sosial i ekonómiko di Willemstad. E ta ofresé oportunidadnan pa empresario chikitu i ta sirbi komo un punto di enkuentro pa residente i turista. Ademas, e merkado ta kontribuí na preservashon di kultura lokal dor di benta di kuminda tradishonal i produkto artesanal.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Kòrsou]]
----------------
'''Marshe Nobo''' òf '''Plasa Rondó''', den bok'i pueblo '''Plasa Nobo''', ta un marshe habrí na [[Punda]], den sentro di [[Willemstad]], [[Kòrsou]]. E ta sirbi komo un lugá pa benta dor di empresario chikito.
E sala di merkado di Marshe Nobo ta situá na e parti nort di Waaigat i riba ... kaminda. Un brug di peaton, Prinses Amaliaburg (ku na 2016 a remplasa e antiguo Van den Brandenburgbrug), ta konektá e parti ei di Punda ku Scharloo.<ref>{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/14733-ophaalbrug-officieel-geopend|taal=nl|titel= Ophaalburg officieel geopend|werk= [[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-11-10|bezochtdatum=2026-04-24}}</ref> [[File:Curaçao - Willemstad - 49411091773.jpg|thumb|220px|Prinses Amaliabrug?]]
Cuminda ta wordo bendi eynan, inkluso platonan crioyo cu bishante i turista por wordo consumi eynan mes na un mesa.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/19172-plasa-bieu-in-volle-glorie-hersteld Plasa Bieu in volle glorie hersteld]</ref> Tambe ta bende souvenirs.
Na aña 1975 Fondo Europeo pa Desaroyo a regala e edificio di dos piso aki na gobierno di Curaçao pa yuda stimula economia. E edifisio aki ta akomodá alrededor di 300 espasio di merkado pa empresarionan por manehá nan negoshi na /ofresiendo tarifanan di hür pagabel. Esaki a kondusí na un variedat grandi di produktonan pagabel riba merkado, manera remedi natural, matanan orgániko, platonan kayente, paña, kosmetika, artesania, i vários kuriosidat.
E ta wòrdu maneha pa Fundashon Marshe, huntu ku Plasa Bieu i merkado flotante na Sha Caprileskade.<ref>https://www.fundashonmarshe.com/our-gems</ref>
Fundashon Marshe a wordu establesé na 1997 bou di e Ministerio di Desaroyo Ekonómiko, Fundashon Marshe ta manehá e merkadonan ikoniko di Kòrsou, inkluyendo Plasa Bieu, Marshe Rondo, Plasa di Arte, i e merkadonan na aire liber na Sha Caprileskade, Otrabanda, i Punda.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/home-new About Fundashon Marshe] </ref>
== Edifisio ==
Marshe Nobo komo un obra di arte. E mercado rondo aki, cu su dak unico den forma di fan, normalmente ta aloha negoshinan local. E merkado ta den renobashonnan aktualmente, pues a move e bendedónan pafó i rònt di e merkado. Esaki ta krea un impreshon hopi desordená, i spesialmente pober. Bunita potrèt. Fotógrafo deskonosí.
E ta un edifisio ikoniko ku tin un forma rondo ku un dak plegabel sostené pa 32 kolumna.
Despues di un renobashon ekstenso den 2025, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko, e edifisio a bolbe habri na mei 2026. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1">{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/32261-marshe-nobo-in-mei-gereed|titel= Marshe Nobo in mei gereed|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-01-09|bezochtdatum=2025-04-24}}</ref>
Marshe Nobo a wòrdu renobá completamente na 2025/2026, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1"/>
In 1975, the European Development Fund gifted this two-floor building to the government of Curaçao to help stimulate the economy. This building accommodates around 300 market spaces for entrepreneurs to run their businesses at /offering affordable rental fees. This has led to a wide variety of affordable products to the market, such as natural medicine, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/our-gems Marshe Nobo (Plasa Rondó)], fundashonmarshe.com</ref>
Address: Plasa Wilson Papa Godett 1
Marshe Nobo, also known as Plasa Nobo, is a circular-shaped market located in Willemstad, Curacao. Established in 1975, it has long served as a vibrant hub for local entrepreneurs, offering a diverse array of products and services. The market features two floors filled with stalls selling natural medicines, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities. In August 2024, the market began renovations aimed at modernizing the facility and enhancing safety and hygiene standards. During this period, vendors temporarily relocated to various locations, including Sha Capriles Kade, Plenchi Wilson Papa Godett, and others. The renovation is expected to take about a year, with plans to revitalize the city center and attract visitors throughout the day and evening.<ref>https://mindtrip.ai/attraction/willemstad-curacao/marshe-nobo/at-UE8mu3NA</ref>
Marshé Nobo is a vibrant and bustling market that offers a wide range of products and souvenirs. As you explore the market, you’ll find colorful stalls filled with local crafts, artwork, jewelry, and clothing. It’s a great place to find unique souvenirs to take home as a reminder of your trip to Curaçao. The market is divided into two floors, with different sections dedicated to specific types of products. The ground floor is known for its local food stalls, where you can sample traditional cuisine and tropical fruits. Don’t miss the chance to try some delicious local snacks like pastechi (savory pastries) and batidos (fruit smoothies). Upstairs, you’ll find more stalls selling clothing, accessories, and handicrafts. Local artists and artisans showcase their work, including hand-painted ceramics, woven baskets, and hand-carved wooden items. You can also find traditional Caribbean spices, hot sauces, and herbal remedies.
The market is conveniently located in Punda, the historical center of Willemstad. After exploring the market, take some time to wander through the colorful streets of Punda and admire the UNESCO World Heritage-listed architecture. You’ll find charming cafes, shops, and museums along the way. If you’re visiting Curaçao, a trip to Marshé Nobo is a must-do. Whether you’re looking for souvenirs, trying local delicacies, or simply immersing yourself in the vibrant atmosphere, this market offers a unique experience that shouldn’t be missed.<ref>[https://curacaovisitors.com/events-sights/markets/ Ma rshe Nobo]</ref>
{{Appendix}}
--------------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Charles Augustus Henry Barge
| imagen = Ch.A.H. Barge.jpg
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = 1890
| periodo fin = 1901
| monarkia = [[Emma van Waldeck-Pyrmont|Emma]] (1890-1898)<br>[[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Nicolaas van den Brandhof]]
| sucesor = [[Jan Olphert de Jong van Beek en Donk]]
|fecha nacemento= [[2 di novèmber]] [[1844]]
|luga nacemento = {{NLD}}
|fecha fayecimento= [[25 di sèptèmber]] [[1919]]
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui =
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = abogado, hues, polítiko, gobernante
|partido =
}}
'''Charles Augustus[1] Henry (Harry) Barge''' (☆ [[2 di novèmber]] [1844]] na [[Amsterdam]] - † [[25 di sèptèmber]] [[1919]] na Voorburg) tabata un abogado, hues, gobernador i polítiko hulandes di e movementu katóliko romano (e RKSP no a wòrdu fundá ainda).
== Biografia ==
Harry Barge tabata bini di un famia komersiante di [[Amsterdam]] ku tabata basta enbolbí den polítika hulandes. Frederic Joseph Maria Anton Reekers (un representante pa kuarenta aña) tabata su kuña, Ton Barge tabata su primu, i su ruman hòmber tabata kasá ku e ruman muhé di Bernardus Marie Bahlmann, tur di kendenan tambe tabata representantenan katóliko. Harry su tata tabata un fabrikante na Manchester, doño di un firma di komersio na Amsterdam, i doño di barku. Despues di a kompletá su enseñansa sekundario na Sint Willibrordus College, Barge a sigui studia na Athenaeum Illustre na Amsterdam, pero despues a transferí pa Universidat di Leuven pa su estudionan di doktorado den Derecho, i a optené su doktorado den derecho romano i kontemporáneo na [[Universidat di Leiden]] na 1872.
=== Karera ===
Despues di gradua, Barge a bira abogado na [[Nijmegen]], siudat unda e tabata residensiá.
Na 1875, Barge a wòrdu eligi pa e konseho munisipal di Nijmegen, kaminda el a keda miembro te na 1880. Na 1877 i 1879, el a wòrdu eligi komo miembro di [[Tweede Kamer]] di Hulanda. Einan, e tabata bosero prinsipalmente pa enseñansa, i de bes en kuando tokante envio.
Multitut na e kas di pueblo di Willemstad despues di e traspaso di poder pa Gobernador Barge
Na 1880, el a sali pa [[Kòrsou]] pa bira miembro y presidente di [[Corte Comun di Husticia di Aruba, Corsou y Sint Maarten y di Boneiro, Sint Eustatius y Saba|Korte di Hustisia di Kolonia Kòrsou]].
Na 1890, el a keda nombrá Gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan]], un funshon ku el a okupá te ku 1901.
Despues el a regresá Hulanda kontinental i a postulá pa eleccion pa e Camara di Representantenan den e circumstancia di Rotterdam III. Sinembargo, despues di un elekshon di dos buèlta, el a wòrdu derotá pa Joor Bastiaan Verheij (LU). Na 1909, el a wòrdu eligi komo miembro di e Senado di e Estadonan General, representando e provinsia di Overijssel. El a hiba palabra den Camara solamente un biaha durante su miembrecia di cuater aña, durante e debate riba e presupuesto pa Antillas Hulandes. E tabata presidente di e Komishon pa Petishonnan pero tabata ousente frekuentemente pa motibu di interesnan privá den eksterior. Pa e motibu aki, el a renunsiá for di e Kámara na e promé seshon di e aña parlamentario 1913-1914[2]. Di 1913 pa 1916, e tabata miembro ainda di e Estadonan Provinsial di Overijssel.
{{multiple image
| total_width = 350
| direction = horizontal
| align = right
| border = infobox
| image1 = Bargestraat 3, propped up front facade.png
| image2 = Bargestraat 3, ruins.png
| footer = Edifisio monumental Bargestraat 3/3A
| footer_align = center
}}
== Honor ==
Barge a risibi varios rekonosementu i kondekorashon, inkluso un kaya den [[Scharloo]], e zona históriko di [[Willemstad]], ta hiba su nòmber: ''Bargestraat''.
* {{NLD}} - Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]].
* {{VEN}} - Ofisial den e Orden di Simon Bolivar
* {{ITA}} - Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
Na 1894, Barge a keda nombrá Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]]. Tambe el a wòrdu nombrá Gran Ofisial den e Orden di Simon Bolivar i Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
---------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Carmita Henriquez
| nomber completo = Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez
| fecha nacemento = [[6 di desèmber]] [[1922]]
| luga nacemento = [[Willemstad]]
| fecha fayecimento = [[31 di desèmber]] [[2003]]
| luga fayecimento =
| ofishi = kosedó i trahadó di popchi
| casa = Plinio Miguel Henriquez
| yui = [[Jeanne Henriquez]]
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez''' (☆ [[6 di desèmber]] [[1922]] na [[Willemstad]] – ibid., [[31 di desèmber]] [[2003]] na Korsou) tabata un kosedó i trahadó di popchi i un figura importante den e desaroyo di arte folklóriko na Kòrsou.
==Biografia ==
Carmita Henriquez tabata un yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina.<ref>{{Citeer web|url=https://gw.geneanet.org/elixer?n=hernandez&oc=&p=carmita+nicolasia|titel=Carmita Nicolasia Hernandez|website=geneanet.org|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref> Huérfano na edat di diesdos aña, el a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di un edat yòn, Carmita a yud’é den studio i na kas. Su promé bisti trahá su mes tabata pa entiero di su tata.
Na 1942 ela kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916-1982), un analista di laboratorio na e refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé, di kua [[Jeanne Henriquez]], historiadó i aktivista, tabata esun di mas grandi.<ref name="Holou"/>
Na edat di 46 aña, el a sinti e nesesidat pa konservá i honra e historia i tradishonnan den vestuario di Kòrsou. El’a kuminsá aktua esenanan di bida diario usando popchi. Su popchinan tabata representá e kultura Afro-Kurasoleño ku paña histórikamente korekto. Dia 13 di mart 1972, ela presentá dos popchi na Gobernador Ben Leito komo un regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.<ref name="Holou">{{citeer boek|auteur=Holou, Roland A. Y.|taal=en|titel=The Most Influential Contemporary African Diaspora Leaders|url=https://books.google.com/books?id=uTYyDAAAQBAJ&pg=PT153|datum=2016|uitgever=AuthorHouse|plaats=Bloomington, Indiana|hoofdstuk=21. Jeanne D. Henriquez: Diaspora in Curaçao (Caribbean/South America)|isbn=978-1-5246-0558-2|pages=153–159}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|titel=VROUWENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024|archiefdatum=2024-04-29|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240429191627/https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|dodeurl=ja}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/collectie-online/detail/f0bcb413-e206-5fa3-ad7e-387fd810bd23|titel=MANNENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref>
Na 1988, Carmita Henriquez, hunto cu Lucia Schnog, a ricibi e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a disidí ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan mes ramo – folklore i baile.<ref>{{citeer web|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2024-04-30}}</ref><ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011 Cola Debrot Prijs 1988], 21 mei 1988</ref>
{{Appendix}}
(☆ 6 di desèmber 1922, Willemstad – † 31 di desèmber 2003, Kòrsou)
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou. Ela ta konsiderá un figura importante den e desaroyo i preservashon di arte folklóriko di e isla.
Bida
Carmita Henriquez tabata yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Na edat di diesdos aña ela a keda huérfano i a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di edat yòn, Henriquez a yuda den e studio di kose i na kas. Su promé bisti ku ela mes a traha tabata pa entiero di su tata.
Na 1942, ela a kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916–1982), un analista di laboratorio na refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé. Entre nan yunan ta Jeanne Henriquez, historiadó i aktivista.
Obra i kontribushon kultural
Na edat di 46 aña, Henriquez a kuminsá traha konsientemente riba preservashon di historia i tradishonnan di Kòrsou por medio di vestuario folklóriko. Ela a krea popchi ku ta representá esenanan di bida diario, bisti ku paña histórikamente korekto i reflehá kultura Afro-Kurasoleño.
Dia 13 di mart 1972, ela a presentá dos di su popchi na Gobernador Ben Leito komo regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.
Na 1988, Henriquez, hunto ku Lucia Schnog, a risibí Premio Cola Debrot. E hurado a rekonosé kontribushonnan di kada un den nan mes ramo: folklore i baile.
--------------
Na 1988 resipiente di e [[Premio Cola Debrot]] pa su diseñonan folklóriko di e kultura afro-kurasoleño.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2022-07-22}}</ref>
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez (Willemstad, 6 di desèmber 1922 – Willemstad, 31 di desèmber 2003) tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou, konosí pa su diseñonan folklóriko ku reflehá e kultura afro-kurasoleño. Den 1988, e a risibí e Premio Cola Debrot, e mas haltu rekonosementu kultural na Kòrsou, pa su kontribushon den e tereno di folklor.
Bida i obra
Carmita Henriquez a nase den Willemstad komo yiu di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Despues di perde su mayornan na un edat tempran, e a wordu kria pa su tanta, ku tabatin un skol di kosé. Aki e a siña kosé i traha den taller for di su hóbennan. Su promé vestido propio tabata pa e entiero di su tata.
Henriquez a dediká su bida na arte di kosé i trahá popchi folklóriko ku ta reflehá e herensia afro-kurasoleño. Su obranan tabata inspirá pa e vestimentunan tradicional i e bida di pueblo, i a yuda na preservashon di e identidad kultural di Kòrsou.
Premio Cola Debrot
Den 1988, Carmita Henriquez a risibí e Premio Cola Debrot den e kategoria di folklor, baile i teatro, un rekonosementu pa su diseñonan folklóriko ku a kontribuí na e kultura afro-kurasoleño.
Bida personal
Carmita Henriquez tabata kasá ku Plinio Miguel Henriquez, un analista di laboratorio na refineria Isla. Nan a tin tres yiu muhé, inkluyendo Jeanne Henriquez, un edukadó i aktivista kultural.
Legado
E trabou di Carmita Henriquez ta keda komo un kontribushon balioso na preservashon i promoshon di e kultura afro-kurasoleño. Su diseñonan folklóriko i popchi ta un testimonio di su dedicashon na e arte i e identidad di su pueblo.
Referensianan:
Carmita Henriquez - Wikipedia
Jeanne Henriquez - Wikipedia, e ensiklopedia liber
Premio COLA DEBROT - qracao.com
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Afrohulandes''' òf hendenan hulandes pretu, ta hendenan hulandes di desendensia Afrikano Sub-Sahariano kompleto òf parsial. E mayoria di hendenan Afro-Hulandes na Hulanda ta Afro-Karibense i ta originá for di e anterior i aktual teritorionan Ultramar di Sürnam i e eks Antia Hulandes; awor Curaçao, Aruba, Bonaire, Sint Maarten, Sint Eustatius, y Saba.
Tambe tin un poblashon migrante signifikante for di Cabo Verde, Ghana, Nigeria, Somalia, Angola, Eritrea, i otro komunidatnan afrikano di imigrantenan mas resien.
== Mira tambe ==
* [[Afrokaribense]]
* [[Afrokurasoleño]]
* [[Afroamerikano]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid = |titulo= }}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Hulanda]]
-----------------
'''Francio E. Guadeloupe''' (Aruba, 1971) is een Arubaans-Nederlandse sociaal en cultureel antropoloog en ontwikkelingssocioloog. Zijn onderzoek richt zich op nationale identiteit, culturele diversiteit, religie, koloniale machtsverhoudingen en klimaatvraagstukken in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Hij is verbonden aan het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) en de Universiteit van Amsterdam (UvA).
== Leven en werk ==
Guadeloupe werd geboren en groeide op op Aruba. In 1986 nam hij als zanger (“Surprise Kid”) deel aan een jeugdcarnavals- en calypsowedstrijd, waar hij de tweede plaats behaalde. Een jaar later nam hij opnieuw deel aan het calypsofestival voor volwassenen.
Op achttienjarige leeftijd verhuisde hij naar Nederland. Daar werkte hij als opbouwwerker en studeerde hij culturele antropologie en ontwikkelingsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen. In 1999 behaalde hij een masterdiploma in ontwikkelingssociologie. Zijn scriptieonderzoek richtte zich op Afro-Braziliaanse religies, waaronder candomblé en umbanda, in Rio de Janeiro en Salvador da Bahia (Brazilië). Naar aanleiding van dit onderzoek publiceerde hij twee boeken over Afro-Braziliaanse cultuur en religie.
In 2006 promoveerde Guadeloupe in de sociale en culturele antropologie aan de Universiteit van Amsterdam. In zijn academische loopbaan was hij verbonden aan verschillende Nederlandse universiteiten.
===Academische loopbaan===
Guadeloupe was onder meer werkzaam als senior onderzoeker bij het KITLV. Hij diende gedurende vier jaar als president van de University of St. Martin (USM) op het bi-nationale eiland Sint Maarten/Saint Martin. Na de verwoestingen van orkaan Irma in 2017 werd de universiteit tijdelijk gesloten.
Zijn onderzoek richt zich op de manier waarop populaire opvattingen over nationale verbondenheid, culturele diversiteit, religieuze identiteit en mediavorming worden beïnvloed door koloniale erfenissen en mondiale economische processen. Hij publiceerde over sociale en culturele processen op onder meer Sint Maarten, Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazilië en Nederland.
In 2009 verscheen zijn monografie Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean bij University of California Press.
===Leerstoel Koninkrijksrelaties===
In 2024 werd Guadeloupe benoemd tot hoogleraar Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties, een leerstoel ingesteld door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). De leerstoel is ondergebracht bij het KITLV en de Universiteit van Amsterdam.
Zijn benoeming maakt deel uit van de instelling van twee nieuwe leerstoelen gericht op het Koninkrijk der Nederlanden, waarvan de andere leerstoel betrekking heeft op politicologie en bestuurskunde aan de Universiteit Leiden.
In 2026 aanvaardde hij het ambt met een inaugurele rede over Koninkrijksrelaties.
Onderzoek en thematiek
Guadeloupe onderzoekt onder meer:
processen van nationale en culturele identiteitsvorming
religieuze praktijken en popular culture in postkoloniale samenlevingen
koloniale racialisering en sociale ongelijkheid
klimaatverandering en maatschappelijke adaptatie in het Caribisch gebied
Hij is tevens betrokken bij onderzoeksprojecten naar duurzame en inclusieve oplossingen voor sociale adaptatie aan klimaatuitdagingen in het (Nederlandse) Caribisch gebied.
---------
{{Variante|a}}
{{infobox persona | variante = a
| tipo = cientifico
| nomber = Francio Guadeloupe
| ofishi = antropologo social y cultural, sociologo di desaroyo
| imagen =
| descripcion =
| fecha nacemento =
| luga nacemento =
| fecha fayecimento =
| luga fayecimento =
| alma mater = [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] <br>[[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA)
| promotor =
| disciplina = antropologia cultural
| investiga = Caribe Hulandes, [[Latinoamérika|Latino America]]
| conoci pa =
| distincion =
}}
'''Francio E. Guadeloupe''' (☆ [[1971]] na [[Aruba]]), ta un antropologo, sociologo y Antianista Arubano-Hulandes. Su investigacion ta enfoca riba identidad, nacionalidad, religion, medio di comunicacion, racismo colonial y globalisacion, cu un interes special den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]] y [[Latinoamérika|Latino America]].
== Bida y carera ==
Francio Guadeloupe a nace y lanta na Aruba. Na 1986 el a participa bou di e nomber artistico "Surprise Kid" como cantante den e concurso hubenil di [[Calypso]] na [[Club Boneriano]], unda el a termina na di dos luga.<ref>{{citeer web|titel=Onder grote publieke belangstelling|werk=[[Amigoe]]|datum=1986-01-22|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641607:mpeg21:p005}}</ref> Un aña despues el a bolbe participa den e concurso, version pa adulto: [[Aruba Caiso & Soca Monarch Festival|Aruba Calypso Contest]].<ref>{{citeer web|titel=Voor de calypso-wedstrijd|werk= [[Amigoe]]|datum=1987-01-26|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641917:mpeg21:p005}}</ref>
Na edad di diesocho aña Guadeloupe a muda pa [[Hulanda]]. El a traha como opbouwwerker (trabou social di comunidad) y a sigui estudio di [[antropologia kultural|antropologia cultural]] y estudio di desaroyo na [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] na [[ Nijmegen]]. Na 1999, el a obtene e grado di [[maestria|master]] den sociologia di desaroyo, cu un tesis riba e cultonan Afrobrasilero ''Candomblé'' y ''Umbanda'' na [[Rio de Janeiro]] y [[Salvador|Salvador da Bahia]] ([[Brasil]]).
Na 2006 Guadeloupe a completa su doctorado (PhD) den antropologia social y cultural na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA). Su trabou doctoral tabata relaciona cu e proceso di globalisacion y e buskeda pa pertenencia (“belonging”) den comunidadnan Caribense.<ref>https://framerframed.nl/en/mensen/francio-guadeloupe/</ref>
===Carera academico===
Guadeloupe a traha na diferente universidad grandi na Hulanda y ta afilia como investigado senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser nombra tambe profesor y investigado na Universidad di Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproximadamente) el a sirbi como presidente di University of St. Martin (USM) na [[Philipsburg]], [[Sint Maarten]]. Su periodo como presidente a keda termina despues di horcan Irma (2017), cu a forsa e cierre temporario di e institucion.
Den e periodo aki su investigashon tabata concentra riba:
* Nocionnan popular di pertenencia nacional.
* Diversidad cultural y identidad religioso.
* Influencia di capital global y racismo colonial.
* Representacion di berdad den medionan di comunicacion.
El a haci investigacion comparativo na [[Sint Maarten]]/[[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]], [[Kòrsou|Corsou]], Aruba, [[Saba]], [[Sint Eustatius]], Brasil y Hulanda.
Actualmente, su investigacion ta inclui estudio riba e reto climatico den Caribe Hulandes, cu un enfoke riba cultura popular y herensia cultural.
=== Catedra di Relacionnan di Reino ===
Na mei 2024, Ministerio di Asuntonan Interno y Relacionnan di Reino (BZK) di Hulanda a anuncia e establecemento di dos catedra nobo pa estudio di relacionnan di [[Reino Hulandes|Reino]]. [[Universidat di Leiden|Universidad Leiden]] y KITLV/Universidad di Amsterdam a wordo selecciona como institucionnan anfitrion y Francio Guadeloupe a wordo nombra como titular di e catedra ''Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties'' pa KNAW/KITLV/UvA.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk], Rijksoverheid (23 di mei 2024)</ref> Su discurso inaugural di aceptacion oficial di e catedra lo tuma luga dia 12 di mart 2026.<ref>[https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).</ref>
== Publicacionnan (seleccion) ==
*Francio Guadeloupe (1999). ''A Vida e uma Dança: the Candomblé through the lives of two Cariocas''. Nijmegen: CIDI.
*F. E. Guadeloupe & M. Milder (1999). ''Dansen om te Leven: over Afro-Braziliaanse spiritualiteit en cultuur.'' Heeswijk: Dabar-Luyten.
*F. E. Guadeloupe (2009). ''Chanting down the new Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean'' (The anthropology of Christianity). Berkeley, CA: University of California Press.
*F. E. Guadeloupe (2013). ''Curaçaoans on the question of home: the lure of autochthony and its alternatives''. Den: L. Lewis (Ed.), ''Caribbean sovereignty, development and democracy in an age of globalization'' (pag. 189-207). New York: Routledge.
*F. E. Guadeloupe & V. A. de Rooij (2014). ''Pimping and the deconstruction of the natural: a perspective from Saint Martin and Sint Maarten (SXM)''. Den: ''Women's Studies International Forum, 43'', 5-12
*F. E. Guadeloupe (2015, september 10). ''The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe''.<ref>{{Cite web|title = The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe|url = http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|website = sxmislandtime.com|access-date = 2015-11-24|archive-date = 2015-11-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20151125121956/http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|url-status = }}</ref> ''Sint Maarten Island Times''
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Aruba]]
------------
Guadeloupe a traha na diferente universidatnan grandi na Hulanda i ta afiliá komo investigador senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser tambe profesor i investigador na Universiteit van Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproksimadamente) el a sirbi komo presidente di University of St. Martin (USM) na Philipsburg, Sint Maarten. Su periodo komo presidente a termina despues di hurakan Irma (2017), ku a forsa e sera temporariamente e institushon.
Su investigashon ta konsentrá riba:
Nocionnan popular di pertenensia nashonal
Diversidat kultural i identidat religioso
Influensia di kapital global i rasismo kolonial
Representashon di berdat den medio di komunikashon
El a hasi investigashon den Sint Maarten/Saint Martin, Kòrsou, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brasil i Hulanda.
Un di su obranan mas konosí ta:
Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009)
Aktualmente, su investigashon ta inkluí estudio riba reto klimátiko den e Karibe Hulandes, ku un enfoke riba kultura popular i herensia kultural.
Leerstoel di Reino-relashonnan
Na mei 2024, Ministerio di Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) di Hulanda a anunsia e establishemento di dos nobo leerstoelnan pa estudio di Reino-relashonnan. Universiteit Leiden i KITLV/Universiteit van Amsterdam a wòrdu selekshoná komo institushonnan anfitrion.
Dr. Francio Guadeloupe a wòrdu nombrá komo titular di e leerstoel Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties pa KNAW/KITLV/UvA.[4] E nombramentu aki a wòrdu aprobá pa e Consehonan di Bestur di e universidatnan involukrá.
Na 12 di mart 2026 el a aseptá ofisialmente e leerstoel ku un diskurso inaugural.
------------
* Guadeloupe, former dean of the University of St. Martin (USM),
* Francio Guadeloupe is a senior researcher and staff member of the KITLV. A Social & Cultural Anthropologist by training, Dr. Guadeloupe has worked at all the major universities in the Netherlands. He served for four years as the President of the University of St. Martin (USM), until hurricane Irma led to the temporary closure of the institution on the bi-national island of Sint Maarten and Saint Martin. He is currently the chair of the project ‘Island(er)s at the Helm: Co-creating research on sustainable and inclusive solutions for social adaptation to climate challenges in the (Dutch) Caribbean‘.
Guadeloupe’s principle areas of research have been on the manner in which popular understandings of national belonging, cultural diversity, religious identity, and mass media constructions of truth, continue to be impacted by colonial racisms and global capital. He has pursued these interests in his research and publications on social processes on the bi-national island of Saint Martin & Sint Maarten (St. Martin), Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazil, and the Netherlands. He is the author of the monograph, Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009). Dr. Guadeloupe is currently embarking on a study of climate challenges in the (Dutch)Caribbean from a popular culture and cultural heritage perspective.
Francio Guadeloupe (Aruba, 1971) kwam op zijn achttiende van de Antillen naar Nederland. Hij werkte als opbouwwerker en studeerde culturele antropologie en ontwikkelingsstudies in Nijmegen en Amsterdam. Als antropoloog is hij momenteel verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.
Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk
Nieuwsbericht | 23-05-2024 | 16:19
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk. Er komt een leerstoel politicologie/bestuurskunde en een leerstoel antropologie/sociologie.
De Universiteit Leiden en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV), in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam (UvA), zijn geselecteerd als vestigingsplaatsen voor de leerstoelen. De Universiteit Leiden zal de leerstoel politicologie/bestuurskunde bekleden en KITLV/UvA de leerstoel antropologie/sociologie.<ref>https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk</ref>
Leerstoelhouders
De Colleges van Bestuur van de UvA en de Universiteit Leiden hebben het voorstel tot de benoeming van hun kandidaat goedgekeurd. Sociaal en cultureel antropoloog, onderzoeker dr. Francio Guadeloupe wordt de leerstoelhouder Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties voor de KNAW/KITLV/UvA. Dr. Wouter Veenendaal, universitair hoofddocent Vergelijkende politicologie bij het Instituut Politieke Wetenschap van de Universiteit Leiden, wordt leerstoelhouder Democratische Vertegenwoordiging in het Koninkrijk voor de Universiteit Leiden. Hij zal bij het KITLV in Leiden worden gedetacheerd.
* [https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
--------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = Pieter van Stuivenberg
}}
'''Pieter Anthonie van Stuivenberg''' (☆ [[14 di aprel]] [[1905]] na Geldermalsen, [[Hulanda]] – † [[11 di aprel]] [[1985]] na Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero [[Hulanda|hulandes]] ku a traha na [[Kòrsou]] i [[Aruba]].<ref name=:"0">{{citeer web|url=https://www.archiefvriend.com/index.php/ons-kwartaalblad/artikelen-uit-ons-blad/152-stuivenberg|titel=Pieter Antonie van Stuivenberg, architect|auteur=Christel Monsanto|werk=De Archiefvriend|datum=september 2022|bezochtdatum=2026-02-17}}</ref> Durante [[siglo 20|siglo binti]] su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno riba e dos isla.
==Biografia==
===Bida i Karera===
Van Stuivenberg a bai Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di Asosiashon di Arkitektonan (Bond Bouwkundigen Utrecht B.B.U.). Despues, el a studia ingenieria di awa pa tres aña i, na 1927, a kuminsá traha pa e suministro di Awa Provinsial di Nort-West Brabant. Mandá pa Kòrsou pa e Departamentu di Kolonia, Van Stuivenberg a djòin e Servisio Nashonal di Suministro di Awa di Antia Hulandes (LWV) dia 1 di mart 1928, komo hefe di e departamentu tékniko.<ref>{{citeer boek|url=http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|titel=Watertoren ta simbolo di desaroyo y modernisacion di e Aruba di antaño y Aruba di awe|uitgever=Diario|datum=21 maart 2013|access-date=1 oktober 2018|archiefdatum=13 september 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180913002413/http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|dodeurl=ja}}</ref> For di 1 di yanüari 1948, e tabata direktor, despues di R.J. (Shon Hensie) Beaujon. Riba su hubileo di plata na 1953, el a wòrdu rekonosé pa su trabou importante komo Kabayero (''Ridder'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Despues di su retiro na 1955, el a repatriá pa Hulanda, pero sinku aña despues el a establesé su mes bèk na Kòrsou kaminda e tabata manehá un konsultancy finansiero, tékniko i ekonómiko.<ref>Amigoe, 3 december 1960, advertentie Anbeadex NV, pag. 4</ref>
El a fayesé dia 11 di aprel 1985 na Hulanda, poko promé ku el a hasi ochenta aña di edat.
===Edifisionan===
Komo arkitekto, van Stuivenberg tabata hopi produktivo, tantu paden komo pafó di su karera profeshonal. Por ehempel e diseño di tur edificio di LWV na Aruba y Kòrsou, , construí entre 1930 i 1950, ta wordo atribuí na dje. E edifisionan aki tabata inkluí ofisina, depósito, fasilidat di almasenamentu, tanki i torennan di awa.<ref>{{citeer boek|url=http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|titel=Gedenkboek Landswatervoorziening Nederlandse Antillen 1928-1953|uitgever=Verenigde Drukkerijen Planeta, Haarlem|datum=september 1952|page=67|archiefdatum=2020-12-01|bezochtdatum=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201201202145/http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|dodeurl=ja}}</ref> Tambe el a diseñá residensia privá, ofisina i teaternan.
Su obranan ku tin status di monumento protehá òf ku ta riba e lista di nominashon ta:<ref name=:"0"/><br>
{{ABW}}
* [[Tanki di Kibaima]] (1932)
* [[Watertoren San Nicolas]], Bernardstraat, [[Sint Nicolaas (Aruba)|San Nicolas, Aruba]] (1939)
* [[Watertoren Oranjestad]], J.G. Emanstraat, [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad, Aruba]] (1939)
* Dieselstraat?
{{CUW}}
* fasilidat di almanementu na [[Scharloo]]
* tanki di awa di LWV na [[Seru di Ararat]]
* edifisio KNSM, Breedestraat, [[Willemstad]] (1939)
* [[Cinelandia]] aan het Hendrikplein te [[Pietermaai]], Willemstad, Curaçao (1941)
* Teater Westend na [[Plasa Brion]], [[Willemstad]] (1941, desmantelá)
* Edifisio prinsipal di AquaElectra na Mundo Nobo, Willemstad (1952) i dos kas riba e tereno (1953)
* Kompleho di showroom Palais Royal na Salinja (1953)
* kasnan na Kintjan
== Estilo arkitektóniko ==
Van Stuivenberg tabata un eksponente di arkitektura modernista, ku a surgi i floresé na [[Oropa]] entre 1920 i 1940. E estilo aki ta karakterisá pa su lucha pa funshonalidat. Materialnan manera staal i beton a hasi konstrukshonnan nobo posibel, permitiendo edifisionan pa haña propósitonan spesífiko manera fábrika, ofisina, sine òf hospital<ref>{{citeer web|url=http://www.knipselkrant-curacao.com/amigoe-aqualectra-fabriek-moet-beschermd-monument-worden/|titel=Amigoe, "Aqualectrafabriek moet beschermd monument worden"|datum=21 juli 2016| }}</ref>. Tabata hustamente danki na arkitektura modernista ku Van Stuivenberg por a permití su mes libertat artístiko den su diseñonan. E dos torennan di awa riba Aruba y e dos teatronan riba Curaçao ta un mescla di e estilonan di arkitektura moderno y Art Deco Tropical di [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]].
== Tunel bou di bahia di Santa Ana ==
Huntu ku Frans van Drimmelen, hefe di LWV (Nederlandse Waterbeheerbureau) na Aruba, Van Stuivenberg a diseña un tunnel bou di [[Bahia di Santa Ana]]. E tùnel lo a konektá e distritonan di Willemstad, [[Punda]], i [[Otrobanda]], di dia i anochi, sin interupshon di tráfiko riba tera òf riba laman. El a presentá e plan revolushonario aki na Parlamento Kolonial na 1943 komo un alternativa pa e servisio di ferry i e brug di ponton, [[Brùg di ponton|Brug di Reina Emma]]. Un konekshon di brug fiho, e brug haltu di Reina Juliana, no a wòrdu realisá te na 1974<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010460883:mpeg21:a0127 Amigoe, "De geschiedenis van de brug" (29 april 1974)]</ref>.
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Stuivenberg, Pieter van}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
Pieter Anthonie van Stuivenberg (☆ 14 di aprel 1905, Geldermalsen, Hulanda – † 11 di aprel 1985, Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero hulandes ku a traha largamente na Kòrsou i Aruba. Su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno den e Antianan Hulandes durante siglo binti.
Bida i karera
Van Stuivenberg a sigui su formashon na Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di e Bond Bouwkundigen Utrecht (B.B.U.). Despues el a studia ingenieria di awa pa tres aña.
Na 1927 el a kuminsá traha pa e suministro di awa Provinsial di Nort-West Brabant. Dia 1 di mart 1928 el a wordo manda pa Kòrsou pa traha na e Landswatervoorzieningsdienst (LWV) di e Antianan Hulandes komo hefe di e departamentu tékniko.
For di 1 di yanüari 1948 el a bira direktor di LWV, sucediendo R.J. Beaujon. Durante su periodo di trabou el a kontribuí fuertemente na modernisashon di e sistema di suministro di awa na Kòrsou i Aruba.
Na 1953, durante su hubileo di 25 aña di servisio, el a wordo distingui komo Ridder den de Orde van Oranje-Nassau pa su merito profesional.
Despues di su retiro oficial na 1955 el a bolbe Hulanda, pero algun aña despues el a regresá Kòrsou kaminda el a maneha un ofisina di konsultoria finansiero, tékniko i ekonómiko.
El a fayesé na 11 di aprel 1985 na Hulanda, tres dia promé di su 80 aña di edat.
Obra arkitektóniko
Komo arkitekto, Van Stuivenberg tabata responsabel pa un gran cantidad di proyecto infrastructural i arkitektóniko, principalmente relashoná cu suministro di awa, pero tambe teatro, edifisionan komersial i residensial.
Aruba
Entre su obranan mas konosí na Aruba ta:
Tanki di Kibaima (1932)
Watertoren San Nicolas (Bernardstraat, 1939)
Watertoren Oranjestad (J.G. Emanstraat, 1939)
Varios edifisio tékniko di Landswatervoorzieningsdienst
E torennan di awa na Aruba ta konsiderá komo ikononan di arkitektura moderno na e isla.
Kòrsou
Na Kòrsou su obranan inkluí:
Fasilidat di almanamentu na Scharloo
Tanki di awa na Seru di Ararat
Edifisio KNSM (Breedestraat, Willemstad, 1939)
Cinelandia (Hendrikplein, Pietermaai, 1941)
Teatro West End (Plasa Brion, 1941; posteriormente desmantelá)
Edifisio prinsipal di Aqualectra na Mundo Nobo (1952)
Showroom Palais Royal na Salinja (1953)
Diferente kasnan residensial na Kintjan
Varios di e edifisionan aki tin status di monumento protehá òf ta riba lista di patrimonio.
Estilo arkitektóniko
Van Stuivenberg tabata influensiá pa arkitektura modernista, un movimiento ku a florecé na Oropa entre 1920 i 1940. E estilo ta enfoká riba:
Funshonalidat
Uso di beton i staal
Forma simplifiká
Elementonan geométriko
Den su obranan na Karibe el a adapta e modernismo na klima tropikal, creando un meskla entre modernismo europeo i influensianan di Art Deco tropical.
Su torennan di awa i teatronan ta mustra claramente e kombinashon aki di funshonalidat tékniko i ekspreshon arkitektóniko.
Proyekto di túnel bou di bahia di Santa Ana
Huntu ku Frans van Drimmelen, Van Stuivenberg a presenta na 1943 un plan pa un túnel bou di Bahía di Santa Ana na Willemstad. E proyecto lo a konektá Punda i Otrobanda sin dependé di e pontonbrug (Brug di Reina Emma) ni ferry.
E plan no a wordo realisá. Finalmente, e konekshon permanente entre e dos banda di Willemstad a keda realidat cu e konstrushon di Brug di Reina Juliana, inaugura na 1974.
Signifikashon historiko
Van Stuivenberg su trabou a kontribuí significativamente na:
Modernisashon di suministro di awa
Desaroyo urbano
Integrashon di arkitektura moderno den e Antianan Hulandes
Su torennan di awa i edifisionan públiko ta te awe parte importante di e paisaje urbano di Aruba i Kòrsou.
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
[[File:0100-Hoofdgebouw-Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Edifisio prinsipal di e Eksposishon]]
[[File:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
[[File:0119-Poppen in klederdrachten-Nationale tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Popchinan ekshibí di Surnam i Antias den ekshibishon]]
[[File:Sassa, Mulatsche vrouw-Nationale Tentoonstelling Vrouwenarbeid 1898-4681-cropped.tif|thumb|Muhe mulato di Surnam na ekshibishon]]
'''''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''''' ta un publikashon na [[hulandes]] di 1898, kompilá pa Louis Constant van Panhuys, i publiká na okashon di e ''Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid'' (Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé) di 1898 na [[Den Haag]]. E publikashon tabatin komo meta pa informá e públiko hulandes, i hende muhé en partikular, tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e [[kolonia]]nan karibense, partikularmente [[Sürnam]] i [[Kòrsou i Dependensianan|Kòrsou]].
== Konteksto ==
E tomo a wòrdu publiká pa e komishon di Sekshon Antias, parti di e organisacion di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé. E eksposishon aki tabata tin komo meta pa hasi labor di hende muhé visibel i pone enfasis riba nan kontribushon sosial, tantu na [[Hulanda]] komo den su kolonianan ultramar.
Editor di e buki tabata L.C. van Panhuys (1869-1949), un alkalde hulandes i funshonario na Departamento di Kolonianan, kende a kompilá e diferente kontribushon i sketchnan. E publikashon a sirbi tantu komo un rekurso informativo komo un rekordatorio duradero di e partisipashon di Antias den e eksposishon.
E terminologia i deskripshonnan den ''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie'' ta reflehá e perspektiva kolonial i etnográfiko di fin di [[siglo 19|siglo diesnuebe]]. Konsepto i karakterisashonnan di gruponan di poblashon i ròlnan di género ta wòrdu konsiderá antikuá òf problemátiko den historiografia kontemporáneo. E artíkulo aki ta usa e terminologia aki solamente pa ilustrá e fuente original.
--
'''Muhénan na Antillas Hulandes''' a wòrdu publiká pa e Komité di Sekshon di Indianan Oksidental komo parti di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé na Den Haag na 1898. E publikashon su propósito tabata pa informá hende muhé na Hulanda tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e kolonianan di India Oksidental Hulandes, partikularmente Surinaçao.
E kompilashon i edishon di e kolekshon tabata kompletamente responsabilidat di Louis Constant van Panhuys, kende a trese huntu vários kontribushon i sketch den un solo obra amplio. Aunke a institui subcomisionnan na Surinam y Curaçao pa sostene e exposicion localmente y colecta materialnan, e contenido y structura di e coleccion ta completamente responsabilidad di Van Panhuys. E subkomishonnan asina a hunga un ròl organisatorio i ta prinsipalmente di importansia kontekstual pa e kuadro institushonal di e publikashon.
---
== Kontenido ==
E buki ta konsistí di vários kapítulo temátiko. E kapítulo di apertura ta duna konseho práktiko pa hende muhé [[Oropa|oropeo]] ku saliendo for di Hulanda kier establesé nan mes den e kolonianan di Karibe. E ta trata kondishonnan di bida, tareanan di kas i etiketa sosial.
E siguiente kapítulonan ta ofresé un deskripshon general di e teritorio, [[poblashon]] i kultura di Sürnam i e islanan di Karibe denter di e imperio kolonial hulandes.
Tambe e buki ta kontené datonan estadístiko riba enseñansa na Sürnam. Por ehèmpel, e ta menshoná ku na 1896 e kolonia tabatin 54 skol ku 7.139 studiante, inkluyendo 3.453 mucha muhé. Tambe ta pone atenshon na introdukshon di enseñansa obligatorio na 1877 i na inisiativanan manera e banko di spar pa skol, ku a keda introdusí na 1882.
=== Hende muhé den e kolonianan ===
Mayoria di e volúmen ta dediká na e posishon i aktividatnan di hende muhé. Lo siguiente ta wòrdu deskribí susesivamente:
* hende muhé di poblashonnan urbano i rural na Sürnam;
* hende muhé referí na nan den e publikashon komo Bush Negresses (awendia referí na nan komo hende muhé Maroon);
* hende muhé di komunidatnan indígena.
E outornan ta deskribí práktikanan di kuido, kriansa di yu, nutrishon i trabou, inkluyendo agrikultura, trabou di kas i komersio. Tambe nan a trata profesionnan di hende muhé manera edukadó, enfermero, labado di paña, komersiante, i portero.
== Resepshon ==
E publikashon a risibí resensianan positivo den prensa hulandes na 1898. Artíkulonan den korant a elogiá e obra komo informativo i aksesibel i a enfatisá ku e tabata kontené detayenan ku tabata poko konosí bou di e públiko hulandes. E revisornan a konsiderá e kolekshon un kontribushon eksitoso na e ophetivonan di e eksposishon, esta oumentá konosementu tokante labor di hende muhé i kompromiso sosial, inkluso pafor di Hulanda.
== Signifikado ==
E publikashon ta wòrdu konsiderá un dokumento kultural i sosial oportuno. E ta ofresé bista riba puntonan di bista kolonial riba hende muhé, trabou i kuido, i ta konstituí un fuente balioso pa investigashon riba relashonnan di género kolonial, práktikanan di kriansa i formanan di organisashon sosial di antaño na Sürnam i Kòrsou.
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Historia]]
-----
'''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''' was een boekuitgave bestemd voor [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]] in 1898, en welk inhoud bijeenverzameld werd door [[Louis Constant van Panhuys]].
== Achtergrond ==
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. van Panhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curacao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgave is de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
== Inhoud ==
In het eerste hoofdstuk wordt aan Europese dames die uit het moederland naar de West vertrekken, adviezen verstrekt, terwijl het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende Caribische eilanden. In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over de aard, de positie en de werkzaamheden van vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de bosnegerin en de Indiaanse vrouw.
{{Appendix}}
''De Vrouw in Nederlandsch West‑Indië'' is een bundel uitgegeven ter gelegenheid van de [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], welke in 1898 in [[Den Haag]] plaatsvond. De bundel werd samengesteld door jhr. L. C. van Panhuys namens de West‑Indische Rubriekcommissie. De publicatie had een tweeledige doel: enerzijds de belangstelling van vrouwen in Nederland te wekken en te stimuleren voor de koloniën Suriname en Curaçao, en anderzijds als een blijvende herinnering aan de expositie zelf.
==Achtergrond==
Samenkomst en doel
De bundel is uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie, onderdeel van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. De redactie vond plaats onder auspiciën van jhr. L. C. van Panhuys.
Doelstelling:
*Vrouwen uit Nederland kennis laten maken met het leven en werk van vrouwen in de West-Indische koloniën.
*Een blijvende aandenken bieden aan het thema-onderdeel van de tentoonstelling.
📝 Inhoud
Hoofddeel I
Adviezen voor Europese vrouwen die overwegen naar de koloniën te verhuizen.
Hoofddeel II & III
Algemeen beeld van land, cultuur en bevolking in Suriname en diverse Caribische eilanden.
Specifieke portretten van vrouwen uit de koloniën
De Surinaamse ‘bosnegerin’ met details als borstvoeding en traditionele voedingspraktijken.
„…zij zoogt haar kind, maar geeft het ook bananenmeelpap (‘gongote’) zodat de baby zich niet meer kan bewegen …”
Van Panhuys vergelijkt deze gewoonte met Nederlandse vrouwen die jenever gebruikten om hun baby te kalmeren (p. 32).
De Indiaanse vrouw
Algemene positie en taken van vrouwen uit de volks- en plattelandsgemeenschappen, waaronder onderwijs, zorg en landbouw.
Beroepsleven van vrouwen
Vrouwen als onderwijzeressen, verpleegsters en vooral landbouwers — op plantages én eigen gronden.
Onderwijs in Suriname (1877 leerplicht, 1896: 54 scholen, 7.139 leerlingen, waaronder 3.453 meisjes).
Schoolspaarbank (geïntroduceerd 1882 – populair bij leerlingen).
Overige beroepen: wasvrouw, koopvrouw, lastdraagster.
==Belang van de publicatie==
Cultureel en sociaal document: biedt unieke, tijdgebonden inkijk in de levens- en arbeidsomstandigheden van vrouwen in koloniaal Suriname en Curaçao.
Voorlichting en propaganda: bedoeld om vrouwen uit de metropool te informeren én te werven voor verbinding met de koloniën.
Historische bron: waardevol voor onderzoek naar koloniale genderrollen, dagelijkse zorgpraktijken en vroege sociale interventies zoals onderwijs en spaarbanken.
==Suggesties voor afronding==
Overweeg nog een kort slot waarin je de publicatie plaatst in zijn tijdgeest (burgerlijke moraal rond 1900, koloniale verhoudingen, rol van georganiseerde vrouwenbewegingen).
-----
==Nabeschouwing==
=== Het perspectief van de vrouw in West-Indië ===
Hoewel De vrouw in Nederlandsch West-Indië werd samengesteld door jhr. Louis Constant van Panhuys en gericht was op bezoekers van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898, biedt het werk ook waardevolle informatie over de beleving van arbeid, zorg en onderwijs vanuit het perspectief van vrouwen in de West-Indische koloniën, met name Suriname en de Nederlandse Antillen.
=== Zelfstandigheid en arbeidsethos ===
Vrouwen in de koloniën waren actief in de landbouw, zowel op plantages als op eigen grond. Ze verrichtten zwaar fysiek werk en droegen aanzienlijk bij aan de lokale economie. Volgens het boek schroomden deze vrouwen niet voor het "zwaarste werk" en was hun arbeid van onmiskenbaar belang voor het gezinsinkomen.[1]
=== Zorg en culturele tradities ===
De publicatie beschrijft ook moeders en zorgverleners, met onder meer aandacht voor het zogen en voeden van kinderen. Een voorbeeld is de bosnegerin, die naast borstvoeding gebruik maakte van traditionele pap zoals "gongote" om baby's te voeden. Dit gebeurde soms zo intensief dat baby's nauwelijks konden bewegen. Hoewel het lokale gebruik door koloniale autoriteiten werd afgeraden, toont het een zelfstandige vorm van zorg en kennis.[1]
=== Onderwijs en emancipatie ===
In Suriname werd al in 1877 leerplicht ingevoerd. Het boek noemt 54 scholen met ruim 7000 leerlingen in 1896, waarvan 3453 meisjes.[1] Vrouwen werkten als onderwijzeres en stimuleerden scholing, waarmee ze een centrale rol speelden in de opvoeding en intellectuele ontwikkeling van de gemeenschap.
=== Economische diversiteit ===
West-Indische vrouwen waren niet enkel werkzaam als landbouwers of onderwijzers, maar ook als wasvrouw, koopvrouw, verpleegkundige of draagster. Deze economische veelzijdigheid weerspiegelt hun belangrijke maatschappelijke rol.[1]
Ondanks de paternalistische toon biedt het boek een uniek inkijkje in het leven van vrouwen in de koloniën. Hun arbeid en maatschappelijke betrokkenheid verdienen erkenning als fundamenteel onderdeel van de koloniale geschiedenis.
== Bronnen ==
[1] L.C. van Panhuys, De vrouw in Nederlandsch West-Indië (1898). Uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Digitale versie beschikbaar via Delpher.nl.
----------
==[[Louis Constant van Panhuys]]<ref>https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000903142:mpeg21:a00008|werk=Dagblad van Zuid-Holland en 's Gravenhage|titel=Wetenschap|datum=19 juli 1898</ref>==
[[Bestand:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. vanPanhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curapao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgaveis de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
Het eerste hoofdstuk bevat eenige raadgevingen aan Europeesche dames die naar de West vertrekken, terwijl in het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende eilanden.
In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over den aard, de positie en de werkzaamheden der vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de boschnegerin en de Indiaansche vrouw.
Deze schetsen bevatten bijzonderheden, die stellig weinig of niet bekend zijn.
Zoo lezen wij op pag. 32, „de boschnegerin zoogt haar kind altjjd zelf, doch houdt er bovendien nog een eigenaardige voedingsmethode op na, die ook onder de beschaafde negerinnen nog wel in zwang is, hoewel bv. de politie te Paramaribo het tegengaat, het zoogenaamde K e m ti-p i k i e n. Het kind wordt dan namelijk zoo volgegoten met bananenmeelpap (gongote)
dat het zich niet meer kan verroeren en het buikje gespannen staat als een trom.” Wat de reden van deze meer dan overdadige spijziging is wordt niet vermeld, we veronderstellen dat het een middel is om de kleinen zoet te houden, zooals in ons vaderland sommige vrouwen uit ’t volk hun zuigelingen wel stil houden met een teugje jenever.
De laatste hoofdstukken zijn gewijd aan de werkzaamheden der West-Indische vrouwen. De vrouwen aldaar zijn hoofdzakelijk onderwijzeressen, pleegzusters of landbouwsters. De laatstgenoemden zijn natuurlijk het talrijkst. Deze landbouwsters werken op plantages of op hun eigen grondjes en zien niet op tegen het zwaarste werk.
Ook aangaande het onderwijs in de WestIndische koloniën bevat het boekje interessante mededeelingen. Reeds in het jaar 1877 is de leerplicht in Suriname ingevoerd. Deze kolonie bezat in December 1896 54 scholen met 7139 leerlingen, waarvan 3453 meisjes.
In 1882 heeft men in Suriname een schoolspaarbank ingevoerd, waarvan een druk gebruik wordt gemaakt.
Behalve door de reeds genoemde beroepen voorzien de vrouwen in haar onderhoud als waschvrouw, koopvrouw, lastdraagster enz.
Wij hopen, dat het boekje in veler handen moge komen en dat het moge bijdragen om de kennis te vermeerderen van onze, bij het publiek nog zoo weinig bekende West-Indische koloniën en vooral dat de vrouwen ook hier haar zegenrijken invloed zullen doen gelden en meewerken tot den bloei van deze schoone gewesten.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------
{{infobox empresa| variante = c
| nomber = Spritzer & Fuhrmann
| alias = Jewelers of the Caribbean
| sede = [[Willemstad]], Korsou
| funda = 1927
| fundado = Wolf Spritzer<br>Charles Fuhrmann
| pais = [[Antias Hulandes]]
| imagen = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| descripcion = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955).
| sede =
| empleado = ± 500 (1977)
| zona = Karibe Hulandes
| activo = 1927 - 1990
| producto =
| sector = hoyeria
| industria=
}}
{{Multiple image
| total_width = 275
| direction = horizontal
| align = right
| header_align = Center
| header = Spritzer & Fuhrmann
| border = infobox
| image1 = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| image2 = De versierde etalage van juwelier Spritzer en Fuhrmann aan het Da Costa Gomezple, Bestanddeelnr 252-3761.jpg
| footer = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955)
| footer_align = center
}}
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un empresa [[Antias Hulandes|antiano]] di hoyeria i artíkulonan di luho di gran reputashon den Karibe i mas ayá durante [[siglo 20|siglo binti]], ku sede na [[Kòrsou]] i un kadena di sukursalnan signifikativo den [[Karibe Hulandes]].<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2026-01-04}}</ref>
== Orígen i formashon ==
Na 1927, e artesano di oloshi húngaro Wolf Spritzer (1889–1953) a establesé su mes na Kòrsou, kaminda el a kuminsá traha den un lokal chikí na [[Willemstad]].[2] Poko despues, el a forma un asosiashon ku Charles Fuhrmann (1906–1989), un smet di oro di orígen [[Rumania|rumano]] ku a emigrá pa [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] na 1929.[1]
Nan kolaborashon a kondusi na e fundashon di ''Relojeria Alemania'' na Handelskade, [[Punda]], loke a bira e base di e futuro imperio empresarial ''Spritzer & Fuhrmann''. E negoshi a krese rapidamente danki na e artesania di altu kalidat i e demanda kresiente for di turismo, en particular di bishitantenan for di Merka ku yega na Korsou via barkunan di krusero.[3]
Na 1948, despues ku Spritzer a baha ku penshun, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
== Desaroyo na Kòrsou ==
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a bira un grupo empresarial diversifiká, ku un kadena di tiendanan spezialisa den:
* hoyeria i oloshi
* artíkulonan di luho (kristal, porselana i plata)
* optika
* tayernan propio pa smet di oro i reparashon di oloshi
Durante e añanan di Segunda Guera Mundial i e periodo despues, militarnan i mariniernan merikano stacioná na Curaçao tabata un grupo di klientela importante. Despues di 1945, e turismo di kompra a aumenta notablemente ku e yegada regular di barkunan di pasahero, loke a kontribuí na e ekspanshon di e sortimentu i e apertura di departamentunan separá, manera optika.[3]
Na añanan 1950, e kompania a konsolidá su presensia den Willemstad ku e konstrukshon di un edifisio prinsipal nobo na e skina di Helfrichplein i Breedestraat, diseñá pa e arkitekto J. Fresco i inaugura dia 23 di desèmber 1954.[5] E edifisio, konosí pa su kariyon, a bira un landmark urbano i un atrashon turistiko.[1][6]
== Ekspanshon ==
Paralelamente ku su kresementu na Curaçao, Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su aktividatnan pa otro isla di Antias Hulandes.
E ekspanshon a kuminsá cu Aruba, kaminda: e promé tienda a habri na Oranjestad na 1930
un di dos punto di benta a sigui na San Nicolas na 1939[4]
Despues di Segunda Guera Mundial, e kadena a sigui ekspandé pa Sint Maarten, kaminda un promé tienda a habri na Philipsburg na 1961, ku varios punto di benta adicional den añanan siguiente
Bonaire, kaminda e promé punto di benta a habri na Hotel Bonaire na 1963[3]
Na su punto mas haltu, Spritzer & Fuhrmann tabatin mas ku trinta tienda riba Curaçao, Aruba, Bonaire i Sint Maarten.[2]
Banda di e presensia den Antias Hulandes, e kompania a habri un ofisina di servisio na Manhattan, New York, den añanan 1950. Na 1960, e filial aki a wòrdu amplia cu un tayer moderno pa oloshi i hoya, loke a kontribuí na e reputashon internacional di e kompania i na e imagen di Antias Hulandes komo destinashon di artesania i luho.[3]
Na 1977, rònt di su sinkuenta aniversario, Spritzer & Fuhrmann tabata un di e dunadónan di trabou mas grandi den Antias Hulandes, ku mas ku 500 empleado.[1]
== Ultimo añanan ==
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá enfrenta un kaida progresivo den entrada. Dia 5 di sèptèmber 1989, e gerensia a anunsiá oficialmente di sera i likida e kompania despues di 62 aña di operashon.[7] Den e komunikado di prensa, e kompania a sita varios faktornan, entre otro: e desaparishon di turismo di kompra, e kaida di turismo krusero i desaroyonan ekonomiko na Venezuela, kambio den patronchi di konsumo.
Na 1990, Spritzer & Fuhrmann a sera definitivamente tur su tiendanan.[1][4]
== Premio i legado ==
Durante su existencia, Spritzer & Fuhrmann i su lider Charles Fuhrmann a risibí varios rekonosementu, entre otro:
* Diamonds International Award (1959, 1960 i 1961)
* Nombramentu komo hofleverancier di Kas Real (1967)[1]
* Emishon di un seyo di pòst konmemorativo na Antias Hulandes pa e 50 aniversario di e kompania (1977)[4]
E legado di Spritzer & Fuhrmann ta reflehá tambe den su rol komo centro di entrenamentu i edukashon di personal lokal, en particular den diseño di hoya, optika i artesania.[4][1] E archivonan di e kompania ta wardá awor na Archivo Nashonal Kòrsou.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
------------------
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un kadena antiano di hoyeria renombra den Karibe i rond mundu, ku a originá na [[Kòrsou]] i a ekspandé den [[siglo 20|siglo binti]] den un kadena di sukursalnan riba vários isla den Karibe Hulandes.<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
== Historia ==
Na aña 1927, e trahadó di oloshi di [[Hungria]], Wolf Spritzer (1889-1953), a establesé su mes na Kòrsou. Poko despues, el a kuminsá traha huntu ku e hoyero di oro Charles Fuhrmann (1906-1989), kende a emigrá di [[Rumania]] pa [[Antias Hulandes]].<ref>{{citeer web|titel=S & F-grondlegger op 83-jarige leeftijd overleden Charles Fuhrmann: bouwer van een juweliers-imperium|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-11-02|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-01-03|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642610:mpeg21:p002}}</ref><ref name="archiefvriend" /> Nan habilidatnan komo komersiante i spesialmente nan artesania pronto a kondusí na e apertura di un negoshi floresiente "Relojeria Alemania" riba Handelskade na [[Punda]] i e inicio di e imperio empresarial "Spritzer & Fuhrmann".
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a krese bira un imperio consistiendo di un kadena di tienda specialisa den hoyeria y regalo, articulo di luho manera kristal i porselana di marka oropeo, optica, ademas di un propio tienda di oro, y tayernan di reparacion di oloshi. Esaki tabata danki na e [[turismo krusero]] for di [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]].<ref name=":1"/> Wanneer het schip binnenliep in de haven van Curacao maakte hij van de gelegenheid gebruik hier juwelen, horloges, camera's, parfums, likeuren en andere artikelen te kopen die goedkoper waren daarin zijn eigen land.
Despues ku Spritzer a baha ku penshun for di negoshi aktivo na 1948, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
=== Ekspansion ===
Durante e crisis economico, nan tabata bende klòk y oloshi, entre otro articulonan, na Aruba. E promé tienda a habri na Oranjestad na 1930, i un di dos tienda na [[San Nicolas]] a sigui na 1939.<ref name="newsaruba2007">{{Citeer web |url=https://archive.org/download/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC.pdf |titel=Seventeen years after closing its doors, Spritzer and Fuhrmann hold their first reunion |website=The News Aruba |datum=2007-06-30 |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>[[File:Slijpmachine bij de firma Spritzer & Fuhrmann in Willemstad, Bestanddeelnr 252-3290.jpg|thumb|left|180px|Tayer di optika S & F ku mashin pa sleip glas. (1955)]]
Despues di [[Di Dos Guera Mundial]], Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su tiendanan signifikantemente. Di akuerdo ku un retrospektiva di 2007, e kadena eventualmente tabatin mas ku trinta tienda na Curaçao, Aruba, Bonaire, i Sint Maarten, i tambe tabatin un filial di servisio na Manhattan, [[New York City|New York]].[2] Rònt di su di sinkuenta aniversario na 1977, e kompania a wòrdu sitá komo un di e dunadónan di trabou mas grandi na Antia Hulandes, ku mas ku 500 empleado.<ref name="archiefvriend" />
Spritzer i Fuhrmann a habri un ofisina na New York den añanan 1950, kaminda na 1960 nan a establesé un tayer di oloshi i hoya bon ekipá. Banda di duna servisio direkto, e ramo aki a kontribuí signifikantemente na e bon boluntat di nos islanan Antiano.<ref name=":1">Omgebouwde garage. "Amigoe". Curaçao, 27-09-1977, p. 9. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639615:mpeg21:p009</ref>
Den añanan sinkuenta, a konstruí un sede nobo na Willemstad riba Helfrichplein (Da Costa Gomezplein)/Breedestraat. E edifisio den estilo architectonico moderno di Korsou, disena pa architect J. Fresco, tabata un atrakshon turistico y a habri dia 23 di december 1954.<ref>In moderne Curacaose stijl Nieuw Spritzer en Fuhrmann-pand fraaie touristische attractie In acht maanden tijd werd kolossase werk uitgevoerd. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 23-12-1954, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404471:mpeg21:p001</ref> E kompania a bira konosí durante e periodo ei pa un kariyon riba e edifisio.[1] Un potrèt di e tienda na Da Costa Gomezplein na Willemstad ta data di òktober 1955.<ref name="nationaalarchieffoto">{{Citeer web |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/fotocollectie/aeb042f6-d0b4-102d-bcf8-003048976d84 |titel=De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op Curaçao |website=Nationaal Archief (fotocollectie) |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
Na fasada di e edifisio tin un kariòn ku tabata sona ....
Na 1961, un tienda nobo a habri na Philipsburg. E kantidat di kamber di hotèl e tempu ei tabata solamente kuarenta! E sukursal di Spritzer i Fuhrmann aki a agregá sinku punto di benta denter di algun aña. Riba e isla aki tambe e grupo di joyeria tabata presente na cuna di turismo. Meskos ta konta pa Boneiru, kaminda Spritzer i Fuhrmann a habri su promé punto di benta na Hotèl Boneiru na aña 1963.<ref name=":1"/>
--
Den e edificio di Amador Maduro na Handelskade, Wolf Spritzer a huur un parti chikito di e localidad unda el a cuminsa cu su trabao como relohero y orfebre. Despues di e yegada di Charles Fuhrmann, e negoshi a wòrdu ekspandé; un bentana a wòrdu kita i remplasá ku dos porta di panel ku dos vitrina plat ku ta kontené e oloshinan. Algun tempu despues, nan por a kumpra henter un kolekshon di joyas serka un bendedó biahero. A tuma e decision pa bende algun di dje riba Aruba, y na 1930, a habri un tienda chikito na Oranjestad. Mientrastanto a muda un edificio nobo na Handelskade, e biaha aki na e otro skina di Windstraat, cu a haya e nomber “Relojeria Alemania”.
Esaki a sigui pa un di dos tienda riba Heerenstraat, e tempo ey e caya comercial principal na Willemstad. E tienda aki a wordo renoba varios biaha. Un di e versionnan mas bunita tabata esun cu e bentananan “Art Deco”. Despues, a agregá kolumnanan na e entrada. Durante e añanan di guera, e militarnan y mariniernan Mericano staciona na Curaçao y Aruba, cu tabata bishita e hafnan, tabata clientenan particularmente popular. Turismo di kompra realmente a lanta vuelo despues di Segundo Guera Mundial, ora ku barkunan di pasahero a kuminsá yega regularmente na Willemstad. E gama di produkto a sigui ekspandé, i un departamentu separá a wòrdu kreá pa produktonan optiko.
E prome tienda y tayer di optica tabata situa riba Heerenstraat. Despues, a establece opticanan na e skina di Breedestraat y Helfrichplein, den Kerkstraat, y den añanan 1970, a habri e “Laboratorio” hopi moderno riba Fokkerweg, unda tambe tabata fabrica lens.<ref name=":1"/>
E tiendanan di joyeria tambe a ekspandé. Na kuminsamentu di añanan 1940, un tienda a muda pa e edifisio di KNSM; el a keda e tienda prinsipal di S&F te na 1954.
Den añanan 1950, un edifisio nobo a wòrdu konstruí na e skina di Helfrichplein i Breedestraat: e “Edifisio Prinsipal.” E piso abou tabata akapará e kolekshon di diamante, joyas di oro i oloshin. E promé piso tabata akapará un departamentu separá pa artíkulonan di plata i un sekshon ku joyas, tas i artíkulonan di regalo platá ku plata i oro. E ofisinanan di maneho tabata situá riba e di tres piso, i e tiendanan di orfebre i relojero tabata riba e di kuater piso. E tienda a bira partikularmente konosí pa su karillon i su sirkuito figural.<ref name=":1"/>
=== Ultimo añanan ===
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá lucha ku un kaida den entrada. Dia 5 di september 1989
e empresa ta emití un komunikado di prensa anunsiando seramentu i likidacion di e kompania despues di 62 aña.<ref>{{citeer web|titel=Juweliersconcern van wereldfaam Spritzer en Fuhrmann verdwijnt|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-09-05|bezochtdatum=2026-01-04|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642749:mpeg21:p002}}</ref> “E gerensia ta anunsiá ku e kompania lo stòp di eksistí den futuro serkano. Pa vários aña el a sufri pèrdidanan signifikante, sinembargo, e reservanan a agotá sin ku e kompania a logra adapta na e sirkunstansianan kambiá. Faktornan kousante e ta sita: e desaparishon di turismo di kompra pa via di kaida den turismo krusero y e desaroyonan ekonómiko na Venezuela, mientras e patronchi di gasta di e klientela tambe a kambia drastikamente. Na 1990, e kompania a sera su portanan definitivamente.<ref name="archiefvriend" /><ref name="newsaruba2007" />
== Premio i rekonosementu ==
Durante añanan, Charles Fuhrmann i e kompania S&F a risibí numeroso premio. Na 1959, 1960 i 1961, e kompania a wòrdu presentá ku e Diamonds International Award. For di 20 di sèptèmber 1967, Spritzer & Fuhrmann ta un suministradó di e Kas Real (''hofleverancier'').<ref name="archiefvriend" /> Na 1977, un seyo di pòst konmemorativo a wòrdu emití na Antia Hulandes pa konmemorá e di sinkuenta aniversario di e kompania.<ref name="newsaruba2007" />
Het bestuur van de Stichting Monumentenzorg reikte in 1968
aan de heer Fuhrmann de plaquette "Tua Res Agitur". uit naar aanleiding v"an de restauratie van interieur en exterieur van de zaak „Europa". Na de restauratie kreeg dit filiaal de toepasselijke naam „Renaissance".<ref name=":1"/>
== Legado ==
Spritzer & Fuhrmann ta konosí pa entrená i eduká personal lokal den áreanan manera diseño di hoya.<ref name="newsaruba2007" /><ref name="archiefvriend" /> Archivonan di e kompania ta aloha den [[Archivo Nashonal Kòrsou]].
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
----------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Lucia Schnog
| alias = Rumbera
| fecha nacemento =
| luga nacemento = {{CUW}}
| alma mater =
| ofishi = bailarina, diseñadó di paña
| aña activo = 1971 - ?
| estilo =
| genero = [[jazz]], balèt klásiko
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Lucia Schnog-De la Fuente''' ta un bailarina, koreografo i artista visual yu di Kòrsou. Na 1988, el a wòrdu premiá ku e [[Premio Cola Debrot]] pa su arte di baile.
== Biografia ==
Tabata Sra. Van Walraven ku a siña Lucia di seis aña su promé pasonan di baile i e goso di balèt.<ref name="Amigoe ">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470122:mpeg21:p009|titel= Lucia: “concurrentie alleen maar bevorderlijk” - Curaçaose opent ballet-school Russische stijl|datum=1971-03-27}}</ref> Añanan despues, el a muda pa e siudat hulandes di Delft pa studia.<ref name="Amigoe " /> El’a kompletá su estudio ku un diploma estatal komo dosente di balèt i bailarina di esenario.<ref name="AmigoeDiCuracao">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470115:mpeg21:p008|titel= Balletstudio|via=Delpher.nl|datum=1971-03-19|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Su spesialisashon ta jazz i balèt klásiko,<ref name="AmigoeDiCuracao" /><ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470229:mpeg21:p006 Advertentie], 6 augustus 1971</ref> i el a siña tambe balèt ruso.<ref name="Amigoe " />
Na Kòrsou bèk, el a funda su mes studio di ballet na mart 1971, yamá Ecole de Danse, ku un lokalidat na Kleermakersweg na Willemstad.<ref name="Amigoe " /> El a proveé e koreografia pa e obra De Fisici, ku a estrená na novèmber di e aña ei.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470307:mpeg21:p005 De Fisici op het scherp van de snede], 5 november 1971</ref> Tambe el a krea presentashonnan di baile pa teater di mucha, manera Prikkebeen na Centro Pro Arte (CPA).<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461117:mpeg21:p003 Prikkebeen. kleurrijk kinderfeest in C.P.A.], 6 maart 1972</ref> Diesocho luna despues di su apertura, su skol di baile ya tabatin 350 studiante.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461465:mpeg21:p003 Ecole De Danse brengt leerlingenuitvoering in Centro Pro Arte], 1 december 1972</ref> El a sigui traha riba presentashonnan hubenil na CPA, manera un seri di musikal na 1975 den kolaborashon ku e Komishon di Konsierto di Jeugd.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998511:mpeg21:p010 Comité Jeugdconcert brengt kindermusical in Antilliaanse sfeer], 11 januari 1975</ref> E tambe a presentá ku su grupo di balèt.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998591:mpeg21:p023|titel= Willemstad – De Apollo Star Dancers|datum=1975-04-17|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un di su promé studiantenan tabata e futuro dramaturgo Roy Colastica.<ref>Norma Infantil y Juventil, [https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Roland Colastica]. [https://web.archive.org/web/20210225195528/https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Gearchiveerd] op 25 februari 2021.</ref>
Na ougùstùs 1979, el a habri su studio di ballet nobo riba Saliña Abaostraat ku Ecole de Danse.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639990:mpeg21:p002 Nieuwe Balletstudio], 25 augustus 1979</ref> Na aprel 1980, el a forma un grupo (semi-)profeshonal na su skol bou di e nòmber ''Antillean Dance Theatre'' (ADT), di kua e i Helma Bakhuis a tuma over e direkshon artístiko. E grupo tabata konsistí prinsipalmente di bailarinnan ku el a entrená for di 1971.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639903:mpeg21:p004 Antillean Dance Theatre 9/10 mei in CPA], 28 april 1980</ref> Helma Bakhuis tambe tabata enbolbí for di inisio di Ecole.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642264:mpeg21:p007 Ecole de Danse], 16 mei 1987</ref> Un luna despues, nan a presentá e promé balètnan di ADT.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639886:mpeg21:p006 Premiere Antillean Dance Theatre - "Kositu" hoogtepunt balletavond in CPA], 12 mei 1980</ref>
Lucia Schnog tambe tabata wòrdu scuchá i mira regularmente den medionan di comunicacion. Na 1979, el a papia tokante e apertura di su studio di balèt nobo den e programa Entrevista na Radio Hoyer.<ref>[[Amigoe]], [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640001:mpeg21:p002 "Interview"] , 7 september 1979</ref> Ku finansiamentu di OKSNA, un dokumental tokante Ecole de Danse a wòrdu trahá i mustra den e ouditorio di biblioteka na òktober 1992.<ref>{{nl}}{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644665:mpeg21:p003|titel= Documentaire over 20 jaar balletschool Ecole de Danse|datum=1992-10-03|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un luna despues, e dokumental a wòrdu transmití na televishon pa TeleCuraçao.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643709:mpeg21:p003 Tv-documentaire over Lucia Schnog], 30 november 1992</ref>
E ta tambe un artista visual di obranan di textil, entre otro.<ref>Curaçao Knipselkrant, [https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Curacaose kunstenaars op World Quilt Show], 8 januari 2015. [https://web.archive.org/web/20240426155433/https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref> El a eksponé su arte na Kòrsou durante, entre otro, e ''Open Atelier Route''.<ref>{{citeer web|werk=Curaçao Art|url=https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/|titel= Open Atelier Route 2015|datum=2014-11-09|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240426155431/https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/| archiefdatum=2024-04-26}}</ref><ref>Curaçao Art, [https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Kosecha Kultural in 2018], 28 september 2018. [https://web.archive.org/web/20240426155443/https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref>
== Honor ==
Na 1988, Schnog, hunto cu [[Carmita Henriquez]], a risibí e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a husga ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan respektivo tereno: baile i folklore.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011|titel=Cola Debrot Prijs 1988|datum=1988-05-21}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =67491322 |titulo= Lucia Schnog}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Schnog, Lucia}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Arte]
[[:Kategoria:Kòrsou]]
[[:Kategoria:Ganador premio Cola Debrot]]
habri su "Ecole de Danse", ku tabata siña [[jazz]] i balèt klásiko. For di aña 1979, 8bailarinanan semiprofeshonal a presentá bou di su guia na su Teatro di Baile Antiano (ADT). E ta krea arte visual tambe.
------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Ocho dia''' ta un antiguo rito di luto na Aruba, Kòrsou i Boneiru, ku ta sostene famia i amigunan di defuntu den nan proseso di luto.
Tabatin un tempu na Kòrsou i Boneiru ku e defuntunan tabata wòrdu rekordá no solamente ku un Misa, pero ku ocho dia di orashon, kanto, kuenta, i komunion. Pa ocho dia, e komunidat a reuní — no solamente pa yora, pero pa ofresé sosten. Famia i amigunan a wòrdu sostené den nan proseso di luto: ku orashon, kantika, rekuerdo i brasa, e alma di e defuntu tambe a wòrdu eskoltá pa e bida despues di morto. E ritual aki tabata wòrdu yamá Ocho Día.
Despues cu dera e defunto ta cuminsa cu e “ocho dia”. Esaki ta un periodo di luto di ocho dia, durante cua esnan cu a keda den luto ta reuni diariamente. Bou di guia di un intersesor, ta hasi orashon pa e defuntu i su sernan kerí. Un sirbishi di konmemorashon ta wòrdu tené 40 dia despues di e morto, i tambe anualmente riba e aniversario di e morto. Den Iglesia Catolico Romano, ademas di e dia di recuerdo anual aki, e famia por pidi un misa mensual pa e defunto.<ref>[https://www.rememberme.nl/inspiratie/blogs-van-judith-sandriman/rituelen-bij-een-begrafenis-op-curacao Rituelen bij een begrafenis op Curaçao]</ref>
De negendenacht (novena= Ninth Night) ceremonie op Jamaica toont overigens inderdaad overeenkomst met de curacaose "ocho dia".<ref><ref></ref>VOLKSKUNDE. "Amigoe". Curaçao, 05-09-1980, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 19-12-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640155:mpeg21:p017</ref>
---
Er was een tijd op Curaçao en Bonaire waarin de overledene niet alleen werd herdacht met een mis, maar met acht dagen van gebed, zang, verhalen en verbondenheid. Acht dagen lang kwam de gemeenschap bijeen—niet alleen om te rouwen, maar om te begeleiden. De familie en vrienden werden ondersteund in hun rouwproces: met gebed, zang, herinnering, en omarming werd ook de ziel van de overledene begeleid naar het hiernamaals. Dat ritueel heette Ocho Día.
Dit ritueel, ontstaan uit de ontmoeting tussen Afrikaanse spirituele tradities en het katholieke geloof, was veel meer dan folklore. Het was een daad van geestelijke zeggenschap. Wat de kerk niet kon bieden, gaf de gemeenschap zichzelf: troost, structuur, en een plek voor de ziel om haar weg te vinden.
De Ocho Día, met haar gezangen in een vermenging van Papiaments en Latijn, de overdracht van culturele identiteit via verhalen over West-Afrikaanse mythische figuren zoals de spin Nanzi, gezongen litanieën, een eigen vormgegeven liturgie van gebeden, en het kantelen van het altaar op de achtste dag (Ocho di Yukán)—dat was hun manier om trouw te blijven aan hun wortels én aan hun geloof.
Vandaag de dag is dit ritueel vrijwel verdwenen. Al twintig jaar is er geen gedocumenteerde viering meer. Uitvaarten worden nu tot in de puntjes geregisseerd door begrafenisondernemers, naar Europees model. In tegenstelling tot vroeger, waar een uitvaart veel meer was dan een kort moment van condoleren of een drive-thru, of het volgen van de dienst via een YouTube-link, is afscheid nemen verarmd tot een haastig en afstandelijk ritueel. De zinsnede “geen rouwbeklag aan huis” klinkt inmiddels als een mantra in overlijdensberichten.
-------
Bob Harms: De ocho dia, een rouwritueel van acht dagen op Aruba, Bonaire en Curaçao, was veel meer dan alleen een religieuze bijeenkomst. Het was een levendig sociaal evenement, doordrenkt van culturele tradities die hun oorsprong vinden in West-Afrika en de diaspora. Ondanks pogingen van de Rooms-Katholieke Kerk om deze ‘afwijkende’ gebruiken te onderdrukken, hield de gemeenschap stand en gaf het rouwproces zo een unieke, eigen invulling.
Tijdens dit achtdaagse ritueel nam een voorzanger, de resadó, de leiding. Hij zong litanieën, een mix van Papiaments en Latijn. De aanwezigen zongen mee met de kantikanan di Ocho Dia, liederen speciaal voor dit ritueel, en de kantikanan di Dum Ve, verbasterde Gregoriaanse gebedsliederen. Ook op de laatste ochtend, wanneer het altaar werd afgebroken, werden er speciale liederen gezongen, de kantikanan di Jukán.
----
Na de uitvaart is er een rouwperiode die acht dagen duurt. In deze dagen worden er litanieën (gebeden) voorgelezen door een vrouw die ouder is dan 50. Ze vraagt God om de overledene onder zijn hoede te nemen en de nabestaanden te troosten. Tijdens deze ‘ocho dia’ geven naasten en familie alle ruimte aan hun emoties. Vooral op de achtste dag nemen ze de tijd om na te praten over de dingen die de overledene heeft gezegd en hoe hij of zij zich heeft voorbereid op de dood. De ramen worden opengezet zodat de geest kan vertrekken.
----
Het is een perfect voorbeeld van ''syncretisme'': het samenvoegen van verschillende culturele en religieuze elementen. Hoewel de periode van acht dagen ook in het christendom voorkomt (denk aan de besnijdenis van Jezus na 8 dagen), is de uitwerking (de ceremonies, muziek, dans) sterk beïnvloed door de Afrikaanse wortels en de 'survival' van voorouderlijke tradities na de slavernij, steltDBNL - Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.
{{Appendix}}
---------------
{{Databox}}
[[File:General Official Minimum Wage by Territory as of February 2023 in US Dollars (2).png|thumb|300px|Mapa di salario minimo segun teritorio na februari 2023 den USD]]
E '''salario mínimo''' ta e montante mas abou ku un dunadó di trabou ta legalmente obligá di paga un empleado. Un salario mínimo por wòrdu ekspresá komo un salario pa ora, pa luna òf pa siman. Semper e ta wòrdu ekspresá komo un salario brutu, ekskluyendo belasting i kontribushonnan di seguro sosial.
Dentro di Union Europeo, 22 di e 27 estadonan miembro tin un salario minimo. E sinku paisnan di UE ku no tin un salario mínimo ta Austria, Dinamarka, Finlandia, Suesia i Italia. E paisnan aki, inkluyendo Noruega i Suisa, ta laga e fiho di salario mínimo na organisashonnan di dunadó di trabou i empleado.
es.wiki: Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
E regulashon aki a wòrdu establesé pa promé biaha na Australia i New Zealand den siglo 19.[2] Kada pais tipikamente ta establesé e normanan legal ku ta regulá e salario mínimo i e mekanismonan pa determiná su montante periodikamente, normalmente anualmente.
Regulashonnan di salario mínimo, ku nan diferensianan, ta presente den kasi tur pais rònt mundu, i nan ophetivo, eksplísito òf nò, ta pa redusí desigualdat di salario.
Den añanan resien, vários pais a reformá nan polítika di salario mínimo komo kontesta na e oumento di kosto di bida i preshon sosial pa garantisá un entrada desente. Algun gobièrnu a opta pa konektá e salario mínimo na e konsepto di un “salario di bida,” komprondé komo un salario ku ta kubri e nesesidatnan básiko di un individuo òf famia, inkluyendo kuminda, bibienda, edukashon i kuido di salú. Paisnan manera Alemania,[3] Sur Korea, Chile,[4] i New Zealand a implementá oumentonan signifikante, miéntras ku na Merka tabatin un tendensia pa oumentá e salario mínimo na nivel estatal i munisipal den ousensia di konsenso federal. Ademas, organisashonnan manera Organisashon Internashonal di Trabou (ILO) i Programa di Desaroyo di Nashonnan Uni (UNDP) a promové kuadro pa evaluá e impakto di e salario mínimo riba redukshon di pobresa i desigualdat, resaltando e importansia di ahusta e montantenan aki periodikamente i segun kriterionan ekonómiko i sosial.
Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
== Caribe Hulandes ==
* 1947 - invoering Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
* 1972 - Landsverordening minimumlonen (P.B. 1972, no. 110)
1 oktober 1972 e Ordenansa Salario Minimo a drenta na vigor na Antias Hulandes.<ref>Advertentie. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 30-09-1972, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 03-09-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461412:mpeg21:p006</ref>
{{Appendix}}
LANDSVERORDENING van 31 mei 1972 houdende nieuwe regelen inzake minimumlonen
Citeertitel Landsverordening minimumlonen
Vastgesteld door Gouverneur van de Nederlandse Antillen
Onderwerp maatschappelijke zorg en welzijn
Eigen onderwerp arbeidsregelgeving
Opmerkingen met betrekking tot de regeling
Deze verordening vervangt de Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
--------
The minimum wage history in the Dutch Caribbean is tied to the islands' individual statuses, with a significant shift in the Caribbean Netherlands (Bonaire, Sint Eustatius, Saba) towards higher, federally regulated minimum wages starting in the 2010s, aiming for a dignified existence. Other islands, like Aruba, also adjusted their minimum wages in recent years, while the overall trend shows efforts to raise wages to improve socio-economic conditions, though this can create competitive pressure compared to other Caribbean nations.
The minimum wage in the Dutch Caribbean is set separately for each island, with the highest recent rates being $1,750 per month in the Caribbean Netherlands (Bonaire, St. Eustatius, and Saba) as of July 1, 2024, and AWG 2,007.05 per month in Aruba as of January 1, 2025. The Caribbean Netherlands' minimum wage is adjusted annually based on the consumer price index.
--------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe
| imagen =
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[]] [[1930?]]
| periodo fin =
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor =
| sucesor =
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion =
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernador, alkalde
|partido =
}}
'''Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe''' (☆ [[31 di òktober]] [[1882]] na Schiedam – † [[28 di novèmber]] [[1956]] na [[Breda]]) tabata un gobernador kolonial y alkalde hulandes.
== Biografia ==d
Van Slobbe a nase den un famia katóliko. Su tata probablemente tabata manehá un destileria di gin. Bartholomeus a kuminsá su estudio na un skol di formashon di maestro i na edat di dieshete aña a boluntario pa e ehérsito hulandes.
El a entrená komo un ofisial no-komisá na Breda i a bira un sargento promé ku el a wòrdu atmití na e Kurso Prinsipal pa Ofisialnan na Kampen na 1904. Dos aña despues, el a bira un di dos teniente den e di Seis Regimento di e Brigada di Infanteria, stashoná na Breda. Na 1910, el a wòrdu promové na promé teniente den e di Seis Regimento. Na òktober 1913, el a wòrdu nombrá komo un ofisial di servisio spesial pa e staf general den e departamentu stashoná na Breda debí na e menasa di guera. Na 1918, el a wòrdu transferí pa e staf general na Den Haag i a wòrdu sekundá na e Akademia Militar. Na 1919, el a bira kapitan i na 1924, el a bira dosente tambe na e Akademia Militar na Den Haag.
Na aña 1930, el a keda nombrá gobernador di e kolonia di Kòrsou i Dependensianan. El a goberna excelentemente y lo kier a keda gobernador, pero despues di su prome periodo, el a pidi su regreso pa Hulanda pa sigui educacion di su yiunan.
Na ougùstùs 1936, el a bira alkalde di Breda, un miembro di e Partido di Estado Katóliko Romano (RKSP). El a tene su mes durante guera, pero a wòrdu kita for di trabou dia 11 di mart 1944, pa òrdu di e forsanan di okupashon despues di a nenga di koperá den kompilá listanan pa trabou forsá na Alemania. Durante e último lunanan di guera, el a biba skondí. El a wordo reemplasa pa e miembro di NSB y miembro di SS Gerrit Coenraad Blom. Riba e dia ku Breda a wòrdu liberá, 26 di òktober 1944, el a reanudá su tareanan di alkalde, hibá triunfantemente na e kas di pueblo pa su konsiudadanonan.
E tabata, sinembargo, bou di tutela di Baron Dirk van Boetzelaer, un ingeniero hidráulico i teniente coronel, komisario militar pa e distrito di Breda i emanacion di tantu e resistensia komo e forsanan armá hulandes formá na Inglatera. E tabata kere ku kualke hende ku a keda muchu largu durante e okupashon mester tabata konspirando ku e forsanan di okupashon i mester a wòrdu retirá. P’esei tambe e tabatin un opinion negativo di Van Slobbe i a sòru pa e keda suspendé i someté na un investigashon di purga riba su aktividatnan durante e okupashon. Esaki a dura for di kuminsamentu di desèmber 1944 te kuminsamentu di òktober 1945.
Dia 2 di desèmber 1944, Van Slobbe a wòrdu informá verbalmente di e desishon pa wèlga, ku a drenta na vigor dia 10 di desèmber. Despues e mester a defendé su mes dilanti di un komishon di purga, loke el a hasi ku éksito. Dia 16 di october 1945, e Comisario di Reina a firma e decreto di disolucion, cu a wordo anuncia algun dia prome. Miéntras tantu, Van Slobbe a wòrdu forsá pa entregá su posishon komo alkalde suplente na alkalde E.L.H.M. van Mierlo, te ora cu e investigacion tabata favorable y e por a reanuda su funcion di alcalde. Dia 17 di òktober 1945, el a presidi e reunion di e Ehekutivo Munisipal pa promé bia.
Van Slobbe a kasa ku Joanna Antonia Maria van Schendel na 1912. Nan tabatin shete yu, inkluyendo esun mayó, Maria Elisabeth van Slobbe (1913-2004), i e yu mas yòn i di dos, Wim van Slobbe (1925-2023).
-------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante =c
| nomber = Mary Gertrude Johnson
| ofishi =
| tata = Peter Hassell
| mama = Esther Lovell Johnson
}}
'''Mary Gertrude Johnson''' (☆ [[1854]] na Zions Hill – † [[1939]] na [[Saba]]), tambe konosí komo ''Mary Gertrude Hassell'', tabata un edukadó prominente i un pionero den promoshon di e arte tradishonal di [[kanchi sabano]] riba e isla di [[Saba]]. El a duna les i popularisá e téknika di obra ku hilo habri, ku despues a bira un di e produkto artístiko i ekonómiko mas importante di e isla. Segun folklorista Eric Eliason, “kisas e ta e persona mas honrá den historia di e isla.”<ref>Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: ''Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean'', p. 522-534, citaat op p. 524.</ref>
== Biografia ==
Mary Gertrude Johnson a nase na Zions Hill (den e tempu ei konosí komo Hell’s Gate) komo yu muhé di Esther Lovell Johnson i Peter Hassell. Su famia tabatin un posishon respetá den komunidat i su mayornan tabatin medio finansiero sufisiente pa mand’é pa estudio na [[Caracas]], [[Venezuela]] na komienso di añanan 1870. Pa un periodo Johnson a biba den un internado katóliko, kaminda soeurnan di e konvento tabata duna enseñansa, inkluso na manera tradishonal.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Durante su estadia na Venezuela, el a siña for di e yu muhénan di e elite venezolano kon pa traha obra ku hilo habri den estilo ajour, ku despues a bira konosí na Saba komo kanchi spaño.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
<ref name=":0">Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean, p. 522-534</ref> E téknika aki lo bira e base pa e desaroyo di e arte di kanchi sabano, un forma di arte tekstil úniko pa Saba.<ref name=":1">{{Citeer boek |titel=Caribbean Women and Their Art: An Encyclopedia |achternaam=Snodgrass |voornaam=Mary Ellen |url=https://www.google.nl/books/edition/Caribbean_Women_and_Their_Art/4tCwDwAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA89&printsec=frontcover |datum=2019 |pagina=89-90}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://caribvibetv.com/learning-about-saba-lace-spiced-rum/ |titel=The Art of Saba Lace & Flavor of Spiced Rum: Saba’s Heritage |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Caribbean Vibrations}}</ref>
Despues di a kompletá su estudio, Johnson a regresá Saba. Einan el a kasa ku James Benjamin Johnson i a kuminsá duna les na e skol katóliko lokal. E pareha a establesé nan mes na Windwardside. Inisialmente, el a sigui ku trahamentu di kanchi komo un hòbi, dunando les na algun amigu i miembro di famia, pero pronto el a kuminsá plama riba henter e isla. Gradualmente ela kuminsá duna lès, i patronchinan spesífiko pa e isla a wòrdu kreá, yamá na nòmber di nan kreadornan, manera Imelda, Sylvia i Laurentina.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Ku e establesementu di un servisio postal konfiabel entre Saba i mundo eksterno na 1884, e posibilidat pa bende kanchi via pòst a habri un fuente nobo di ingreso pa hopi famianan. Pa tempu di Prome Guera Mundial, un di kada dies habitante tabata inbolbí den produkshon òf benta di kanchi sabano. Den e añanan 1920, ta kalkulá ku entre 30% i 40% di PIB di Saba tabata generá for di kanchi, un kontribushon sin igual pa un isla chikí.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Mary Gertrude Johnson a fayesé na 1939 na edat di 85 aña. Su legado sigui biba den arte, ekonomía i identidat kultural di Saba.
== Homenahe ==
Na 1996, su aporte a wòrdu rekonosé ku un stampia postal di Antias Hulandes, ku ta mustra un imagen di dje ku un obra di kanchi na banda robes. E stampia tabata parti di un seri dediká na figuranan antiano prominente.<ref>{{Citeer web |url=https://touchstamps.com/Stamp/Details/160215/mary-gertrude-johnson-hassel-1853-1939 |titel=Stamp: Mary Gertrude Johnson Hassel (1853-1939) (Netherlands Antilles 1996) |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Touch Stamps}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Kanchi sabano]]
{{Appendix}}
{{Defaultsort:Johnson, Mary Gertrude}}
[[:Kategoria:Saba]]
------------
* na un Skol di Konbento. Einan ela siña kon pa traha e hilo dibuhá for di e yu muhénan di Venezolanonan elite, i a introdusí e arte na Saba kaminda e ta konosí generalmente komo obra spañó.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
* the past, drawn lace embroidery often produced larger pieces in the form of tablecloths, curtains, drapes, etc. Today, these larger ana more expensive items are no longer in demand and the intricate patterns of drawn lace are being used in a more decorative manner on various items of women’s and household ware such as shawls, skirts, blouses, handbags, hand¬ kerchiefs, napkins and other cloths.
<ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-ANTILLENREVIEW-1981-08/page/n33/mode/1up?q=saban+lace&view=theater Handcraft: an industry of growing importance]Antillean Review, vol. 1 nr. 5, augustus/september 1981</ref>
* Perhaps this is the reason the craft is popularly known as "Spanish work" on Saba. In 1884, the wives and daughters of Saba's seafaring men began working in earnest. In that year regular mail service connected the five-squaremile island to the outside world for the first time, thereby establising the possibility of a mailorder cottage industry. By 1898, Saba's lacemakers had become so adept that a Miss Florence Every entered an exhibition of women's handicrafts in The Hague, The Netherlands, where she received an honorable mention. Six years later, a Saban was awarded first prize in a competition in Copenhagen, Denmark, and was invited by the Danish government to spend four months in the Scandinavian country. Little by little, the industrious Saban women began exporting their delicate work, primarly to customers in the United States. The method by which they obtained the names of potential clients illustrates typical Saban ingenuity. Lacemakers would copy the addresses of American companies from the boxes of merchandise that were sent to the island. They would then dispatch a letter explaining their craft and their prices to the firm, hoping to have some sympathetic manager post the missive on the company bulletin board or mention it in the company newsletter. Their efforts were surprisingly successful. By 1928, nearly 25,000 guilders worth of needlework was being exported.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Naturally, clients' addresses were closely-guarded secrets. Who betide anyone who "stole" an address or who wrote "bad things" about a competing lacemaker. Many families were not on speaking terms for years, owing to some real or imagined breaking of this unwritten law. In turn, many company officials wrote to Saba's Vice-Lieutenant Governor inquiring into the financial status of the women soliciting business from the companies' employees. As tactfully as possible, the administrator would reply that the ladies could stand "some help", even though some of the lacemakers were among the most affluent residents of the tiny island.
When the Great Depression spread economic havoc throughout the United States in the early 19305, demand for "Saba Lace" plunged alarmingly. Committees were formed on the island to promote the "industry". Unfortunately, nothing seemed to help. It was only with the increase of tourism to the island that "Saba Lace" flourished once again. An airfield was finally constructed on the mountainous terrain in 1963 and the island became a favorite with travelers searching for an unusual daytrip from nearby St. Maarten of for longer stays in a serence and unspoiled Caribbean atmosphere. In 1984, 15,000 tourists visited, departing with approximately $100,000 worth of delicate, handmade lacework.
Thus, after more than a century, a handcraft learned by a young Saban girl in the quiet cloisters of a Caracas convent still provides a means of survival for many families on the tiny island of Saba.
-------------
{{Infobox artista|variante|c
| nomber = Sheila Payne
}}
'''Sheila Payne''' (☆ 1961 na [[Kòrsou]]) ta un aktris i kontadó di kuento di [[Kòrsou]] i un defensor di preservashon di Papiamentu.[1]
Sheila Payne a nase i lanta na Kòrsou, den un famia originalmente di [[Sint Kitts (isla)|Saint Kitts]]. Su interes i amor pa kontamentu di kuenta a bini di su tata. Komo un studiante di skol básiko, el a hasi un impreshon sumamente eksitoso di e empresario di músika [[Ángel Job]] (ku e apodo El Gordito de Oro).[2]
For di 1980 pa 2000, Payne a biba na [[Hulanda]]. El’a studia matemátika i ekonomia i a tuma un kurso posgrado den desaroyo di karera. Despues di a traha den e ramo ei pa algun tempu, el a bira un aktris ku Jeugdtheater Citadel Groningen. Na Kòrsou, el a traha komo aktris pa teater hubenil i despues a regresá na kontamentu di kuenta.[2]
Na 2011, Payne a risibí un nominashon di UNESCO pa su esfuersonan den preservashon di Papiamentu.[2]
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario|variante = c
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento = [[Kòrsou]]
|region = [[Karibe Hulandes]]
|pais =
|alias = [[Kòrsou i Dependensianan]]
|sucesion = Gobernador-general
|periodo start = 1816
|periodo fin = 1819
|monarkia =
|antecesor =
|sucesor = Petrus Bernardus van Starckenborgh
<!-- Seccion di sucesion 2 -->
|sucesion2 =
|periodo start2 =
|periodo fin2 =
|monarkia2 =
|antecesor2 =
|sucesor2 =
|pareha = Anna Maria Cornelia van Uytrecht
|tata =
|mama =
|yui = 4
|ofishi = ofisial di marina hulandes, atministradó kolonial,
}}
'''Albert Lambertsz Kikkert''' (☆ [[17 di novèmber]] [[1761]] na Vlieland - † [[18 di desèmber]] [[1819]] na [[Kòrsou]]), tabata un ofisial di marina hulandes, doño di plantashi na Kòrsou i gobernante durante e era kolonial. El a hunga un ròl importante den e [[Rebelion Grandi|lantamentu di Tula]] na [[1795]] i despues a okupá e funshon altu di Gobernador-General riba e Islanan ABC.
== Biografia ==
Kikkert a nasé riba e [[isla]] di Vlieland na aña 1761. El a drenta marina hulandes na un edat hoben i a subi te na e rango di ofisial. Su entrenamentu marítimo trempan a pone e fundeshi pa su tareanan atministrativo despues na e [[kolonianan]] hulandes den Karibe.
Despues di su transferensia pa Kòrsou, el a invertí den un plantashi. Na 1789 el a kasa ku Anna Maria Cornelia van Uytrecht (1768-1847) di Kòrsou, i huntu nan a hana kuater yu.<ref name=uytrecht>http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm. [https://web.archive.org/web/20210717231138/http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm Archivá] 17 di yüli 2021.</ref> Anna tabata e yu muhé di un shon di plantashi riku, [[Casper Lodewijk van Uytrecht]]. Dor di su matrimonio Kikkert a bira doño di e plantashinan, Jan Sofat (antes Jan Zoutvat) i San Juan.
Na 1795, el a drenta den konflikto ora e lider di katibu [[Tula]] a dirigí un rebelion riba e isla. Kikkert a wòrdu akusá di ta un kómplise di e medidanan kontra e rebeldenan, loke a pon’é den un posishon kontroversial denter di e [[kolonia]].
== Okupashon ingles ==
Kikkert tabata na Korsou ora ku e patriotanan a tuma poder na [[Hulanda]] na aña 1795 cu ayudo di e Francesnan y a funda [[Repúblika di Batavia]]. Stadtholder Willem V a hui bai Inglatera i for di einan a ordená tur gobernador i ofisial kolonial pa entregá na e inglesnan, pa e teritorionan di ultramar no kai den man di franses (revolushonario). E gobièrnu nobo a kita mayoria di e ofisialnan, ku mayoria di nan tabata noble. E pregunta di ken pa sirbi a hiba na confusion y tambe intrankilidad riba e barconan Hulandes. Kikkert a scoge e banda di e gobernantenan nobo na Hulanda y asina a opera na servicio di e Francesnan. Su patriotismo tabata oportunista, pasobra despues el a mustra di ta un Orangista konvensí atrobe pa ku e inglesnan.
=== Konflikto ku Tula ===
Inspira pa e intrankilidad revolucionario na Europa y e lantamento exitoso di esclavo na Haiti Frances, un lantamento di esclavo tambe a brota riba Curaçao na 1795. E “capitan” di e rebeldenan, Tula, tabata propiedad di Kikkert su cuñado Casper Lodewijk van Uytrecht (1730-1855). Dos otro lider di e rebelion tabata propiedat di Kikkert mes, entre nan Pedro Wacao i Carpata. ‘Bastiaan’ Carpata tabata foreman òf ofisial pretu riba su plantashi San Juan. Parsialmente pa e motibu aki, Kikkert tabata determiná pa pone e rebelion abou. I asina el a hasi, usando e fragatanan Ceres i Medea. For di e Ceres, Kikkert a trese dos bateria di kañon na tera, i tambe munishon i otro suministronan. El a komandá e mariniernan ku a bringa banda di e milisia sivil riba kabai riba e isla. E rebelion a terminá ku un ehekushon brutal i ehemplar di e lidernan rebelde, den kua Kikkert tabata enbolbí aktivamente. El a nota friu den e registro di su barku ‘Den 3e’ (òktober 1795): “... dos negro a wòrdu kibra bibu riba e wiel i pretu, despues dekapitá i nan kabes poné riba e horka, un negro a haña su mannan kòrtá i su kabes kibra aden ku un martiu i despues a wòrdu kologá.” E kastigunan tabata di akuerdo ku e veredikto di Gobernador Johannes de Veer (1738-1796) cum suis.[3][4]
== Regreso di gobernashon hulandes ==
Durante e gobernashon franses den añanan 1800, probablemente Kikkert a kolaborá ku outoridatnan bou di Louis Napoleon, ruman di Emperador Napoleon Bonaparte. Despues di e regreso di e gobièrnu hulandes bou di Rei Willem I, el a wòrdu nombrá Gobernador-General di e Islanan ABC. Den e funshon aki, e tabata responsabel pa e atministrashon sivil i protekshon di interesnan kolonial na Kòrsou, Aruba i Boneiru. El a hunga un ròl sentral den ehekushon di legislashon atministrativo i fiskal durante e periodo aki.
Kikkert a fayesé inesperadamente dia 18 di desèmber 1819 na Kòrsou. Su morto a marka e fin di un karera influyente den tantu sírkulonan kolonial komo militar riba e islanan ABC.
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''tragalus''' ([[hulandes]]: ''dakvenster'') ta referi na un bentana chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un dak di kas. Literalmente, e palabra cu e ta e luga pa laga lus drenta. "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
un ekstenshon di e superfisie di dak ku ta inkliná, hopi bia ta konsistí di un kuadro di bentana vertikal ku òf sin partinan movibel, dos muraya banda triangular i un tapa, trahá komo un dak plat, siya ?, heup òf pent.
Un tragalus por wòrdu instalá mesora durante konstrukshon nobo, pero hopi bia ta wòrdu trahá despues pa haña espasio èkstra, tin bia na e lugá kaminda un skylight ta presente kaba. E kuadro di bentana ta sirbi pa permití lus i airu drenta den e zolder òf kamber di zolder. Un bentana di dormitorio hopi bia ta proveé e espasio èkstra ku espasio pa kabes (espasio pa kabes), ku ta nesesario pa krea un kamber den zolder.
Bentana di dormer por wòrdu montá na diferente manera. Tradishonalmente riba e lugá, kaminda e bentana di e dormer ta wòrdu bati riba e dak riba e sitio, loke ta tuma un promedio di 3 pa 4 dia. Tin tambe bentananan prefab. E bentananan prefabriká aki ta wòrdu pre-produsí den un fábrika òf tayer di karpinteria i ta wòrdu montá riba e dak denter di un dia.
Bentana di dormer ta traha di vários material. Esaki ta dependé di e estilo arkitektóniko di e kas i e deseonan di e kliente. Bentana prefabriká por lo general ta trahá di palu òf plèstik.
Un ekstenshon riba e dak tambe ta wòrdu yamá kuko òf akkenailtje (prinsipalmente na Groningen).
{{Appendix}}
chatgpt:Den papiamentu, tragalus ta un palabra ku referi na un ventanita chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un kas di dak. E palabra mes ta bin di Hulandés "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
✅ Den konteksto di construccion Hulandés (i Karibe Hulandes), un "tragalus" ta un ventanita, pero den hulandés moderno e palabra ku ta mas relashona ta "dakkapel" òf "dakvenster", ku ta referí mas espesífikamente na un ventan chi subi for di dak, ku ta kreá espasio i lus den un piso haltu.
Diferensha:
Tragalus = ventanita (simpel, generalmente no sobresalí for di tei).
Dakkapel = estruktura di bentana ku sobresalí for di tei pa kreá mas espasio i lus.
🏚️ Tragalus den Karibe Hulandes
Sí, tragalus (of ventanitanan den dak) tabata uza den arquitectura tradicional Karibe Hulandes, inklusí:
Kas di plantashon (Boneiru, Kòrsou, Aruba)
Kas di pueblo (kas di torto, kas di piedra)
Fortifikashon (forte)
E motibu principal pa usa un tragalus tabata:
Laga lus natural drenta (den tempo ku no tabatin mucha bentanan grandi)
Mehorá ventilashon (pa saka kalor fo'i kas)
Duna un poko di brisa sin perde protekshon kontra tormenta.
Ejemplo:
Riba kas di plantashon na Kòrsou manera Landhuis Brievengat òf Landhuis Chobolobo, bo por topa ventanitanan haltu riba e dak ku ta sirbi komo tragalus.
Na Aruba, na kas antique den Noord i Santa Cruz, bo por wak esemey.
📜 Origen historiko
E uso di ventanitanan haltu (tragalus) a bini ku:
Influensia di arquitectura kolonyal Hulandés (especialmente siglo 17-18).
Adaptashon lokal pa klima tropikal — ventilashon tabata esencial.
Manká di material di konstrukshon — un bentana chikí tabata mas fasil pa instala den muraya di torto òf piedra.
✏️ En Resúmen
Aspekto Tragalus Dakkapel
Definishon Ventanita haltu Bentana sobresaliente for di tei
Funshon Lus i ventilashon Lus, ventilashon, espasio
Material Hout, piedra, torto Hout, tei, glas
Uzo den Karibe Sí, den kas antique Raro, mas den Hulanda
[[:Kategoria:Konstrukshon]]
--------------
{{Multiple image
| total_width = 650
| align = center
| caption_align = center
| border =
| image1 = Government building in Camacuri (Aruba) 17 33 16 604000.jpeg
| caption1 = Edificio di Impuesto di [[Aruba]]
| image2 = DRCUR-EXT-Resort-4110-TM.jpg
| caption2 = Dream Curaçao Resort na [[Willemstad]]
| image4 = Emmanuel Catholic Chapel.jpg
| caption4 = Kapel Emanuel na [[San Nicolas]]
| image3 = Maduro & Curiel's Bank, Willemstad, Curaçao.jpg
| caption3 = Edificio di [[Maduro & Curiel's Bank N.V.|MCB]] na Willemstad
}}
---------------
* [[Florin karibense]] (aanvullen)
Siman pasá a tuma lugá e desvelo ofisial di e diseño di e Guilder Karibense, e moneda nobo ku lo ta den sirkulashon na Kòrsou i Sint Maarten entrante 31 di mart 2025. Banko Sentral di Kòrsou i Sint Maarten (CBCS) a presentá e biyetenan i monedanan simultáneamente na ámbos pais.<ref name="deel 1">[https://curacao.nu/de-caribische-gulden-een-stap-richting-economische-stabiliteit-in-2025/ De Caribische Gulden: Een stap richting economische stabiliteit in 2025], curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
--
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.<ref name="deel 3">[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-20g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (20g)], curacao.nu (27 di desember 2024)</ref>
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
== denominashon di mas chikitu: 10 florin ==
E biyete di dies florin karibense ta predominantemente hel i tin un imágen di e '''angelfish gris''' na e parti dilanti i e '''faro di Klein Curaçao''' na e parti patras.<ref name="deel 2">[https://curacao.nu/nieuwe-caribischegulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-10g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (10g)\, curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
E angelfish gris por krese te sesenta sentimeter di largura. E espesie aki tin un kurpa den forma di disko ku un kabes relativamente grandi. Angelfish adulto gris ta gris kla ku manchanan pretu tur kaminda, miéntras ku nan kabes ta gris kla ku un boka mas kla ainda. E hóbennan, di otro banda, ta pretu ku sinku strepi hel briante ku ta kore vertikal riba nan kurpa.
Hubenilnan ta wòrdu hañá generalmente riba e rif òf den kama di yerba di laman, kaminda nan ta traha na “stashonnan di limpiesa” meskos ku garnachi mas limpi ta hasi, pa deshací di parasito di piská mas grandi. Adultonan por lo general ta habitá rifnan i por wòrdu hañá na profundidatnan te ku trinta meter.
E konki reina ta un snèk ku ta biba prinsipalmente den kama di yerba di laman i riba banki di santu i por krese basta grandi. Karakolnan adulto por krese te mas o ménos 35 sentimeter di largura. E karakolnan aki ta herbívoro i ta alimentá nan mes ku material di mata ku ta haña entre e yerba di laman. E conchi reina ta birando mas y mas raro den hopi parti di Caribe pasobra su carni ta wordo considera un delicia y hopi biaha ta wordo haya riba platonan. Ta p’esei tin vários inisiativa pa kria nan den koutiverio pa produkshon di kuminda òf laga nan bai bèk den naturalesa. Kasi no tin ehemplar adulto real ku a sobra den e awanan interior di Kòrsou.
Patras
== Di dos denominashon: binti florin Cg 20 ==
E biyete di binti florin Karibense ta predominantemente blou i tin e rayo di águila mancha dilanti i Simpson Bay patras.
Cu un envergadura di casi tres meter, e Spotted Eagle Ray ta un di e especienan di rayo mas grandi den nos awanan. E ta wòrdu rekonosé fásilmente pa su fondo skur ku numeroso mancha blanku i un barika kompletamente blanku. E rayonan aki tin un rabo largu i punta ku vários spina venenoso. E rayonan aki ta kome bivalvo, entre otro, i ta buska nan riba fondo di santu. Nan ta koba den santu i tin bia ta zwaai esaki ku nan “alanan”. Tambe nan ta come cangreu, cangreu ermitaño y caracol manera e queen clam. Rayonan di águila mancha ta hopi sosial i hopi bia ta landa den grupo chikí.<ref name="deel 3"/>
Yellow Cowries ta '''karakol di laman''' ku ta wòrdu hañá den mayoria di laman tropikal. Den pasado, diferente tipo di cowries tabata hunga un ròl importante den komersio i kultura. Kaska di cowrie tabata wòrdu usá histórikamente komo moneda, partikularmente na China, Afrika, New Guinea i Indonesia. E barkunan di e Kompania di India Oriental Hulandes (VOC) tabata komersia ku kaska di kowrie, spesialmente e “kaska di kaska di plaka” ku tabata representá un balor monetario, i tabata usa nan komo un medio di pago, inkluso pa kumpra hende sklabisá.
Awendia nan ta wòrdu apresiá prinsipalmente komo kosnan di kolekshon i ta wòrdu usá den joyas. Karakol tin un dieta hopi spesífiko ku ta varia pa kada espesie. Algun ta karnivoro, algun herbívoro i algun omnívoro. Nan tin un struktura di alimentashon úniko yamá un “radula” den nan boka, ku ta funshoná komo djente, superfisie di yerba i kòrta kuminda.<ref name="deel 3"/>
Patras
== Di tres denominashon: biyete di 50 Cg ==
E biyete ta predominantemente bèrdè i tin e '''turtuga di laman bèrdè''' na e parti dilanti i e playa di '''Grote Knip''' na e parti patras.<ref>[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-50g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (50g)], curacao.nu (28 di desember 2024)</ref>
E turtuga bèrdè di laman ta wòrdu hañá den tur laman tropikal i subtropikal na mundu, inkluyendo den Karibe. E turtuga bèrdè di laman ta un herbívoro i ta kome prinsipalmente yerba di laman. E turtuganan ta sòru pa e yerba di laman no krese muchu largu i sofoká su mes. Esaki ta permití e ekosistema di yerba di laman pa mantené su funshonnan mas importante, esta komo un krèsh pa hopi bestia marino. E turtuga di laman bèrdè ta pues un espesie klave ku ta hunga un ròl esensial den tene nos oséanonan saludabel. Turtuga machu nunka no ta regresá tera. E hembranan ta bin tera solamente pa pone webu. Turtuga muhé ta traha vários nèshi pa aña. Turtuga ta protehá i den peliger di ekstinshon rònt mundu.
E '''tellin''' faborito. E espesie di karakol bivalvo aki ta wòrdu hañá den henter Karibe, prinsipalmente na profundidatnan di te ku trinta meter. E kaska, ku ta wòrdu trahá dor di e karakolnan mes, por ta basta grandi, algun ta alkansá un diameter di mas o ménos ocho centimeter. E kaska ta di koló krema pa blanku ku randnan un poko haltu i hopi espasiá. E parti paden di e kaska ta hel. E dos mitarnan di e kaska por lo general ta pas bon huntu i hopi bia ta kubri ku alga i otro organismonan, proveyendo un kamuflahe ekselente riba e ref. E espesie aki ta filtrá kuminda for di awa di laman dor di chupa awa aden, filtr’é i despues “spuit afó” awa limpi.
Patras
Grote Knip Beach. Curaçao ta konosí pa su playanan relativamente chikí skondí den bahianan kómodo. Asta Grote Knip Beach ta situá den un bahia asina. E santu riba e playanan ta konsistí di entre otro e fekalnan di piská ku ta kome alga i otro organismonan marino. Segun ku e piskánan aki ta raspa alga for di piedra di koral i piedra di kalki, nan ta kita pida pida kalki tambe. E material aki despues ta wòrdu ekskretá komo granula chikitu di kalki, ku eventualmente ta akumulá riba playa komo santu blanku debí na akshon di ola. Piská papagai ta entre e espesienan responsabel pa e proseso aki.
-------------------
'''Petróleos de Venezuela, SA''' ('''PDVSA''') ta e kompania estatal di [[Venezuela]] riba tereno di petroleo i gas natural. E kompania tin aktividatnan den eksplorashon, produkshon, refinamentu, merkadeo, transporte i eksportashon di petroli, i tambe eksplorashon i produkshon di gas natural. El a kuminsá su operashon na 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di e pais pa dekreto di gobièrnu riba 30 di ougùstùs 1975. Tur akshon di e kompania ta ainda propiedad di gobièrnu di Venezuela, kual pais ta e di sinku eksportadó mas grandi di petroli na mundu.
== Reserva i produkshon ==
Venezuela tin e reservanan di petroleo mas grandi na mundu. Na fin di aña 2020, nan tabata balorá na 304 bion bari, òf 17.5% di e total mundial.<ref name=BPWES21>{{en}} [https://www.bp.com/en/global/corporate/energy-economics/statistical-review-of-world-energy.html BP Statistical Review of World Energy 2021], geraadpleegd op 24 juli 2021</ref> [[Arabia Saudita]] ta na di dos lugá ku un porshon di 17.2%. Un gran parti di e reservanan ta konsistí di zeta viskoso, ku ta wòrdu hañá prinsipalmente kantu di [[Riu Orinoco]]. E zeta aki ta ménos fásil pa saka ku zeta konvenshonal. Ku e reservanan di zeta konosí, e pais por mantené e nivelnan di produkshon aktual pa mas ku 500 aña.<ref name=BPWES21/>
Na 2005, produkshon di zeta tabata 3.3 mion bari pa dia (bpd), pero pa 2015 esaki a baha te na 2.6 mion bpd.[2] Debí na mal maneho ekonómiko, no tin sufisiente sèn disponibel pa invertí, loke ta kousa ku produkshon ta baha. E bahada aki a sigui despues di 2015 i na 2020 e produkshon tabata 540.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Un tendensia similar ta visibel pa refinamentu. Na 2010, kasi 1 mion bpd tabata wòrdu prosesá diariamente ainda, pero na 2019 esaki a baha te na 123.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Reservanan di gas ta muchu mas chikitu na 3% di e total mundial, pero tòg signifikante.<ref name=BPWES21/> Produkshon di gas a keda basta stabil entre 2005 i 2017 i a fluktuá alrededor di 30-40 bion m³ pa aña. Tabatin un bahada fuerte na 2018, ku a sigui na 2019 i 2020. Na 2020, mas o ménos 19 bion m³ a wòrdu produsí.<ref name=BPWES21/>
== Historia ==
E kompania a wòrdu fundá dia 1 di yanüari 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di Venezuela.
Na sèptèmber 1986, e kompania merikano Southland a bende mitar di e akshonnan di CITGO na Petróleos de Venezuela. Na 1990, PVDSA a kumpra e sobra akshonnan, birando e úniko doño. Ku e transakshon aki, CITGO a wòrdu sigurá di e suministro di krudo i Venezuela a haña un kanal di benta nobo na [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]]. Parsialmente debí na e kaida fuerte den prijs di petroleo desde 2015, PVDSA a topa cu problemanan finansiero. E kompania a risibí un fiansa grandi di Rosneft di [[Rusia]] i a kambio a primintí 49.9% di e akshonnan den CITGO komo fiansa.<ref name=CNNROS>CNN [http://money.cnn.com/2017/04/10/news/economy/russia-us-oil-company-citgo/index.html Russia could soon control a U.S. oil company], 10 di aprel 2017, konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> Varios polítiko merikano ta preferá di no mira akshonista ruso den refinerianan merikano.<ref name=CNNROS/>
Na 1985, gobièrnu di [[Teritorio insular (Antias Hulandes)|teritorio insular di Kòrsou]], ku a tuma over e [[refineria Isla]] na Kòrsou for di [[Koninklijke Shell|Shell]], a transferí e operashonnan di e kompania pa Petróleos de Venezuela a base di un kontrato di hür di largu plaso.<ref name="CvC">Canon van Curacao [https://canoncuracao.cw/33-vertrek-shell-komst-en-vertrek-pdvsa/ Vertrek van Shell, komst en vertrek PdVSA], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> Invershonnan den e refineria a keda atras, loke ta nifiká ku produkshon tabata wòrdu hasí prinsipalmente ku instalashonnan bieu. E problemanan ambiental ku esaki a enserá a kondusí na hopi demanda kontra e refineria òf kontra di gobièrnu.<ref name="CvC"/> E kontrato di hür di PDVSA a kaduká dia 31 di desèmber 2019. Despues di e salida di PDVSA, un bataya legal a tuma luga pa añanan largu entre Kòrsou i Venezuela. Nan dos finalmente a yega na un akuerdo na desèmber 2023. Venezuela lo suministrá zeta pa dies aña ku un balor ekivalente total di US$ 450 mion, ku lo wòrdu usá pa paga e debe di PVDSA.<ref>Antilliaans Dagblad [https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28793-olie-voor-schuld-pdvsa Olie voor schuld PDVSA, 21 december 2023], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref>
ï
Na yanüari 2019, Merka a imponé sanshonnan kontra PDVSA.<ref name=NOSUSS>NOS [https://nos.nl/artikel/2269551-vs-legt-sancties-op-aan-venezolaanse-staatsoliebedrijf.html VS legt sancties op aan Venezolaanse staatsoliebedrijf, 29 januari 2019], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> E kuentanan bankario di e kompania na Merka a wòrdu kongelá i merikanonan no ta permiti di hasi negoshi ku e kompania mas.<ref name=NOSUSS/> E sanshonnan ta un medida punitivo kontra e maneho di [[Nicolás Maduro|presidente Maduro]]. Zeta ta un fuente importante di entrada pa Venezuela i mas ku 40% di tur eksportashon di zeta ta bai pa Merka.<ref name=NOSUSS/> Na 2016, US$19 bion di e benta total di US$42 bion e aña ei a wòrdu generá na Merka. Na òktober 2023, e sanshonnan petrolero riba Venezuela a wòrdu aliviá.<ref name="NOSUSVEN">NOS [https://nos.nl/artikel/2494593-vs-schort-deel-sancties-venezuela-op-na-afspraken-over-vrije-verkiezingen VS schort deel sancties Venezuela op na afspraken over vrije verkiezingen, 19 oktober 2023], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> A yega na un akuerdo entre e gobièrnu di Maduro i partidonan di oposishon bou di kua nan a bai di akuerdo pa tene elekshon den e di dos mitar di [[2024]], ku opservadónan internashonal pa garantisá ku nan ta hustu.<ref name="NOSUSVEN"/> E relahamentu ta nifiká ku Venezuela por determiná un biaha mas pa su mes kuantu zeta e ta eksportá i na kua partidonan.<ref name="NOSUSVEN"/> E akuerdo ta en prinsipio bálido pa seis luna.
== Laso ku Karibe Hulandes ==
(es.wiki}
=== Aruba ===
Na 1991, PDVSA a atkerí di Chevron e terminalnan di awa hundu den Laman Karibe den serkania di Aruba.<ref name=terminal > {{cite web |url= http://www.petroleumworld.com/es-napa17061901.htm| title= La triste historia de PDVSA, BORCO y San Eustaquio|date=2017-06-13| author=Sergio Sáez | publisher= Petroleumworld.com}}</ref>
Na september 2015, Aruba a firma un memorandum di entendimentu cu Citgo pa sondea e re-apertura di e refineria situá na [[San Nicolas]], Aruba, pará desde 2012 pa e operador Valero Energy ku un kapasidat instalá pa refiná 235.000 bpd. Na septèmber 2016, [[parlamento di Aruba]] a aprobá e outorisashon pa Citgo hür e refineria di San Nicolas pa 25 aña i un inversion aprobá pa PDVSA di 685 miyon dollar. Dia 23 di mei 2018, Korte di Aruba a kita e embargo riba dos kargamento di petroleo for di e tankeronan ''Atlantic Lily'' i ''Grimstad'' ku ConocoPhillips a pidi komo parti di su esfuersonan pa kobra un sentensia di arbitrahe kontra PDVSA.<ref> {{citeer web |url=http://eltiempolatino.com/news/2018/may/23/corte-de-aruba-levanto-embargos-pedidos-por-conoco/| titel=Corte de Aruba levantó embargos pedidos por Conoco contra cargamentos de Citgo
|datum=2018-05-23| uitgever=El Tiempo Latino}}</ref> Na febrüari 2019, Citgo a para e remodelashon i modernisashon di e proyecto pa motibu di sanshonnan ekonómiko.<ref>{{citeer web |url= https://www.elperiodicodemonagas.com.ve/site/internacionales/renovacion-en-refineria-de-aruba-parada-por-sanciones/| titel=Renovación en refinería de Aruba parada por sanciones |datum=2019-02-20| uitgever=El periódico de Monagas}}</ref> Segun Promé Minister [[Evelyn Wever-Croes]] “E ta muy probable ku nos lo no sigui ku Citgo pero nos ta evaluando kon nos por sali for di e kontrato sin ningun problema".<ref> {{cite web |url=https://meridadigital.com.ve/alnavio-petroleos-de-venezuela-se-desmorona-y-las-repercusiones-son-globales/| title=Pdvsa se desmorona y las repercusiones son globales|date=2019-06-19| publisher= Alnavio }}</ref>
Dia 22 di yüni 2021, e kompania Citgo a disidí di likidá 4 kompania supsidiario ku a keda kreá na 2016 ora ku gobièrnu a firma un kontrato di hür a kambio di rehabilitá e refineria di [[San Nicolas]] pa konvertí krudo èkstra-pisá for di e faha di zeta di [[Orinoco]] den krudo lihé. Mirando e problemanan ku a surgi a kousa di retrasonan di e proyecto na 2019 Citgo a termina su negoshi ku Aruba.<ref>«los lazos de la empresa venezolana con la isla empezaron a resquebrajarse al mismo tiempo que las sanciones financieras» {{citeer web |url= https://www.bancaynegocios.com/citgo-liquido-cuatro-filiales-en-aruba-y-cerro-casi-100-de-sus-negocios-en-la-isla/ | titel= Citgo liquidó cuatro filiales en Aruba y cerró casi 100% de sus negocios en la isla|datum=2021-06-22| uitgever=Bancaynegocios}}</ref>
=== Boneiru ===
PDVSA ta doño di e terminal marítimo Bonaire Petroleum Company (Bopec)<ref> {{cite web |url= https://prodavinci.com/que-esta-pasando-con-el-caso-conocophillips-versus-pdvsa/ | title= ¿Qué está pasando con el caso ConocoPhillips versus PDVSA?|date=2018-05-06| publisher= Prodavinci }}</ref> ku e kapasidat pa almasená te ku 12 mion bari di zeta krudo i derivadonan ku ta stratégiko pa eksportashon pa [[China]] i Merka. Na sèptèmber 2010, un kandela den dos di su 23 depósito a obligá gezaghebber di Boneiru pa sera e terminal.<ref>{{cita web | url= https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S20100914 | title= Terminal de PDVSA Bonaire, cerrado hasta nuevo aviso|date=2010-09-14| publisher= REUTERS | fechaacceso= 10 de julio de 2019 | fechaarchivo= 10 de julio de 2019 | urlarchivo= https://web.archive.org/web/20190710151005/https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S2010091}}</ref> Na desèmber 2017, gobièrnu hulandes a duna un ultimatum na PDVSA pa motibu di e falta di invershon den mantenshon di e terminal di Bonaire Petroleum Company (Bopec), lagando solamente sinku di e 21 depósitonan pa operá ku e isla tin, PDVSA a primintí un invershon di 25 mion dòler pa mantenshon i restourashon di e depósitonan.<ref> {{cita web |url= https://elcooperante.com/holanda-envia-ultimatum-a-pdvsa-por-falta-de-mantenimiento-en-terminal-de-bonaire/| title=Holanda envía ultimátum a Pdvsa por falta de mantenimiento en terminal de Bonaire|date=2017-12-20 | publisher= El cooperante}}</ref> Na mei 2018, e kompania ConocoPhillips ku sede na Houston a asumí kontrol di e aktivonan petrolero di Venezuela riba e isla kompania karibense di Boneiru<ref>{{cite web |url= https://www.radiotelevisionmarti.com/a/corte-de-bonaire-autoriza-embargo-millonario-a-pdvsa/175740.html | title= Corte de Bonaire autoriza embargo millonario a PDVSA|date=2018-05-12| publisher= Radio Televisión Martí}}</ref>, na ougùstùs 2018 a yega na un akuerdo ku PDVSA pa e pago di 2.040 mion ku un pago inisial di 500 mion dòler denter di un periodo di 90 dia for di momentu di firma e akuerdo, e sobra suma lo wòrdu pagá tur kuartal den un lapso di kuater aña i mei.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-4">{{cite web |url=https://www.voanoticias.com/a/conocophillips-acuerdo-pdvsa-sobre-pago-de-2-000-millones-venezuela/4536051.html| title= ConocoPhillips llega a acuerdo con PDVSA sobre pago de 2.000 millones|date=2018-08-20| publisher= Voa Noticias.com }}</ref> Dia 26 di ougùstùs 2020, gobièrnu di Boneiru a duna òrdu pa hasi bashí e sinku tankinan di almasenahe di zeta ku ta kontené 10 mion bari pa motibu di riesgonan ambiental i falta di mantenshon.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/bonaire-ordena-a-pdvsa-vaciar-tanques-en-terminal-petrolera-por-riesgos-ambientales/| title=Bonaire ordena a Pdvsa vaciar tanques en terminal petrolera por riesgos ambientales|date=2020-08-28| publisher=Bancaynegocios}}</ref> Na mart 2021, e filial di Bopec a deklará bankarota pasobra e no por a paga su debenan.<ref>«El terminal petrolero de Pdvsa en Bonaire tenía capacidad para almacenar unos 10 millones de barriles de petróleo y cargar grandes embarcaciones desde sus muelles de aguas profundas» {{cite web |url=https://talcualdigital.com/filial-en-bonaire-de-pdvsa-se-declara-en-bancarrota-debido-a-sanciones-de-eeuu/| title=Filial en Bonaire de PDVSA se declara en bancarrota debido a sanciones de EEUU|date=2021-03-23| publisher=Tal Cual}}</ref> Na novèmber, un korte di Boneiru a dikta tokante e pago di 41.69 mion dòler pa e debenan atrasá di PDVSA.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-de-bonaire-condeno-a-pdvsa-a-pagar-us4169-millones-por-deuda-en-litigio-con-bopec/|title=Tribunal de Bonaire condenó a Pdvsa a pagar US$41,69 millones por deuda en litigio con Bopec|date=2021-11-08|work=Banca y Negocios}}« » </ref> Na mart 2023, un hues di Boneiru a ordená e destaho forsá di kombustibel for di e depósito di 1933 ku tabata kontené 371.790 bari di kombustibel situá den e zona di Kaminda Turistiko, den nortost di e isla, propiedat di e kompania Commerchamp CA, un filial di PDVSA (na balor di mas o ménos 18 mion dòler) ku no tin un lisensia di OFAC pa negoshá esaki, e destaho a wòrdu realisá pa un debe di 41.7 mion dòler ku e supsidiario debe komo honorario i interes di pago atrasá na Bopec.<ref>{{cite web |url=https://cronicasdelcaribe.com/economia/ordenan-la-subasta-forzosa-de-fuel-oil-de-pdvsa-en-bonaire/|title= Ordenan la subasta forzosa de fuel oil de Pdvsa en Bonaire|date=2023-03-17|work=Crónicas del Caribe}}</ref>
=== Kòrsou ===
Desde 1985, PDVSA i gobièrnu di [[Kòrsou]] tabatin un kontrato di hür pa e [[Refineria Isla]] ku un kapasidat di 335.000 bari di krudo, konstruí pa Royal Dutch Shell na 1919. Pa 2016, Kòrsou a eksigi pa PDVSA aporta un invershon di 15 bion dòler pa modernis’e pa por a prolonga e contract, pero si esaki no sosode, PDVSA lo keda afo. Na mei 2018, Korte Komersial di Curacao a outorisá ConocoPhillips pa pone beslag riba $636 mion na aktivo di Venezolano PDVSA.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-5">{{cite web |url= https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT |title= Corte Curazao autoriza a ConocoPhillips embargar 636 mln dlr en activos de venezolana PDVSA |date=2018-05-12 |publisher= Reuters |fechaarchivo= 22 de abril de 2020 |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20200422133703/https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT}}</ref>
PDVSA ta confrontá un krisis di exportashon pa motibu di e bahada den produkshon di krudo, posiblemente e kompania chines Guangdong Zhenrong lo maneha e refineria aki na fin di 2019<ref> {{cite web |url= https://elcooperante.com/menos-ingreos-pdvsa-pierde-refineria-de-curazao-por-desinversion-para-modernizarla/| title= ¡Menos ingresos! Pdvsa pierde refinería de Curazao por desinversión para modernizarla |fecha= 19 de sep 2016 | publisher= El Coperante }}</ref><ref> {{cita web |url= https://elnuevopais.net/2018/06/22/204038/ | title= Curazao se cansa de PDVSA y busca nuevo operador para refinería Isla|pages= ConocoPhillips en mayo obtuvo órdenes judiciales e incautó algunos inventarios, activos y cargas de PDVSA en el Caribe|fecha=22 de junio de 2018 | publisher= El Nuevo País Zeta }}</ref> tin mas di un aña ta sufriendo severamente di e krisis na Venezuela. Gobièrnu di Kòrsou ta buskando un operadó nobo pa remplasá PDVSA i e sesamentu di e lease ta surgiendo komo esun mas probable. Sinembargo, PDVSA a logra finalisá e kontrato di hür pa un aña mas pa uso di almasenamentu, te ku desèmber 2020.<ref>«Refinería di Korsou extendió por un año el contrato que permite a PDVSA operar ese complejo con capacidad de 335.000 barriles de crudo diario»{{cite web |url=https://www.elnacional.com/economia/refineria-de-curazao-extendio-acuerdo-de-operaciones-con-pdvsa/|title=Refinería de Curazao extendió acuerdo de operaciones con Pdvsa|fecha=2 de diciembre de 2019| publisher=El Nacional}}</ref> Riba 26 di ougùstùs 2020, PDVSA a wòrdu demandá pa $51 mion dor di e kompania petrolero di Kòrsou, doño di e Refineria Isla na Kòrsou pa inkumplimentu ku e kontrato di pago mensual akumulá for di fin di 2018.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/otra-demanda-para-pdvsa-refineria-de-curazao-exige-pago-de-us51-millones/| title= Otra demanda para Pdvsa: Refinería de Curazao exige pago de US$51 millones|fecha= 28 de agosto de 2020| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E refineria di Isla ta inaktivo for di mei 2018 i PDVSA tin un kontrato di hür kaduká pa su kapasidat di almasenamentu di 15 mion bari den su 38 tanki i dos waf di karga, un 25 % di su depósitonan (9 tanki) lo wòrdu hür na e kompania petrolero SPS Drilling E&P, PDVSA a bin ta desokupá parti di su zeta wardá despues di e sanshonnan na 2020, miéntras ku su doño Korsou ta buskando un operadó nobo.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-reemplaza-a-pdvsa-y-adjudica-a-petrolera-sps-oferta-de-arrendamiento-de-tanques/| title=Refinería de Curazao reemplaza a Pdvsa y adjudica a petrolera SPS oferta de arrendamiento de tanques |date=2020-09-03| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E kompania Kòrsou tin plania pa destaho e zeta wardá Petroleo di PDVSA pa regla algun debe laboral cu el a laga pendiente.{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/curazao-tendra-que-subastar-petroleo-para-pagar-deudas-dejadas-por-pdvsa/| title=Curazao tendrá que subastar petróleo para pagar deudas dejadas por Pdvsa|date=2021-06-02| publisher=Banca y Negocios}}</ref> Riba 30 di augustus, a determina ku PDVSA ta obligá di paga Kòrsou un debe atrasá pa e hür di e Refineria di Isla, despues di a perde e apelashon den kual a priminti di paga 20 mion dòler pa aña na hür pa daño i perhuisio na momentu di terminashon di e kontrato i lunanan akumulá di hür, parti di e debe ei a wòrdu kobra direktamente dor di RdK, kontra e stòknan di zeta krudo i produktonan akabá, ku a wòrdu wardá na e terminal di Bullenbaai.<ref>« El 30 de diciembre de 2019, Curazao reclamó su derecho a la “rescisión especial” del contrato con Isla, y le exigió a la empresa la cancelación de 100 millones de dólares, el asunto es por la reclamación de indemnización por daños y perjuicios derivados del cese abrupto del arrendamiento» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/pdvsa-perdio-apelacion-y-esta-obligada-a-cancelar-deudas-pendientes-por-operacion-de-refineria-en-curazao/| title= Pdvsa perdió apelación y está obligada a cancelar deudas pendientes por operación de refinería en Curazao|fecha=31 de agosto de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref>
Un korte na Kòrsou a outorisá benta di akshonnan di e filial di Pdvsa: Propernyn ta un filial di PDVSA, ku ta manehá e akshonnan di Nynas pa kubri e debe no pagá na e kompania Korsou di 52 mion dòler, miéntras ku ConocoPhillips tambe ta drenta e espera di e likidashon di akshonnan ku a gana un demanda pa 10.000 mion dòler.<ref>« Al igual que Curazao y Aruba, Bonaire fue en su día una parte clave de la red logística de Pdvsa en el Caribe holandés. En los últimos años, las sanciones de EE.UU., los agresivos embargos de ConocoPhillips y otros demandantes, y la falta de inversiones por parte de la petrolera estatal venezolana, aparte de la caída del suministro de petróleo despojaron a la empresa de sus vínculos comerciales en el Caribe holandés. Se calcula que Venezuela tiene una deuda pendiente de 160.000 millones de dólares, entre bonos, laudos arbitrales y otros pasivos» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-autoriza-a-petrolera-curazolena-a-liquidar-acciones-de-filial-holandesa-de-pdvsa-para-cobrar-deuda/ | title=Tribunal autoriza a petrolera curazoleña a liquidar acciones de filial holandesa de Pdvsa para cobrar deuda|fecha= 4 de octubre de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref> E filial di PDVSA tin te ku 31 di desèmber 2022 pa benta privá di su akshonnan.<ref>{{cita web |url= https://talcualdigital.com/tribunal-de-la-haya-da-prorroga-al-embargo-de-acciones-propernyn-bv-filial-de-pdvsa/| título=Tribunal de La Haya da prórroga al embargo de acciones en Propernyn BV, filial de Pdvsa|fecha=4 de septiembre de 2022| sitioweb= Tal Cual|fechaacceso= 20 de abril de 2023|cita= }}</ref>
Na aprel 2023, e refineria di Kòrsou na e isla di Kòrsou ta eksigí di PDVSA e pago di US$62.3 mion ku e debe pa e no-kanselashon di e servisio eléktriko dor di e kompania petrolero venezolano entre e añanan 2018 i 2019 i e demanda a keda gana den un korte di New York.<ref>{{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-exige-a-pdvsa-que-pague-us623-millones-que-adeuda-por-servicio-electrico/| título= Refinería de Curazao exige a PDVSA que pague US$62,3 millones que adeuda por servicio eléctrico|fecha= 20 de abril de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita=Otro litigio: la empresa petrolera de Curazao inició un litigio contra PDVSA en Suiza, por la falta de mantenimiento de la Refinería Isla, así como también por los daños ocasionados en el ecosistema, por una indemnización de US$1.000 millones }}</ref> Na desèmber PDVSA a kontestá ku e lo regla su debe dor di suministrá kombustibel, Venezuela na òktober a proveé un oportunidat pa un akuerdo, despues ku Kòrsou a apelá na un korte di New York na 2020 pa enforsá un pago di 51 mion dòler di e debe akumulá te na e punto ei.<ref>{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/reuters-pdvsa-saldara-deuda-con-refineria-de-curazao-suministrando-combustible/| título=Reuters: PDVSA saldará deuda con refinería de Curazao suministrando combustible|fecha=18 de diciembre de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita= El acuerdo podría permitir la reanudación de las relaciones entre Venezuela, Curazao y Bonaire para que PDVSA pueda reactivar las operaciones de almacenamiento de petróleo y combustible en la terminal Bullenbaai en Curazao }}</ref> Na febrüari 2024, Curaçao Refinery Utilities (CRU) a bende kasi 500.000 bari di zeta di kombustibel propiedat di PDVSA ku tabata warda den e tankinan di Bullenbaai, ku tabata na oferta for di novèmber 2023.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tras-2-subastas-fallidas-refineria-de-curazao-vendio-de-forma-privada-fueloil-que-pertenecia-a-pdvsa/| título= Tras 2 subastas fallidas: Refinería de Curazao vendió de "forma privada" fueloil que pertenecía a PDVSA|fecha=20 de febrero de 2024| sitioweb= Banca y Negocios |fechaacceso= |cita= }}</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Venezuela]]
--------------------------
'''Antilliaanse Verffabriek''' of '''AVF Paints''' ta un empresa na Korsou ku ta fabrika verf pa e merkado lokal i e otro islanan di [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
AVF a wordu funda 17 di november 1959 bou di nomber di ... Fundadonan tabata KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. Na 2014?, despues di un traspaso pa dononan nobo, el a kambia nomber ofisial pa Pintuco Curacao BV bij overname ??
Fundá na 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) i su kompania ruman Arvefa (Arubaanse Verffabriek) ta komprometé den entregá produktonan inovativo i di kalidat haltu na e industria di verf i revestimentu. Den un era di konsolidashon, ora mas grandi ta bira mas grandi i nòmbernan di marka ta parse di dominá, AVF Paints ta mantené su parti di merkado i base di kliente leal dor di fabriká e mihó kalidat di verf i revestimentu ku lo surpasá tur otro verf den nos klima tropikal duru i ku moda bieu “pueblo natal” servisio práktiko. AVF Paints ta bo eksperto di verf lokal.<ref>https://www.avfpaint.com/about-us</ref>
Antilliaanse Verffabriek NV a wordu funda na Curaçao dia 30 di october 1959 door di KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. E fabrica cu tin 40 empleado actualmente ta sirbi 80% di e mercado domestico. Na 1972 a lanta un filial na Aruba, Arubaanse Verffabriek N.V.; actualmente 12 empleado y un cuota di mercado di mas o menos 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Is op Curaçao opgericht 30 Oktober 1959 door KoninkIijke Lak-; Vernis- en Verffabriek Molijn en Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro and Sons en S.E.L. Maduro and Sons N.V. De fabriek met 40 werknemers bedient thans 80% van de binnenlandse markt. In 1972 is op Aruba een dochteronderneming opgericht, de Arubaanse Verffabriek N. V.; thans 12 werknemers en een marktaandeel van ca. 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Founded in 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) and his sister company Arvefa (Arubaanse Verffabriek) are committed in delivering innovative and high-quality products to the paints and coatings industry. In an age of consolidations, when bigger gets bigger and brand names seem to dominate, AVF Paints maintains its market share and loyal customer base by manufacturing the finest quality paints and coatings that will outperform all other paints in our harsh tropical climate and with old fashion “hometown” hands on service. AVF Paints is your local paint expert.
E febrika ta establese na Asteroienweg.
E tin tiendan na Korsou i Aruba. (Arvefa)
----------------------------------
{{Databox}}
'''Damen Shiprepair Curaçao''' (DSCu), antes '''Curaçaosche Dok Maatschappij''' (CDM), ta un empresa di eksplotashon di dòk i reparashon di barku ku ta establesé den [[Schottegat]] na [[Kòrsou]] desde 1958. E fasilidatnan i infrastruktura di e dòknan i waf ta propiedat di CDM Holding NV<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> , un kompania di gobièrnu di Kòrsou fundá na 1958. Desde 2017 DSCu ta hür i opera esakinan.
== Historia ==
Curaçaosche Dok Maatschappij a wòrdu fundá na desèmber 1958 a base di un akuerdo entre [[Refineria Isla|Curaçaosche Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) ku su supsidiario [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) i e companianan N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, Dok- en Werf Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. i Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f.<ref>{{citeer web|titel=N.V. Curacaose Dok Maatschappij|werk=[[Amigoe]]|datum=1958-10-29|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002|bezochtdatum=2024-04-18}}</ref> Riba 1 di yanüari 1959 CSM a pasa e operashon di e dòknan pa Curaçaosche Dok Maatschappij.
For di inisio CDM tabata e empresa di reparashon di barku mas moderno den Karibe i for di 1972 tambe esun mas grandi. CDM a kontribui grandemente na ekonomia di [[Antias Hulandes]]. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200.?? Den un reorganisashon grandi na 1962 e empresa ta tuma over e Reina Wilhelmina dok di NV Combinatie Pletterij Nederhorst i Beatrix dok di refineria Shell.<ref>DRASTISCHE REORGANISATIE BIJ DE CURACAOSE DOKMY. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 19-12-1962, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461724:mpeg21:p001</ref> E ekspansion di su fasilidatnan i personal a kontinua te aña 1982, ora un reseshon a dal e mundu maritimo. Te fin di e dekada tabatin atrobe un subida den e aktividatnan.<ref>Production manager: 'Sprake van opleving' Curaçaose Dok Maatschappij momenteel enorm veel klanten. "Amigoe". Curaçao, 09-02-1989, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642553:mpeg21:p003</ref>
Na 2015 e empresa hulandes Damen Shipyard Group a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e toubotnan, fabriká pa Damen, ku ta navega den [[Laman Karibe]]. Riba proposishon di gobièrnu di Kòrsou, e grupo tambe a tuma over dia 1 di febrüari 2017 e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrolá a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref><ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref> Bou di nòmber i maneho nobo e empresa a logra rekobrá un posishon den top na Karibe na 2018, ofresiendo un seri di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
== Dòknan ==
Den kurso di tempu a operá diferente dòk:
* ''Reina Wilhelmina'': dòk flotante, 3000 dwt, 1926 -1980 (antes di NV Combinatie Pletterij Nederhorst)
* ''Juliana'' - dòk flotante, 4000 dwt, 1929-1946 (bendi na Surabaya)
* ''Beatrix''- dòk kobá di 28.000 dwt, 192 meter largu (1943 - presente)
* ''Antilia'': dòk kobá di 120.000 dwt, 280 meter largu (april 1972 - presente)
Banda di esei tin dos dòk flotante desde 2018.<ref>https://knipselkrant-curacao.com/pbc-videoreportage-aankomst-drijvende-droogdokken-damen/ Videoreportage aankomst drijvende droogdokken Damen], 30 aprel 2018</ref> Despues ku nan tabata defekto pa algun tempu a disidi pa saka nan por kompleto for di waf den kurso di 2024.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/29316-damen-verwijdert-2e-drijvende-dok Damen verwijdert 2e drijvende dok], [[Antilliaans Dagblad]] (17 di aprel 2024)</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Kòrsou]]
===Damen ====
* Desde 2017 Damen Shiprepair Curacao ta hür i ta eksplota e fasilidatnan i infrastruktura den waf di CDM di un kompania di gobièrnu funda na 1958, CDM Holding NV. <ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> Desde 20?? propiedad di Antias Hulandes.
* Na 2016 CDM a wordu deklara fayit ku a wordu lanta na 2021 wegens gebrek aan baten.<ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref>
Na 2015 Damen a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e trailernan ku Damen a traha i ku ta bula den awa karibense. Riba 1 di febrüari 2017, riba proposhon di e Gobièrnu di Kòrsou, e Grupo tambe a tuma over e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrola a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personal i material a pasa pa e kompania nobo Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). E pianan flosante di e CDM lo ser remplasá durante di aña 2018 ku pianan mas grandi: pianan C lo bira 230 pa 45 meter i pianan D 108 pa 23 meter. E kantidat aki ta úniko den Karibe i Latino-Amerika.<ref>[https://knipselkrant-curacao.com/ad-slotuitdeling-failliet-cdm/ Slotuitdeling failliet CDM], Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
Damen bouwde in 2015 een reparatiewerf op [[Curaçao]] voor de door Damen gebouwde sleepboten die in de Caribische wateren varen. Op voorstel van de Curaçaose regering nam de Groep op 1 februari 2017 ook de activiteiten over van de [[Curaçaose Dokmaatschappij]] (CDM), die in augustus 2016 gecontroleerd failliet was gegaan.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personeel en materieel ging over naar het nieuwe bedrijf Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). De oude drijvende dokken van de CDM worden in de loop van 2018 vervangen door grotere: dok C wordt 230 bij 45 meter en dok D 108 x 23 meter. Deze omvang is uniek voor het Caribisch gebied en Latijns-Amerika.<ref>Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
*NOTES
Van ds zijde van de afdeling Public Relations" van de CPIM kregen wij het volgende bericht: De N.V. combinatie Plet terij--Noderhorst tezamen mol de Nederlandsche dok- en scheepsbouw maatschappij V.O.F, on do N.V. dok-on werf maatschappij Wilton-Feyenoord hebben in principe overeenstemming bereikt mei do N.V. Curacaosche Petroleum Industrie maatschappij en de N.V. Curacaosche scheepvaart maatschappij-, op grond waarvan hol thans door laatstgenoemde maatschappij geëxploiteerde Beatrix dok met bijbehorend scheepsreparatiebedrtjf als mode do bedrijven dor N.V. combinatie Pletterij-Nederhorsl binnenkort als oen bedrijf zullen worden geëxploiteerd door oen 'o stichten „N.V. Curacaose dok maatschappij". De nieuwe N.V. zal hierdoor beschikken over do grootste en modernste schoepsreparatie-faciliteiten in hot Caraibisch gebied.<ref>N.V. Curacaose Dok Maatschappij. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 29-10-1958, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002</ref>
In 2017, DAMEN Shipyards took over the facilities and invested heavily in infrastructure, as well as the upgrading and training of its workforce.
With two large graving docks and two floating docks, cranes with capacities of up to 75 tons and more than 2,000 meters of repair wharves and fully equipped repair shops, DAMEN Shipyards is one of the largest and best-equipped ship repair facilities in the Caribbean.
Er zijn twee gegraven dokken, namelijk het 30.000 dwt Beatrixdok, gebouwd door de Shell in 1942/1943 en het Antiliadok, groot 130.000 ton, in april 1972 officieel in gebruik gesteld door Gouverneur Leito. Het bedrijf heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de economie van de Nederlandse Antillen, heeft tot 1982 voortdurend uitgebreid zowel in faciliteiten als in mankracht, maar is in 1982 getroffen door de recessie in de scheepvaart. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200. Door de moderne faciliteiten kunnen alle scheepsreparaties worden verricht. Het heeft technisch gezien in de internationale scheepvaartwereld een zeer goede naam. De Curaçaosche Dok Maatschappij beschikt behalve over de twee gegraven dokken ook over diverse reparatiekaden, dok- en kadekranen en modern ingerichte werkplaatsen.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Curacoasche Dok Maatschappij NV], Encyclopedie van Curaçao</ref>
Ter gelegenheid van de ingebruikneming van het grootste commerciële droogdok van het westelijk halfrond zal de post'administratie van de Nederlandse Antillen op 7 april 1972 een bijzondere frankeerzegel in de waarde van 30 cent uitgeven. Het ontwerp van deze zegel werd verzorgd door de heer Oscar Ravelo op Curacao. Op de eerste dag van uitgifte zullen de enveloppen uitsluitend gefrankeerd met deze zegel voorzien worden van een eerste-dag-stempelafdruk.<ref>Speciale zegel voor Curacaos droogdok. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 02-02-1972, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461089:mpeg21:p003</ref>
Overname per 1 februari 2017 door Damen Shipyard Group<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/15195-damen-trots-op-curacaose-werf Damen trots op Curacaose werf], [[Antilliaans Dagblad]] (5 di februari 2017) </ref>
{{Appendix}}
Curaçaosche Dok Maatschappij N.V. is een dok- en scheepsreparatiebedrijf gevestigd in Curacao. Het kwam in december 1958 voort uit de combinatie [[Refineria Isla|Curacaos Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) en [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) en de N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, de Dok- en Werf-Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. en de Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f., waarbij op 1 januari 1959 het dokbedrijf van CSM overgedragen werd aan de N.V. Curaçaosche Dok Mij.
Na 1972 e tabata e empresa di reparashon di barku mas grandi den Karibe. El a logra rekobrá un posishon den top na 2018, despues ku e grupo hulandes multinashonal a tuma over e maneho di CDM na 2017 pfresiendo servisio amplio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
despues ku esaki a pasa pa e grupo hulandes Damen Shipyards na 2017. In 2017, global player Damen Shiprepair & Conversion took over the management of the Curaçao Drydock Company, established in 1959. Under the new name it will continue offering a full range of services in maintenance, repair, refit and conversion of vessels and offshore constructions of all sizes.
Na 2017, e hungadó global Damen Shiprepair & Conversion a tuma over e maneho di Curaçao Drydock Company, establesé na 1959. Den e nòmber nobo e lo sigui ofresé un gama kompleto di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
--------------------
== Tula ==
* nl.wiki vertalen: Vrijheidsstrijder wordt nationale held
Tula werd steeds meer gezien als symbool tegen de slavernij. In 2010 werden hij en andere leiders van de slavenopstand officieel gerehabiliteerd als ‘mannen en vrouwen van eer en goede naam’ en op initiatief van het Fundashon Rehabilitashon Tula werd hij zelfs officieel uitgeroepen tot nationale held van Curaçao.[23] Dit werd nog eens benadrukt in 2013, toen het 150 jaar geleden was dat de slavernij door Nederland werd afgeschaft. Dat jaar werd door de ministerraad namelijk uitgeroepen tot het jaar ter ere van de vrijheidsstrijder Tula.[24] Volgens oud-premier Don Martina kan de nationale held Tula zich nu voegen bij illustere internationale vrijheidsstrijders zoals Nelson Mandela, Martin Luther King en Gandhi.[23] Sinds 2020 is hij opgenomen in het lijstje van vijftig onderwerpen die inkijk geven in de Curaçaose geschiedenis, de zgn. Canon van Curaçao.[25] In Nederland gaat deze erkenning moeizamer. In 2021 werd een motie in de Tweede Kamer om Tula op te nemen in het onderwijs nog afgewezen, maar op 29 oktober 2022 wordt wel een motie aangenomen om meer aandacht geven aan de verhalen van vrijheidsstrijders als Tula en anderen in het onderwijs en tegelijkertijd ook onderzoek naar hen te doen.[26] In de excuses van de Nederlandse regering voor het slavernijverleden wordt Tula door minister-president Mark Rutte met name genoemd.[27]
---------
'''Pedro Pablo Medardo de Marchena''' (☆ 29 di yüni 1899]] na [[Kòrsou]] - †
Kòrsou 29 di yüni 1899 i a muri 15 di mei 1968 na Boneiru, kaminda el a
biba for di aña 1940 te na su morto. Kasi 30 aña el a biba na Boneiru, despues
ku gobièrnu kolonial a pone prezu den kampo di konsentrashon pa motibu di su pensamentu
revolushonario.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/BONERIANO-27-03-2024.pdf Bula Waya], Boneriano (27 di mart 2024)</ref>
Medardo ta yu di un hudiu ku tabata biba na Kòrsou. Su mama tabata un dama koló skur di Kòrsou ku a
kria Medardo. Su tata
a sostené su edukashon kompletamente i tambe a rekonosé su yu, for di kua Medardo a haña e
fam di su tata, Benjamin Abraham de Marchena.
Medardo den e tempu ei tabata negoshante.
==Guera==
Durante di Di Dos Guera Mundial, den mei 1940, Gobièrnu Kolonial a disidí di kue diferente hende sospechoso i ku fam straño prezu.
Aparentemente nan tabata un peliger pa estado. Entre personanan akí tabatin Fred Fischer fotógrafo,
dòkter J. Benesch, tur dos nasé na Alemania i tambe Pader Paul Brenneker ku nan a kere ku el a nase na Berlin i tambe Medardo de Marchena.
Medardo no pa motibu kaminda el a nase, pero si pa su pensamentunan ku nan a kategorisá komo peligroso i antikolonial.
E tabata un di e promé personanan peligroso ku nan a arestá na Kòrsou., sospecha di ta simpatisá ideanan komunista i pro nazi.
Aparentemente tabatin 2 otro Antiano mas den e kampo di konsentrashon na Boneiru, pero mi no a haña konfirmashon di esaki.
Den dékada 20 Medardo de Marchena ta haña problema ku iglesia katóliko i asta tabata na punto di kuminsá un kaso den korte kontra iglesia katóliko. Medardo a publiká diferente artíkulo kontra mishon katóliko, i tambe kontra dominio hulandes. E tabata kier a habri wowo di nos komunidat kontra di dominio hulandes i tambe kontra katolisismo.
Medardo a batisá i kasa katóliko i su yunan tambe el a batisá katóliko.
Durante e lucha akí e ta laga un domi batisá su di 4 yu.
==Publikashon==
Na 1929 Medardo a publiká e buki “Ignorancia o educando un pueblo”, despues el a manda un karta pastoral i tambe artíkulonan ( entre pueblo i gobièrnu) den “De Onpartijdige” (1932– 1934). Ni e gobièrnu kolonial, ni iglesia katóliko por a imaginá ku Medardo lo a alkansá asina tantu hende.
Den e publikashonnan akí e tabatin algun akusashon hopi serio.
Por ehèmpel el a puntra ken tin falta, ku nos no tin nos mes hendenan den posishonnan haltu den
komunidat, posishon ku ta nesesario pa duna nos hendenan mas rèspèt.
Medardo a splika, ku ta: “hòmbernan blanku ku wowo blou ku ta parse hende muhé dor di nan manera di bisti, ku tin tantu Roma komo Hulanda komo nan patria. Ta nan ta kulpabel ku Kòrsou a keda tras, miéntras ku e poblashon di koló pa mas ku kuater generashon kaba ta gosa di abolishon di sklabitut”.
Pedro Pablo Medardo de Marchena ta derá den e santana di Iglesia Protestant na Playa Boneiru.
Revishon aktual di 15:57, 15 aprel 2026
Pending: Tragalus - Salario minimo - Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe - Albert Kikkert - Florin karibense (aanvulling) - Yudansa pa desaroyo - Michelangelo Winklaar - PDVSA (aanvulling) - Antilliaanse Verffabriek - Francio Guadeloupe - Tula (aanvulling) - Medardo de Marchena (aanvulling) - Damen Shiprepair Curacao
p5749rhbymzirwamim36ualmo9s2151
190040
190039
2026-05-06T11:45:42Z
Caribiana
8320
/* Sin representashon */
190040
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Lista di partido politiko na Korsou]] - [[Lista Niun Paso Atras]] - [[Lista di calamidad den Caribe Hulandes]] - [[Tragalus]] - [[Salario minimo]] - [[Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe]] - [[Albert Kikkert]] - [[Florin karibense]] (aanvulling) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Michelangelo Winklaar]] - [[PDVSA]] (aanvulling) - [[Antilliaanse Verffabriek]] - [[Francio Guadeloupe]] - [[Tula]] (aanvulling) - [[Medardo de Marchena]] (aanvulling) - [[Damen Shiprepair Curacao]]
---------------
Esaki ta un lista di [[partido polítiko]] na [[Kòrsou]].
== Den parlamento di Kòrsou (2026) ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Asiento
|-
|[[Movementu Futuro Kòrsou]]
|MFK
|2010
|13
|-
|[[Partido Nashonal di Pueblo]]
|PNP
|1948
|4
|-
|[[Partido Alternativa Real]]
|PAR
|1993
|2
|-
|[[Partido MAN]]
|MAN
|1971
|1
|-
|[[Partido Inovashon Nashonal]]
|PIN
|2017
|1
|}
== Sin representashon ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Último<br>partisipashon<br> elektoral
!Remarke
|-
|[[Partido Demokrat]]
|DP
|1944
|2021
|
|-
|[[Partido Independiente di Kòrsou]]
| COP
|1948
|
| inaktivo desde 1971
|-
|[[Partido Katóliko di Pueblo]]
| KVP
|1948
|
| a surgi for di CKP; inaktivo desde 1960
|-
|[[Frente Obrero|Frente Obrero i Liberashon 30 di mei]]
|FOL
|1969
|2017
|
|-
|[[C-93]]
|PLKP
|1993
|2002
| disolbí na 2006.
|-
|[[Partido Laboral Krusada Popular]]
|PLKP
|1997
|
|-
|[[Forsa Kòrsou]]
|FK
|2004
|
|-
|[[Pueblo Soberano]]
|PS
|2005
|
|-
|[[Lista Niun Paso Atras]]
|LNPA
|2007
|
|-
|[[Partido pa Adelanto I Inovashon Soshal]]
|PAIS
|2010
|
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|PAN
|2010
|
|-
|[[Movementu Kousa Promé]]
|MKP
|2015
|2025
|
|-
|[[Un Kòrsou Hustu]]
|UKH
|2015
|
|-
|[[Kòrsou di Nos Tur]]
|KdNT
|2016
|2021
|
|-
|[[Movementu Progresivo]]
|MP
|2016
|
|-
|[[Partido Inovashon Nashonal]]
| PIN
|2017
|2026?
|lista kombina - representashon?
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|
|2017?
|
|
|-
|[[Kòrsou Esun Mihó]]
|KEM
|2019
|2025
|
|-
|[[Un Kambio pa Kòrsou]]
|UKPK
|2020
|
|
|-
|[[Kòrsou un Munisipio Ulandes Nobo]]
|KUMUN
|2020
|
|
|-
|[[Kòrsou Vishonario]]
|VISHON
|2020
|
|
|-
|[[Trabou pa Kòrsou]]
|TPK
|2020
|
|-
|[[Mihó Kòrsou]]
|MK
|2024
|2025
|
|-
|[[Partido pa Pensionado]]
|
|
|
|-
|[[Un Era Nobo pa Kòrsou]]
|
|
|
|-
|[[Civil Rights Movement Curaçao]]
|
|
|
|-
|Maneho Asertá, Visibel I Sigur
|
|
|
|-
|[[Union i Progreso]]
|
|
|
|-
|Un Kòrsou Nobo
|
|
|
|-
|Partido Bienestar Kòrsou
|
|
|
|-
|Klaridat Akshon Sosial
|
|
|
|-
|Awor ta Basta
|
|
|
|-
|Movementu un Pueblo pa Progreso
|
|
|
|-
| align="left" |Movementu PUSH Kòrsou
| align="left" |
|
|
|-
| align="left" |Liberashon Klàsiko Komunidat di Kòrsou
| align="left" |
|
|
|}
[[:Kategoria:Polítika na Kòrsou]]
[[:Kategoria:Partido politiko]]
------------------
== Mira tambe ==
* [[Lista di institushon di enseñansa superior den Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
{{References}}
;Link eksterno
* {{en}} [http://www.usm.sx/ University of St. Martin]
}}
----------------
Esaki ta un '''lista di calamidad den Caribe Hulandes''', cu ta inclui sucesonan den of liga na teritorio di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]], [[Kòrsou|Corsou]], [[Sint Maarten]], [[Saba]] of [[Sint Eustatius]]. E lista aki ta encera solamente acontecimentonan cu a resulta den cinco of mas morto (no pariente di otro), y otro acontecimentonan cu tabatin un area di impacto hopi grandi.
== Prome cu siglo 19 ==
* 1652
**[[16 di sèptèmber|16 di september]] – Despues di un horcan tropikal, tres barco y nan tripulacion ta disparce cerca di e islanan di [[Islariba]].
*1750
**[[7 di ougùstùs|7 di augustus]] – Riba Corsou ta brota un lantamento di catibo na plantashi [[West Indische Compagnie|WIC]] [[Hato (Kòrsou)|Hato]]. Sesenta hende ta wordo mata, di cua un ta Europeo.
*1772
**[[1 di sèptèmber|1 di september]] – Un horcan fuerte ta destrui 400 cas na Sint Eustatius y 180 cas na Saba. Riba Sint Maarten, casi no tin cas mas para.[1]
*1778
**[[15 di sèptèmber|15 di september]] – Un explosion ta sucede durante trabounan abordo di e barco di liña Hulandes Alphen den haf di [[Willemstad]]. Esaki ta resulta den 205 morto.<ref>[http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis]. [https://web.archive.org/web/20230721005235/http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ Gearchiveerd] op 21 juli 2023.</ref>
*1780
**[[15 di òktober|15 di october]] – E Horcan Grandi di 1780 ta pasa riba caribe, probablemente e orkan atlántiko di mas mortal di tur tempu. Kalkulashonnan ta pone e kantidat di morto na mas o ménos 22.000, di kua mas o ménos 4.000 tabata na St. Eustatius. E flota Hulandes ta keda severamente afecta pa esaki.
*1783
**[[4 di febrüari|4 di februari]] – E barco Franses ''Duc de Bourgogne'' ta sink banda di Corsou. Ochenta miembro di tripulacion ta hoga.
*1795
**[[17 di ougùstùs|17 di augustus]] – E [[Rebelion Grandi]] di catibo na Kòrsou den 1795. Desenas di katibu di plantashon na Kòrsou ta nenga di bai traha. Katibunan di otro plantashonnan ta djòin e rebelion. Despues di éksito inisial, e lantamentu ta wòrdu suprimí dia 31 di ougùstùs. Tin 31 morto.
== Siglo 19 ==
*1819
**[[21 di sèptèmber|21 di september]] – Un horcan fuerte ta asotá e [[Sint Maarten (isla)|isla di Sint Maarten]]. Riba e parti Hulandes di e isla, 81 hende ta perde nan bida y 348 edifisio ta wordo destrui.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18200407-1010&vw=org&lm=west%2Cindie%2Cramp%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
*1823
**[8 di yüli|8 di juli]] – E brig Enterprise ta sink na altura di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[4]
*1825
**[[1 di mart|1 di maart]] – Salida di e barku hulandes Zeemeeuw for di Willemstad. Nunka mas no ta tende nada di e barku ku por lo ménos dieskuater hende abordo. Zeemeeuw posiblemente a wòrdu ataká pa e brig di korsario Colombiano Aquila, su karga a wòrdu kita for di dje, e barku a wòrdu sendé na kandela, i e tripulashon enkadená abordo di e korsario.[5]
*1846
**[[13 di sèptèmber|13 di september]] – E golet Amelia ta kore bai na tera na altura di Klein Curaçao. Riba peticion di M. de Jongh na Gobernador R.H. Esser ta despacha e goleta De Vos. M. De Jongh ta abordo di De Vos, su yerno Antoine Bruon Langlois riba e Amelia. Den direkshon di anochi, De Vos ta yega Klein Curaçao. Despues di dos dia sin come of bebe, e pasaheronan ta wordo recarga y hiba abordo. Un intento ta wòrdu hasi pa salba e Amelia, pero esaki no ta eksitoso debí na e laman brutu.[6]
*1848
**[[3 di mart|3 di maart]] – E korveta franses La Boussole ta sink serka di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[7]
*1877
**[[23 di sèptèmber|23 di september]] – Durante un tormenta severo riba Aruba, Kòrsou, i Boneiru, 69 hende ta pèrdè nan bida, mayoria riba laman.[8][9]
*1886
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – E barco di bela Aleman Nero ta sink na costa nort di Aruba.
*1892
**[[7 di òktober|7 di october]] – Cerca di Boneiro, e barku komersial ''Anita'' ta sink; barco y henter tripulacion no ta sobrebibi e suceso.
*1899
**[[12 di ougùstùs|12 di augustus]] – Cincuenta cas ta wordo destrui durante un horcan riba Sint-Eustatius.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18990815-3007&vw=org&lm=orkan%2Cwest%2Cindie%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
== Siglo 20 ==
===1901-1950===
*1910
**[[7 di yüli|7 di juli]] – E barku hulandes Gouverneur van Heerdt ta sink na kosta di Kòrsou. Nuebe persona ta muri, entre otro Arend Evert van den Brandhof, Gobernador di Boneiru.[11]
*1928
**7 di aprel – E tankero Chepita ta eksplotá den un waf den Schottegat banda di Otrobanda. Shete hende ta wòrdu matá.[12]
*1930
**6 di sèptèmber – Eksploshon den un instalashon di zeta serka di Willemstad. 12 morto i 20 heridá.[13]
*1933
**8 di yüli – E barku hulandes Julio Maria ta sink serka di Kòrsou. Sinku persona ta wòrdu matá.[14]
*1939
**12 di mei – Den un aksidente di tráfiko pisá riba Kòrsou, dos trùk ta dal den otro na altura di Sint Willibrordus. Sinku persona ta wòrdu matá.[15]
*1942
**16 di febrüari – E barku di vapor britániko Oranjestad ta sink serka di Aruba. Dies sinku hende ta hoga, nuebe ta wòrdu reskatá.[16]
**20 di april – Un welga entre obreronan Chines riba Curaçao ta wordo suprimi violentamente. Diesdos hende ta wòrdu matá.
**26 di aprel – E barku merikano di bòksit Alcoa Partner ta wòrdu torpedeá pa e supmarino aleman U 66 i ta sink na kosta di Boneiru. Dies hende ta wòrdu matá.
di novèmber – E barku di guera merikano USS Erie ta wòrdu asotá pa un torpedo di un supmarino aleman, U 163, na kosta serka di Piscadera. Shete miembro di tripulacion ta muri y otro once ta resulta herida debi na e explosion y candela. 1943
**27 di yüli – E SS Rosalia, na kaminda di Lagunillas pa Curaçao, ta wòrdu torpedeá dos biaha pa e supmarino aleman U 615 na Bullen Bay, 10 miya sùit di Willemstad. 23 hende ta muri.
*1944
**[[18 di sèptèmber|18 di september]] – E tankero Belga ''Ampetco'' ta sink entre costa di Aruba y Venezuela. Solamente diescinco di e 48 persona abordo ta sobrebibí e desaster aki.[17]
*1947
**15 di desèmber – E tankero argentino Los Posos i e tankero venezolano Tucu Pita ta dal den otro banda di Bahia di Caracas. 16 morto i 10 mas dos dia despues
1960-2000
*1960
**1 di sèptèmber – Orkan Donna riba Sint Maarten. Shete hende ta muri.
*1967
**6 di novèmber – Brùg Reina Juliana na Willemstad (Curaçao) ta basha abou. Dieseis hende ta wòrdu matá. E kousa di e derumbe nunka no a wòrdu determiná.
*1969
**[[30 di mei (fecha)|30 di mei]] [[1969]] - [[Trinta di mei]], e sentro di siudat di Willemstad ta wòrdu destruí despues di un lantamentu bou di trahadónan di Shell ku ta sali for di man. Hopi edifisio bieu riba Brion Square ta bai na kandela.
*1972
**[[21 di desèmber|21 di december]] – Un Air Guadeloupe De Havilland ta kai banda di Sint Maarten. Tur diestres okupante ta wòrdu matá.<ref>[https://web.archive.org/web/20110102165957/http://planecrashinfo.com/1972/1972.htm www.planecrashinfo.com]</ref>
*1977
**[[24 di desèmber|24 di december]] – Valley Air Service Piper PA-31-350 Navajo ta kai banda di Willemstad. Tur dies okupante ta muri.
*1995
**[[3 di sèptèmber|3 di september]] – Orkan Luis riba Sint Maarten. Nuebe hende ta muri. Luis a trese 170 mm di áwaseru aki i a destruí 60% di tur cas, resultando den daño di $1.8 bion.
*1999
**[[18 di novèmber|18 di november]] – [[Orkan Lenny|Horcan Lenny]] ta yega Sint Maarten. E orkan ta permanesé riba e isla pa dos dia i ta kousa destrukshon generalisá. 366 mm di áwaseru ta kai. Nuebe hende ta muri, tres riba e isla i seis na kosta.[20]
== Siglo 21 ==
===2001-presente===
*2007
**20 di sèptèmber – Sinku persona ta muri den un eksploshon i kandela riba e barku di salbashon Seamec II den waf seku CDM na Willemstad.[21]
*2012
**[[15 di desèmber|15 di december]] – Kalamidat di vürwèrk riba Kòrsou. Daño ekstenso i kuater[22] morto.
*2017
**[[6 di sèptèmber – Sint Maarten ta wòrdu asotá pa orkan Irma. E ta un orkan di kategoria 5 i ta kousa daño severo riba e isla, resultando den múltiple morto i heridonan.<ref>[https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Sint Maarten zwaar getroffen: zeker acht doden op Franse eilanden], NOS Nieuws, 7 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230323112546/https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Gearchiveerd] op 23 maart 2023.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170912102521/https://www.trouw.nl/home/legaal-of-illegaal-noodhulp-is-voor-iedereen-op-sint-maarten~a21f984c/ Legaal of illegaal, noodhulp is voor iedereen op Sint Maarten], Trouw; 9 september, pagina 5</ref><ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 De orkaan die alles overtrof], www.nrc.nl; 9 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230528195652/https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 Gearchiveerd] op 28 mei 2023.</ref>
== Sucesonan pafó cu gran impacto riba Caribe Hulandes ==
*1970
**[[2 di mei]] – ALM Vuelo 980 for di New York pa Sint Maarten ta hasi un aterisahe forsá riba awa serka di Saint Croix. Di e 63 personanan abordo, 23 ta muri i 37 ta heridá.[26]
*1973
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – Un aksidente di avion banda di Bogota na Colombia ta resultá den 43 morto, inkluyendo dies antiano.[27]
*1992
**[[4 di òktober|4 di october]] – Calamidat na Bijlmer, [[Amsterdam]], 43 morto y 26 herido. Di e 43 morto, diestres a nace na Antias Hulandes.
*1996
**[[13 di mart|13 di maart]] – Un [[Avia Air]] Aruba Cessna 402 ta accidenta na altura di [[Punto Fijo]] na [[Venezuela]]. Ocho persona ta perde na bida.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|titel=Crash Arubaans vliegtuig: 8 doden|bezochtdatum=2022-01-17|datum=1996-03-14|werk=[[NRC Handelsblad]]|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20220118182755/https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|archiefdatum=2022-01-18}}</ref>
--------------
{{Variante|c}}
{{infobox edificio| variante = c
| infobox_tipo = Marshe
| nomber = Marshe Nobo
| imagen =
| descripcion =
| multi_imagen = {{multiple image
| total_width = {{Infobox/afbeeldingbreedte}}
| direction =
| perrow = 2
|border = infobox
|image1 =
|caption1 =
|image2 =
|caption2 =
}}
| localisa_na = [[Willemstad]]
| luga = {{CUW}}
| adres = Plasa Wilson Papa Godett 1
| fecha_funda =
| estilo =
| architect =
| encarga =
| status =
| funcion_original =
| funcion_actual =
| propietario = Fundashon Marshe?
| fecha_construccion = 1971?
| inaugura =
| cera =
| renova = 2024-2026
| restaura =
| website = https://www.fundashonmarshe.com/home
}}
'''Marshe Nobo''' (tambe konosí komo '''Plasa Rondó''' òf den bok'i pueblo komo '''Plasa Nobo''') ta un merkado habrí situá na Punda, den sentro históriko di Willemstad, Curaçao. E ta sirbi komo un sentro importante pa empresario chikito i komersio lokal.
E merkado ta situá na banda nort di [[Waaigat]], i ta konektá ku bario [[Scharloo]] via un brug di peaton, e Prinses Amaliabrug, ku a remplasá e anterior Van den Brandenburgbrug na 2016.[1]
== Deskripshon ==
Marshe Nobo ta un merkado popular unda por haña un gran variedat di produkto i servisionan. Den e piso abou, bendedónan ta ofresé kuminda lokal, inkluyendo platonan krioyo ku por wòrdu konsumí riba sitio. Den e piso ariba, tin stèntnan ku paña, kosmétika, artesania i souvenirs.[2]
E merkado ta forma parti di un ret di merkadonan manehá pa Fundashon Marshe, ku tambe ta responsabel pa Plasa Bieu i e merkado flotante na Sha Caprileskade.[3]
== Historia ==
Marshe Nobo a wòrdu establesé na 1975 komo parti di un inisiativa pa stimulá ekonomia lokal. E edifisio a wòrdu finansiá dor di Fondo Oropeo pa Desaroyo i entregá na gobièrnu di Kòrsou.
E merkado a krea espasio pa aproksimadamente 300 empresario chikitu, ofresiendo oportunidatnan pa negoshi ku tarifanan di hür pagabel. Esaki a kontribuí na un gran variedat di produkto, manera remedi natural, matanan, kuminda kayente, paña i artesania.[4]
Na 1997, Fundashon Marshe a wòrdu establesé bou di Ministerio di Desaroyo Ekonómiko pa manehá e merkadonan públiko di e isla, inkluyendo Marshe Nobo.[5]
== Edifisio ==
E edifisio di Marshe Nobo ta un struktura ikóniko ku forma rondó, kubrí ku un dak grandi sostené pa 32 kolumna. E diseño habrí ta fasilitá ventilashon natural i interakshon entre bendedó i bishitantenan.
Entre 2024 i 2026, e merkado a pasa pa un renobashon ekstenso pa mehora seguridat, higiena i infrastruktura, inkluyendo dak, sistema di riool i instalashonnan eléktriko. Durante e periodo aki, bendedónan a muda temporalmente pa otro lokashonnan den Willemstad. E merkado a bolbe habri na mei 2026, ku plan pa reaktivá e área komo un sentro vibrante den e siudat.[6]
== Nifikashon ==
Marshe Nobo ta un lugá importante pa bida sosial i ekonómiko di Willemstad. E ta ofresé oportunidadnan pa empresario chikitu i ta sirbi komo un punto di enkuentro pa residente i turista. Ademas, e merkado ta kontribuí na preservashon di kultura lokal dor di benta di kuminda tradishonal i produkto artesanal.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Kòrsou]]
----------------
'''Marshe Nobo''' òf '''Plasa Rondó''', den bok'i pueblo '''Plasa Nobo''', ta un marshe habrí na [[Punda]], den sentro di [[Willemstad]], [[Kòrsou]]. E ta sirbi komo un lugá pa benta dor di empresario chikito.
E sala di merkado di Marshe Nobo ta situá na e parti nort di Waaigat i riba ... kaminda. Un brug di peaton, Prinses Amaliaburg (ku na 2016 a remplasa e antiguo Van den Brandenburgbrug), ta konektá e parti ei di Punda ku Scharloo.<ref>{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/14733-ophaalbrug-officieel-geopend|taal=nl|titel= Ophaalburg officieel geopend|werk= [[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-11-10|bezochtdatum=2026-04-24}}</ref> [[File:Curaçao - Willemstad - 49411091773.jpg|thumb|220px|Prinses Amaliabrug?]]
Cuminda ta wordo bendi eynan, inkluso platonan crioyo cu bishante i turista por wordo consumi eynan mes na un mesa.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/19172-plasa-bieu-in-volle-glorie-hersteld Plasa Bieu in volle glorie hersteld]</ref> Tambe ta bende souvenirs.
Na aña 1975 Fondo Europeo pa Desaroyo a regala e edificio di dos piso aki na gobierno di Curaçao pa yuda stimula economia. E edifisio aki ta akomodá alrededor di 300 espasio di merkado pa empresarionan por manehá nan negoshi na /ofresiendo tarifanan di hür pagabel. Esaki a kondusí na un variedat grandi di produktonan pagabel riba merkado, manera remedi natural, matanan orgániko, platonan kayente, paña, kosmetika, artesania, i vários kuriosidat.
E ta wòrdu maneha pa Fundashon Marshe, huntu ku Plasa Bieu i merkado flotante na Sha Caprileskade.<ref>https://www.fundashonmarshe.com/our-gems</ref>
Fundashon Marshe a wordu establesé na 1997 bou di e Ministerio di Desaroyo Ekonómiko, Fundashon Marshe ta manehá e merkadonan ikoniko di Kòrsou, inkluyendo Plasa Bieu, Marshe Rondo, Plasa di Arte, i e merkadonan na aire liber na Sha Caprileskade, Otrabanda, i Punda.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/home-new About Fundashon Marshe] </ref>
== Edifisio ==
Marshe Nobo komo un obra di arte. E mercado rondo aki, cu su dak unico den forma di fan, normalmente ta aloha negoshinan local. E merkado ta den renobashonnan aktualmente, pues a move e bendedónan pafó i rònt di e merkado. Esaki ta krea un impreshon hopi desordená, i spesialmente pober. Bunita potrèt. Fotógrafo deskonosí.
E ta un edifisio ikoniko ku tin un forma rondo ku un dak plegabel sostené pa 32 kolumna.
Despues di un renobashon ekstenso den 2025, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko, e edifisio a bolbe habri na mei 2026. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1">{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/32261-marshe-nobo-in-mei-gereed|titel= Marshe Nobo in mei gereed|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-01-09|bezochtdatum=2025-04-24}}</ref>
Marshe Nobo a wòrdu renobá completamente na 2025/2026, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1"/>
In 1975, the European Development Fund gifted this two-floor building to the government of Curaçao to help stimulate the economy. This building accommodates around 300 market spaces for entrepreneurs to run their businesses at /offering affordable rental fees. This has led to a wide variety of affordable products to the market, such as natural medicine, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/our-gems Marshe Nobo (Plasa Rondó)], fundashonmarshe.com</ref>
Address: Plasa Wilson Papa Godett 1
Marshe Nobo, also known as Plasa Nobo, is a circular-shaped market located in Willemstad, Curacao. Established in 1975, it has long served as a vibrant hub for local entrepreneurs, offering a diverse array of products and services. The market features two floors filled with stalls selling natural medicines, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities. In August 2024, the market began renovations aimed at modernizing the facility and enhancing safety and hygiene standards. During this period, vendors temporarily relocated to various locations, including Sha Capriles Kade, Plenchi Wilson Papa Godett, and others. The renovation is expected to take about a year, with plans to revitalize the city center and attract visitors throughout the day and evening.<ref>https://mindtrip.ai/attraction/willemstad-curacao/marshe-nobo/at-UE8mu3NA</ref>
Marshé Nobo is a vibrant and bustling market that offers a wide range of products and souvenirs. As you explore the market, you’ll find colorful stalls filled with local crafts, artwork, jewelry, and clothing. It’s a great place to find unique souvenirs to take home as a reminder of your trip to Curaçao. The market is divided into two floors, with different sections dedicated to specific types of products. The ground floor is known for its local food stalls, where you can sample traditional cuisine and tropical fruits. Don’t miss the chance to try some delicious local snacks like pastechi (savory pastries) and batidos (fruit smoothies). Upstairs, you’ll find more stalls selling clothing, accessories, and handicrafts. Local artists and artisans showcase their work, including hand-painted ceramics, woven baskets, and hand-carved wooden items. You can also find traditional Caribbean spices, hot sauces, and herbal remedies.
The market is conveniently located in Punda, the historical center of Willemstad. After exploring the market, take some time to wander through the colorful streets of Punda and admire the UNESCO World Heritage-listed architecture. You’ll find charming cafes, shops, and museums along the way. If you’re visiting Curaçao, a trip to Marshé Nobo is a must-do. Whether you’re looking for souvenirs, trying local delicacies, or simply immersing yourself in the vibrant atmosphere, this market offers a unique experience that shouldn’t be missed.<ref>[https://curacaovisitors.com/events-sights/markets/ Ma rshe Nobo]</ref>
{{Appendix}}
--------------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Charles Augustus Henry Barge
| imagen = Ch.A.H. Barge.jpg
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = 1890
| periodo fin = 1901
| monarkia = [[Emma van Waldeck-Pyrmont|Emma]] (1890-1898)<br>[[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Nicolaas van den Brandhof]]
| sucesor = [[Jan Olphert de Jong van Beek en Donk]]
|fecha nacemento= [[2 di novèmber]] [[1844]]
|luga nacemento = {{NLD}}
|fecha fayecimento= [[25 di sèptèmber]] [[1919]]
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui =
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = abogado, hues, polítiko, gobernante
|partido =
}}
'''Charles Augustus[1] Henry (Harry) Barge''' (☆ [[2 di novèmber]] [1844]] na [[Amsterdam]] - † [[25 di sèptèmber]] [[1919]] na Voorburg) tabata un abogado, hues, gobernador i polítiko hulandes di e movementu katóliko romano (e RKSP no a wòrdu fundá ainda).
== Biografia ==
Harry Barge tabata bini di un famia komersiante di [[Amsterdam]] ku tabata basta enbolbí den polítika hulandes. Frederic Joseph Maria Anton Reekers (un representante pa kuarenta aña) tabata su kuña, Ton Barge tabata su primu, i su ruman hòmber tabata kasá ku e ruman muhé di Bernardus Marie Bahlmann, tur di kendenan tambe tabata representantenan katóliko. Harry su tata tabata un fabrikante na Manchester, doño di un firma di komersio na Amsterdam, i doño di barku. Despues di a kompletá su enseñansa sekundario na Sint Willibrordus College, Barge a sigui studia na Athenaeum Illustre na Amsterdam, pero despues a transferí pa Universidat di Leuven pa su estudionan di doktorado den Derecho, i a optené su doktorado den derecho romano i kontemporáneo na [[Universidat di Leiden]] na 1872.
=== Karera ===
Despues di gradua, Barge a bira abogado na [[Nijmegen]], siudat unda e tabata residensiá.
Na 1875, Barge a wòrdu eligi pa e konseho munisipal di Nijmegen, kaminda el a keda miembro te na 1880. Na 1877 i 1879, el a wòrdu eligi komo miembro di [[Tweede Kamer]] di Hulanda. Einan, e tabata bosero prinsipalmente pa enseñansa, i de bes en kuando tokante envio.
Multitut na e kas di pueblo di Willemstad despues di e traspaso di poder pa Gobernador Barge
Na 1880, el a sali pa [[Kòrsou]] pa bira miembro y presidente di [[Corte Comun di Husticia di Aruba, Corsou y Sint Maarten y di Boneiro, Sint Eustatius y Saba|Korte di Hustisia di Kolonia Kòrsou]].
Na 1890, el a keda nombrá Gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan]], un funshon ku el a okupá te ku 1901.
Despues el a regresá Hulanda kontinental i a postulá pa eleccion pa e Camara di Representantenan den e circumstancia di Rotterdam III. Sinembargo, despues di un elekshon di dos buèlta, el a wòrdu derotá pa Joor Bastiaan Verheij (LU). Na 1909, el a wòrdu eligi komo miembro di e Senado di e Estadonan General, representando e provinsia di Overijssel. El a hiba palabra den Camara solamente un biaha durante su miembrecia di cuater aña, durante e debate riba e presupuesto pa Antillas Hulandes. E tabata presidente di e Komishon pa Petishonnan pero tabata ousente frekuentemente pa motibu di interesnan privá den eksterior. Pa e motibu aki, el a renunsiá for di e Kámara na e promé seshon di e aña parlamentario 1913-1914[2]. Di 1913 pa 1916, e tabata miembro ainda di e Estadonan Provinsial di Overijssel.
{{multiple image
| total_width = 350
| direction = horizontal
| align = right
| border = infobox
| image1 = Bargestraat 3, propped up front facade.png
| image2 = Bargestraat 3, ruins.png
| footer = Edifisio monumental Bargestraat 3/3A
| footer_align = center
}}
== Honor ==
Barge a risibi varios rekonosementu i kondekorashon, inkluso un kaya den [[Scharloo]], e zona históriko di [[Willemstad]], ta hiba su nòmber: ''Bargestraat''.
* {{NLD}} - Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]].
* {{VEN}} - Ofisial den e Orden di Simon Bolivar
* {{ITA}} - Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
Na 1894, Barge a keda nombrá Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]]. Tambe el a wòrdu nombrá Gran Ofisial den e Orden di Simon Bolivar i Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
---------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Carmita Henriquez
| nomber completo = Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez
| fecha nacemento = [[6 di desèmber]] [[1922]]
| luga nacemento = [[Willemstad]]
| fecha fayecimento = [[31 di desèmber]] [[2003]]
| luga fayecimento =
| ofishi = kosedó i trahadó di popchi
| casa = Plinio Miguel Henriquez
| yui = [[Jeanne Henriquez]]
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez''' (☆ [[6 di desèmber]] [[1922]] na [[Willemstad]] – ibid., [[31 di desèmber]] [[2003]] na Korsou) tabata un kosedó i trahadó di popchi i un figura importante den e desaroyo di arte folklóriko na Kòrsou.
==Biografia ==
Carmita Henriquez tabata un yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina.<ref>{{Citeer web|url=https://gw.geneanet.org/elixer?n=hernandez&oc=&p=carmita+nicolasia|titel=Carmita Nicolasia Hernandez|website=geneanet.org|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref> Huérfano na edat di diesdos aña, el a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di un edat yòn, Carmita a yud’é den studio i na kas. Su promé bisti trahá su mes tabata pa entiero di su tata.
Na 1942 ela kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916-1982), un analista di laboratorio na e refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé, di kua [[Jeanne Henriquez]], historiadó i aktivista, tabata esun di mas grandi.<ref name="Holou"/>
Na edat di 46 aña, el a sinti e nesesidat pa konservá i honra e historia i tradishonnan den vestuario di Kòrsou. El’a kuminsá aktua esenanan di bida diario usando popchi. Su popchinan tabata representá e kultura Afro-Kurasoleño ku paña histórikamente korekto. Dia 13 di mart 1972, ela presentá dos popchi na Gobernador Ben Leito komo un regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.<ref name="Holou">{{citeer boek|auteur=Holou, Roland A. Y.|taal=en|titel=The Most Influential Contemporary African Diaspora Leaders|url=https://books.google.com/books?id=uTYyDAAAQBAJ&pg=PT153|datum=2016|uitgever=AuthorHouse|plaats=Bloomington, Indiana|hoofdstuk=21. Jeanne D. Henriquez: Diaspora in Curaçao (Caribbean/South America)|isbn=978-1-5246-0558-2|pages=153–159}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|titel=VROUWENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024|archiefdatum=2024-04-29|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240429191627/https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|dodeurl=ja}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/collectie-online/detail/f0bcb413-e206-5fa3-ad7e-387fd810bd23|titel=MANNENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref>
Na 1988, Carmita Henriquez, hunto cu Lucia Schnog, a ricibi e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a disidí ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan mes ramo – folklore i baile.<ref>{{citeer web|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2024-04-30}}</ref><ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011 Cola Debrot Prijs 1988], 21 mei 1988</ref>
{{Appendix}}
(☆ 6 di desèmber 1922, Willemstad – † 31 di desèmber 2003, Kòrsou)
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou. Ela ta konsiderá un figura importante den e desaroyo i preservashon di arte folklóriko di e isla.
Bida
Carmita Henriquez tabata yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Na edat di diesdos aña ela a keda huérfano i a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di edat yòn, Henriquez a yuda den e studio di kose i na kas. Su promé bisti ku ela mes a traha tabata pa entiero di su tata.
Na 1942, ela a kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916–1982), un analista di laboratorio na refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé. Entre nan yunan ta Jeanne Henriquez, historiadó i aktivista.
Obra i kontribushon kultural
Na edat di 46 aña, Henriquez a kuminsá traha konsientemente riba preservashon di historia i tradishonnan di Kòrsou por medio di vestuario folklóriko. Ela a krea popchi ku ta representá esenanan di bida diario, bisti ku paña histórikamente korekto i reflehá kultura Afro-Kurasoleño.
Dia 13 di mart 1972, ela a presentá dos di su popchi na Gobernador Ben Leito komo regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.
Na 1988, Henriquez, hunto ku Lucia Schnog, a risibí Premio Cola Debrot. E hurado a rekonosé kontribushonnan di kada un den nan mes ramo: folklore i baile.
--------------
Na 1988 resipiente di e [[Premio Cola Debrot]] pa su diseñonan folklóriko di e kultura afro-kurasoleño.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2022-07-22}}</ref>
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez (Willemstad, 6 di desèmber 1922 – Willemstad, 31 di desèmber 2003) tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou, konosí pa su diseñonan folklóriko ku reflehá e kultura afro-kurasoleño. Den 1988, e a risibí e Premio Cola Debrot, e mas haltu rekonosementu kultural na Kòrsou, pa su kontribushon den e tereno di folklor.
Bida i obra
Carmita Henriquez a nase den Willemstad komo yiu di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Despues di perde su mayornan na un edat tempran, e a wordu kria pa su tanta, ku tabatin un skol di kosé. Aki e a siña kosé i traha den taller for di su hóbennan. Su promé vestido propio tabata pa e entiero di su tata.
Henriquez a dediká su bida na arte di kosé i trahá popchi folklóriko ku ta reflehá e herensia afro-kurasoleño. Su obranan tabata inspirá pa e vestimentunan tradicional i e bida di pueblo, i a yuda na preservashon di e identidad kultural di Kòrsou.
Premio Cola Debrot
Den 1988, Carmita Henriquez a risibí e Premio Cola Debrot den e kategoria di folklor, baile i teatro, un rekonosementu pa su diseñonan folklóriko ku a kontribuí na e kultura afro-kurasoleño.
Bida personal
Carmita Henriquez tabata kasá ku Plinio Miguel Henriquez, un analista di laboratorio na refineria Isla. Nan a tin tres yiu muhé, inkluyendo Jeanne Henriquez, un edukadó i aktivista kultural.
Legado
E trabou di Carmita Henriquez ta keda komo un kontribushon balioso na preservashon i promoshon di e kultura afro-kurasoleño. Su diseñonan folklóriko i popchi ta un testimonio di su dedicashon na e arte i e identidad di su pueblo.
Referensianan:
Carmita Henriquez - Wikipedia
Jeanne Henriquez - Wikipedia, e ensiklopedia liber
Premio COLA DEBROT - qracao.com
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Afrohulandes''' òf hendenan hulandes pretu, ta hendenan hulandes di desendensia Afrikano Sub-Sahariano kompleto òf parsial. E mayoria di hendenan Afro-Hulandes na Hulanda ta Afro-Karibense i ta originá for di e anterior i aktual teritorionan Ultramar di Sürnam i e eks Antia Hulandes; awor Curaçao, Aruba, Bonaire, Sint Maarten, Sint Eustatius, y Saba.
Tambe tin un poblashon migrante signifikante for di Cabo Verde, Ghana, Nigeria, Somalia, Angola, Eritrea, i otro komunidatnan afrikano di imigrantenan mas resien.
== Mira tambe ==
* [[Afrokaribense]]
* [[Afrokurasoleño]]
* [[Afroamerikano]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid = |titulo= }}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Hulanda]]
-----------------
'''Francio E. Guadeloupe''' (Aruba, 1971) is een Arubaans-Nederlandse sociaal en cultureel antropoloog en ontwikkelingssocioloog. Zijn onderzoek richt zich op nationale identiteit, culturele diversiteit, religie, koloniale machtsverhoudingen en klimaatvraagstukken in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Hij is verbonden aan het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) en de Universiteit van Amsterdam (UvA).
== Leven en werk ==
Guadeloupe werd geboren en groeide op op Aruba. In 1986 nam hij als zanger (“Surprise Kid”) deel aan een jeugdcarnavals- en calypsowedstrijd, waar hij de tweede plaats behaalde. Een jaar later nam hij opnieuw deel aan het calypsofestival voor volwassenen.
Op achttienjarige leeftijd verhuisde hij naar Nederland. Daar werkte hij als opbouwwerker en studeerde hij culturele antropologie en ontwikkelingsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen. In 1999 behaalde hij een masterdiploma in ontwikkelingssociologie. Zijn scriptieonderzoek richtte zich op Afro-Braziliaanse religies, waaronder candomblé en umbanda, in Rio de Janeiro en Salvador da Bahia (Brazilië). Naar aanleiding van dit onderzoek publiceerde hij twee boeken over Afro-Braziliaanse cultuur en religie.
In 2006 promoveerde Guadeloupe in de sociale en culturele antropologie aan de Universiteit van Amsterdam. In zijn academische loopbaan was hij verbonden aan verschillende Nederlandse universiteiten.
===Academische loopbaan===
Guadeloupe was onder meer werkzaam als senior onderzoeker bij het KITLV. Hij diende gedurende vier jaar als president van de University of St. Martin (USM) op het bi-nationale eiland Sint Maarten/Saint Martin. Na de verwoestingen van orkaan Irma in 2017 werd de universiteit tijdelijk gesloten.
Zijn onderzoek richt zich op de manier waarop populaire opvattingen over nationale verbondenheid, culturele diversiteit, religieuze identiteit en mediavorming worden beïnvloed door koloniale erfenissen en mondiale economische processen. Hij publiceerde over sociale en culturele processen op onder meer Sint Maarten, Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazilië en Nederland.
In 2009 verscheen zijn monografie Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean bij University of California Press.
===Leerstoel Koninkrijksrelaties===
In 2024 werd Guadeloupe benoemd tot hoogleraar Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties, een leerstoel ingesteld door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). De leerstoel is ondergebracht bij het KITLV en de Universiteit van Amsterdam.
Zijn benoeming maakt deel uit van de instelling van twee nieuwe leerstoelen gericht op het Koninkrijk der Nederlanden, waarvan de andere leerstoel betrekking heeft op politicologie en bestuurskunde aan de Universiteit Leiden.
In 2026 aanvaardde hij het ambt met een inaugurele rede over Koninkrijksrelaties.
Onderzoek en thematiek
Guadeloupe onderzoekt onder meer:
processen van nationale en culturele identiteitsvorming
religieuze praktijken en popular culture in postkoloniale samenlevingen
koloniale racialisering en sociale ongelijkheid
klimaatverandering en maatschappelijke adaptatie in het Caribisch gebied
Hij is tevens betrokken bij onderzoeksprojecten naar duurzame en inclusieve oplossingen voor sociale adaptatie aan klimaatuitdagingen in het (Nederlandse) Caribisch gebied.
---------
{{Variante|a}}
{{infobox persona | variante = a
| tipo = cientifico
| nomber = Francio Guadeloupe
| ofishi = antropologo social y cultural, sociologo di desaroyo
| imagen =
| descripcion =
| fecha nacemento =
| luga nacemento =
| fecha fayecimento =
| luga fayecimento =
| alma mater = [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] <br>[[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA)
| promotor =
| disciplina = antropologia cultural
| investiga = Caribe Hulandes, [[Latinoamérika|Latino America]]
| conoci pa =
| distincion =
}}
'''Francio E. Guadeloupe''' (☆ [[1971]] na [[Aruba]]), ta un antropologo, sociologo y Antianista Arubano-Hulandes. Su investigacion ta enfoca riba identidad, nacionalidad, religion, medio di comunicacion, racismo colonial y globalisacion, cu un interes special den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]] y [[Latinoamérika|Latino America]].
== Bida y carera ==
Francio Guadeloupe a nace y lanta na Aruba. Na 1986 el a participa bou di e nomber artistico "Surprise Kid" como cantante den e concurso hubenil di [[Calypso]] na [[Club Boneriano]], unda el a termina na di dos luga.<ref>{{citeer web|titel=Onder grote publieke belangstelling|werk=[[Amigoe]]|datum=1986-01-22|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641607:mpeg21:p005}}</ref> Un aña despues el a bolbe participa den e concurso, version pa adulto: [[Aruba Caiso & Soca Monarch Festival|Aruba Calypso Contest]].<ref>{{citeer web|titel=Voor de calypso-wedstrijd|werk= [[Amigoe]]|datum=1987-01-26|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641917:mpeg21:p005}}</ref>
Na edad di diesocho aña Guadeloupe a muda pa [[Hulanda]]. El a traha como opbouwwerker (trabou social di comunidad) y a sigui estudio di [[antropologia kultural|antropologia cultural]] y estudio di desaroyo na [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] na [[ Nijmegen]]. Na 1999, el a obtene e grado di [[maestria|master]] den sociologia di desaroyo, cu un tesis riba e cultonan Afrobrasilero ''Candomblé'' y ''Umbanda'' na [[Rio de Janeiro]] y [[Salvador|Salvador da Bahia]] ([[Brasil]]).
Na 2006 Guadeloupe a completa su doctorado (PhD) den antropologia social y cultural na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA). Su trabou doctoral tabata relaciona cu e proceso di globalisacion y e buskeda pa pertenencia (“belonging”) den comunidadnan Caribense.<ref>https://framerframed.nl/en/mensen/francio-guadeloupe/</ref>
===Carera academico===
Guadeloupe a traha na diferente universidad grandi na Hulanda y ta afilia como investigado senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser nombra tambe profesor y investigado na Universidad di Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproximadamente) el a sirbi como presidente di University of St. Martin (USM) na [[Philipsburg]], [[Sint Maarten]]. Su periodo como presidente a keda termina despues di horcan Irma (2017), cu a forsa e cierre temporario di e institucion.
Den e periodo aki su investigashon tabata concentra riba:
* Nocionnan popular di pertenencia nacional.
* Diversidad cultural y identidad religioso.
* Influencia di capital global y racismo colonial.
* Representacion di berdad den medionan di comunicacion.
El a haci investigacion comparativo na [[Sint Maarten]]/[[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]], [[Kòrsou|Corsou]], Aruba, [[Saba]], [[Sint Eustatius]], Brasil y Hulanda.
Actualmente, su investigacion ta inclui estudio riba e reto climatico den Caribe Hulandes, cu un enfoke riba cultura popular y herensia cultural.
=== Catedra di Relacionnan di Reino ===
Na mei 2024, Ministerio di Asuntonan Interno y Relacionnan di Reino (BZK) di Hulanda a anuncia e establecemento di dos catedra nobo pa estudio di relacionnan di [[Reino Hulandes|Reino]]. [[Universidat di Leiden|Universidad Leiden]] y KITLV/Universidad di Amsterdam a wordo selecciona como institucionnan anfitrion y Francio Guadeloupe a wordo nombra como titular di e catedra ''Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties'' pa KNAW/KITLV/UvA.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk], Rijksoverheid (23 di mei 2024)</ref> Su discurso inaugural di aceptacion oficial di e catedra lo tuma luga dia 12 di mart 2026.<ref>[https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).</ref>
== Publicacionnan (seleccion) ==
*Francio Guadeloupe (1999). ''A Vida e uma Dança: the Candomblé through the lives of two Cariocas''. Nijmegen: CIDI.
*F. E. Guadeloupe & M. Milder (1999). ''Dansen om te Leven: over Afro-Braziliaanse spiritualiteit en cultuur.'' Heeswijk: Dabar-Luyten.
*F. E. Guadeloupe (2009). ''Chanting down the new Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean'' (The anthropology of Christianity). Berkeley, CA: University of California Press.
*F. E. Guadeloupe (2013). ''Curaçaoans on the question of home: the lure of autochthony and its alternatives''. Den: L. Lewis (Ed.), ''Caribbean sovereignty, development and democracy in an age of globalization'' (pag. 189-207). New York: Routledge.
*F. E. Guadeloupe & V. A. de Rooij (2014). ''Pimping and the deconstruction of the natural: a perspective from Saint Martin and Sint Maarten (SXM)''. Den: ''Women's Studies International Forum, 43'', 5-12
*F. E. Guadeloupe (2015, september 10). ''The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe''.<ref>{{Cite web|title = The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe|url = http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|website = sxmislandtime.com|access-date = 2015-11-24|archive-date = 2015-11-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20151125121956/http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|url-status = }}</ref> ''Sint Maarten Island Times''
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Aruba]]
------------
Guadeloupe a traha na diferente universidatnan grandi na Hulanda i ta afiliá komo investigador senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser tambe profesor i investigador na Universiteit van Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproksimadamente) el a sirbi komo presidente di University of St. Martin (USM) na Philipsburg, Sint Maarten. Su periodo komo presidente a termina despues di hurakan Irma (2017), ku a forsa e sera temporariamente e institushon.
Su investigashon ta konsentrá riba:
Nocionnan popular di pertenensia nashonal
Diversidat kultural i identidat religioso
Influensia di kapital global i rasismo kolonial
Representashon di berdat den medio di komunikashon
El a hasi investigashon den Sint Maarten/Saint Martin, Kòrsou, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brasil i Hulanda.
Un di su obranan mas konosí ta:
Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009)
Aktualmente, su investigashon ta inkluí estudio riba reto klimátiko den e Karibe Hulandes, ku un enfoke riba kultura popular i herensia kultural.
Leerstoel di Reino-relashonnan
Na mei 2024, Ministerio di Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) di Hulanda a anunsia e establishemento di dos nobo leerstoelnan pa estudio di Reino-relashonnan. Universiteit Leiden i KITLV/Universiteit van Amsterdam a wòrdu selekshoná komo institushonnan anfitrion.
Dr. Francio Guadeloupe a wòrdu nombrá komo titular di e leerstoel Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties pa KNAW/KITLV/UvA.[4] E nombramentu aki a wòrdu aprobá pa e Consehonan di Bestur di e universidatnan involukrá.
Na 12 di mart 2026 el a aseptá ofisialmente e leerstoel ku un diskurso inaugural.
------------
* Guadeloupe, former dean of the University of St. Martin (USM),
* Francio Guadeloupe is a senior researcher and staff member of the KITLV. A Social & Cultural Anthropologist by training, Dr. Guadeloupe has worked at all the major universities in the Netherlands. He served for four years as the President of the University of St. Martin (USM), until hurricane Irma led to the temporary closure of the institution on the bi-national island of Sint Maarten and Saint Martin. He is currently the chair of the project ‘Island(er)s at the Helm: Co-creating research on sustainable and inclusive solutions for social adaptation to climate challenges in the (Dutch) Caribbean‘.
Guadeloupe’s principle areas of research have been on the manner in which popular understandings of national belonging, cultural diversity, religious identity, and mass media constructions of truth, continue to be impacted by colonial racisms and global capital. He has pursued these interests in his research and publications on social processes on the bi-national island of Saint Martin & Sint Maarten (St. Martin), Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazil, and the Netherlands. He is the author of the monograph, Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009). Dr. Guadeloupe is currently embarking on a study of climate challenges in the (Dutch)Caribbean from a popular culture and cultural heritage perspective.
Francio Guadeloupe (Aruba, 1971) kwam op zijn achttiende van de Antillen naar Nederland. Hij werkte als opbouwwerker en studeerde culturele antropologie en ontwikkelingsstudies in Nijmegen en Amsterdam. Als antropoloog is hij momenteel verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.
Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk
Nieuwsbericht | 23-05-2024 | 16:19
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk. Er komt een leerstoel politicologie/bestuurskunde en een leerstoel antropologie/sociologie.
De Universiteit Leiden en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV), in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam (UvA), zijn geselecteerd als vestigingsplaatsen voor de leerstoelen. De Universiteit Leiden zal de leerstoel politicologie/bestuurskunde bekleden en KITLV/UvA de leerstoel antropologie/sociologie.<ref>https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk</ref>
Leerstoelhouders
De Colleges van Bestuur van de UvA en de Universiteit Leiden hebben het voorstel tot de benoeming van hun kandidaat goedgekeurd. Sociaal en cultureel antropoloog, onderzoeker dr. Francio Guadeloupe wordt de leerstoelhouder Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties voor de KNAW/KITLV/UvA. Dr. Wouter Veenendaal, universitair hoofddocent Vergelijkende politicologie bij het Instituut Politieke Wetenschap van de Universiteit Leiden, wordt leerstoelhouder Democratische Vertegenwoordiging in het Koninkrijk voor de Universiteit Leiden. Hij zal bij het KITLV in Leiden worden gedetacheerd.
* [https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
--------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = Pieter van Stuivenberg
}}
'''Pieter Anthonie van Stuivenberg''' (☆ [[14 di aprel]] [[1905]] na Geldermalsen, [[Hulanda]] – † [[11 di aprel]] [[1985]] na Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero [[Hulanda|hulandes]] ku a traha na [[Kòrsou]] i [[Aruba]].<ref name=:"0">{{citeer web|url=https://www.archiefvriend.com/index.php/ons-kwartaalblad/artikelen-uit-ons-blad/152-stuivenberg|titel=Pieter Antonie van Stuivenberg, architect|auteur=Christel Monsanto|werk=De Archiefvriend|datum=september 2022|bezochtdatum=2026-02-17}}</ref> Durante [[siglo 20|siglo binti]] su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno riba e dos isla.
==Biografia==
===Bida i Karera===
Van Stuivenberg a bai Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di Asosiashon di Arkitektonan (Bond Bouwkundigen Utrecht B.B.U.). Despues, el a studia ingenieria di awa pa tres aña i, na 1927, a kuminsá traha pa e suministro di Awa Provinsial di Nort-West Brabant. Mandá pa Kòrsou pa e Departamentu di Kolonia, Van Stuivenberg a djòin e Servisio Nashonal di Suministro di Awa di Antia Hulandes (LWV) dia 1 di mart 1928, komo hefe di e departamentu tékniko.<ref>{{citeer boek|url=http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|titel=Watertoren ta simbolo di desaroyo y modernisacion di e Aruba di antaño y Aruba di awe|uitgever=Diario|datum=21 maart 2013|access-date=1 oktober 2018|archiefdatum=13 september 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180913002413/http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|dodeurl=ja}}</ref> For di 1 di yanüari 1948, e tabata direktor, despues di R.J. (Shon Hensie) Beaujon. Riba su hubileo di plata na 1953, el a wòrdu rekonosé pa su trabou importante komo Kabayero (''Ridder'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Despues di su retiro na 1955, el a repatriá pa Hulanda, pero sinku aña despues el a establesé su mes bèk na Kòrsou kaminda e tabata manehá un konsultancy finansiero, tékniko i ekonómiko.<ref>Amigoe, 3 december 1960, advertentie Anbeadex NV, pag. 4</ref>
El a fayesé dia 11 di aprel 1985 na Hulanda, poko promé ku el a hasi ochenta aña di edat.
===Edifisionan===
Komo arkitekto, van Stuivenberg tabata hopi produktivo, tantu paden komo pafó di su karera profeshonal. Por ehempel e diseño di tur edificio di LWV na Aruba y Kòrsou, , construí entre 1930 i 1950, ta wordo atribuí na dje. E edifisionan aki tabata inkluí ofisina, depósito, fasilidat di almasenamentu, tanki i torennan di awa.<ref>{{citeer boek|url=http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|titel=Gedenkboek Landswatervoorziening Nederlandse Antillen 1928-1953|uitgever=Verenigde Drukkerijen Planeta, Haarlem|datum=september 1952|page=67|archiefdatum=2020-12-01|bezochtdatum=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201201202145/http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|dodeurl=ja}}</ref> Tambe el a diseñá residensia privá, ofisina i teaternan.
Su obranan ku tin status di monumento protehá òf ku ta riba e lista di nominashon ta:<ref name=:"0"/><br>
{{ABW}}
* [[Tanki di Kibaima]] (1932)
* [[Watertoren San Nicolas]], Bernardstraat, [[Sint Nicolaas (Aruba)|San Nicolas, Aruba]] (1939)
* [[Watertoren Oranjestad]], J.G. Emanstraat, [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad, Aruba]] (1939)
* Dieselstraat?
{{CUW}}
* fasilidat di almanementu na [[Scharloo]]
* tanki di awa di LWV na [[Seru di Ararat]]
* edifisio KNSM, Breedestraat, [[Willemstad]] (1939)
* [[Cinelandia]] aan het Hendrikplein te [[Pietermaai]], Willemstad, Curaçao (1941)
* Teater Westend na [[Plasa Brion]], [[Willemstad]] (1941, desmantelá)
* Edifisio prinsipal di AquaElectra na Mundo Nobo, Willemstad (1952) i dos kas riba e tereno (1953)
* Kompleho di showroom Palais Royal na Salinja (1953)
* kasnan na Kintjan
== Estilo arkitektóniko ==
Van Stuivenberg tabata un eksponente di arkitektura modernista, ku a surgi i floresé na [[Oropa]] entre 1920 i 1940. E estilo aki ta karakterisá pa su lucha pa funshonalidat. Materialnan manera staal i beton a hasi konstrukshonnan nobo posibel, permitiendo edifisionan pa haña propósitonan spesífiko manera fábrika, ofisina, sine òf hospital<ref>{{citeer web|url=http://www.knipselkrant-curacao.com/amigoe-aqualectra-fabriek-moet-beschermd-monument-worden/|titel=Amigoe, "Aqualectrafabriek moet beschermd monument worden"|datum=21 juli 2016| }}</ref>. Tabata hustamente danki na arkitektura modernista ku Van Stuivenberg por a permití su mes libertat artístiko den su diseñonan. E dos torennan di awa riba Aruba y e dos teatronan riba Curaçao ta un mescla di e estilonan di arkitektura moderno y Art Deco Tropical di [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]].
== Tunel bou di bahia di Santa Ana ==
Huntu ku Frans van Drimmelen, hefe di LWV (Nederlandse Waterbeheerbureau) na Aruba, Van Stuivenberg a diseña un tunnel bou di [[Bahia di Santa Ana]]. E tùnel lo a konektá e distritonan di Willemstad, [[Punda]], i [[Otrobanda]], di dia i anochi, sin interupshon di tráfiko riba tera òf riba laman. El a presentá e plan revolushonario aki na Parlamento Kolonial na 1943 komo un alternativa pa e servisio di ferry i e brug di ponton, [[Brùg di ponton|Brug di Reina Emma]]. Un konekshon di brug fiho, e brug haltu di Reina Juliana, no a wòrdu realisá te na 1974<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010460883:mpeg21:a0127 Amigoe, "De geschiedenis van de brug" (29 april 1974)]</ref>.
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Stuivenberg, Pieter van}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
Pieter Anthonie van Stuivenberg (☆ 14 di aprel 1905, Geldermalsen, Hulanda – † 11 di aprel 1985, Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero hulandes ku a traha largamente na Kòrsou i Aruba. Su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno den e Antianan Hulandes durante siglo binti.
Bida i karera
Van Stuivenberg a sigui su formashon na Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di e Bond Bouwkundigen Utrecht (B.B.U.). Despues el a studia ingenieria di awa pa tres aña.
Na 1927 el a kuminsá traha pa e suministro di awa Provinsial di Nort-West Brabant. Dia 1 di mart 1928 el a wordo manda pa Kòrsou pa traha na e Landswatervoorzieningsdienst (LWV) di e Antianan Hulandes komo hefe di e departamentu tékniko.
For di 1 di yanüari 1948 el a bira direktor di LWV, sucediendo R.J. Beaujon. Durante su periodo di trabou el a kontribuí fuertemente na modernisashon di e sistema di suministro di awa na Kòrsou i Aruba.
Na 1953, durante su hubileo di 25 aña di servisio, el a wordo distingui komo Ridder den de Orde van Oranje-Nassau pa su merito profesional.
Despues di su retiro oficial na 1955 el a bolbe Hulanda, pero algun aña despues el a regresá Kòrsou kaminda el a maneha un ofisina di konsultoria finansiero, tékniko i ekonómiko.
El a fayesé na 11 di aprel 1985 na Hulanda, tres dia promé di su 80 aña di edat.
Obra arkitektóniko
Komo arkitekto, Van Stuivenberg tabata responsabel pa un gran cantidad di proyecto infrastructural i arkitektóniko, principalmente relashoná cu suministro di awa, pero tambe teatro, edifisionan komersial i residensial.
Aruba
Entre su obranan mas konosí na Aruba ta:
Tanki di Kibaima (1932)
Watertoren San Nicolas (Bernardstraat, 1939)
Watertoren Oranjestad (J.G. Emanstraat, 1939)
Varios edifisio tékniko di Landswatervoorzieningsdienst
E torennan di awa na Aruba ta konsiderá komo ikononan di arkitektura moderno na e isla.
Kòrsou
Na Kòrsou su obranan inkluí:
Fasilidat di almanamentu na Scharloo
Tanki di awa na Seru di Ararat
Edifisio KNSM (Breedestraat, Willemstad, 1939)
Cinelandia (Hendrikplein, Pietermaai, 1941)
Teatro West End (Plasa Brion, 1941; posteriormente desmantelá)
Edifisio prinsipal di Aqualectra na Mundo Nobo (1952)
Showroom Palais Royal na Salinja (1953)
Diferente kasnan residensial na Kintjan
Varios di e edifisionan aki tin status di monumento protehá òf ta riba lista di patrimonio.
Estilo arkitektóniko
Van Stuivenberg tabata influensiá pa arkitektura modernista, un movimiento ku a florecé na Oropa entre 1920 i 1940. E estilo ta enfoká riba:
Funshonalidat
Uso di beton i staal
Forma simplifiká
Elementonan geométriko
Den su obranan na Karibe el a adapta e modernismo na klima tropikal, creando un meskla entre modernismo europeo i influensianan di Art Deco tropical.
Su torennan di awa i teatronan ta mustra claramente e kombinashon aki di funshonalidat tékniko i ekspreshon arkitektóniko.
Proyekto di túnel bou di bahia di Santa Ana
Huntu ku Frans van Drimmelen, Van Stuivenberg a presenta na 1943 un plan pa un túnel bou di Bahía di Santa Ana na Willemstad. E proyecto lo a konektá Punda i Otrobanda sin dependé di e pontonbrug (Brug di Reina Emma) ni ferry.
E plan no a wordo realisá. Finalmente, e konekshon permanente entre e dos banda di Willemstad a keda realidat cu e konstrushon di Brug di Reina Juliana, inaugura na 1974.
Signifikashon historiko
Van Stuivenberg su trabou a kontribuí significativamente na:
Modernisashon di suministro di awa
Desaroyo urbano
Integrashon di arkitektura moderno den e Antianan Hulandes
Su torennan di awa i edifisionan públiko ta te awe parte importante di e paisaje urbano di Aruba i Kòrsou.
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
[[File:0100-Hoofdgebouw-Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Edifisio prinsipal di e Eksposishon]]
[[File:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
[[File:0119-Poppen in klederdrachten-Nationale tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Popchinan ekshibí di Surnam i Antias den ekshibishon]]
[[File:Sassa, Mulatsche vrouw-Nationale Tentoonstelling Vrouwenarbeid 1898-4681-cropped.tif|thumb|Muhe mulato di Surnam na ekshibishon]]
'''''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''''' ta un publikashon na [[hulandes]] di 1898, kompilá pa Louis Constant van Panhuys, i publiká na okashon di e ''Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid'' (Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé) di 1898 na [[Den Haag]]. E publikashon tabatin komo meta pa informá e públiko hulandes, i hende muhé en partikular, tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e [[kolonia]]nan karibense, partikularmente [[Sürnam]] i [[Kòrsou i Dependensianan|Kòrsou]].
== Konteksto ==
E tomo a wòrdu publiká pa e komishon di Sekshon Antias, parti di e organisacion di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé. E eksposishon aki tabata tin komo meta pa hasi labor di hende muhé visibel i pone enfasis riba nan kontribushon sosial, tantu na [[Hulanda]] komo den su kolonianan ultramar.
Editor di e buki tabata L.C. van Panhuys (1869-1949), un alkalde hulandes i funshonario na Departamento di Kolonianan, kende a kompilá e diferente kontribushon i sketchnan. E publikashon a sirbi tantu komo un rekurso informativo komo un rekordatorio duradero di e partisipashon di Antias den e eksposishon.
E terminologia i deskripshonnan den ''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie'' ta reflehá e perspektiva kolonial i etnográfiko di fin di [[siglo 19|siglo diesnuebe]]. Konsepto i karakterisashonnan di gruponan di poblashon i ròlnan di género ta wòrdu konsiderá antikuá òf problemátiko den historiografia kontemporáneo. E artíkulo aki ta usa e terminologia aki solamente pa ilustrá e fuente original.
--
'''Muhénan na Antillas Hulandes''' a wòrdu publiká pa e Komité di Sekshon di Indianan Oksidental komo parti di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé na Den Haag na 1898. E publikashon su propósito tabata pa informá hende muhé na Hulanda tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e kolonianan di India Oksidental Hulandes, partikularmente Surinaçao.
E kompilashon i edishon di e kolekshon tabata kompletamente responsabilidat di Louis Constant van Panhuys, kende a trese huntu vários kontribushon i sketch den un solo obra amplio. Aunke a institui subcomisionnan na Surinam y Curaçao pa sostene e exposicion localmente y colecta materialnan, e contenido y structura di e coleccion ta completamente responsabilidad di Van Panhuys. E subkomishonnan asina a hunga un ròl organisatorio i ta prinsipalmente di importansia kontekstual pa e kuadro institushonal di e publikashon.
---
== Kontenido ==
E buki ta konsistí di vários kapítulo temátiko. E kapítulo di apertura ta duna konseho práktiko pa hende muhé [[Oropa|oropeo]] ku saliendo for di Hulanda kier establesé nan mes den e kolonianan di Karibe. E ta trata kondishonnan di bida, tareanan di kas i etiketa sosial.
E siguiente kapítulonan ta ofresé un deskripshon general di e teritorio, [[poblashon]] i kultura di Sürnam i e islanan di Karibe denter di e imperio kolonial hulandes.
Tambe e buki ta kontené datonan estadístiko riba enseñansa na Sürnam. Por ehèmpel, e ta menshoná ku na 1896 e kolonia tabatin 54 skol ku 7.139 studiante, inkluyendo 3.453 mucha muhé. Tambe ta pone atenshon na introdukshon di enseñansa obligatorio na 1877 i na inisiativanan manera e banko di spar pa skol, ku a keda introdusí na 1882.
=== Hende muhé den e kolonianan ===
Mayoria di e volúmen ta dediká na e posishon i aktividatnan di hende muhé. Lo siguiente ta wòrdu deskribí susesivamente:
* hende muhé di poblashonnan urbano i rural na Sürnam;
* hende muhé referí na nan den e publikashon komo Bush Negresses (awendia referí na nan komo hende muhé Maroon);
* hende muhé di komunidatnan indígena.
E outornan ta deskribí práktikanan di kuido, kriansa di yu, nutrishon i trabou, inkluyendo agrikultura, trabou di kas i komersio. Tambe nan a trata profesionnan di hende muhé manera edukadó, enfermero, labado di paña, komersiante, i portero.
== Resepshon ==
E publikashon a risibí resensianan positivo den prensa hulandes na 1898. Artíkulonan den korant a elogiá e obra komo informativo i aksesibel i a enfatisá ku e tabata kontené detayenan ku tabata poko konosí bou di e públiko hulandes. E revisornan a konsiderá e kolekshon un kontribushon eksitoso na e ophetivonan di e eksposishon, esta oumentá konosementu tokante labor di hende muhé i kompromiso sosial, inkluso pafor di Hulanda.
== Signifikado ==
E publikashon ta wòrdu konsiderá un dokumento kultural i sosial oportuno. E ta ofresé bista riba puntonan di bista kolonial riba hende muhé, trabou i kuido, i ta konstituí un fuente balioso pa investigashon riba relashonnan di género kolonial, práktikanan di kriansa i formanan di organisashon sosial di antaño na Sürnam i Kòrsou.
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Historia]]
-----
'''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''' was een boekuitgave bestemd voor [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]] in 1898, en welk inhoud bijeenverzameld werd door [[Louis Constant van Panhuys]].
== Achtergrond ==
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. van Panhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curacao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgave is de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
== Inhoud ==
In het eerste hoofdstuk wordt aan Europese dames die uit het moederland naar de West vertrekken, adviezen verstrekt, terwijl het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende Caribische eilanden. In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over de aard, de positie en de werkzaamheden van vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de bosnegerin en de Indiaanse vrouw.
{{Appendix}}
''De Vrouw in Nederlandsch West‑Indië'' is een bundel uitgegeven ter gelegenheid van de [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], welke in 1898 in [[Den Haag]] plaatsvond. De bundel werd samengesteld door jhr. L. C. van Panhuys namens de West‑Indische Rubriekcommissie. De publicatie had een tweeledige doel: enerzijds de belangstelling van vrouwen in Nederland te wekken en te stimuleren voor de koloniën Suriname en Curaçao, en anderzijds als een blijvende herinnering aan de expositie zelf.
==Achtergrond==
Samenkomst en doel
De bundel is uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie, onderdeel van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. De redactie vond plaats onder auspiciën van jhr. L. C. van Panhuys.
Doelstelling:
*Vrouwen uit Nederland kennis laten maken met het leven en werk van vrouwen in de West-Indische koloniën.
*Een blijvende aandenken bieden aan het thema-onderdeel van de tentoonstelling.
📝 Inhoud
Hoofddeel I
Adviezen voor Europese vrouwen die overwegen naar de koloniën te verhuizen.
Hoofddeel II & III
Algemeen beeld van land, cultuur en bevolking in Suriname en diverse Caribische eilanden.
Specifieke portretten van vrouwen uit de koloniën
De Surinaamse ‘bosnegerin’ met details als borstvoeding en traditionele voedingspraktijken.
„…zij zoogt haar kind, maar geeft het ook bananenmeelpap (‘gongote’) zodat de baby zich niet meer kan bewegen …”
Van Panhuys vergelijkt deze gewoonte met Nederlandse vrouwen die jenever gebruikten om hun baby te kalmeren (p. 32).
De Indiaanse vrouw
Algemene positie en taken van vrouwen uit de volks- en plattelandsgemeenschappen, waaronder onderwijs, zorg en landbouw.
Beroepsleven van vrouwen
Vrouwen als onderwijzeressen, verpleegsters en vooral landbouwers — op plantages én eigen gronden.
Onderwijs in Suriname (1877 leerplicht, 1896: 54 scholen, 7.139 leerlingen, waaronder 3.453 meisjes).
Schoolspaarbank (geïntroduceerd 1882 – populair bij leerlingen).
Overige beroepen: wasvrouw, koopvrouw, lastdraagster.
==Belang van de publicatie==
Cultureel en sociaal document: biedt unieke, tijdgebonden inkijk in de levens- en arbeidsomstandigheden van vrouwen in koloniaal Suriname en Curaçao.
Voorlichting en propaganda: bedoeld om vrouwen uit de metropool te informeren én te werven voor verbinding met de koloniën.
Historische bron: waardevol voor onderzoek naar koloniale genderrollen, dagelijkse zorgpraktijken en vroege sociale interventies zoals onderwijs en spaarbanken.
==Suggesties voor afronding==
Overweeg nog een kort slot waarin je de publicatie plaatst in zijn tijdgeest (burgerlijke moraal rond 1900, koloniale verhoudingen, rol van georganiseerde vrouwenbewegingen).
-----
==Nabeschouwing==
=== Het perspectief van de vrouw in West-Indië ===
Hoewel De vrouw in Nederlandsch West-Indië werd samengesteld door jhr. Louis Constant van Panhuys en gericht was op bezoekers van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898, biedt het werk ook waardevolle informatie over de beleving van arbeid, zorg en onderwijs vanuit het perspectief van vrouwen in de West-Indische koloniën, met name Suriname en de Nederlandse Antillen.
=== Zelfstandigheid en arbeidsethos ===
Vrouwen in de koloniën waren actief in de landbouw, zowel op plantages als op eigen grond. Ze verrichtten zwaar fysiek werk en droegen aanzienlijk bij aan de lokale economie. Volgens het boek schroomden deze vrouwen niet voor het "zwaarste werk" en was hun arbeid van onmiskenbaar belang voor het gezinsinkomen.[1]
=== Zorg en culturele tradities ===
De publicatie beschrijft ook moeders en zorgverleners, met onder meer aandacht voor het zogen en voeden van kinderen. Een voorbeeld is de bosnegerin, die naast borstvoeding gebruik maakte van traditionele pap zoals "gongote" om baby's te voeden. Dit gebeurde soms zo intensief dat baby's nauwelijks konden bewegen. Hoewel het lokale gebruik door koloniale autoriteiten werd afgeraden, toont het een zelfstandige vorm van zorg en kennis.[1]
=== Onderwijs en emancipatie ===
In Suriname werd al in 1877 leerplicht ingevoerd. Het boek noemt 54 scholen met ruim 7000 leerlingen in 1896, waarvan 3453 meisjes.[1] Vrouwen werkten als onderwijzeres en stimuleerden scholing, waarmee ze een centrale rol speelden in de opvoeding en intellectuele ontwikkeling van de gemeenschap.
=== Economische diversiteit ===
West-Indische vrouwen waren niet enkel werkzaam als landbouwers of onderwijzers, maar ook als wasvrouw, koopvrouw, verpleegkundige of draagster. Deze economische veelzijdigheid weerspiegelt hun belangrijke maatschappelijke rol.[1]
Ondanks de paternalistische toon biedt het boek een uniek inkijkje in het leven van vrouwen in de koloniën. Hun arbeid en maatschappelijke betrokkenheid verdienen erkenning als fundamenteel onderdeel van de koloniale geschiedenis.
== Bronnen ==
[1] L.C. van Panhuys, De vrouw in Nederlandsch West-Indië (1898). Uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Digitale versie beschikbaar via Delpher.nl.
----------
==[[Louis Constant van Panhuys]]<ref>https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000903142:mpeg21:a00008|werk=Dagblad van Zuid-Holland en 's Gravenhage|titel=Wetenschap|datum=19 juli 1898</ref>==
[[Bestand:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. vanPanhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curapao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgaveis de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
Het eerste hoofdstuk bevat eenige raadgevingen aan Europeesche dames die naar de West vertrekken, terwijl in het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende eilanden.
In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over den aard, de positie en de werkzaamheden der vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de boschnegerin en de Indiaansche vrouw.
Deze schetsen bevatten bijzonderheden, die stellig weinig of niet bekend zijn.
Zoo lezen wij op pag. 32, „de boschnegerin zoogt haar kind altjjd zelf, doch houdt er bovendien nog een eigenaardige voedingsmethode op na, die ook onder de beschaafde negerinnen nog wel in zwang is, hoewel bv. de politie te Paramaribo het tegengaat, het zoogenaamde K e m ti-p i k i e n. Het kind wordt dan namelijk zoo volgegoten met bananenmeelpap (gongote)
dat het zich niet meer kan verroeren en het buikje gespannen staat als een trom.” Wat de reden van deze meer dan overdadige spijziging is wordt niet vermeld, we veronderstellen dat het een middel is om de kleinen zoet te houden, zooals in ons vaderland sommige vrouwen uit ’t volk hun zuigelingen wel stil houden met een teugje jenever.
De laatste hoofdstukken zijn gewijd aan de werkzaamheden der West-Indische vrouwen. De vrouwen aldaar zijn hoofdzakelijk onderwijzeressen, pleegzusters of landbouwsters. De laatstgenoemden zijn natuurlijk het talrijkst. Deze landbouwsters werken op plantages of op hun eigen grondjes en zien niet op tegen het zwaarste werk.
Ook aangaande het onderwijs in de WestIndische koloniën bevat het boekje interessante mededeelingen. Reeds in het jaar 1877 is de leerplicht in Suriname ingevoerd. Deze kolonie bezat in December 1896 54 scholen met 7139 leerlingen, waarvan 3453 meisjes.
In 1882 heeft men in Suriname een schoolspaarbank ingevoerd, waarvan een druk gebruik wordt gemaakt.
Behalve door de reeds genoemde beroepen voorzien de vrouwen in haar onderhoud als waschvrouw, koopvrouw, lastdraagster enz.
Wij hopen, dat het boekje in veler handen moge komen en dat het moge bijdragen om de kennis te vermeerderen van onze, bij het publiek nog zoo weinig bekende West-Indische koloniën en vooral dat de vrouwen ook hier haar zegenrijken invloed zullen doen gelden en meewerken tot den bloei van deze schoone gewesten.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------
{{infobox empresa| variante = c
| nomber = Spritzer & Fuhrmann
| alias = Jewelers of the Caribbean
| sede = [[Willemstad]], Korsou
| funda = 1927
| fundado = Wolf Spritzer<br>Charles Fuhrmann
| pais = [[Antias Hulandes]]
| imagen = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| descripcion = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955).
| sede =
| empleado = ± 500 (1977)
| zona = Karibe Hulandes
| activo = 1927 - 1990
| producto =
| sector = hoyeria
| industria=
}}
{{Multiple image
| total_width = 275
| direction = horizontal
| align = right
| header_align = Center
| header = Spritzer & Fuhrmann
| border = infobox
| image1 = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| image2 = De versierde etalage van juwelier Spritzer en Fuhrmann aan het Da Costa Gomezple, Bestanddeelnr 252-3761.jpg
| footer = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955)
| footer_align = center
}}
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un empresa [[Antias Hulandes|antiano]] di hoyeria i artíkulonan di luho di gran reputashon den Karibe i mas ayá durante [[siglo 20|siglo binti]], ku sede na [[Kòrsou]] i un kadena di sukursalnan signifikativo den [[Karibe Hulandes]].<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2026-01-04}}</ref>
== Orígen i formashon ==
Na 1927, e artesano di oloshi húngaro Wolf Spritzer (1889–1953) a establesé su mes na Kòrsou, kaminda el a kuminsá traha den un lokal chikí na [[Willemstad]].[2] Poko despues, el a forma un asosiashon ku Charles Fuhrmann (1906–1989), un smet di oro di orígen [[Rumania|rumano]] ku a emigrá pa [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] na 1929.[1]
Nan kolaborashon a kondusi na e fundashon di ''Relojeria Alemania'' na Handelskade, [[Punda]], loke a bira e base di e futuro imperio empresarial ''Spritzer & Fuhrmann''. E negoshi a krese rapidamente danki na e artesania di altu kalidat i e demanda kresiente for di turismo, en particular di bishitantenan for di Merka ku yega na Korsou via barkunan di krusero.[3]
Na 1948, despues ku Spritzer a baha ku penshun, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
== Desaroyo na Kòrsou ==
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a bira un grupo empresarial diversifiká, ku un kadena di tiendanan spezialisa den:
* hoyeria i oloshi
* artíkulonan di luho (kristal, porselana i plata)
* optika
* tayernan propio pa smet di oro i reparashon di oloshi
Durante e añanan di Segunda Guera Mundial i e periodo despues, militarnan i mariniernan merikano stacioná na Curaçao tabata un grupo di klientela importante. Despues di 1945, e turismo di kompra a aumenta notablemente ku e yegada regular di barkunan di pasahero, loke a kontribuí na e ekspanshon di e sortimentu i e apertura di departamentunan separá, manera optika.[3]
Na añanan 1950, e kompania a konsolidá su presensia den Willemstad ku e konstrukshon di un edifisio prinsipal nobo na e skina di Helfrichplein i Breedestraat, diseñá pa e arkitekto J. Fresco i inaugura dia 23 di desèmber 1954.[5] E edifisio, konosí pa su kariyon, a bira un landmark urbano i un atrashon turistiko.[1][6]
== Ekspanshon ==
Paralelamente ku su kresementu na Curaçao, Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su aktividatnan pa otro isla di Antias Hulandes.
E ekspanshon a kuminsá cu Aruba, kaminda: e promé tienda a habri na Oranjestad na 1930
un di dos punto di benta a sigui na San Nicolas na 1939[4]
Despues di Segunda Guera Mundial, e kadena a sigui ekspandé pa Sint Maarten, kaminda un promé tienda a habri na Philipsburg na 1961, ku varios punto di benta adicional den añanan siguiente
Bonaire, kaminda e promé punto di benta a habri na Hotel Bonaire na 1963[3]
Na su punto mas haltu, Spritzer & Fuhrmann tabatin mas ku trinta tienda riba Curaçao, Aruba, Bonaire i Sint Maarten.[2]
Banda di e presensia den Antias Hulandes, e kompania a habri un ofisina di servisio na Manhattan, New York, den añanan 1950. Na 1960, e filial aki a wòrdu amplia cu un tayer moderno pa oloshi i hoya, loke a kontribuí na e reputashon internacional di e kompania i na e imagen di Antias Hulandes komo destinashon di artesania i luho.[3]
Na 1977, rònt di su sinkuenta aniversario, Spritzer & Fuhrmann tabata un di e dunadónan di trabou mas grandi den Antias Hulandes, ku mas ku 500 empleado.[1]
== Ultimo añanan ==
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá enfrenta un kaida progresivo den entrada. Dia 5 di sèptèmber 1989, e gerensia a anunsiá oficialmente di sera i likida e kompania despues di 62 aña di operashon.[7] Den e komunikado di prensa, e kompania a sita varios faktornan, entre otro: e desaparishon di turismo di kompra, e kaida di turismo krusero i desaroyonan ekonomiko na Venezuela, kambio den patronchi di konsumo.
Na 1990, Spritzer & Fuhrmann a sera definitivamente tur su tiendanan.[1][4]
== Premio i legado ==
Durante su existencia, Spritzer & Fuhrmann i su lider Charles Fuhrmann a risibí varios rekonosementu, entre otro:
* Diamonds International Award (1959, 1960 i 1961)
* Nombramentu komo hofleverancier di Kas Real (1967)[1]
* Emishon di un seyo di pòst konmemorativo na Antias Hulandes pa e 50 aniversario di e kompania (1977)[4]
E legado di Spritzer & Fuhrmann ta reflehá tambe den su rol komo centro di entrenamentu i edukashon di personal lokal, en particular den diseño di hoya, optika i artesania.[4][1] E archivonan di e kompania ta wardá awor na Archivo Nashonal Kòrsou.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
------------------
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un kadena antiano di hoyeria renombra den Karibe i rond mundu, ku a originá na [[Kòrsou]] i a ekspandé den [[siglo 20|siglo binti]] den un kadena di sukursalnan riba vários isla den Karibe Hulandes.<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
== Historia ==
Na aña 1927, e trahadó di oloshi di [[Hungria]], Wolf Spritzer (1889-1953), a establesé su mes na Kòrsou. Poko despues, el a kuminsá traha huntu ku e hoyero di oro Charles Fuhrmann (1906-1989), kende a emigrá di [[Rumania]] pa [[Antias Hulandes]].<ref>{{citeer web|titel=S & F-grondlegger op 83-jarige leeftijd overleden Charles Fuhrmann: bouwer van een juweliers-imperium|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-11-02|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-01-03|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642610:mpeg21:p002}}</ref><ref name="archiefvriend" /> Nan habilidatnan komo komersiante i spesialmente nan artesania pronto a kondusí na e apertura di un negoshi floresiente "Relojeria Alemania" riba Handelskade na [[Punda]] i e inicio di e imperio empresarial "Spritzer & Fuhrmann".
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a krese bira un imperio consistiendo di un kadena di tienda specialisa den hoyeria y regalo, articulo di luho manera kristal i porselana di marka oropeo, optica, ademas di un propio tienda di oro, y tayernan di reparacion di oloshi. Esaki tabata danki na e [[turismo krusero]] for di [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]].<ref name=":1"/> Wanneer het schip binnenliep in de haven van Curacao maakte hij van de gelegenheid gebruik hier juwelen, horloges, camera's, parfums, likeuren en andere artikelen te kopen die goedkoper waren daarin zijn eigen land.
Despues ku Spritzer a baha ku penshun for di negoshi aktivo na 1948, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
=== Ekspansion ===
Durante e crisis economico, nan tabata bende klòk y oloshi, entre otro articulonan, na Aruba. E promé tienda a habri na Oranjestad na 1930, i un di dos tienda na [[San Nicolas]] a sigui na 1939.<ref name="newsaruba2007">{{Citeer web |url=https://archive.org/download/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC.pdf |titel=Seventeen years after closing its doors, Spritzer and Fuhrmann hold their first reunion |website=The News Aruba |datum=2007-06-30 |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>[[File:Slijpmachine bij de firma Spritzer & Fuhrmann in Willemstad, Bestanddeelnr 252-3290.jpg|thumb|left|180px|Tayer di optika S & F ku mashin pa sleip glas. (1955)]]
Despues di [[Di Dos Guera Mundial]], Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su tiendanan signifikantemente. Di akuerdo ku un retrospektiva di 2007, e kadena eventualmente tabatin mas ku trinta tienda na Curaçao, Aruba, Bonaire, i Sint Maarten, i tambe tabatin un filial di servisio na Manhattan, [[New York City|New York]].[2] Rònt di su di sinkuenta aniversario na 1977, e kompania a wòrdu sitá komo un di e dunadónan di trabou mas grandi na Antia Hulandes, ku mas ku 500 empleado.<ref name="archiefvriend" />
Spritzer i Fuhrmann a habri un ofisina na New York den añanan 1950, kaminda na 1960 nan a establesé un tayer di oloshi i hoya bon ekipá. Banda di duna servisio direkto, e ramo aki a kontribuí signifikantemente na e bon boluntat di nos islanan Antiano.<ref name=":1">Omgebouwde garage. "Amigoe". Curaçao, 27-09-1977, p. 9. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639615:mpeg21:p009</ref>
Den añanan sinkuenta, a konstruí un sede nobo na Willemstad riba Helfrichplein (Da Costa Gomezplein)/Breedestraat. E edifisio den estilo architectonico moderno di Korsou, disena pa architect J. Fresco, tabata un atrakshon turistico y a habri dia 23 di december 1954.<ref>In moderne Curacaose stijl Nieuw Spritzer en Fuhrmann-pand fraaie touristische attractie In acht maanden tijd werd kolossase werk uitgevoerd. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 23-12-1954, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404471:mpeg21:p001</ref> E kompania a bira konosí durante e periodo ei pa un kariyon riba e edifisio.[1] Un potrèt di e tienda na Da Costa Gomezplein na Willemstad ta data di òktober 1955.<ref name="nationaalarchieffoto">{{Citeer web |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/fotocollectie/aeb042f6-d0b4-102d-bcf8-003048976d84 |titel=De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op Curaçao |website=Nationaal Archief (fotocollectie) |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
Na fasada di e edifisio tin un kariòn ku tabata sona ....
Na 1961, un tienda nobo a habri na Philipsburg. E kantidat di kamber di hotèl e tempu ei tabata solamente kuarenta! E sukursal di Spritzer i Fuhrmann aki a agregá sinku punto di benta denter di algun aña. Riba e isla aki tambe e grupo di joyeria tabata presente na cuna di turismo. Meskos ta konta pa Boneiru, kaminda Spritzer i Fuhrmann a habri su promé punto di benta na Hotèl Boneiru na aña 1963.<ref name=":1"/>
--
Den e edificio di Amador Maduro na Handelskade, Wolf Spritzer a huur un parti chikito di e localidad unda el a cuminsa cu su trabao como relohero y orfebre. Despues di e yegada di Charles Fuhrmann, e negoshi a wòrdu ekspandé; un bentana a wòrdu kita i remplasá ku dos porta di panel ku dos vitrina plat ku ta kontené e oloshinan. Algun tempu despues, nan por a kumpra henter un kolekshon di joyas serka un bendedó biahero. A tuma e decision pa bende algun di dje riba Aruba, y na 1930, a habri un tienda chikito na Oranjestad. Mientrastanto a muda un edificio nobo na Handelskade, e biaha aki na e otro skina di Windstraat, cu a haya e nomber “Relojeria Alemania”.
Esaki a sigui pa un di dos tienda riba Heerenstraat, e tempo ey e caya comercial principal na Willemstad. E tienda aki a wordo renoba varios biaha. Un di e versionnan mas bunita tabata esun cu e bentananan “Art Deco”. Despues, a agregá kolumnanan na e entrada. Durante e añanan di guera, e militarnan y mariniernan Mericano staciona na Curaçao y Aruba, cu tabata bishita e hafnan, tabata clientenan particularmente popular. Turismo di kompra realmente a lanta vuelo despues di Segundo Guera Mundial, ora ku barkunan di pasahero a kuminsá yega regularmente na Willemstad. E gama di produkto a sigui ekspandé, i un departamentu separá a wòrdu kreá pa produktonan optiko.
E prome tienda y tayer di optica tabata situa riba Heerenstraat. Despues, a establece opticanan na e skina di Breedestraat y Helfrichplein, den Kerkstraat, y den añanan 1970, a habri e “Laboratorio” hopi moderno riba Fokkerweg, unda tambe tabata fabrica lens.<ref name=":1"/>
E tiendanan di joyeria tambe a ekspandé. Na kuminsamentu di añanan 1940, un tienda a muda pa e edifisio di KNSM; el a keda e tienda prinsipal di S&F te na 1954.
Den añanan 1950, un edifisio nobo a wòrdu konstruí na e skina di Helfrichplein i Breedestraat: e “Edifisio Prinsipal.” E piso abou tabata akapará e kolekshon di diamante, joyas di oro i oloshin. E promé piso tabata akapará un departamentu separá pa artíkulonan di plata i un sekshon ku joyas, tas i artíkulonan di regalo platá ku plata i oro. E ofisinanan di maneho tabata situá riba e di tres piso, i e tiendanan di orfebre i relojero tabata riba e di kuater piso. E tienda a bira partikularmente konosí pa su karillon i su sirkuito figural.<ref name=":1"/>
=== Ultimo añanan ===
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá lucha ku un kaida den entrada. Dia 5 di september 1989
e empresa ta emití un komunikado di prensa anunsiando seramentu i likidacion di e kompania despues di 62 aña.<ref>{{citeer web|titel=Juweliersconcern van wereldfaam Spritzer en Fuhrmann verdwijnt|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-09-05|bezochtdatum=2026-01-04|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642749:mpeg21:p002}}</ref> “E gerensia ta anunsiá ku e kompania lo stòp di eksistí den futuro serkano. Pa vários aña el a sufri pèrdidanan signifikante, sinembargo, e reservanan a agotá sin ku e kompania a logra adapta na e sirkunstansianan kambiá. Faktornan kousante e ta sita: e desaparishon di turismo di kompra pa via di kaida den turismo krusero y e desaroyonan ekonómiko na Venezuela, mientras e patronchi di gasta di e klientela tambe a kambia drastikamente. Na 1990, e kompania a sera su portanan definitivamente.<ref name="archiefvriend" /><ref name="newsaruba2007" />
== Premio i rekonosementu ==
Durante añanan, Charles Fuhrmann i e kompania S&F a risibí numeroso premio. Na 1959, 1960 i 1961, e kompania a wòrdu presentá ku e Diamonds International Award. For di 20 di sèptèmber 1967, Spritzer & Fuhrmann ta un suministradó di e Kas Real (''hofleverancier'').<ref name="archiefvriend" /> Na 1977, un seyo di pòst konmemorativo a wòrdu emití na Antia Hulandes pa konmemorá e di sinkuenta aniversario di e kompania.<ref name="newsaruba2007" />
Het bestuur van de Stichting Monumentenzorg reikte in 1968
aan de heer Fuhrmann de plaquette "Tua Res Agitur". uit naar aanleiding v"an de restauratie van interieur en exterieur van de zaak „Europa". Na de restauratie kreeg dit filiaal de toepasselijke naam „Renaissance".<ref name=":1"/>
== Legado ==
Spritzer & Fuhrmann ta konosí pa entrená i eduká personal lokal den áreanan manera diseño di hoya.<ref name="newsaruba2007" /><ref name="archiefvriend" /> Archivonan di e kompania ta aloha den [[Archivo Nashonal Kòrsou]].
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
----------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Lucia Schnog
| alias = Rumbera
| fecha nacemento =
| luga nacemento = {{CUW}}
| alma mater =
| ofishi = bailarina, diseñadó di paña
| aña activo = 1971 - ?
| estilo =
| genero = [[jazz]], balèt klásiko
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Lucia Schnog-De la Fuente''' ta un bailarina, koreografo i artista visual yu di Kòrsou. Na 1988, el a wòrdu premiá ku e [[Premio Cola Debrot]] pa su arte di baile.
== Biografia ==
Tabata Sra. Van Walraven ku a siña Lucia di seis aña su promé pasonan di baile i e goso di balèt.<ref name="Amigoe ">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470122:mpeg21:p009|titel= Lucia: “concurrentie alleen maar bevorderlijk” - Curaçaose opent ballet-school Russische stijl|datum=1971-03-27}}</ref> Añanan despues, el a muda pa e siudat hulandes di Delft pa studia.<ref name="Amigoe " /> El’a kompletá su estudio ku un diploma estatal komo dosente di balèt i bailarina di esenario.<ref name="AmigoeDiCuracao">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470115:mpeg21:p008|titel= Balletstudio|via=Delpher.nl|datum=1971-03-19|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Su spesialisashon ta jazz i balèt klásiko,<ref name="AmigoeDiCuracao" /><ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470229:mpeg21:p006 Advertentie], 6 augustus 1971</ref> i el a siña tambe balèt ruso.<ref name="Amigoe " />
Na Kòrsou bèk, el a funda su mes studio di ballet na mart 1971, yamá Ecole de Danse, ku un lokalidat na Kleermakersweg na Willemstad.<ref name="Amigoe " /> El a proveé e koreografia pa e obra De Fisici, ku a estrená na novèmber di e aña ei.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470307:mpeg21:p005 De Fisici op het scherp van de snede], 5 november 1971</ref> Tambe el a krea presentashonnan di baile pa teater di mucha, manera Prikkebeen na Centro Pro Arte (CPA).<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461117:mpeg21:p003 Prikkebeen. kleurrijk kinderfeest in C.P.A.], 6 maart 1972</ref> Diesocho luna despues di su apertura, su skol di baile ya tabatin 350 studiante.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461465:mpeg21:p003 Ecole De Danse brengt leerlingenuitvoering in Centro Pro Arte], 1 december 1972</ref> El a sigui traha riba presentashonnan hubenil na CPA, manera un seri di musikal na 1975 den kolaborashon ku e Komishon di Konsierto di Jeugd.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998511:mpeg21:p010 Comité Jeugdconcert brengt kindermusical in Antilliaanse sfeer], 11 januari 1975</ref> E tambe a presentá ku su grupo di balèt.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998591:mpeg21:p023|titel= Willemstad – De Apollo Star Dancers|datum=1975-04-17|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un di su promé studiantenan tabata e futuro dramaturgo Roy Colastica.<ref>Norma Infantil y Juventil, [https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Roland Colastica]. [https://web.archive.org/web/20210225195528/https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Gearchiveerd] op 25 februari 2021.</ref>
Na ougùstùs 1979, el a habri su studio di ballet nobo riba Saliña Abaostraat ku Ecole de Danse.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639990:mpeg21:p002 Nieuwe Balletstudio], 25 augustus 1979</ref> Na aprel 1980, el a forma un grupo (semi-)profeshonal na su skol bou di e nòmber ''Antillean Dance Theatre'' (ADT), di kua e i Helma Bakhuis a tuma over e direkshon artístiko. E grupo tabata konsistí prinsipalmente di bailarinnan ku el a entrená for di 1971.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639903:mpeg21:p004 Antillean Dance Theatre 9/10 mei in CPA], 28 april 1980</ref> Helma Bakhuis tambe tabata enbolbí for di inisio di Ecole.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642264:mpeg21:p007 Ecole de Danse], 16 mei 1987</ref> Un luna despues, nan a presentá e promé balètnan di ADT.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639886:mpeg21:p006 Premiere Antillean Dance Theatre - "Kositu" hoogtepunt balletavond in CPA], 12 mei 1980</ref>
Lucia Schnog tambe tabata wòrdu scuchá i mira regularmente den medionan di comunicacion. Na 1979, el a papia tokante e apertura di su studio di balèt nobo den e programa Entrevista na Radio Hoyer.<ref>[[Amigoe]], [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640001:mpeg21:p002 "Interview"] , 7 september 1979</ref> Ku finansiamentu di OKSNA, un dokumental tokante Ecole de Danse a wòrdu trahá i mustra den e ouditorio di biblioteka na òktober 1992.<ref>{{nl}}{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644665:mpeg21:p003|titel= Documentaire over 20 jaar balletschool Ecole de Danse|datum=1992-10-03|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un luna despues, e dokumental a wòrdu transmití na televishon pa TeleCuraçao.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643709:mpeg21:p003 Tv-documentaire over Lucia Schnog], 30 november 1992</ref>
E ta tambe un artista visual di obranan di textil, entre otro.<ref>Curaçao Knipselkrant, [https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Curacaose kunstenaars op World Quilt Show], 8 januari 2015. [https://web.archive.org/web/20240426155433/https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref> El a eksponé su arte na Kòrsou durante, entre otro, e ''Open Atelier Route''.<ref>{{citeer web|werk=Curaçao Art|url=https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/|titel= Open Atelier Route 2015|datum=2014-11-09|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240426155431/https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/| archiefdatum=2024-04-26}}</ref><ref>Curaçao Art, [https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Kosecha Kultural in 2018], 28 september 2018. [https://web.archive.org/web/20240426155443/https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref>
== Honor ==
Na 1988, Schnog, hunto cu [[Carmita Henriquez]], a risibí e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a husga ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan respektivo tereno: baile i folklore.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011|titel=Cola Debrot Prijs 1988|datum=1988-05-21}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =67491322 |titulo= Lucia Schnog}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Schnog, Lucia}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Arte]
[[:Kategoria:Kòrsou]]
[[:Kategoria:Ganador premio Cola Debrot]]
habri su "Ecole de Danse", ku tabata siña [[jazz]] i balèt klásiko. For di aña 1979, 8bailarinanan semiprofeshonal a presentá bou di su guia na su Teatro di Baile Antiano (ADT). E ta krea arte visual tambe.
------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Ocho dia''' ta un antiguo rito di luto na Aruba, Kòrsou i Boneiru, ku ta sostene famia i amigunan di defuntu den nan proseso di luto.
Tabatin un tempu na Kòrsou i Boneiru ku e defuntunan tabata wòrdu rekordá no solamente ku un Misa, pero ku ocho dia di orashon, kanto, kuenta, i komunion. Pa ocho dia, e komunidat a reuní — no solamente pa yora, pero pa ofresé sosten. Famia i amigunan a wòrdu sostené den nan proseso di luto: ku orashon, kantika, rekuerdo i brasa, e alma di e defuntu tambe a wòrdu eskoltá pa e bida despues di morto. E ritual aki tabata wòrdu yamá Ocho Día.
Despues cu dera e defunto ta cuminsa cu e “ocho dia”. Esaki ta un periodo di luto di ocho dia, durante cua esnan cu a keda den luto ta reuni diariamente. Bou di guia di un intersesor, ta hasi orashon pa e defuntu i su sernan kerí. Un sirbishi di konmemorashon ta wòrdu tené 40 dia despues di e morto, i tambe anualmente riba e aniversario di e morto. Den Iglesia Catolico Romano, ademas di e dia di recuerdo anual aki, e famia por pidi un misa mensual pa e defunto.<ref>[https://www.rememberme.nl/inspiratie/blogs-van-judith-sandriman/rituelen-bij-een-begrafenis-op-curacao Rituelen bij een begrafenis op Curaçao]</ref>
De negendenacht (novena= Ninth Night) ceremonie op Jamaica toont overigens inderdaad overeenkomst met de curacaose "ocho dia".<ref><ref></ref>VOLKSKUNDE. "Amigoe". Curaçao, 05-09-1980, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 19-12-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640155:mpeg21:p017</ref>
---
Er was een tijd op Curaçao en Bonaire waarin de overledene niet alleen werd herdacht met een mis, maar met acht dagen van gebed, zang, verhalen en verbondenheid. Acht dagen lang kwam de gemeenschap bijeen—niet alleen om te rouwen, maar om te begeleiden. De familie en vrienden werden ondersteund in hun rouwproces: met gebed, zang, herinnering, en omarming werd ook de ziel van de overledene begeleid naar het hiernamaals. Dat ritueel heette Ocho Día.
Dit ritueel, ontstaan uit de ontmoeting tussen Afrikaanse spirituele tradities en het katholieke geloof, was veel meer dan folklore. Het was een daad van geestelijke zeggenschap. Wat de kerk niet kon bieden, gaf de gemeenschap zichzelf: troost, structuur, en een plek voor de ziel om haar weg te vinden.
De Ocho Día, met haar gezangen in een vermenging van Papiaments en Latijn, de overdracht van culturele identiteit via verhalen over West-Afrikaanse mythische figuren zoals de spin Nanzi, gezongen litanieën, een eigen vormgegeven liturgie van gebeden, en het kantelen van het altaar op de achtste dag (Ocho di Yukán)—dat was hun manier om trouw te blijven aan hun wortels én aan hun geloof.
Vandaag de dag is dit ritueel vrijwel verdwenen. Al twintig jaar is er geen gedocumenteerde viering meer. Uitvaarten worden nu tot in de puntjes geregisseerd door begrafenisondernemers, naar Europees model. In tegenstelling tot vroeger, waar een uitvaart veel meer was dan een kort moment van condoleren of een drive-thru, of het volgen van de dienst via een YouTube-link, is afscheid nemen verarmd tot een haastig en afstandelijk ritueel. De zinsnede “geen rouwbeklag aan huis” klinkt inmiddels als een mantra in overlijdensberichten.
-------
Bob Harms: De ocho dia, een rouwritueel van acht dagen op Aruba, Bonaire en Curaçao, was veel meer dan alleen een religieuze bijeenkomst. Het was een levendig sociaal evenement, doordrenkt van culturele tradities die hun oorsprong vinden in West-Afrika en de diaspora. Ondanks pogingen van de Rooms-Katholieke Kerk om deze ‘afwijkende’ gebruiken te onderdrukken, hield de gemeenschap stand en gaf het rouwproces zo een unieke, eigen invulling.
Tijdens dit achtdaagse ritueel nam een voorzanger, de resadó, de leiding. Hij zong litanieën, een mix van Papiaments en Latijn. De aanwezigen zongen mee met de kantikanan di Ocho Dia, liederen speciaal voor dit ritueel, en de kantikanan di Dum Ve, verbasterde Gregoriaanse gebedsliederen. Ook op de laatste ochtend, wanneer het altaar werd afgebroken, werden er speciale liederen gezongen, de kantikanan di Jukán.
----
Na de uitvaart is er een rouwperiode die acht dagen duurt. In deze dagen worden er litanieën (gebeden) voorgelezen door een vrouw die ouder is dan 50. Ze vraagt God om de overledene onder zijn hoede te nemen en de nabestaanden te troosten. Tijdens deze ‘ocho dia’ geven naasten en familie alle ruimte aan hun emoties. Vooral op de achtste dag nemen ze de tijd om na te praten over de dingen die de overledene heeft gezegd en hoe hij of zij zich heeft voorbereid op de dood. De ramen worden opengezet zodat de geest kan vertrekken.
----
Het is een perfect voorbeeld van ''syncretisme'': het samenvoegen van verschillende culturele en religieuze elementen. Hoewel de periode van acht dagen ook in het christendom voorkomt (denk aan de besnijdenis van Jezus na 8 dagen), is de uitwerking (de ceremonies, muziek, dans) sterk beïnvloed door de Afrikaanse wortels en de 'survival' van voorouderlijke tradities na de slavernij, steltDBNL - Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.
{{Appendix}}
---------------
{{Databox}}
[[File:General Official Minimum Wage by Territory as of February 2023 in US Dollars (2).png|thumb|300px|Mapa di salario minimo segun teritorio na februari 2023 den USD]]
E '''salario mínimo''' ta e montante mas abou ku un dunadó di trabou ta legalmente obligá di paga un empleado. Un salario mínimo por wòrdu ekspresá komo un salario pa ora, pa luna òf pa siman. Semper e ta wòrdu ekspresá komo un salario brutu, ekskluyendo belasting i kontribushonnan di seguro sosial.
Dentro di Union Europeo, 22 di e 27 estadonan miembro tin un salario minimo. E sinku paisnan di UE ku no tin un salario mínimo ta Austria, Dinamarka, Finlandia, Suesia i Italia. E paisnan aki, inkluyendo Noruega i Suisa, ta laga e fiho di salario mínimo na organisashonnan di dunadó di trabou i empleado.
es.wiki: Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
E regulashon aki a wòrdu establesé pa promé biaha na Australia i New Zealand den siglo 19.[2] Kada pais tipikamente ta establesé e normanan legal ku ta regulá e salario mínimo i e mekanismonan pa determiná su montante periodikamente, normalmente anualmente.
Regulashonnan di salario mínimo, ku nan diferensianan, ta presente den kasi tur pais rònt mundu, i nan ophetivo, eksplísito òf nò, ta pa redusí desigualdat di salario.
Den añanan resien, vários pais a reformá nan polítika di salario mínimo komo kontesta na e oumento di kosto di bida i preshon sosial pa garantisá un entrada desente. Algun gobièrnu a opta pa konektá e salario mínimo na e konsepto di un “salario di bida,” komprondé komo un salario ku ta kubri e nesesidatnan básiko di un individuo òf famia, inkluyendo kuminda, bibienda, edukashon i kuido di salú. Paisnan manera Alemania,[3] Sur Korea, Chile,[4] i New Zealand a implementá oumentonan signifikante, miéntras ku na Merka tabatin un tendensia pa oumentá e salario mínimo na nivel estatal i munisipal den ousensia di konsenso federal. Ademas, organisashonnan manera Organisashon Internashonal di Trabou (ILO) i Programa di Desaroyo di Nashonnan Uni (UNDP) a promové kuadro pa evaluá e impakto di e salario mínimo riba redukshon di pobresa i desigualdat, resaltando e importansia di ahusta e montantenan aki periodikamente i segun kriterionan ekonómiko i sosial.
Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
== Caribe Hulandes ==
* 1947 - invoering Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
* 1972 - Landsverordening minimumlonen (P.B. 1972, no. 110)
1 oktober 1972 e Ordenansa Salario Minimo a drenta na vigor na Antias Hulandes.<ref>Advertentie. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 30-09-1972, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 03-09-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461412:mpeg21:p006</ref>
{{Appendix}}
LANDSVERORDENING van 31 mei 1972 houdende nieuwe regelen inzake minimumlonen
Citeertitel Landsverordening minimumlonen
Vastgesteld door Gouverneur van de Nederlandse Antillen
Onderwerp maatschappelijke zorg en welzijn
Eigen onderwerp arbeidsregelgeving
Opmerkingen met betrekking tot de regeling
Deze verordening vervangt de Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
--------
The minimum wage history in the Dutch Caribbean is tied to the islands' individual statuses, with a significant shift in the Caribbean Netherlands (Bonaire, Sint Eustatius, Saba) towards higher, federally regulated minimum wages starting in the 2010s, aiming for a dignified existence. Other islands, like Aruba, also adjusted their minimum wages in recent years, while the overall trend shows efforts to raise wages to improve socio-economic conditions, though this can create competitive pressure compared to other Caribbean nations.
The minimum wage in the Dutch Caribbean is set separately for each island, with the highest recent rates being $1,750 per month in the Caribbean Netherlands (Bonaire, St. Eustatius, and Saba) as of July 1, 2024, and AWG 2,007.05 per month in Aruba as of January 1, 2025. The Caribbean Netherlands' minimum wage is adjusted annually based on the consumer price index.
--------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe
| imagen =
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[]] [[1930?]]
| periodo fin =
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor =
| sucesor =
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion =
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernador, alkalde
|partido =
}}
'''Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe''' (☆ [[31 di òktober]] [[1882]] na Schiedam – † [[28 di novèmber]] [[1956]] na [[Breda]]) tabata un gobernador kolonial y alkalde hulandes.
== Biografia ==d
Van Slobbe a nase den un famia katóliko. Su tata probablemente tabata manehá un destileria di gin. Bartholomeus a kuminsá su estudio na un skol di formashon di maestro i na edat di dieshete aña a boluntario pa e ehérsito hulandes.
El a entrená komo un ofisial no-komisá na Breda i a bira un sargento promé ku el a wòrdu atmití na e Kurso Prinsipal pa Ofisialnan na Kampen na 1904. Dos aña despues, el a bira un di dos teniente den e di Seis Regimento di e Brigada di Infanteria, stashoná na Breda. Na 1910, el a wòrdu promové na promé teniente den e di Seis Regimento. Na òktober 1913, el a wòrdu nombrá komo un ofisial di servisio spesial pa e staf general den e departamentu stashoná na Breda debí na e menasa di guera. Na 1918, el a wòrdu transferí pa e staf general na Den Haag i a wòrdu sekundá na e Akademia Militar. Na 1919, el a bira kapitan i na 1924, el a bira dosente tambe na e Akademia Militar na Den Haag.
Na aña 1930, el a keda nombrá gobernador di e kolonia di Kòrsou i Dependensianan. El a goberna excelentemente y lo kier a keda gobernador, pero despues di su prome periodo, el a pidi su regreso pa Hulanda pa sigui educacion di su yiunan.
Na ougùstùs 1936, el a bira alkalde di Breda, un miembro di e Partido di Estado Katóliko Romano (RKSP). El a tene su mes durante guera, pero a wòrdu kita for di trabou dia 11 di mart 1944, pa òrdu di e forsanan di okupashon despues di a nenga di koperá den kompilá listanan pa trabou forsá na Alemania. Durante e último lunanan di guera, el a biba skondí. El a wordo reemplasa pa e miembro di NSB y miembro di SS Gerrit Coenraad Blom. Riba e dia ku Breda a wòrdu liberá, 26 di òktober 1944, el a reanudá su tareanan di alkalde, hibá triunfantemente na e kas di pueblo pa su konsiudadanonan.
E tabata, sinembargo, bou di tutela di Baron Dirk van Boetzelaer, un ingeniero hidráulico i teniente coronel, komisario militar pa e distrito di Breda i emanacion di tantu e resistensia komo e forsanan armá hulandes formá na Inglatera. E tabata kere ku kualke hende ku a keda muchu largu durante e okupashon mester tabata konspirando ku e forsanan di okupashon i mester a wòrdu retirá. P’esei tambe e tabatin un opinion negativo di Van Slobbe i a sòru pa e keda suspendé i someté na un investigashon di purga riba su aktividatnan durante e okupashon. Esaki a dura for di kuminsamentu di desèmber 1944 te kuminsamentu di òktober 1945.
Dia 2 di desèmber 1944, Van Slobbe a wòrdu informá verbalmente di e desishon pa wèlga, ku a drenta na vigor dia 10 di desèmber. Despues e mester a defendé su mes dilanti di un komishon di purga, loke el a hasi ku éksito. Dia 16 di october 1945, e Comisario di Reina a firma e decreto di disolucion, cu a wordo anuncia algun dia prome. Miéntras tantu, Van Slobbe a wòrdu forsá pa entregá su posishon komo alkalde suplente na alkalde E.L.H.M. van Mierlo, te ora cu e investigacion tabata favorable y e por a reanuda su funcion di alcalde. Dia 17 di òktober 1945, el a presidi e reunion di e Ehekutivo Munisipal pa promé bia.
Van Slobbe a kasa ku Joanna Antonia Maria van Schendel na 1912. Nan tabatin shete yu, inkluyendo esun mayó, Maria Elisabeth van Slobbe (1913-2004), i e yu mas yòn i di dos, Wim van Slobbe (1925-2023).
-------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante =c
| nomber = Mary Gertrude Johnson
| ofishi =
| tata = Peter Hassell
| mama = Esther Lovell Johnson
}}
'''Mary Gertrude Johnson''' (☆ [[1854]] na Zions Hill – † [[1939]] na [[Saba]]), tambe konosí komo ''Mary Gertrude Hassell'', tabata un edukadó prominente i un pionero den promoshon di e arte tradishonal di [[kanchi sabano]] riba e isla di [[Saba]]. El a duna les i popularisá e téknika di obra ku hilo habri, ku despues a bira un di e produkto artístiko i ekonómiko mas importante di e isla. Segun folklorista Eric Eliason, “kisas e ta e persona mas honrá den historia di e isla.”<ref>Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: ''Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean'', p. 522-534, citaat op p. 524.</ref>
== Biografia ==
Mary Gertrude Johnson a nase na Zions Hill (den e tempu ei konosí komo Hell’s Gate) komo yu muhé di Esther Lovell Johnson i Peter Hassell. Su famia tabatin un posishon respetá den komunidat i su mayornan tabatin medio finansiero sufisiente pa mand’é pa estudio na [[Caracas]], [[Venezuela]] na komienso di añanan 1870. Pa un periodo Johnson a biba den un internado katóliko, kaminda soeurnan di e konvento tabata duna enseñansa, inkluso na manera tradishonal.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Durante su estadia na Venezuela, el a siña for di e yu muhénan di e elite venezolano kon pa traha obra ku hilo habri den estilo ajour, ku despues a bira konosí na Saba komo kanchi spaño.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
<ref name=":0">Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean, p. 522-534</ref> E téknika aki lo bira e base pa e desaroyo di e arte di kanchi sabano, un forma di arte tekstil úniko pa Saba.<ref name=":1">{{Citeer boek |titel=Caribbean Women and Their Art: An Encyclopedia |achternaam=Snodgrass |voornaam=Mary Ellen |url=https://www.google.nl/books/edition/Caribbean_Women_and_Their_Art/4tCwDwAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA89&printsec=frontcover |datum=2019 |pagina=89-90}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://caribvibetv.com/learning-about-saba-lace-spiced-rum/ |titel=The Art of Saba Lace & Flavor of Spiced Rum: Saba’s Heritage |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Caribbean Vibrations}}</ref>
Despues di a kompletá su estudio, Johnson a regresá Saba. Einan el a kasa ku James Benjamin Johnson i a kuminsá duna les na e skol katóliko lokal. E pareha a establesé nan mes na Windwardside. Inisialmente, el a sigui ku trahamentu di kanchi komo un hòbi, dunando les na algun amigu i miembro di famia, pero pronto el a kuminsá plama riba henter e isla. Gradualmente ela kuminsá duna lès, i patronchinan spesífiko pa e isla a wòrdu kreá, yamá na nòmber di nan kreadornan, manera Imelda, Sylvia i Laurentina.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Ku e establesementu di un servisio postal konfiabel entre Saba i mundo eksterno na 1884, e posibilidat pa bende kanchi via pòst a habri un fuente nobo di ingreso pa hopi famianan. Pa tempu di Prome Guera Mundial, un di kada dies habitante tabata inbolbí den produkshon òf benta di kanchi sabano. Den e añanan 1920, ta kalkulá ku entre 30% i 40% di PIB di Saba tabata generá for di kanchi, un kontribushon sin igual pa un isla chikí.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Mary Gertrude Johnson a fayesé na 1939 na edat di 85 aña. Su legado sigui biba den arte, ekonomía i identidat kultural di Saba.
== Homenahe ==
Na 1996, su aporte a wòrdu rekonosé ku un stampia postal di Antias Hulandes, ku ta mustra un imagen di dje ku un obra di kanchi na banda robes. E stampia tabata parti di un seri dediká na figuranan antiano prominente.<ref>{{Citeer web |url=https://touchstamps.com/Stamp/Details/160215/mary-gertrude-johnson-hassel-1853-1939 |titel=Stamp: Mary Gertrude Johnson Hassel (1853-1939) (Netherlands Antilles 1996) |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Touch Stamps}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Kanchi sabano]]
{{Appendix}}
{{Defaultsort:Johnson, Mary Gertrude}}
[[:Kategoria:Saba]]
------------
* na un Skol di Konbento. Einan ela siña kon pa traha e hilo dibuhá for di e yu muhénan di Venezolanonan elite, i a introdusí e arte na Saba kaminda e ta konosí generalmente komo obra spañó.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
* the past, drawn lace embroidery often produced larger pieces in the form of tablecloths, curtains, drapes, etc. Today, these larger ana more expensive items are no longer in demand and the intricate patterns of drawn lace are being used in a more decorative manner on various items of women’s and household ware such as shawls, skirts, blouses, handbags, hand¬ kerchiefs, napkins and other cloths.
<ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-ANTILLENREVIEW-1981-08/page/n33/mode/1up?q=saban+lace&view=theater Handcraft: an industry of growing importance]Antillean Review, vol. 1 nr. 5, augustus/september 1981</ref>
* Perhaps this is the reason the craft is popularly known as "Spanish work" on Saba. In 1884, the wives and daughters of Saba's seafaring men began working in earnest. In that year regular mail service connected the five-squaremile island to the outside world for the first time, thereby establising the possibility of a mailorder cottage industry. By 1898, Saba's lacemakers had become so adept that a Miss Florence Every entered an exhibition of women's handicrafts in The Hague, The Netherlands, where she received an honorable mention. Six years later, a Saban was awarded first prize in a competition in Copenhagen, Denmark, and was invited by the Danish government to spend four months in the Scandinavian country. Little by little, the industrious Saban women began exporting their delicate work, primarly to customers in the United States. The method by which they obtained the names of potential clients illustrates typical Saban ingenuity. Lacemakers would copy the addresses of American companies from the boxes of merchandise that were sent to the island. They would then dispatch a letter explaining their craft and their prices to the firm, hoping to have some sympathetic manager post the missive on the company bulletin board or mention it in the company newsletter. Their efforts were surprisingly successful. By 1928, nearly 25,000 guilders worth of needlework was being exported.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Naturally, clients' addresses were closely-guarded secrets. Who betide anyone who "stole" an address or who wrote "bad things" about a competing lacemaker. Many families were not on speaking terms for years, owing to some real or imagined breaking of this unwritten law. In turn, many company officials wrote to Saba's Vice-Lieutenant Governor inquiring into the financial status of the women soliciting business from the companies' employees. As tactfully as possible, the administrator would reply that the ladies could stand "some help", even though some of the lacemakers were among the most affluent residents of the tiny island.
When the Great Depression spread economic havoc throughout the United States in the early 19305, demand for "Saba Lace" plunged alarmingly. Committees were formed on the island to promote the "industry". Unfortunately, nothing seemed to help. It was only with the increase of tourism to the island that "Saba Lace" flourished once again. An airfield was finally constructed on the mountainous terrain in 1963 and the island became a favorite with travelers searching for an unusual daytrip from nearby St. Maarten of for longer stays in a serence and unspoiled Caribbean atmosphere. In 1984, 15,000 tourists visited, departing with approximately $100,000 worth of delicate, handmade lacework.
Thus, after more than a century, a handcraft learned by a young Saban girl in the quiet cloisters of a Caracas convent still provides a means of survival for many families on the tiny island of Saba.
-------------
{{Infobox artista|variante|c
| nomber = Sheila Payne
}}
'''Sheila Payne''' (☆ 1961 na [[Kòrsou]]) ta un aktris i kontadó di kuento di [[Kòrsou]] i un defensor di preservashon di Papiamentu.[1]
Sheila Payne a nase i lanta na Kòrsou, den un famia originalmente di [[Sint Kitts (isla)|Saint Kitts]]. Su interes i amor pa kontamentu di kuenta a bini di su tata. Komo un studiante di skol básiko, el a hasi un impreshon sumamente eksitoso di e empresario di músika [[Ángel Job]] (ku e apodo El Gordito de Oro).[2]
For di 1980 pa 2000, Payne a biba na [[Hulanda]]. El’a studia matemátika i ekonomia i a tuma un kurso posgrado den desaroyo di karera. Despues di a traha den e ramo ei pa algun tempu, el a bira un aktris ku Jeugdtheater Citadel Groningen. Na Kòrsou, el a traha komo aktris pa teater hubenil i despues a regresá na kontamentu di kuenta.[2]
Na 2011, Payne a risibí un nominashon di UNESCO pa su esfuersonan den preservashon di Papiamentu.[2]
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario|variante = c
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento = [[Kòrsou]]
|region = [[Karibe Hulandes]]
|pais =
|alias = [[Kòrsou i Dependensianan]]
|sucesion = Gobernador-general
|periodo start = 1816
|periodo fin = 1819
|monarkia =
|antecesor =
|sucesor = Petrus Bernardus van Starckenborgh
<!-- Seccion di sucesion 2 -->
|sucesion2 =
|periodo start2 =
|periodo fin2 =
|monarkia2 =
|antecesor2 =
|sucesor2 =
|pareha = Anna Maria Cornelia van Uytrecht
|tata =
|mama =
|yui = 4
|ofishi = ofisial di marina hulandes, atministradó kolonial,
}}
'''Albert Lambertsz Kikkert''' (☆ [[17 di novèmber]] [[1761]] na Vlieland - † [[18 di desèmber]] [[1819]] na [[Kòrsou]]), tabata un ofisial di marina hulandes, doño di plantashi na Kòrsou i gobernante durante e era kolonial. El a hunga un ròl importante den e [[Rebelion Grandi|lantamentu di Tula]] na [[1795]] i despues a okupá e funshon altu di Gobernador-General riba e Islanan ABC.
== Biografia ==
Kikkert a nasé riba e [[isla]] di Vlieland na aña 1761. El a drenta marina hulandes na un edat hoben i a subi te na e rango di ofisial. Su entrenamentu marítimo trempan a pone e fundeshi pa su tareanan atministrativo despues na e [[kolonianan]] hulandes den Karibe.
Despues di su transferensia pa Kòrsou, el a invertí den un plantashi. Na 1789 el a kasa ku Anna Maria Cornelia van Uytrecht (1768-1847) di Kòrsou, i huntu nan a hana kuater yu.<ref name=uytrecht>http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm. [https://web.archive.org/web/20210717231138/http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm Archivá] 17 di yüli 2021.</ref> Anna tabata e yu muhé di un shon di plantashi riku, [[Casper Lodewijk van Uytrecht]]. Dor di su matrimonio Kikkert a bira doño di e plantashinan, Jan Sofat (antes Jan Zoutvat) i San Juan.
Na 1795, el a drenta den konflikto ora e lider di katibu [[Tula]] a dirigí un rebelion riba e isla. Kikkert a wòrdu akusá di ta un kómplise di e medidanan kontra e rebeldenan, loke a pon’é den un posishon kontroversial denter di e [[kolonia]].
== Okupashon ingles ==
Kikkert tabata na Korsou ora ku e patriotanan a tuma poder na [[Hulanda]] na aña 1795 cu ayudo di e Francesnan y a funda [[Repúblika di Batavia]]. Stadtholder Willem V a hui bai Inglatera i for di einan a ordená tur gobernador i ofisial kolonial pa entregá na e inglesnan, pa e teritorionan di ultramar no kai den man di franses (revolushonario). E gobièrnu nobo a kita mayoria di e ofisialnan, ku mayoria di nan tabata noble. E pregunta di ken pa sirbi a hiba na confusion y tambe intrankilidad riba e barconan Hulandes. Kikkert a scoge e banda di e gobernantenan nobo na Hulanda y asina a opera na servicio di e Francesnan. Su patriotismo tabata oportunista, pasobra despues el a mustra di ta un Orangista konvensí atrobe pa ku e inglesnan.
=== Konflikto ku Tula ===
Inspira pa e intrankilidad revolucionario na Europa y e lantamento exitoso di esclavo na Haiti Frances, un lantamento di esclavo tambe a brota riba Curaçao na 1795. E “capitan” di e rebeldenan, Tula, tabata propiedad di Kikkert su cuñado Casper Lodewijk van Uytrecht (1730-1855). Dos otro lider di e rebelion tabata propiedat di Kikkert mes, entre nan Pedro Wacao i Carpata. ‘Bastiaan’ Carpata tabata foreman òf ofisial pretu riba su plantashi San Juan. Parsialmente pa e motibu aki, Kikkert tabata determiná pa pone e rebelion abou. I asina el a hasi, usando e fragatanan Ceres i Medea. For di e Ceres, Kikkert a trese dos bateria di kañon na tera, i tambe munishon i otro suministronan. El a komandá e mariniernan ku a bringa banda di e milisia sivil riba kabai riba e isla. E rebelion a terminá ku un ehekushon brutal i ehemplar di e lidernan rebelde, den kua Kikkert tabata enbolbí aktivamente. El a nota friu den e registro di su barku ‘Den 3e’ (òktober 1795): “... dos negro a wòrdu kibra bibu riba e wiel i pretu, despues dekapitá i nan kabes poné riba e horka, un negro a haña su mannan kòrtá i su kabes kibra aden ku un martiu i despues a wòrdu kologá.” E kastigunan tabata di akuerdo ku e veredikto di Gobernador Johannes de Veer (1738-1796) cum suis.[3][4]
== Regreso di gobernashon hulandes ==
Durante e gobernashon franses den añanan 1800, probablemente Kikkert a kolaborá ku outoridatnan bou di Louis Napoleon, ruman di Emperador Napoleon Bonaparte. Despues di e regreso di e gobièrnu hulandes bou di Rei Willem I, el a wòrdu nombrá Gobernador-General di e Islanan ABC. Den e funshon aki, e tabata responsabel pa e atministrashon sivil i protekshon di interesnan kolonial na Kòrsou, Aruba i Boneiru. El a hunga un ròl sentral den ehekushon di legislashon atministrativo i fiskal durante e periodo aki.
Kikkert a fayesé inesperadamente dia 18 di desèmber 1819 na Kòrsou. Su morto a marka e fin di un karera influyente den tantu sírkulonan kolonial komo militar riba e islanan ABC.
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''tragalus''' ([[hulandes]]: ''dakvenster'') ta referi na un bentana chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un dak di kas. Literalmente, e palabra cu e ta e luga pa laga lus drenta. "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
un ekstenshon di e superfisie di dak ku ta inkliná, hopi bia ta konsistí di un kuadro di bentana vertikal ku òf sin partinan movibel, dos muraya banda triangular i un tapa, trahá komo un dak plat, siya ?, heup òf pent.
Un tragalus por wòrdu instalá mesora durante konstrukshon nobo, pero hopi bia ta wòrdu trahá despues pa haña espasio èkstra, tin bia na e lugá kaminda un skylight ta presente kaba. E kuadro di bentana ta sirbi pa permití lus i airu drenta den e zolder òf kamber di zolder. Un bentana di dormitorio hopi bia ta proveé e espasio èkstra ku espasio pa kabes (espasio pa kabes), ku ta nesesario pa krea un kamber den zolder.
Bentana di dormer por wòrdu montá na diferente manera. Tradishonalmente riba e lugá, kaminda e bentana di e dormer ta wòrdu bati riba e dak riba e sitio, loke ta tuma un promedio di 3 pa 4 dia. Tin tambe bentananan prefab. E bentananan prefabriká aki ta wòrdu pre-produsí den un fábrika òf tayer di karpinteria i ta wòrdu montá riba e dak denter di un dia.
Bentana di dormer ta traha di vários material. Esaki ta dependé di e estilo arkitektóniko di e kas i e deseonan di e kliente. Bentana prefabriká por lo general ta trahá di palu òf plèstik.
Un ekstenshon riba e dak tambe ta wòrdu yamá kuko òf akkenailtje (prinsipalmente na Groningen).
{{Appendix}}
chatgpt:Den papiamentu, tragalus ta un palabra ku referi na un ventanita chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un kas di dak. E palabra mes ta bin di Hulandés "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
✅ Den konteksto di construccion Hulandés (i Karibe Hulandes), un "tragalus" ta un ventanita, pero den hulandés moderno e palabra ku ta mas relashona ta "dakkapel" òf "dakvenster", ku ta referí mas espesífikamente na un ventan chi subi for di dak, ku ta kreá espasio i lus den un piso haltu.
Diferensha:
Tragalus = ventanita (simpel, generalmente no sobresalí for di tei).
Dakkapel = estruktura di bentana ku sobresalí for di tei pa kreá mas espasio i lus.
🏚️ Tragalus den Karibe Hulandes
Sí, tragalus (of ventanitanan den dak) tabata uza den arquitectura tradicional Karibe Hulandes, inklusí:
Kas di plantashon (Boneiru, Kòrsou, Aruba)
Kas di pueblo (kas di torto, kas di piedra)
Fortifikashon (forte)
E motibu principal pa usa un tragalus tabata:
Laga lus natural drenta (den tempo ku no tabatin mucha bentanan grandi)
Mehorá ventilashon (pa saka kalor fo'i kas)
Duna un poko di brisa sin perde protekshon kontra tormenta.
Ejemplo:
Riba kas di plantashon na Kòrsou manera Landhuis Brievengat òf Landhuis Chobolobo, bo por topa ventanitanan haltu riba e dak ku ta sirbi komo tragalus.
Na Aruba, na kas antique den Noord i Santa Cruz, bo por wak esemey.
📜 Origen historiko
E uso di ventanitanan haltu (tragalus) a bini ku:
Influensia di arquitectura kolonyal Hulandés (especialmente siglo 17-18).
Adaptashon lokal pa klima tropikal — ventilashon tabata esencial.
Manká di material di konstrukshon — un bentana chikí tabata mas fasil pa instala den muraya di torto òf piedra.
✏️ En Resúmen
Aspekto Tragalus Dakkapel
Definishon Ventanita haltu Bentana sobresaliente for di tei
Funshon Lus i ventilashon Lus, ventilashon, espasio
Material Hout, piedra, torto Hout, tei, glas
Uzo den Karibe Sí, den kas antique Raro, mas den Hulanda
[[:Kategoria:Konstrukshon]]
--------------
{{Multiple image
| total_width = 650
| align = center
| caption_align = center
| border =
| image1 = Government building in Camacuri (Aruba) 17 33 16 604000.jpeg
| caption1 = Edificio di Impuesto di [[Aruba]]
| image2 = DRCUR-EXT-Resort-4110-TM.jpg
| caption2 = Dream Curaçao Resort na [[Willemstad]]
| image4 = Emmanuel Catholic Chapel.jpg
| caption4 = Kapel Emanuel na [[San Nicolas]]
| image3 = Maduro & Curiel's Bank, Willemstad, Curaçao.jpg
| caption3 = Edificio di [[Maduro & Curiel's Bank N.V.|MCB]] na Willemstad
}}
---------------
* [[Florin karibense]] (aanvullen)
Siman pasá a tuma lugá e desvelo ofisial di e diseño di e Guilder Karibense, e moneda nobo ku lo ta den sirkulashon na Kòrsou i Sint Maarten entrante 31 di mart 2025. Banko Sentral di Kòrsou i Sint Maarten (CBCS) a presentá e biyetenan i monedanan simultáneamente na ámbos pais.<ref name="deel 1">[https://curacao.nu/de-caribische-gulden-een-stap-richting-economische-stabiliteit-in-2025/ De Caribische Gulden: Een stap richting economische stabiliteit in 2025], curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
--
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.<ref name="deel 3">[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-20g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (20g)], curacao.nu (27 di desember 2024)</ref>
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
== denominashon di mas chikitu: 10 florin ==
E biyete di dies florin karibense ta predominantemente hel i tin un imágen di e '''angelfish gris''' na e parti dilanti i e '''faro di Klein Curaçao''' na e parti patras.<ref name="deel 2">[https://curacao.nu/nieuwe-caribischegulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-10g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (10g)\, curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
E angelfish gris por krese te sesenta sentimeter di largura. E espesie aki tin un kurpa den forma di disko ku un kabes relativamente grandi. Angelfish adulto gris ta gris kla ku manchanan pretu tur kaminda, miéntras ku nan kabes ta gris kla ku un boka mas kla ainda. E hóbennan, di otro banda, ta pretu ku sinku strepi hel briante ku ta kore vertikal riba nan kurpa.
Hubenilnan ta wòrdu hañá generalmente riba e rif òf den kama di yerba di laman, kaminda nan ta traha na “stashonnan di limpiesa” meskos ku garnachi mas limpi ta hasi, pa deshací di parasito di piská mas grandi. Adultonan por lo general ta habitá rifnan i por wòrdu hañá na profundidatnan te ku trinta meter.
E konki reina ta un snèk ku ta biba prinsipalmente den kama di yerba di laman i riba banki di santu i por krese basta grandi. Karakolnan adulto por krese te mas o ménos 35 sentimeter di largura. E karakolnan aki ta herbívoro i ta alimentá nan mes ku material di mata ku ta haña entre e yerba di laman. E conchi reina ta birando mas y mas raro den hopi parti di Caribe pasobra su carni ta wordo considera un delicia y hopi biaha ta wordo haya riba platonan. Ta p’esei tin vários inisiativa pa kria nan den koutiverio pa produkshon di kuminda òf laga nan bai bèk den naturalesa. Kasi no tin ehemplar adulto real ku a sobra den e awanan interior di Kòrsou.
Patras
== Di dos denominashon: binti florin Cg 20 ==
E biyete di binti florin Karibense ta predominantemente blou i tin e rayo di águila mancha dilanti i Simpson Bay patras.
Cu un envergadura di casi tres meter, e Spotted Eagle Ray ta un di e especienan di rayo mas grandi den nos awanan. E ta wòrdu rekonosé fásilmente pa su fondo skur ku numeroso mancha blanku i un barika kompletamente blanku. E rayonan aki tin un rabo largu i punta ku vários spina venenoso. E rayonan aki ta kome bivalvo, entre otro, i ta buska nan riba fondo di santu. Nan ta koba den santu i tin bia ta zwaai esaki ku nan “alanan”. Tambe nan ta come cangreu, cangreu ermitaño y caracol manera e queen clam. Rayonan di águila mancha ta hopi sosial i hopi bia ta landa den grupo chikí.<ref name="deel 3"/>
Yellow Cowries ta '''karakol di laman''' ku ta wòrdu hañá den mayoria di laman tropikal. Den pasado, diferente tipo di cowries tabata hunga un ròl importante den komersio i kultura. Kaska di cowrie tabata wòrdu usá histórikamente komo moneda, partikularmente na China, Afrika, New Guinea i Indonesia. E barkunan di e Kompania di India Oriental Hulandes (VOC) tabata komersia ku kaska di kowrie, spesialmente e “kaska di kaska di plaka” ku tabata representá un balor monetario, i tabata usa nan komo un medio di pago, inkluso pa kumpra hende sklabisá.
Awendia nan ta wòrdu apresiá prinsipalmente komo kosnan di kolekshon i ta wòrdu usá den joyas. Karakol tin un dieta hopi spesífiko ku ta varia pa kada espesie. Algun ta karnivoro, algun herbívoro i algun omnívoro. Nan tin un struktura di alimentashon úniko yamá un “radula” den nan boka, ku ta funshoná komo djente, superfisie di yerba i kòrta kuminda.<ref name="deel 3"/>
Patras
== Di tres denominashon: biyete di 50 Cg ==
E biyete ta predominantemente bèrdè i tin e '''turtuga di laman bèrdè''' na e parti dilanti i e playa di '''Grote Knip''' na e parti patras.<ref>[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-50g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (50g)], curacao.nu (28 di desember 2024)</ref>
E turtuga bèrdè di laman ta wòrdu hañá den tur laman tropikal i subtropikal na mundu, inkluyendo den Karibe. E turtuga bèrdè di laman ta un herbívoro i ta kome prinsipalmente yerba di laman. E turtuganan ta sòru pa e yerba di laman no krese muchu largu i sofoká su mes. Esaki ta permití e ekosistema di yerba di laman pa mantené su funshonnan mas importante, esta komo un krèsh pa hopi bestia marino. E turtuga di laman bèrdè ta pues un espesie klave ku ta hunga un ròl esensial den tene nos oséanonan saludabel. Turtuga machu nunka no ta regresá tera. E hembranan ta bin tera solamente pa pone webu. Turtuga muhé ta traha vários nèshi pa aña. Turtuga ta protehá i den peliger di ekstinshon rònt mundu.
E '''tellin''' faborito. E espesie di karakol bivalvo aki ta wòrdu hañá den henter Karibe, prinsipalmente na profundidatnan di te ku trinta meter. E kaska, ku ta wòrdu trahá dor di e karakolnan mes, por ta basta grandi, algun ta alkansá un diameter di mas o ménos ocho centimeter. E kaska ta di koló krema pa blanku ku randnan un poko haltu i hopi espasiá. E parti paden di e kaska ta hel. E dos mitarnan di e kaska por lo general ta pas bon huntu i hopi bia ta kubri ku alga i otro organismonan, proveyendo un kamuflahe ekselente riba e ref. E espesie aki ta filtrá kuminda for di awa di laman dor di chupa awa aden, filtr’é i despues “spuit afó” awa limpi.
Patras
Grote Knip Beach. Curaçao ta konosí pa su playanan relativamente chikí skondí den bahianan kómodo. Asta Grote Knip Beach ta situá den un bahia asina. E santu riba e playanan ta konsistí di entre otro e fekalnan di piská ku ta kome alga i otro organismonan marino. Segun ku e piskánan aki ta raspa alga for di piedra di koral i piedra di kalki, nan ta kita pida pida kalki tambe. E material aki despues ta wòrdu ekskretá komo granula chikitu di kalki, ku eventualmente ta akumulá riba playa komo santu blanku debí na akshon di ola. Piská papagai ta entre e espesienan responsabel pa e proseso aki.
-------------------
'''Petróleos de Venezuela, SA''' ('''PDVSA''') ta e kompania estatal di [[Venezuela]] riba tereno di petroleo i gas natural. E kompania tin aktividatnan den eksplorashon, produkshon, refinamentu, merkadeo, transporte i eksportashon di petroli, i tambe eksplorashon i produkshon di gas natural. El a kuminsá su operashon na 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di e pais pa dekreto di gobièrnu riba 30 di ougùstùs 1975. Tur akshon di e kompania ta ainda propiedad di gobièrnu di Venezuela, kual pais ta e di sinku eksportadó mas grandi di petroli na mundu.
== Reserva i produkshon ==
Venezuela tin e reservanan di petroleo mas grandi na mundu. Na fin di aña 2020, nan tabata balorá na 304 bion bari, òf 17.5% di e total mundial.<ref name=BPWES21>{{en}} [https://www.bp.com/en/global/corporate/energy-economics/statistical-review-of-world-energy.html BP Statistical Review of World Energy 2021], geraadpleegd op 24 juli 2021</ref> [[Arabia Saudita]] ta na di dos lugá ku un porshon di 17.2%. Un gran parti di e reservanan ta konsistí di zeta viskoso, ku ta wòrdu hañá prinsipalmente kantu di [[Riu Orinoco]]. E zeta aki ta ménos fásil pa saka ku zeta konvenshonal. Ku e reservanan di zeta konosí, e pais por mantené e nivelnan di produkshon aktual pa mas ku 500 aña.<ref name=BPWES21/>
Na 2005, produkshon di zeta tabata 3.3 mion bari pa dia (bpd), pero pa 2015 esaki a baha te na 2.6 mion bpd.[2] Debí na mal maneho ekonómiko, no tin sufisiente sèn disponibel pa invertí, loke ta kousa ku produkshon ta baha. E bahada aki a sigui despues di 2015 i na 2020 e produkshon tabata 540.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Un tendensia similar ta visibel pa refinamentu. Na 2010, kasi 1 mion bpd tabata wòrdu prosesá diariamente ainda, pero na 2019 esaki a baha te na 123.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Reservanan di gas ta muchu mas chikitu na 3% di e total mundial, pero tòg signifikante.<ref name=BPWES21/> Produkshon di gas a keda basta stabil entre 2005 i 2017 i a fluktuá alrededor di 30-40 bion m³ pa aña. Tabatin un bahada fuerte na 2018, ku a sigui na 2019 i 2020. Na 2020, mas o ménos 19 bion m³ a wòrdu produsí.<ref name=BPWES21/>
== Historia ==
E kompania a wòrdu fundá dia 1 di yanüari 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di Venezuela.
Na sèptèmber 1986, e kompania merikano Southland a bende mitar di e akshonnan di CITGO na Petróleos de Venezuela. Na 1990, PVDSA a kumpra e sobra akshonnan, birando e úniko doño. Ku e transakshon aki, CITGO a wòrdu sigurá di e suministro di krudo i Venezuela a haña un kanal di benta nobo na [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]]. Parsialmente debí na e kaida fuerte den prijs di petroleo desde 2015, PVDSA a topa cu problemanan finansiero. E kompania a risibí un fiansa grandi di Rosneft di [[Rusia]] i a kambio a primintí 49.9% di e akshonnan den CITGO komo fiansa.<ref name=CNNROS>CNN [http://money.cnn.com/2017/04/10/news/economy/russia-us-oil-company-citgo/index.html Russia could soon control a U.S. oil company], 10 di aprel 2017, konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> Varios polítiko merikano ta preferá di no mira akshonista ruso den refinerianan merikano.<ref name=CNNROS/>
Na 1985, gobièrnu di [[Teritorio insular (Antias Hulandes)|teritorio insular di Kòrsou]], ku a tuma over e [[refineria Isla]] na Kòrsou for di [[Koninklijke Shell|Shell]], a transferí e operashonnan di e kompania pa Petróleos de Venezuela a base di un kontrato di hür di largu plaso.<ref name="CvC">Canon van Curacao [https://canoncuracao.cw/33-vertrek-shell-komst-en-vertrek-pdvsa/ Vertrek van Shell, komst en vertrek PdVSA], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> Invershonnan den e refineria a keda atras, loke ta nifiká ku produkshon tabata wòrdu hasí prinsipalmente ku instalashonnan bieu. E problemanan ambiental ku esaki a enserá a kondusí na hopi demanda kontra e refineria òf kontra di gobièrnu.<ref name="CvC"/> E kontrato di hür di PDVSA a kaduká dia 31 di desèmber 2019. Despues di e salida di PDVSA, un bataya legal a tuma luga pa añanan largu entre Kòrsou i Venezuela. Nan dos finalmente a yega na un akuerdo na desèmber 2023. Venezuela lo suministrá zeta pa dies aña ku un balor ekivalente total di US$ 450 mion, ku lo wòrdu usá pa paga e debe di PVDSA.<ref>Antilliaans Dagblad [https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28793-olie-voor-schuld-pdvsa Olie voor schuld PDVSA, 21 december 2023], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref>
ï
Na yanüari 2019, Merka a imponé sanshonnan kontra PDVSA.<ref name=NOSUSS>NOS [https://nos.nl/artikel/2269551-vs-legt-sancties-op-aan-venezolaanse-staatsoliebedrijf.html VS legt sancties op aan Venezolaanse staatsoliebedrijf, 29 januari 2019], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> E kuentanan bankario di e kompania na Merka a wòrdu kongelá i merikanonan no ta permiti di hasi negoshi ku e kompania mas.<ref name=NOSUSS/> E sanshonnan ta un medida punitivo kontra e maneho di [[Nicolás Maduro|presidente Maduro]]. Zeta ta un fuente importante di entrada pa Venezuela i mas ku 40% di tur eksportashon di zeta ta bai pa Merka.<ref name=NOSUSS/> Na 2016, US$19 bion di e benta total di US$42 bion e aña ei a wòrdu generá na Merka. Na òktober 2023, e sanshonnan petrolero riba Venezuela a wòrdu aliviá.<ref name="NOSUSVEN">NOS [https://nos.nl/artikel/2494593-vs-schort-deel-sancties-venezuela-op-na-afspraken-over-vrije-verkiezingen VS schort deel sancties Venezuela op na afspraken over vrije verkiezingen, 19 oktober 2023], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> A yega na un akuerdo entre e gobièrnu di Maduro i partidonan di oposishon bou di kua nan a bai di akuerdo pa tene elekshon den e di dos mitar di [[2024]], ku opservadónan internashonal pa garantisá ku nan ta hustu.<ref name="NOSUSVEN"/> E relahamentu ta nifiká ku Venezuela por determiná un biaha mas pa su mes kuantu zeta e ta eksportá i na kua partidonan.<ref name="NOSUSVEN"/> E akuerdo ta en prinsipio bálido pa seis luna.
== Laso ku Karibe Hulandes ==
(es.wiki}
=== Aruba ===
Na 1991, PDVSA a atkerí di Chevron e terminalnan di awa hundu den Laman Karibe den serkania di Aruba.<ref name=terminal > {{cite web |url= http://www.petroleumworld.com/es-napa17061901.htm| title= La triste historia de PDVSA, BORCO y San Eustaquio|date=2017-06-13| author=Sergio Sáez | publisher= Petroleumworld.com}}</ref>
Na september 2015, Aruba a firma un memorandum di entendimentu cu Citgo pa sondea e re-apertura di e refineria situá na [[San Nicolas]], Aruba, pará desde 2012 pa e operador Valero Energy ku un kapasidat instalá pa refiná 235.000 bpd. Na septèmber 2016, [[parlamento di Aruba]] a aprobá e outorisashon pa Citgo hür e refineria di San Nicolas pa 25 aña i un inversion aprobá pa PDVSA di 685 miyon dollar. Dia 23 di mei 2018, Korte di Aruba a kita e embargo riba dos kargamento di petroleo for di e tankeronan ''Atlantic Lily'' i ''Grimstad'' ku ConocoPhillips a pidi komo parti di su esfuersonan pa kobra un sentensia di arbitrahe kontra PDVSA.<ref> {{citeer web |url=http://eltiempolatino.com/news/2018/may/23/corte-de-aruba-levanto-embargos-pedidos-por-conoco/| titel=Corte de Aruba levantó embargos pedidos por Conoco contra cargamentos de Citgo
|datum=2018-05-23| uitgever=El Tiempo Latino}}</ref> Na febrüari 2019, Citgo a para e remodelashon i modernisashon di e proyecto pa motibu di sanshonnan ekonómiko.<ref>{{citeer web |url= https://www.elperiodicodemonagas.com.ve/site/internacionales/renovacion-en-refineria-de-aruba-parada-por-sanciones/| titel=Renovación en refinería de Aruba parada por sanciones |datum=2019-02-20| uitgever=El periódico de Monagas}}</ref> Segun Promé Minister [[Evelyn Wever-Croes]] “E ta muy probable ku nos lo no sigui ku Citgo pero nos ta evaluando kon nos por sali for di e kontrato sin ningun problema".<ref> {{cite web |url=https://meridadigital.com.ve/alnavio-petroleos-de-venezuela-se-desmorona-y-las-repercusiones-son-globales/| title=Pdvsa se desmorona y las repercusiones son globales|date=2019-06-19| publisher= Alnavio }}</ref>
Dia 22 di yüni 2021, e kompania Citgo a disidí di likidá 4 kompania supsidiario ku a keda kreá na 2016 ora ku gobièrnu a firma un kontrato di hür a kambio di rehabilitá e refineria di [[San Nicolas]] pa konvertí krudo èkstra-pisá for di e faha di zeta di [[Orinoco]] den krudo lihé. Mirando e problemanan ku a surgi a kousa di retrasonan di e proyecto na 2019 Citgo a termina su negoshi ku Aruba.<ref>«los lazos de la empresa venezolana con la isla empezaron a resquebrajarse al mismo tiempo que las sanciones financieras» {{citeer web |url= https://www.bancaynegocios.com/citgo-liquido-cuatro-filiales-en-aruba-y-cerro-casi-100-de-sus-negocios-en-la-isla/ | titel= Citgo liquidó cuatro filiales en Aruba y cerró casi 100% de sus negocios en la isla|datum=2021-06-22| uitgever=Bancaynegocios}}</ref>
=== Boneiru ===
PDVSA ta doño di e terminal marítimo Bonaire Petroleum Company (Bopec)<ref> {{cite web |url= https://prodavinci.com/que-esta-pasando-con-el-caso-conocophillips-versus-pdvsa/ | title= ¿Qué está pasando con el caso ConocoPhillips versus PDVSA?|date=2018-05-06| publisher= Prodavinci }}</ref> ku e kapasidat pa almasená te ku 12 mion bari di zeta krudo i derivadonan ku ta stratégiko pa eksportashon pa [[China]] i Merka. Na sèptèmber 2010, un kandela den dos di su 23 depósito a obligá gezaghebber di Boneiru pa sera e terminal.<ref>{{cita web | url= https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S20100914 | title= Terminal de PDVSA Bonaire, cerrado hasta nuevo aviso|date=2010-09-14| publisher= REUTERS | fechaacceso= 10 de julio de 2019 | fechaarchivo= 10 de julio de 2019 | urlarchivo= https://web.archive.org/web/20190710151005/https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S2010091}}</ref> Na desèmber 2017, gobièrnu hulandes a duna un ultimatum na PDVSA pa motibu di e falta di invershon den mantenshon di e terminal di Bonaire Petroleum Company (Bopec), lagando solamente sinku di e 21 depósitonan pa operá ku e isla tin, PDVSA a primintí un invershon di 25 mion dòler pa mantenshon i restourashon di e depósitonan.<ref> {{cita web |url= https://elcooperante.com/holanda-envia-ultimatum-a-pdvsa-por-falta-de-mantenimiento-en-terminal-de-bonaire/| title=Holanda envía ultimátum a Pdvsa por falta de mantenimiento en terminal de Bonaire|date=2017-12-20 | publisher= El cooperante}}</ref> Na mei 2018, e kompania ConocoPhillips ku sede na Houston a asumí kontrol di e aktivonan petrolero di Venezuela riba e isla kompania karibense di Boneiru<ref>{{cite web |url= https://www.radiotelevisionmarti.com/a/corte-de-bonaire-autoriza-embargo-millonario-a-pdvsa/175740.html | title= Corte de Bonaire autoriza embargo millonario a PDVSA|date=2018-05-12| publisher= Radio Televisión Martí}}</ref>, na ougùstùs 2018 a yega na un akuerdo ku PDVSA pa e pago di 2.040 mion ku un pago inisial di 500 mion dòler denter di un periodo di 90 dia for di momentu di firma e akuerdo, e sobra suma lo wòrdu pagá tur kuartal den un lapso di kuater aña i mei.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-4">{{cite web |url=https://www.voanoticias.com/a/conocophillips-acuerdo-pdvsa-sobre-pago-de-2-000-millones-venezuela/4536051.html| title= ConocoPhillips llega a acuerdo con PDVSA sobre pago de 2.000 millones|date=2018-08-20| publisher= Voa Noticias.com }}</ref> Dia 26 di ougùstùs 2020, gobièrnu di Boneiru a duna òrdu pa hasi bashí e sinku tankinan di almasenahe di zeta ku ta kontené 10 mion bari pa motibu di riesgonan ambiental i falta di mantenshon.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/bonaire-ordena-a-pdvsa-vaciar-tanques-en-terminal-petrolera-por-riesgos-ambientales/| title=Bonaire ordena a Pdvsa vaciar tanques en terminal petrolera por riesgos ambientales|date=2020-08-28| publisher=Bancaynegocios}}</ref> Na mart 2021, e filial di Bopec a deklará bankarota pasobra e no por a paga su debenan.<ref>«El terminal petrolero de Pdvsa en Bonaire tenía capacidad para almacenar unos 10 millones de barriles de petróleo y cargar grandes embarcaciones desde sus muelles de aguas profundas» {{cite web |url=https://talcualdigital.com/filial-en-bonaire-de-pdvsa-se-declara-en-bancarrota-debido-a-sanciones-de-eeuu/| title=Filial en Bonaire de PDVSA se declara en bancarrota debido a sanciones de EEUU|date=2021-03-23| publisher=Tal Cual}}</ref> Na novèmber, un korte di Boneiru a dikta tokante e pago di 41.69 mion dòler pa e debenan atrasá di PDVSA.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-de-bonaire-condeno-a-pdvsa-a-pagar-us4169-millones-por-deuda-en-litigio-con-bopec/|title=Tribunal de Bonaire condenó a Pdvsa a pagar US$41,69 millones por deuda en litigio con Bopec|date=2021-11-08|work=Banca y Negocios}}« » </ref> Na mart 2023, un hues di Boneiru a ordená e destaho forsá di kombustibel for di e depósito di 1933 ku tabata kontené 371.790 bari di kombustibel situá den e zona di Kaminda Turistiko, den nortost di e isla, propiedat di e kompania Commerchamp CA, un filial di PDVSA (na balor di mas o ménos 18 mion dòler) ku no tin un lisensia di OFAC pa negoshá esaki, e destaho a wòrdu realisá pa un debe di 41.7 mion dòler ku e supsidiario debe komo honorario i interes di pago atrasá na Bopec.<ref>{{cite web |url=https://cronicasdelcaribe.com/economia/ordenan-la-subasta-forzosa-de-fuel-oil-de-pdvsa-en-bonaire/|title= Ordenan la subasta forzosa de fuel oil de Pdvsa en Bonaire|date=2023-03-17|work=Crónicas del Caribe}}</ref>
=== Kòrsou ===
Desde 1985, PDVSA i gobièrnu di [[Kòrsou]] tabatin un kontrato di hür pa e [[Refineria Isla]] ku un kapasidat di 335.000 bari di krudo, konstruí pa Royal Dutch Shell na 1919. Pa 2016, Kòrsou a eksigi pa PDVSA aporta un invershon di 15 bion dòler pa modernis’e pa por a prolonga e contract, pero si esaki no sosode, PDVSA lo keda afo. Na mei 2018, Korte Komersial di Curacao a outorisá ConocoPhillips pa pone beslag riba $636 mion na aktivo di Venezolano PDVSA.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-5">{{cite web |url= https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT |title= Corte Curazao autoriza a ConocoPhillips embargar 636 mln dlr en activos de venezolana PDVSA |date=2018-05-12 |publisher= Reuters |fechaarchivo= 22 de abril de 2020 |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20200422133703/https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT}}</ref>
PDVSA ta confrontá un krisis di exportashon pa motibu di e bahada den produkshon di krudo, posiblemente e kompania chines Guangdong Zhenrong lo maneha e refineria aki na fin di 2019<ref> {{cite web |url= https://elcooperante.com/menos-ingreos-pdvsa-pierde-refineria-de-curazao-por-desinversion-para-modernizarla/| title= ¡Menos ingresos! Pdvsa pierde refinería de Curazao por desinversión para modernizarla |fecha= 19 de sep 2016 | publisher= El Coperante }}</ref><ref> {{cita web |url= https://elnuevopais.net/2018/06/22/204038/ | title= Curazao se cansa de PDVSA y busca nuevo operador para refinería Isla|pages= ConocoPhillips en mayo obtuvo órdenes judiciales e incautó algunos inventarios, activos y cargas de PDVSA en el Caribe|fecha=22 de junio de 2018 | publisher= El Nuevo País Zeta }}</ref> tin mas di un aña ta sufriendo severamente di e krisis na Venezuela. Gobièrnu di Kòrsou ta buskando un operadó nobo pa remplasá PDVSA i e sesamentu di e lease ta surgiendo komo esun mas probable. Sinembargo, PDVSA a logra finalisá e kontrato di hür pa un aña mas pa uso di almasenamentu, te ku desèmber 2020.<ref>«Refinería di Korsou extendió por un año el contrato que permite a PDVSA operar ese complejo con capacidad de 335.000 barriles de crudo diario»{{cite web |url=https://www.elnacional.com/economia/refineria-de-curazao-extendio-acuerdo-de-operaciones-con-pdvsa/|title=Refinería de Curazao extendió acuerdo de operaciones con Pdvsa|fecha=2 de diciembre de 2019| publisher=El Nacional}}</ref> Riba 26 di ougùstùs 2020, PDVSA a wòrdu demandá pa $51 mion dor di e kompania petrolero di Kòrsou, doño di e Refineria Isla na Kòrsou pa inkumplimentu ku e kontrato di pago mensual akumulá for di fin di 2018.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/otra-demanda-para-pdvsa-refineria-de-curazao-exige-pago-de-us51-millones/| title= Otra demanda para Pdvsa: Refinería de Curazao exige pago de US$51 millones|fecha= 28 de agosto de 2020| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E refineria di Isla ta inaktivo for di mei 2018 i PDVSA tin un kontrato di hür kaduká pa su kapasidat di almasenamentu di 15 mion bari den su 38 tanki i dos waf di karga, un 25 % di su depósitonan (9 tanki) lo wòrdu hür na e kompania petrolero SPS Drilling E&P, PDVSA a bin ta desokupá parti di su zeta wardá despues di e sanshonnan na 2020, miéntras ku su doño Korsou ta buskando un operadó nobo.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-reemplaza-a-pdvsa-y-adjudica-a-petrolera-sps-oferta-de-arrendamiento-de-tanques/| title=Refinería de Curazao reemplaza a Pdvsa y adjudica a petrolera SPS oferta de arrendamiento de tanques |date=2020-09-03| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E kompania Kòrsou tin plania pa destaho e zeta wardá Petroleo di PDVSA pa regla algun debe laboral cu el a laga pendiente.{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/curazao-tendra-que-subastar-petroleo-para-pagar-deudas-dejadas-por-pdvsa/| title=Curazao tendrá que subastar petróleo para pagar deudas dejadas por Pdvsa|date=2021-06-02| publisher=Banca y Negocios}}</ref> Riba 30 di augustus, a determina ku PDVSA ta obligá di paga Kòrsou un debe atrasá pa e hür di e Refineria di Isla, despues di a perde e apelashon den kual a priminti di paga 20 mion dòler pa aña na hür pa daño i perhuisio na momentu di terminashon di e kontrato i lunanan akumulá di hür, parti di e debe ei a wòrdu kobra direktamente dor di RdK, kontra e stòknan di zeta krudo i produktonan akabá, ku a wòrdu wardá na e terminal di Bullenbaai.<ref>« El 30 de diciembre de 2019, Curazao reclamó su derecho a la “rescisión especial” del contrato con Isla, y le exigió a la empresa la cancelación de 100 millones de dólares, el asunto es por la reclamación de indemnización por daños y perjuicios derivados del cese abrupto del arrendamiento» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/pdvsa-perdio-apelacion-y-esta-obligada-a-cancelar-deudas-pendientes-por-operacion-de-refineria-en-curazao/| title= Pdvsa perdió apelación y está obligada a cancelar deudas pendientes por operación de refinería en Curazao|fecha=31 de agosto de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref>
Un korte na Kòrsou a outorisá benta di akshonnan di e filial di Pdvsa: Propernyn ta un filial di PDVSA, ku ta manehá e akshonnan di Nynas pa kubri e debe no pagá na e kompania Korsou di 52 mion dòler, miéntras ku ConocoPhillips tambe ta drenta e espera di e likidashon di akshonnan ku a gana un demanda pa 10.000 mion dòler.<ref>« Al igual que Curazao y Aruba, Bonaire fue en su día una parte clave de la red logística de Pdvsa en el Caribe holandés. En los últimos años, las sanciones de EE.UU., los agresivos embargos de ConocoPhillips y otros demandantes, y la falta de inversiones por parte de la petrolera estatal venezolana, aparte de la caída del suministro de petróleo despojaron a la empresa de sus vínculos comerciales en el Caribe holandés. Se calcula que Venezuela tiene una deuda pendiente de 160.000 millones de dólares, entre bonos, laudos arbitrales y otros pasivos» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-autoriza-a-petrolera-curazolena-a-liquidar-acciones-de-filial-holandesa-de-pdvsa-para-cobrar-deuda/ | title=Tribunal autoriza a petrolera curazoleña a liquidar acciones de filial holandesa de Pdvsa para cobrar deuda|fecha= 4 de octubre de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref> E filial di PDVSA tin te ku 31 di desèmber 2022 pa benta privá di su akshonnan.<ref>{{cita web |url= https://talcualdigital.com/tribunal-de-la-haya-da-prorroga-al-embargo-de-acciones-propernyn-bv-filial-de-pdvsa/| título=Tribunal de La Haya da prórroga al embargo de acciones en Propernyn BV, filial de Pdvsa|fecha=4 de septiembre de 2022| sitioweb= Tal Cual|fechaacceso= 20 de abril de 2023|cita= }}</ref>
Na aprel 2023, e refineria di Kòrsou na e isla di Kòrsou ta eksigí di PDVSA e pago di US$62.3 mion ku e debe pa e no-kanselashon di e servisio eléktriko dor di e kompania petrolero venezolano entre e añanan 2018 i 2019 i e demanda a keda gana den un korte di New York.<ref>{{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-exige-a-pdvsa-que-pague-us623-millones-que-adeuda-por-servicio-electrico/| título= Refinería de Curazao exige a PDVSA que pague US$62,3 millones que adeuda por servicio eléctrico|fecha= 20 de abril de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita=Otro litigio: la empresa petrolera de Curazao inició un litigio contra PDVSA en Suiza, por la falta de mantenimiento de la Refinería Isla, así como también por los daños ocasionados en el ecosistema, por una indemnización de US$1.000 millones }}</ref> Na desèmber PDVSA a kontestá ku e lo regla su debe dor di suministrá kombustibel, Venezuela na òktober a proveé un oportunidat pa un akuerdo, despues ku Kòrsou a apelá na un korte di New York na 2020 pa enforsá un pago di 51 mion dòler di e debe akumulá te na e punto ei.<ref>{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/reuters-pdvsa-saldara-deuda-con-refineria-de-curazao-suministrando-combustible/| título=Reuters: PDVSA saldará deuda con refinería de Curazao suministrando combustible|fecha=18 de diciembre de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita= El acuerdo podría permitir la reanudación de las relaciones entre Venezuela, Curazao y Bonaire para que PDVSA pueda reactivar las operaciones de almacenamiento de petróleo y combustible en la terminal Bullenbaai en Curazao }}</ref> Na febrüari 2024, Curaçao Refinery Utilities (CRU) a bende kasi 500.000 bari di zeta di kombustibel propiedat di PDVSA ku tabata warda den e tankinan di Bullenbaai, ku tabata na oferta for di novèmber 2023.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tras-2-subastas-fallidas-refineria-de-curazao-vendio-de-forma-privada-fueloil-que-pertenecia-a-pdvsa/| título= Tras 2 subastas fallidas: Refinería de Curazao vendió de "forma privada" fueloil que pertenecía a PDVSA|fecha=20 de febrero de 2024| sitioweb= Banca y Negocios |fechaacceso= |cita= }}</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Venezuela]]
--------------------------
'''Antilliaanse Verffabriek''' of '''AVF Paints''' ta un empresa na Korsou ku ta fabrika verf pa e merkado lokal i e otro islanan di [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
AVF a wordu funda 17 di november 1959 bou di nomber di ... Fundadonan tabata KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. Na 2014?, despues di un traspaso pa dononan nobo, el a kambia nomber ofisial pa Pintuco Curacao BV bij overname ??
Fundá na 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) i su kompania ruman Arvefa (Arubaanse Verffabriek) ta komprometé den entregá produktonan inovativo i di kalidat haltu na e industria di verf i revestimentu. Den un era di konsolidashon, ora mas grandi ta bira mas grandi i nòmbernan di marka ta parse di dominá, AVF Paints ta mantené su parti di merkado i base di kliente leal dor di fabriká e mihó kalidat di verf i revestimentu ku lo surpasá tur otro verf den nos klima tropikal duru i ku moda bieu “pueblo natal” servisio práktiko. AVF Paints ta bo eksperto di verf lokal.<ref>https://www.avfpaint.com/about-us</ref>
Antilliaanse Verffabriek NV a wordu funda na Curaçao dia 30 di october 1959 door di KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. E fabrica cu tin 40 empleado actualmente ta sirbi 80% di e mercado domestico. Na 1972 a lanta un filial na Aruba, Arubaanse Verffabriek N.V.; actualmente 12 empleado y un cuota di mercado di mas o menos 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Is op Curaçao opgericht 30 Oktober 1959 door KoninkIijke Lak-; Vernis- en Verffabriek Molijn en Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro and Sons en S.E.L. Maduro and Sons N.V. De fabriek met 40 werknemers bedient thans 80% van de binnenlandse markt. In 1972 is op Aruba een dochteronderneming opgericht, de Arubaanse Verffabriek N. V.; thans 12 werknemers en een marktaandeel van ca. 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Founded in 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) and his sister company Arvefa (Arubaanse Verffabriek) are committed in delivering innovative and high-quality products to the paints and coatings industry. In an age of consolidations, when bigger gets bigger and brand names seem to dominate, AVF Paints maintains its market share and loyal customer base by manufacturing the finest quality paints and coatings that will outperform all other paints in our harsh tropical climate and with old fashion “hometown” hands on service. AVF Paints is your local paint expert.
E febrika ta establese na Asteroienweg.
E tin tiendan na Korsou i Aruba. (Arvefa)
----------------------------------
{{Databox}}
'''Damen Shiprepair Curaçao''' (DSCu), antes '''Curaçaosche Dok Maatschappij''' (CDM), ta un empresa di eksplotashon di dòk i reparashon di barku ku ta establesé den [[Schottegat]] na [[Kòrsou]] desde 1958. E fasilidatnan i infrastruktura di e dòknan i waf ta propiedat di CDM Holding NV<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> , un kompania di gobièrnu di Kòrsou fundá na 1958. Desde 2017 DSCu ta hür i opera esakinan.
== Historia ==
Curaçaosche Dok Maatschappij a wòrdu fundá na desèmber 1958 a base di un akuerdo entre [[Refineria Isla|Curaçaosche Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) ku su supsidiario [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) i e companianan N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, Dok- en Werf Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. i Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f.<ref>{{citeer web|titel=N.V. Curacaose Dok Maatschappij|werk=[[Amigoe]]|datum=1958-10-29|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002|bezochtdatum=2024-04-18}}</ref> Riba 1 di yanüari 1959 CSM a pasa e operashon di e dòknan pa Curaçaosche Dok Maatschappij.
For di inisio CDM tabata e empresa di reparashon di barku mas moderno den Karibe i for di 1972 tambe esun mas grandi. CDM a kontribui grandemente na ekonomia di [[Antias Hulandes]]. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200.?? Den un reorganisashon grandi na 1962 e empresa ta tuma over e Reina Wilhelmina dok di NV Combinatie Pletterij Nederhorst i Beatrix dok di refineria Shell.<ref>DRASTISCHE REORGANISATIE BIJ DE CURACAOSE DOKMY. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 19-12-1962, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461724:mpeg21:p001</ref> E ekspansion di su fasilidatnan i personal a kontinua te aña 1982, ora un reseshon a dal e mundu maritimo. Te fin di e dekada tabatin atrobe un subida den e aktividatnan.<ref>Production manager: 'Sprake van opleving' Curaçaose Dok Maatschappij momenteel enorm veel klanten. "Amigoe". Curaçao, 09-02-1989, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642553:mpeg21:p003</ref>
Na 2015 e empresa hulandes Damen Shipyard Group a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e toubotnan, fabriká pa Damen, ku ta navega den [[Laman Karibe]]. Riba proposishon di gobièrnu di Kòrsou, e grupo tambe a tuma over dia 1 di febrüari 2017 e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrolá a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref><ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref> Bou di nòmber i maneho nobo e empresa a logra rekobrá un posishon den top na Karibe na 2018, ofresiendo un seri di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
== Dòknan ==
Den kurso di tempu a operá diferente dòk:
* ''Reina Wilhelmina'': dòk flotante, 3000 dwt, 1926 -1980 (antes di NV Combinatie Pletterij Nederhorst)
* ''Juliana'' - dòk flotante, 4000 dwt, 1929-1946 (bendi na Surabaya)
* ''Beatrix''- dòk kobá di 28.000 dwt, 192 meter largu (1943 - presente)
* ''Antilia'': dòk kobá di 120.000 dwt, 280 meter largu (april 1972 - presente)
Banda di esei tin dos dòk flotante desde 2018.<ref>https://knipselkrant-curacao.com/pbc-videoreportage-aankomst-drijvende-droogdokken-damen/ Videoreportage aankomst drijvende droogdokken Damen], 30 aprel 2018</ref> Despues ku nan tabata defekto pa algun tempu a disidi pa saka nan por kompleto for di waf den kurso di 2024.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/29316-damen-verwijdert-2e-drijvende-dok Damen verwijdert 2e drijvende dok], [[Antilliaans Dagblad]] (17 di aprel 2024)</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Kòrsou]]
===Damen ====
* Desde 2017 Damen Shiprepair Curacao ta hür i ta eksplota e fasilidatnan i infrastruktura den waf di CDM di un kompania di gobièrnu funda na 1958, CDM Holding NV. <ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> Desde 20?? propiedad di Antias Hulandes.
* Na 2016 CDM a wordu deklara fayit ku a wordu lanta na 2021 wegens gebrek aan baten.<ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref>
Na 2015 Damen a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e trailernan ku Damen a traha i ku ta bula den awa karibense. Riba 1 di febrüari 2017, riba proposhon di e Gobièrnu di Kòrsou, e Grupo tambe a tuma over e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrola a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personal i material a pasa pa e kompania nobo Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). E pianan flosante di e CDM lo ser remplasá durante di aña 2018 ku pianan mas grandi: pianan C lo bira 230 pa 45 meter i pianan D 108 pa 23 meter. E kantidat aki ta úniko den Karibe i Latino-Amerika.<ref>[https://knipselkrant-curacao.com/ad-slotuitdeling-failliet-cdm/ Slotuitdeling failliet CDM], Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
Damen bouwde in 2015 een reparatiewerf op [[Curaçao]] voor de door Damen gebouwde sleepboten die in de Caribische wateren varen. Op voorstel van de Curaçaose regering nam de Groep op 1 februari 2017 ook de activiteiten over van de [[Curaçaose Dokmaatschappij]] (CDM), die in augustus 2016 gecontroleerd failliet was gegaan.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personeel en materieel ging over naar het nieuwe bedrijf Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). De oude drijvende dokken van de CDM worden in de loop van 2018 vervangen door grotere: dok C wordt 230 bij 45 meter en dok D 108 x 23 meter. Deze omvang is uniek voor het Caribisch gebied en Latijns-Amerika.<ref>Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
*NOTES
Van ds zijde van de afdeling Public Relations" van de CPIM kregen wij het volgende bericht: De N.V. combinatie Plet terij--Noderhorst tezamen mol de Nederlandsche dok- en scheepsbouw maatschappij V.O.F, on do N.V. dok-on werf maatschappij Wilton-Feyenoord hebben in principe overeenstemming bereikt mei do N.V. Curacaosche Petroleum Industrie maatschappij en de N.V. Curacaosche scheepvaart maatschappij-, op grond waarvan hol thans door laatstgenoemde maatschappij geëxploiteerde Beatrix dok met bijbehorend scheepsreparatiebedrtjf als mode do bedrijven dor N.V. combinatie Pletterij-Nederhorsl binnenkort als oen bedrijf zullen worden geëxploiteerd door oen 'o stichten „N.V. Curacaose dok maatschappij". De nieuwe N.V. zal hierdoor beschikken over do grootste en modernste schoepsreparatie-faciliteiten in hot Caraibisch gebied.<ref>N.V. Curacaose Dok Maatschappij. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 29-10-1958, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002</ref>
In 2017, DAMEN Shipyards took over the facilities and invested heavily in infrastructure, as well as the upgrading and training of its workforce.
With two large graving docks and two floating docks, cranes with capacities of up to 75 tons and more than 2,000 meters of repair wharves and fully equipped repair shops, DAMEN Shipyards is one of the largest and best-equipped ship repair facilities in the Caribbean.
Er zijn twee gegraven dokken, namelijk het 30.000 dwt Beatrixdok, gebouwd door de Shell in 1942/1943 en het Antiliadok, groot 130.000 ton, in april 1972 officieel in gebruik gesteld door Gouverneur Leito. Het bedrijf heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de economie van de Nederlandse Antillen, heeft tot 1982 voortdurend uitgebreid zowel in faciliteiten als in mankracht, maar is in 1982 getroffen door de recessie in de scheepvaart. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200. Door de moderne faciliteiten kunnen alle scheepsreparaties worden verricht. Het heeft technisch gezien in de internationale scheepvaartwereld een zeer goede naam. De Curaçaosche Dok Maatschappij beschikt behalve over de twee gegraven dokken ook over diverse reparatiekaden, dok- en kadekranen en modern ingerichte werkplaatsen.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Curacoasche Dok Maatschappij NV], Encyclopedie van Curaçao</ref>
Ter gelegenheid van de ingebruikneming van het grootste commerciële droogdok van het westelijk halfrond zal de post'administratie van de Nederlandse Antillen op 7 april 1972 een bijzondere frankeerzegel in de waarde van 30 cent uitgeven. Het ontwerp van deze zegel werd verzorgd door de heer Oscar Ravelo op Curacao. Op de eerste dag van uitgifte zullen de enveloppen uitsluitend gefrankeerd met deze zegel voorzien worden van een eerste-dag-stempelafdruk.<ref>Speciale zegel voor Curacaos droogdok. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 02-02-1972, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461089:mpeg21:p003</ref>
Overname per 1 februari 2017 door Damen Shipyard Group<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/15195-damen-trots-op-curacaose-werf Damen trots op Curacaose werf], [[Antilliaans Dagblad]] (5 di februari 2017) </ref>
{{Appendix}}
Curaçaosche Dok Maatschappij N.V. is een dok- en scheepsreparatiebedrijf gevestigd in Curacao. Het kwam in december 1958 voort uit de combinatie [[Refineria Isla|Curacaos Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) en [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) en de N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, de Dok- en Werf-Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. en de Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f., waarbij op 1 januari 1959 het dokbedrijf van CSM overgedragen werd aan de N.V. Curaçaosche Dok Mij.
Na 1972 e tabata e empresa di reparashon di barku mas grandi den Karibe. El a logra rekobrá un posishon den top na 2018, despues ku e grupo hulandes multinashonal a tuma over e maneho di CDM na 2017 pfresiendo servisio amplio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
despues ku esaki a pasa pa e grupo hulandes Damen Shipyards na 2017. In 2017, global player Damen Shiprepair & Conversion took over the management of the Curaçao Drydock Company, established in 1959. Under the new name it will continue offering a full range of services in maintenance, repair, refit and conversion of vessels and offshore constructions of all sizes.
Na 2017, e hungadó global Damen Shiprepair & Conversion a tuma over e maneho di Curaçao Drydock Company, establesé na 1959. Den e nòmber nobo e lo sigui ofresé un gama kompleto di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
--------------------
== Tula ==
* nl.wiki vertalen: Vrijheidsstrijder wordt nationale held
Tula werd steeds meer gezien als symbool tegen de slavernij. In 2010 werden hij en andere leiders van de slavenopstand officieel gerehabiliteerd als ‘mannen en vrouwen van eer en goede naam’ en op initiatief van het Fundashon Rehabilitashon Tula werd hij zelfs officieel uitgeroepen tot nationale held van Curaçao.[23] Dit werd nog eens benadrukt in 2013, toen het 150 jaar geleden was dat de slavernij door Nederland werd afgeschaft. Dat jaar werd door de ministerraad namelijk uitgeroepen tot het jaar ter ere van de vrijheidsstrijder Tula.[24] Volgens oud-premier Don Martina kan de nationale held Tula zich nu voegen bij illustere internationale vrijheidsstrijders zoals Nelson Mandela, Martin Luther King en Gandhi.[23] Sinds 2020 is hij opgenomen in het lijstje van vijftig onderwerpen die inkijk geven in de Curaçaose geschiedenis, de zgn. Canon van Curaçao.[25] In Nederland gaat deze erkenning moeizamer. In 2021 werd een motie in de Tweede Kamer om Tula op te nemen in het onderwijs nog afgewezen, maar op 29 oktober 2022 wordt wel een motie aangenomen om meer aandacht geven aan de verhalen van vrijheidsstrijders als Tula en anderen in het onderwijs en tegelijkertijd ook onderzoek naar hen te doen.[26] In de excuses van de Nederlandse regering voor het slavernijverleden wordt Tula door minister-president Mark Rutte met name genoemd.[27]
---------
'''Pedro Pablo Medardo de Marchena''' (☆ 29 di yüni 1899]] na [[Kòrsou]] - †
Kòrsou 29 di yüni 1899 i a muri 15 di mei 1968 na Boneiru, kaminda el a
biba for di aña 1940 te na su morto. Kasi 30 aña el a biba na Boneiru, despues
ku gobièrnu kolonial a pone prezu den kampo di konsentrashon pa motibu di su pensamentu
revolushonario.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/BONERIANO-27-03-2024.pdf Bula Waya], Boneriano (27 di mart 2024)</ref>
Medardo ta yu di un hudiu ku tabata biba na Kòrsou. Su mama tabata un dama koló skur di Kòrsou ku a
kria Medardo. Su tata
a sostené su edukashon kompletamente i tambe a rekonosé su yu, for di kua Medardo a haña e
fam di su tata, Benjamin Abraham de Marchena.
Medardo den e tempu ei tabata negoshante.
==Guera==
Durante di Di Dos Guera Mundial, den mei 1940, Gobièrnu Kolonial a disidí di kue diferente hende sospechoso i ku fam straño prezu.
Aparentemente nan tabata un peliger pa estado. Entre personanan akí tabatin Fred Fischer fotógrafo,
dòkter J. Benesch, tur dos nasé na Alemania i tambe Pader Paul Brenneker ku nan a kere ku el a nase na Berlin i tambe Medardo de Marchena.
Medardo no pa motibu kaminda el a nase, pero si pa su pensamentunan ku nan a kategorisá komo peligroso i antikolonial.
E tabata un di e promé personanan peligroso ku nan a arestá na Kòrsou., sospecha di ta simpatisá ideanan komunista i pro nazi.
Aparentemente tabatin 2 otro Antiano mas den e kampo di konsentrashon na Boneiru, pero mi no a haña konfirmashon di esaki.
Den dékada 20 Medardo de Marchena ta haña problema ku iglesia katóliko i asta tabata na punto di kuminsá un kaso den korte kontra iglesia katóliko. Medardo a publiká diferente artíkulo kontra mishon katóliko, i tambe kontra dominio hulandes. E tabata kier a habri wowo di nos komunidat kontra di dominio hulandes i tambe kontra katolisismo.
Medardo a batisá i kasa katóliko i su yunan tambe el a batisá katóliko.
Durante e lucha akí e ta laga un domi batisá su di 4 yu.
==Publikashon==
Na 1929 Medardo a publiká e buki “Ignorancia o educando un pueblo”, despues el a manda un karta pastoral i tambe artíkulonan ( entre pueblo i gobièrnu) den “De Onpartijdige” (1932– 1934). Ni e gobièrnu kolonial, ni iglesia katóliko por a imaginá ku Medardo lo a alkansá asina tantu hende.
Den e publikashonnan akí e tabatin algun akusashon hopi serio.
Por ehèmpel el a puntra ken tin falta, ku nos no tin nos mes hendenan den posishonnan haltu den
komunidat, posishon ku ta nesesario pa duna nos hendenan mas rèspèt.
Medardo a splika, ku ta: “hòmbernan blanku ku wowo blou ku ta parse hende muhé dor di nan manera di bisti, ku tin tantu Roma komo Hulanda komo nan patria. Ta nan ta kulpabel ku Kòrsou a keda tras, miéntras ku e poblashon di koló pa mas ku kuater generashon kaba ta gosa di abolishon di sklabitut”.
Pedro Pablo Medardo de Marchena ta derá den e santana di Iglesia Protestant na Playa Boneiru.
Revishon aktual di 15:57, 15 aprel 2026
Pending: Tragalus - Salario minimo - Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe - Albert Kikkert - Florin karibense (aanvulling) - Yudansa pa desaroyo - Michelangelo Winklaar - PDVSA (aanvulling) - Antilliaanse Verffabriek - Francio Guadeloupe - Tula (aanvulling) - Medardo de Marchena (aanvulling) - Damen Shiprepair Curacao
0hj1dhlv65naw59vjkmpqg8gvn5952i
190041
190040
2026-05-06T11:48:42Z
Caribiana
8320
190041
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Lista di partido politiko na Korsou]] - [[Lista Niun Paso Atras]] - [[Lista di calamidad den Caribe Hulandes]] - [[Tragalus]] - [[Salario minimo]] - [[Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe]] - [[Albert Kikkert]] - [[Florin karibense]] (aanvulling) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Michelangelo Winklaar]] - [[PDVSA]] (aanvulling) - [[Antilliaanse Verffabriek]] - [[Francio Guadeloupe]] - [[Tula]] (aanvulling) - [[Medardo de Marchena]] (aanvulling) - [[Damen Shiprepair Curacao]]
---------------
Esaki ta un lista di [[partido polítiko]] na [[Kòrsou]].
== Den parlamento di Kòrsou (2026) ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Asiento
|-
|[[Movementu Futuro Kòrsou]]
|MFK
|2010
|13
|-
|[[Partido Nashonal di Pueblo]]
|PNP
|1948
|4
|-
|[[Partido Alternativa Real]]
|PAR
|1993
|2
|-
|[[Partido MAN]]
|MAN
|1971
|1
|-
|[[Partido Inovashon Nashonal]]
|PIN
|2017
|1
|}
== Sin representashon ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Último<br>partisipashon<br> elektoral
!Remarke
|-
|[[Partido Demokrat]]
|DP
|1944
|2021
|
|-
|[[Partido Independiente di Kòrsou]]
| COP
|1948
|
| inaktivo desde 1971
|-
|[[Partido Katóliko di Pueblo]]
| KVP
|1948
|
| a surgi for di CKP; inaktivo desde 1960
|-
|[[Frente Obrero|Frente Obrero i Liberashon 30 di mei]]
|FOL
|1969
|2017
|
|-
|[[C-93]]
|PLKP
|1993
|2002
| disolbí na 2006.
|-
|[[Partido Laboral Krusada Popular]]
|PLKP
|1997
|
|-
|[[Forsa Kòrsou]]
|FK
|2004
|
|-
|[[Pueblo Soberano]]
|PS
|2005
|
|-
|[[Lista Niun Paso Atras]]
|LNPA
|2007
|
|-
|[[Partido pa Adelanto i Inovashon Sosial]]
|PAIS
|2010
|2016
|
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|PAN
|2010
|inaktivo desde 2017
|-
|[[Movementu Kousa Promé]]
|MKP
|2015
|2025
|
|-
|[[Un Kòrsou Hustu]]
|UKH
|2015
|
|-
|[[Kòrsou di Nos Tur]]
|KdNT
|2016
|2021
|
|-
|[[Movementu Progresivo]]
|MP
|2016
|
|-
|[[Partido Inovashon Nashonal]]
| PIN
|2017
|2026?
|lista kombina - representashon?
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|
|2017?
|
|
|-
|[[Kòrsou Esun Mihó]]
|KEM
|2019
|2025
|
|-
|[[Un Kambio pa Kòrsou]]
|UKPK
|2020
|
|
|-
|[[Kòrsou un Munisipio Ulandes Nobo]]
|KUMUN
|2020
|
|
|-
|[[Kòrsou Vishonario]]
|VISHON
|2020
|
|
|-
|[[Trabou pa Kòrsou]]
|TPK
|2020
|
|-
|[[Mihó Kòrsou]]
|MK
|2024
|2025
|
|-
|[[Partido pa Pensionado]]
|
|
|
|-
|[[Un Era Nobo pa Kòrsou]]
|
|
|
|-
|[[Civil Rights Movement Curaçao]]
|
|
|
|-
|Maneho Asertá, Visibel I Sigur
|
|
|
|-
|[[Union i Progreso]]
|
|
|
|-
|Un Kòrsou Nobo
|
|
|
|-
|Partido Bienestar Kòrsou
|
|
|
|-
|Klaridat Akshon Sosial
|
|
|
|-
|Awor ta Basta
|
|
|
|-
|Movementu un Pueblo pa Progreso
|
|
|
|-
| align="left" |Movementu PUSH Kòrsou
| align="left" |
|
|
|-
| align="left" |Liberashon Klàsiko Komunidat di Kòrsou
| align="left" |
|
|
|}
[[:Kategoria:Polítika na Kòrsou]]
[[:Kategoria:Partido politiko]]
------------------
== Mira tambe ==
* [[Lista di institushon di enseñansa superior den Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
{{References}}
;Link eksterno
* {{en}} [http://www.usm.sx/ University of St. Martin]
}}
----------------
Esaki ta un '''lista di calamidad den Caribe Hulandes''', cu ta inclui sucesonan den of liga na teritorio di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]], [[Kòrsou|Corsou]], [[Sint Maarten]], [[Saba]] of [[Sint Eustatius]]. E lista aki ta encera solamente acontecimentonan cu a resulta den cinco of mas morto (no pariente di otro), y otro acontecimentonan cu tabatin un area di impacto hopi grandi.
== Prome cu siglo 19 ==
* 1652
**[[16 di sèptèmber|16 di september]] – Despues di un horcan tropikal, tres barco y nan tripulacion ta disparce cerca di e islanan di [[Islariba]].
*1750
**[[7 di ougùstùs|7 di augustus]] – Riba Corsou ta brota un lantamento di catibo na plantashi [[West Indische Compagnie|WIC]] [[Hato (Kòrsou)|Hato]]. Sesenta hende ta wordo mata, di cua un ta Europeo.
*1772
**[[1 di sèptèmber|1 di september]] – Un horcan fuerte ta destrui 400 cas na Sint Eustatius y 180 cas na Saba. Riba Sint Maarten, casi no tin cas mas para.[1]
*1778
**[[15 di sèptèmber|15 di september]] – Un explosion ta sucede durante trabounan abordo di e barco di liña Hulandes Alphen den haf di [[Willemstad]]. Esaki ta resulta den 205 morto.<ref>[http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis]. [https://web.archive.org/web/20230721005235/http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ Gearchiveerd] op 21 juli 2023.</ref>
*1780
**[[15 di òktober|15 di october]] – E Horcan Grandi di 1780 ta pasa riba caribe, probablemente e orkan atlántiko di mas mortal di tur tempu. Kalkulashonnan ta pone e kantidat di morto na mas o ménos 22.000, di kua mas o ménos 4.000 tabata na St. Eustatius. E flota Hulandes ta keda severamente afecta pa esaki.
*1783
**[[4 di febrüari|4 di februari]] – E barco Franses ''Duc de Bourgogne'' ta sink banda di Corsou. Ochenta miembro di tripulacion ta hoga.
*1795
**[[17 di ougùstùs|17 di augustus]] – E [[Rebelion Grandi]] di catibo na Kòrsou den 1795. Desenas di katibu di plantashon na Kòrsou ta nenga di bai traha. Katibunan di otro plantashonnan ta djòin e rebelion. Despues di éksito inisial, e lantamentu ta wòrdu suprimí dia 31 di ougùstùs. Tin 31 morto.
== Siglo 19 ==
*1819
**[[21 di sèptèmber|21 di september]] – Un horcan fuerte ta asotá e [[Sint Maarten (isla)|isla di Sint Maarten]]. Riba e parti Hulandes di e isla, 81 hende ta perde nan bida y 348 edifisio ta wordo destrui.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18200407-1010&vw=org&lm=west%2Cindie%2Cramp%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
*1823
**[8 di yüli|8 di juli]] – E brig Enterprise ta sink na altura di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[4]
*1825
**[[1 di mart|1 di maart]] – Salida di e barku hulandes Zeemeeuw for di Willemstad. Nunka mas no ta tende nada di e barku ku por lo ménos dieskuater hende abordo. Zeemeeuw posiblemente a wòrdu ataká pa e brig di korsario Colombiano Aquila, su karga a wòrdu kita for di dje, e barku a wòrdu sendé na kandela, i e tripulashon enkadená abordo di e korsario.[5]
*1846
**[[13 di sèptèmber|13 di september]] – E golet Amelia ta kore bai na tera na altura di Klein Curaçao. Riba peticion di M. de Jongh na Gobernador R.H. Esser ta despacha e goleta De Vos. M. De Jongh ta abordo di De Vos, su yerno Antoine Bruon Langlois riba e Amelia. Den direkshon di anochi, De Vos ta yega Klein Curaçao. Despues di dos dia sin come of bebe, e pasaheronan ta wordo recarga y hiba abordo. Un intento ta wòrdu hasi pa salba e Amelia, pero esaki no ta eksitoso debí na e laman brutu.[6]
*1848
**[[3 di mart|3 di maart]] – E korveta franses La Boussole ta sink serka di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[7]
*1877
**[[23 di sèptèmber|23 di september]] – Durante un tormenta severo riba Aruba, Kòrsou, i Boneiru, 69 hende ta pèrdè nan bida, mayoria riba laman.[8][9]
*1886
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – E barco di bela Aleman Nero ta sink na costa nort di Aruba.
*1892
**[[7 di òktober|7 di october]] – Cerca di Boneiro, e barku komersial ''Anita'' ta sink; barco y henter tripulacion no ta sobrebibi e suceso.
*1899
**[[12 di ougùstùs|12 di augustus]] – Cincuenta cas ta wordo destrui durante un horcan riba Sint-Eustatius.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18990815-3007&vw=org&lm=orkan%2Cwest%2Cindie%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
== Siglo 20 ==
===1901-1950===
*1910
**[[7 di yüli|7 di juli]] – E barku hulandes Gouverneur van Heerdt ta sink na kosta di Kòrsou. Nuebe persona ta muri, entre otro Arend Evert van den Brandhof, Gobernador di Boneiru.[11]
*1928
**7 di aprel – E tankero Chepita ta eksplotá den un waf den Schottegat banda di Otrobanda. Shete hende ta wòrdu matá.[12]
*1930
**6 di sèptèmber – Eksploshon den un instalashon di zeta serka di Willemstad. 12 morto i 20 heridá.[13]
*1933
**8 di yüli – E barku hulandes Julio Maria ta sink serka di Kòrsou. Sinku persona ta wòrdu matá.[14]
*1939
**12 di mei – Den un aksidente di tráfiko pisá riba Kòrsou, dos trùk ta dal den otro na altura di Sint Willibrordus. Sinku persona ta wòrdu matá.[15]
*1942
**16 di febrüari – E barku di vapor britániko Oranjestad ta sink serka di Aruba. Dies sinku hende ta hoga, nuebe ta wòrdu reskatá.[16]
**20 di april – Un welga entre obreronan Chines riba Curaçao ta wordo suprimi violentamente. Diesdos hende ta wòrdu matá.
**26 di aprel – E barku merikano di bòksit Alcoa Partner ta wòrdu torpedeá pa e supmarino aleman U 66 i ta sink na kosta di Boneiru. Dies hende ta wòrdu matá.
di novèmber – E barku di guera merikano USS Erie ta wòrdu asotá pa un torpedo di un supmarino aleman, U 163, na kosta serka di Piscadera. Shete miembro di tripulacion ta muri y otro once ta resulta herida debi na e explosion y candela. 1943
**27 di yüli – E SS Rosalia, na kaminda di Lagunillas pa Curaçao, ta wòrdu torpedeá dos biaha pa e supmarino aleman U 615 na Bullen Bay, 10 miya sùit di Willemstad. 23 hende ta muri.
*1944
**[[18 di sèptèmber|18 di september]] – E tankero Belga ''Ampetco'' ta sink entre costa di Aruba y Venezuela. Solamente diescinco di e 48 persona abordo ta sobrebibí e desaster aki.[17]
*1947
**15 di desèmber – E tankero argentino Los Posos i e tankero venezolano Tucu Pita ta dal den otro banda di Bahia di Caracas. 16 morto i 10 mas dos dia despues
1960-2000
*1960
**1 di sèptèmber – Orkan Donna riba Sint Maarten. Shete hende ta muri.
*1967
**6 di novèmber – Brùg Reina Juliana na Willemstad (Curaçao) ta basha abou. Dieseis hende ta wòrdu matá. E kousa di e derumbe nunka no a wòrdu determiná.
*1969
**[[30 di mei (fecha)|30 di mei]] [[1969]] - [[Trinta di mei]], e sentro di siudat di Willemstad ta wòrdu destruí despues di un lantamentu bou di trahadónan di Shell ku ta sali for di man. Hopi edifisio bieu riba Brion Square ta bai na kandela.
*1972
**[[21 di desèmber|21 di december]] – Un Air Guadeloupe De Havilland ta kai banda di Sint Maarten. Tur diestres okupante ta wòrdu matá.<ref>[https://web.archive.org/web/20110102165957/http://planecrashinfo.com/1972/1972.htm www.planecrashinfo.com]</ref>
*1977
**[[24 di desèmber|24 di december]] – Valley Air Service Piper PA-31-350 Navajo ta kai banda di Willemstad. Tur dies okupante ta muri.
*1995
**[[3 di sèptèmber|3 di september]] – Orkan Luis riba Sint Maarten. Nuebe hende ta muri. Luis a trese 170 mm di áwaseru aki i a destruí 60% di tur cas, resultando den daño di $1.8 bion.
*1999
**[[18 di novèmber|18 di november]] – [[Orkan Lenny|Horcan Lenny]] ta yega Sint Maarten. E orkan ta permanesé riba e isla pa dos dia i ta kousa destrukshon generalisá. 366 mm di áwaseru ta kai. Nuebe hende ta muri, tres riba e isla i seis na kosta.[20]
== Siglo 21 ==
===2001-presente===
*2007
**20 di sèptèmber – Sinku persona ta muri den un eksploshon i kandela riba e barku di salbashon Seamec II den waf seku CDM na Willemstad.[21]
*2012
**[[15 di desèmber|15 di december]] – Kalamidat di vürwèrk riba Kòrsou. Daño ekstenso i kuater[22] morto.
*2017
**[[6 di sèptèmber – Sint Maarten ta wòrdu asotá pa orkan Irma. E ta un orkan di kategoria 5 i ta kousa daño severo riba e isla, resultando den múltiple morto i heridonan.<ref>[https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Sint Maarten zwaar getroffen: zeker acht doden op Franse eilanden], NOS Nieuws, 7 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230323112546/https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Gearchiveerd] op 23 maart 2023.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170912102521/https://www.trouw.nl/home/legaal-of-illegaal-noodhulp-is-voor-iedereen-op-sint-maarten~a21f984c/ Legaal of illegaal, noodhulp is voor iedereen op Sint Maarten], Trouw; 9 september, pagina 5</ref><ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 De orkaan die alles overtrof], www.nrc.nl; 9 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230528195652/https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 Gearchiveerd] op 28 mei 2023.</ref>
== Sucesonan pafó cu gran impacto riba Caribe Hulandes ==
*1970
**[[2 di mei]] – ALM Vuelo 980 for di New York pa Sint Maarten ta hasi un aterisahe forsá riba awa serka di Saint Croix. Di e 63 personanan abordo, 23 ta muri i 37 ta heridá.[26]
*1973
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – Un aksidente di avion banda di Bogota na Colombia ta resultá den 43 morto, inkluyendo dies antiano.[27]
*1992
**[[4 di òktober|4 di october]] – Calamidat na Bijlmer, [[Amsterdam]], 43 morto y 26 herido. Di e 43 morto, diestres a nace na Antias Hulandes.
*1996
**[[13 di mart|13 di maart]] – Un [[Avia Air]] Aruba Cessna 402 ta accidenta na altura di [[Punto Fijo]] na [[Venezuela]]. Ocho persona ta perde na bida.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|titel=Crash Arubaans vliegtuig: 8 doden|bezochtdatum=2022-01-17|datum=1996-03-14|werk=[[NRC Handelsblad]]|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20220118182755/https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|archiefdatum=2022-01-18}}</ref>
--------------
{{Variante|c}}
{{infobox edificio| variante = c
| infobox_tipo = Marshe
| nomber = Marshe Nobo
| imagen =
| descripcion =
| multi_imagen = {{multiple image
| total_width = {{Infobox/afbeeldingbreedte}}
| direction =
| perrow = 2
|border = infobox
|image1 =
|caption1 =
|image2 =
|caption2 =
}}
| localisa_na = [[Willemstad]]
| luga = {{CUW}}
| adres = Plasa Wilson Papa Godett 1
| fecha_funda =
| estilo =
| architect =
| encarga =
| status =
| funcion_original =
| funcion_actual =
| propietario = Fundashon Marshe?
| fecha_construccion = 1971?
| inaugura =
| cera =
| renova = 2024-2026
| restaura =
| website = https://www.fundashonmarshe.com/home
}}
'''Marshe Nobo''' (tambe konosí komo '''Plasa Rondó''' òf den bok'i pueblo komo '''Plasa Nobo''') ta un merkado habrí situá na Punda, den sentro históriko di Willemstad, Curaçao. E ta sirbi komo un sentro importante pa empresario chikito i komersio lokal.
E merkado ta situá na banda nort di [[Waaigat]], i ta konektá ku bario [[Scharloo]] via un brug di peaton, e Prinses Amaliabrug, ku a remplasá e anterior Van den Brandenburgbrug na 2016.[1]
== Deskripshon ==
Marshe Nobo ta un merkado popular unda por haña un gran variedat di produkto i servisionan. Den e piso abou, bendedónan ta ofresé kuminda lokal, inkluyendo platonan krioyo ku por wòrdu konsumí riba sitio. Den e piso ariba, tin stèntnan ku paña, kosmétika, artesania i souvenirs.[2]
E merkado ta forma parti di un ret di merkadonan manehá pa Fundashon Marshe, ku tambe ta responsabel pa Plasa Bieu i e merkado flotante na Sha Caprileskade.[3]
== Historia ==
Marshe Nobo a wòrdu establesé na 1975 komo parti di un inisiativa pa stimulá ekonomia lokal. E edifisio a wòrdu finansiá dor di Fondo Oropeo pa Desaroyo i entregá na gobièrnu di Kòrsou.
E merkado a krea espasio pa aproksimadamente 300 empresario chikitu, ofresiendo oportunidatnan pa negoshi ku tarifanan di hür pagabel. Esaki a kontribuí na un gran variedat di produkto, manera remedi natural, matanan, kuminda kayente, paña i artesania.[4]
Na 1997, Fundashon Marshe a wòrdu establesé bou di Ministerio di Desaroyo Ekonómiko pa manehá e merkadonan públiko di e isla, inkluyendo Marshe Nobo.[5]
== Edifisio ==
E edifisio di Marshe Nobo ta un struktura ikóniko ku forma rondó, kubrí ku un dak grandi sostené pa 32 kolumna. E diseño habrí ta fasilitá ventilashon natural i interakshon entre bendedó i bishitantenan.
Entre 2024 i 2026, e merkado a pasa pa un renobashon ekstenso pa mehora seguridat, higiena i infrastruktura, inkluyendo dak, sistema di riool i instalashonnan eléktriko. Durante e periodo aki, bendedónan a muda temporalmente pa otro lokashonnan den Willemstad. E merkado a bolbe habri na mei 2026, ku plan pa reaktivá e área komo un sentro vibrante den e siudat.[6]
== Nifikashon ==
Marshe Nobo ta un lugá importante pa bida sosial i ekonómiko di Willemstad. E ta ofresé oportunidadnan pa empresario chikitu i ta sirbi komo un punto di enkuentro pa residente i turista. Ademas, e merkado ta kontribuí na preservashon di kultura lokal dor di benta di kuminda tradishonal i produkto artesanal.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Kòrsou]]
----------------
'''Marshe Nobo''' òf '''Plasa Rondó''', den bok'i pueblo '''Plasa Nobo''', ta un marshe habrí na [[Punda]], den sentro di [[Willemstad]], [[Kòrsou]]. E ta sirbi komo un lugá pa benta dor di empresario chikito.
E sala di merkado di Marshe Nobo ta situá na e parti nort di Waaigat i riba ... kaminda. Un brug di peaton, Prinses Amaliaburg (ku na 2016 a remplasa e antiguo Van den Brandenburgbrug), ta konektá e parti ei di Punda ku Scharloo.<ref>{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/14733-ophaalbrug-officieel-geopend|taal=nl|titel= Ophaalburg officieel geopend|werk= [[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-11-10|bezochtdatum=2026-04-24}}</ref> [[File:Curaçao - Willemstad - 49411091773.jpg|thumb|220px|Prinses Amaliabrug?]]
Cuminda ta wordo bendi eynan, inkluso platonan crioyo cu bishante i turista por wordo consumi eynan mes na un mesa.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/19172-plasa-bieu-in-volle-glorie-hersteld Plasa Bieu in volle glorie hersteld]</ref> Tambe ta bende souvenirs.
Na aña 1975 Fondo Europeo pa Desaroyo a regala e edificio di dos piso aki na gobierno di Curaçao pa yuda stimula economia. E edifisio aki ta akomodá alrededor di 300 espasio di merkado pa empresarionan por manehá nan negoshi na /ofresiendo tarifanan di hür pagabel. Esaki a kondusí na un variedat grandi di produktonan pagabel riba merkado, manera remedi natural, matanan orgániko, platonan kayente, paña, kosmetika, artesania, i vários kuriosidat.
E ta wòrdu maneha pa Fundashon Marshe, huntu ku Plasa Bieu i merkado flotante na Sha Caprileskade.<ref>https://www.fundashonmarshe.com/our-gems</ref>
Fundashon Marshe a wordu establesé na 1997 bou di e Ministerio di Desaroyo Ekonómiko, Fundashon Marshe ta manehá e merkadonan ikoniko di Kòrsou, inkluyendo Plasa Bieu, Marshe Rondo, Plasa di Arte, i e merkadonan na aire liber na Sha Caprileskade, Otrabanda, i Punda.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/home-new About Fundashon Marshe] </ref>
== Edifisio ==
Marshe Nobo komo un obra di arte. E mercado rondo aki, cu su dak unico den forma di fan, normalmente ta aloha negoshinan local. E merkado ta den renobashonnan aktualmente, pues a move e bendedónan pafó i rònt di e merkado. Esaki ta krea un impreshon hopi desordená, i spesialmente pober. Bunita potrèt. Fotógrafo deskonosí.
E ta un edifisio ikoniko ku tin un forma rondo ku un dak plegabel sostené pa 32 kolumna.
Despues di un renobashon ekstenso den 2025, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko, e edifisio a bolbe habri na mei 2026. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1">{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/32261-marshe-nobo-in-mei-gereed|titel= Marshe Nobo in mei gereed|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-01-09|bezochtdatum=2025-04-24}}</ref>
Marshe Nobo a wòrdu renobá completamente na 2025/2026, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1"/>
In 1975, the European Development Fund gifted this two-floor building to the government of Curaçao to help stimulate the economy. This building accommodates around 300 market spaces for entrepreneurs to run their businesses at /offering affordable rental fees. This has led to a wide variety of affordable products to the market, such as natural medicine, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/our-gems Marshe Nobo (Plasa Rondó)], fundashonmarshe.com</ref>
Address: Plasa Wilson Papa Godett 1
Marshe Nobo, also known as Plasa Nobo, is a circular-shaped market located in Willemstad, Curacao. Established in 1975, it has long served as a vibrant hub for local entrepreneurs, offering a diverse array of products and services. The market features two floors filled with stalls selling natural medicines, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities. In August 2024, the market began renovations aimed at modernizing the facility and enhancing safety and hygiene standards. During this period, vendors temporarily relocated to various locations, including Sha Capriles Kade, Plenchi Wilson Papa Godett, and others. The renovation is expected to take about a year, with plans to revitalize the city center and attract visitors throughout the day and evening.<ref>https://mindtrip.ai/attraction/willemstad-curacao/marshe-nobo/at-UE8mu3NA</ref>
Marshé Nobo is a vibrant and bustling market that offers a wide range of products and souvenirs. As you explore the market, you’ll find colorful stalls filled with local crafts, artwork, jewelry, and clothing. It’s a great place to find unique souvenirs to take home as a reminder of your trip to Curaçao. The market is divided into two floors, with different sections dedicated to specific types of products. The ground floor is known for its local food stalls, where you can sample traditional cuisine and tropical fruits. Don’t miss the chance to try some delicious local snacks like pastechi (savory pastries) and batidos (fruit smoothies). Upstairs, you’ll find more stalls selling clothing, accessories, and handicrafts. Local artists and artisans showcase their work, including hand-painted ceramics, woven baskets, and hand-carved wooden items. You can also find traditional Caribbean spices, hot sauces, and herbal remedies.
The market is conveniently located in Punda, the historical center of Willemstad. After exploring the market, take some time to wander through the colorful streets of Punda and admire the UNESCO World Heritage-listed architecture. You’ll find charming cafes, shops, and museums along the way. If you’re visiting Curaçao, a trip to Marshé Nobo is a must-do. Whether you’re looking for souvenirs, trying local delicacies, or simply immersing yourself in the vibrant atmosphere, this market offers a unique experience that shouldn’t be missed.<ref>[https://curacaovisitors.com/events-sights/markets/ Ma rshe Nobo]</ref>
{{Appendix}}
--------------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Charles Augustus Henry Barge
| imagen = Ch.A.H. Barge.jpg
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = 1890
| periodo fin = 1901
| monarkia = [[Emma van Waldeck-Pyrmont|Emma]] (1890-1898)<br>[[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Nicolaas van den Brandhof]]
| sucesor = [[Jan Olphert de Jong van Beek en Donk]]
|fecha nacemento= [[2 di novèmber]] [[1844]]
|luga nacemento = {{NLD}}
|fecha fayecimento= [[25 di sèptèmber]] [[1919]]
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui =
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = abogado, hues, polítiko, gobernante
|partido =
}}
'''Charles Augustus[1] Henry (Harry) Barge''' (☆ [[2 di novèmber]] [1844]] na [[Amsterdam]] - † [[25 di sèptèmber]] [[1919]] na Voorburg) tabata un abogado, hues, gobernador i polítiko hulandes di e movementu katóliko romano (e RKSP no a wòrdu fundá ainda).
== Biografia ==
Harry Barge tabata bini di un famia komersiante di [[Amsterdam]] ku tabata basta enbolbí den polítika hulandes. Frederic Joseph Maria Anton Reekers (un representante pa kuarenta aña) tabata su kuña, Ton Barge tabata su primu, i su ruman hòmber tabata kasá ku e ruman muhé di Bernardus Marie Bahlmann, tur di kendenan tambe tabata representantenan katóliko. Harry su tata tabata un fabrikante na Manchester, doño di un firma di komersio na Amsterdam, i doño di barku. Despues di a kompletá su enseñansa sekundario na Sint Willibrordus College, Barge a sigui studia na Athenaeum Illustre na Amsterdam, pero despues a transferí pa Universidat di Leuven pa su estudionan di doktorado den Derecho, i a optené su doktorado den derecho romano i kontemporáneo na [[Universidat di Leiden]] na 1872.
=== Karera ===
Despues di gradua, Barge a bira abogado na [[Nijmegen]], siudat unda e tabata residensiá.
Na 1875, Barge a wòrdu eligi pa e konseho munisipal di Nijmegen, kaminda el a keda miembro te na 1880. Na 1877 i 1879, el a wòrdu eligi komo miembro di [[Tweede Kamer]] di Hulanda. Einan, e tabata bosero prinsipalmente pa enseñansa, i de bes en kuando tokante envio.
Multitut na e kas di pueblo di Willemstad despues di e traspaso di poder pa Gobernador Barge
Na 1880, el a sali pa [[Kòrsou]] pa bira miembro y presidente di [[Corte Comun di Husticia di Aruba, Corsou y Sint Maarten y di Boneiro, Sint Eustatius y Saba|Korte di Hustisia di Kolonia Kòrsou]].
Na 1890, el a keda nombrá Gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan]], un funshon ku el a okupá te ku 1901.
Despues el a regresá Hulanda kontinental i a postulá pa eleccion pa e Camara di Representantenan den e circumstancia di Rotterdam III. Sinembargo, despues di un elekshon di dos buèlta, el a wòrdu derotá pa Joor Bastiaan Verheij (LU). Na 1909, el a wòrdu eligi komo miembro di e Senado di e Estadonan General, representando e provinsia di Overijssel. El a hiba palabra den Camara solamente un biaha durante su miembrecia di cuater aña, durante e debate riba e presupuesto pa Antillas Hulandes. E tabata presidente di e Komishon pa Petishonnan pero tabata ousente frekuentemente pa motibu di interesnan privá den eksterior. Pa e motibu aki, el a renunsiá for di e Kámara na e promé seshon di e aña parlamentario 1913-1914[2]. Di 1913 pa 1916, e tabata miembro ainda di e Estadonan Provinsial di Overijssel.
{{multiple image
| total_width = 350
| direction = horizontal
| align = right
| border = infobox
| image1 = Bargestraat 3, propped up front facade.png
| image2 = Bargestraat 3, ruins.png
| footer = Edifisio monumental Bargestraat 3/3A
| footer_align = center
}}
== Honor ==
Barge a risibi varios rekonosementu i kondekorashon, inkluso un kaya den [[Scharloo]], e zona históriko di [[Willemstad]], ta hiba su nòmber: ''Bargestraat''.
* {{NLD}} - Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]].
* {{VEN}} - Ofisial den e Orden di Simon Bolivar
* {{ITA}} - Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
Na 1894, Barge a keda nombrá Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]]. Tambe el a wòrdu nombrá Gran Ofisial den e Orden di Simon Bolivar i Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
---------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Carmita Henriquez
| nomber completo = Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez
| fecha nacemento = [[6 di desèmber]] [[1922]]
| luga nacemento = [[Willemstad]]
| fecha fayecimento = [[31 di desèmber]] [[2003]]
| luga fayecimento =
| ofishi = kosedó i trahadó di popchi
| casa = Plinio Miguel Henriquez
| yui = [[Jeanne Henriquez]]
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez''' (☆ [[6 di desèmber]] [[1922]] na [[Willemstad]] – ibid., [[31 di desèmber]] [[2003]] na Korsou) tabata un kosedó i trahadó di popchi i un figura importante den e desaroyo di arte folklóriko na Kòrsou.
==Biografia ==
Carmita Henriquez tabata un yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina.<ref>{{Citeer web|url=https://gw.geneanet.org/elixer?n=hernandez&oc=&p=carmita+nicolasia|titel=Carmita Nicolasia Hernandez|website=geneanet.org|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref> Huérfano na edat di diesdos aña, el a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di un edat yòn, Carmita a yud’é den studio i na kas. Su promé bisti trahá su mes tabata pa entiero di su tata.
Na 1942 ela kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916-1982), un analista di laboratorio na e refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé, di kua [[Jeanne Henriquez]], historiadó i aktivista, tabata esun di mas grandi.<ref name="Holou"/>
Na edat di 46 aña, el a sinti e nesesidat pa konservá i honra e historia i tradishonnan den vestuario di Kòrsou. El’a kuminsá aktua esenanan di bida diario usando popchi. Su popchinan tabata representá e kultura Afro-Kurasoleño ku paña histórikamente korekto. Dia 13 di mart 1972, ela presentá dos popchi na Gobernador Ben Leito komo un regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.<ref name="Holou">{{citeer boek|auteur=Holou, Roland A. Y.|taal=en|titel=The Most Influential Contemporary African Diaspora Leaders|url=https://books.google.com/books?id=uTYyDAAAQBAJ&pg=PT153|datum=2016|uitgever=AuthorHouse|plaats=Bloomington, Indiana|hoofdstuk=21. Jeanne D. Henriquez: Diaspora in Curaçao (Caribbean/South America)|isbn=978-1-5246-0558-2|pages=153–159}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|titel=VROUWENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024|archiefdatum=2024-04-29|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240429191627/https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|dodeurl=ja}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/collectie-online/detail/f0bcb413-e206-5fa3-ad7e-387fd810bd23|titel=MANNENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref>
Na 1988, Carmita Henriquez, hunto cu Lucia Schnog, a ricibi e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a disidí ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan mes ramo – folklore i baile.<ref>{{citeer web|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2024-04-30}}</ref><ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011 Cola Debrot Prijs 1988], 21 mei 1988</ref>
{{Appendix}}
(☆ 6 di desèmber 1922, Willemstad – † 31 di desèmber 2003, Kòrsou)
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou. Ela ta konsiderá un figura importante den e desaroyo i preservashon di arte folklóriko di e isla.
Bida
Carmita Henriquez tabata yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Na edat di diesdos aña ela a keda huérfano i a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di edat yòn, Henriquez a yuda den e studio di kose i na kas. Su promé bisti ku ela mes a traha tabata pa entiero di su tata.
Na 1942, ela a kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916–1982), un analista di laboratorio na refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé. Entre nan yunan ta Jeanne Henriquez, historiadó i aktivista.
Obra i kontribushon kultural
Na edat di 46 aña, Henriquez a kuminsá traha konsientemente riba preservashon di historia i tradishonnan di Kòrsou por medio di vestuario folklóriko. Ela a krea popchi ku ta representá esenanan di bida diario, bisti ku paña histórikamente korekto i reflehá kultura Afro-Kurasoleño.
Dia 13 di mart 1972, ela a presentá dos di su popchi na Gobernador Ben Leito komo regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.
Na 1988, Henriquez, hunto ku Lucia Schnog, a risibí Premio Cola Debrot. E hurado a rekonosé kontribushonnan di kada un den nan mes ramo: folklore i baile.
--------------
Na 1988 resipiente di e [[Premio Cola Debrot]] pa su diseñonan folklóriko di e kultura afro-kurasoleño.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2022-07-22}}</ref>
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez (Willemstad, 6 di desèmber 1922 – Willemstad, 31 di desèmber 2003) tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou, konosí pa su diseñonan folklóriko ku reflehá e kultura afro-kurasoleño. Den 1988, e a risibí e Premio Cola Debrot, e mas haltu rekonosementu kultural na Kòrsou, pa su kontribushon den e tereno di folklor.
Bida i obra
Carmita Henriquez a nase den Willemstad komo yiu di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Despues di perde su mayornan na un edat tempran, e a wordu kria pa su tanta, ku tabatin un skol di kosé. Aki e a siña kosé i traha den taller for di su hóbennan. Su promé vestido propio tabata pa e entiero di su tata.
Henriquez a dediká su bida na arte di kosé i trahá popchi folklóriko ku ta reflehá e herensia afro-kurasoleño. Su obranan tabata inspirá pa e vestimentunan tradicional i e bida di pueblo, i a yuda na preservashon di e identidad kultural di Kòrsou.
Premio Cola Debrot
Den 1988, Carmita Henriquez a risibí e Premio Cola Debrot den e kategoria di folklor, baile i teatro, un rekonosementu pa su diseñonan folklóriko ku a kontribuí na e kultura afro-kurasoleño.
Bida personal
Carmita Henriquez tabata kasá ku Plinio Miguel Henriquez, un analista di laboratorio na refineria Isla. Nan a tin tres yiu muhé, inkluyendo Jeanne Henriquez, un edukadó i aktivista kultural.
Legado
E trabou di Carmita Henriquez ta keda komo un kontribushon balioso na preservashon i promoshon di e kultura afro-kurasoleño. Su diseñonan folklóriko i popchi ta un testimonio di su dedicashon na e arte i e identidad di su pueblo.
Referensianan:
Carmita Henriquez - Wikipedia
Jeanne Henriquez - Wikipedia, e ensiklopedia liber
Premio COLA DEBROT - qracao.com
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Afrohulandes''' òf hendenan hulandes pretu, ta hendenan hulandes di desendensia Afrikano Sub-Sahariano kompleto òf parsial. E mayoria di hendenan Afro-Hulandes na Hulanda ta Afro-Karibense i ta originá for di e anterior i aktual teritorionan Ultramar di Sürnam i e eks Antia Hulandes; awor Curaçao, Aruba, Bonaire, Sint Maarten, Sint Eustatius, y Saba.
Tambe tin un poblashon migrante signifikante for di Cabo Verde, Ghana, Nigeria, Somalia, Angola, Eritrea, i otro komunidatnan afrikano di imigrantenan mas resien.
== Mira tambe ==
* [[Afrokaribense]]
* [[Afrokurasoleño]]
* [[Afroamerikano]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid = |titulo= }}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Hulanda]]
-----------------
'''Francio E. Guadeloupe''' (Aruba, 1971) is een Arubaans-Nederlandse sociaal en cultureel antropoloog en ontwikkelingssocioloog. Zijn onderzoek richt zich op nationale identiteit, culturele diversiteit, religie, koloniale machtsverhoudingen en klimaatvraagstukken in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Hij is verbonden aan het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) en de Universiteit van Amsterdam (UvA).
== Leven en werk ==
Guadeloupe werd geboren en groeide op op Aruba. In 1986 nam hij als zanger (“Surprise Kid”) deel aan een jeugdcarnavals- en calypsowedstrijd, waar hij de tweede plaats behaalde. Een jaar later nam hij opnieuw deel aan het calypsofestival voor volwassenen.
Op achttienjarige leeftijd verhuisde hij naar Nederland. Daar werkte hij als opbouwwerker en studeerde hij culturele antropologie en ontwikkelingsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen. In 1999 behaalde hij een masterdiploma in ontwikkelingssociologie. Zijn scriptieonderzoek richtte zich op Afro-Braziliaanse religies, waaronder candomblé en umbanda, in Rio de Janeiro en Salvador da Bahia (Brazilië). Naar aanleiding van dit onderzoek publiceerde hij twee boeken over Afro-Braziliaanse cultuur en religie.
In 2006 promoveerde Guadeloupe in de sociale en culturele antropologie aan de Universiteit van Amsterdam. In zijn academische loopbaan was hij verbonden aan verschillende Nederlandse universiteiten.
===Academische loopbaan===
Guadeloupe was onder meer werkzaam als senior onderzoeker bij het KITLV. Hij diende gedurende vier jaar als president van de University of St. Martin (USM) op het bi-nationale eiland Sint Maarten/Saint Martin. Na de verwoestingen van orkaan Irma in 2017 werd de universiteit tijdelijk gesloten.
Zijn onderzoek richt zich op de manier waarop populaire opvattingen over nationale verbondenheid, culturele diversiteit, religieuze identiteit en mediavorming worden beïnvloed door koloniale erfenissen en mondiale economische processen. Hij publiceerde over sociale en culturele processen op onder meer Sint Maarten, Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazilië en Nederland.
In 2009 verscheen zijn monografie Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean bij University of California Press.
===Leerstoel Koninkrijksrelaties===
In 2024 werd Guadeloupe benoemd tot hoogleraar Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties, een leerstoel ingesteld door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). De leerstoel is ondergebracht bij het KITLV en de Universiteit van Amsterdam.
Zijn benoeming maakt deel uit van de instelling van twee nieuwe leerstoelen gericht op het Koninkrijk der Nederlanden, waarvan de andere leerstoel betrekking heeft op politicologie en bestuurskunde aan de Universiteit Leiden.
In 2026 aanvaardde hij het ambt met een inaugurele rede over Koninkrijksrelaties.
Onderzoek en thematiek
Guadeloupe onderzoekt onder meer:
processen van nationale en culturele identiteitsvorming
religieuze praktijken en popular culture in postkoloniale samenlevingen
koloniale racialisering en sociale ongelijkheid
klimaatverandering en maatschappelijke adaptatie in het Caribisch gebied
Hij is tevens betrokken bij onderzoeksprojecten naar duurzame en inclusieve oplossingen voor sociale adaptatie aan klimaatuitdagingen in het (Nederlandse) Caribisch gebied.
---------
{{Variante|a}}
{{infobox persona | variante = a
| tipo = cientifico
| nomber = Francio Guadeloupe
| ofishi = antropologo social y cultural, sociologo di desaroyo
| imagen =
| descripcion =
| fecha nacemento =
| luga nacemento =
| fecha fayecimento =
| luga fayecimento =
| alma mater = [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] <br>[[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA)
| promotor =
| disciplina = antropologia cultural
| investiga = Caribe Hulandes, [[Latinoamérika|Latino America]]
| conoci pa =
| distincion =
}}
'''Francio E. Guadeloupe''' (☆ [[1971]] na [[Aruba]]), ta un antropologo, sociologo y Antianista Arubano-Hulandes. Su investigacion ta enfoca riba identidad, nacionalidad, religion, medio di comunicacion, racismo colonial y globalisacion, cu un interes special den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]] y [[Latinoamérika|Latino America]].
== Bida y carera ==
Francio Guadeloupe a nace y lanta na Aruba. Na 1986 el a participa bou di e nomber artistico "Surprise Kid" como cantante den e concurso hubenil di [[Calypso]] na [[Club Boneriano]], unda el a termina na di dos luga.<ref>{{citeer web|titel=Onder grote publieke belangstelling|werk=[[Amigoe]]|datum=1986-01-22|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641607:mpeg21:p005}}</ref> Un aña despues el a bolbe participa den e concurso, version pa adulto: [[Aruba Caiso & Soca Monarch Festival|Aruba Calypso Contest]].<ref>{{citeer web|titel=Voor de calypso-wedstrijd|werk= [[Amigoe]]|datum=1987-01-26|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641917:mpeg21:p005}}</ref>
Na edad di diesocho aña Guadeloupe a muda pa [[Hulanda]]. El a traha como opbouwwerker (trabou social di comunidad) y a sigui estudio di [[antropologia kultural|antropologia cultural]] y estudio di desaroyo na [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] na [[ Nijmegen]]. Na 1999, el a obtene e grado di [[maestria|master]] den sociologia di desaroyo, cu un tesis riba e cultonan Afrobrasilero ''Candomblé'' y ''Umbanda'' na [[Rio de Janeiro]] y [[Salvador|Salvador da Bahia]] ([[Brasil]]).
Na 2006 Guadeloupe a completa su doctorado (PhD) den antropologia social y cultural na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA). Su trabou doctoral tabata relaciona cu e proceso di globalisacion y e buskeda pa pertenencia (“belonging”) den comunidadnan Caribense.<ref>https://framerframed.nl/en/mensen/francio-guadeloupe/</ref>
===Carera academico===
Guadeloupe a traha na diferente universidad grandi na Hulanda y ta afilia como investigado senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser nombra tambe profesor y investigado na Universidad di Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproximadamente) el a sirbi como presidente di University of St. Martin (USM) na [[Philipsburg]], [[Sint Maarten]]. Su periodo como presidente a keda termina despues di horcan Irma (2017), cu a forsa e cierre temporario di e institucion.
Den e periodo aki su investigashon tabata concentra riba:
* Nocionnan popular di pertenencia nacional.
* Diversidad cultural y identidad religioso.
* Influencia di capital global y racismo colonial.
* Representacion di berdad den medionan di comunicacion.
El a haci investigacion comparativo na [[Sint Maarten]]/[[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]], [[Kòrsou|Corsou]], Aruba, [[Saba]], [[Sint Eustatius]], Brasil y Hulanda.
Actualmente, su investigacion ta inclui estudio riba e reto climatico den Caribe Hulandes, cu un enfoke riba cultura popular y herensia cultural.
=== Catedra di Relacionnan di Reino ===
Na mei 2024, Ministerio di Asuntonan Interno y Relacionnan di Reino (BZK) di Hulanda a anuncia e establecemento di dos catedra nobo pa estudio di relacionnan di [[Reino Hulandes|Reino]]. [[Universidat di Leiden|Universidad Leiden]] y KITLV/Universidad di Amsterdam a wordo selecciona como institucionnan anfitrion y Francio Guadeloupe a wordo nombra como titular di e catedra ''Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties'' pa KNAW/KITLV/UvA.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk], Rijksoverheid (23 di mei 2024)</ref> Su discurso inaugural di aceptacion oficial di e catedra lo tuma luga dia 12 di mart 2026.<ref>[https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).</ref>
== Publicacionnan (seleccion) ==
*Francio Guadeloupe (1999). ''A Vida e uma Dança: the Candomblé through the lives of two Cariocas''. Nijmegen: CIDI.
*F. E. Guadeloupe & M. Milder (1999). ''Dansen om te Leven: over Afro-Braziliaanse spiritualiteit en cultuur.'' Heeswijk: Dabar-Luyten.
*F. E. Guadeloupe (2009). ''Chanting down the new Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean'' (The anthropology of Christianity). Berkeley, CA: University of California Press.
*F. E. Guadeloupe (2013). ''Curaçaoans on the question of home: the lure of autochthony and its alternatives''. Den: L. Lewis (Ed.), ''Caribbean sovereignty, development and democracy in an age of globalization'' (pag. 189-207). New York: Routledge.
*F. E. Guadeloupe & V. A. de Rooij (2014). ''Pimping and the deconstruction of the natural: a perspective from Saint Martin and Sint Maarten (SXM)''. Den: ''Women's Studies International Forum, 43'', 5-12
*F. E. Guadeloupe (2015, september 10). ''The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe''.<ref>{{Cite web|title = The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe|url = http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|website = sxmislandtime.com|access-date = 2015-11-24|archive-date = 2015-11-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20151125121956/http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|url-status = }}</ref> ''Sint Maarten Island Times''
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Aruba]]
------------
Guadeloupe a traha na diferente universidatnan grandi na Hulanda i ta afiliá komo investigador senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser tambe profesor i investigador na Universiteit van Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproksimadamente) el a sirbi komo presidente di University of St. Martin (USM) na Philipsburg, Sint Maarten. Su periodo komo presidente a termina despues di hurakan Irma (2017), ku a forsa e sera temporariamente e institushon.
Su investigashon ta konsentrá riba:
Nocionnan popular di pertenensia nashonal
Diversidat kultural i identidat religioso
Influensia di kapital global i rasismo kolonial
Representashon di berdat den medio di komunikashon
El a hasi investigashon den Sint Maarten/Saint Martin, Kòrsou, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brasil i Hulanda.
Un di su obranan mas konosí ta:
Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009)
Aktualmente, su investigashon ta inkluí estudio riba reto klimátiko den e Karibe Hulandes, ku un enfoke riba kultura popular i herensia kultural.
Leerstoel di Reino-relashonnan
Na mei 2024, Ministerio di Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) di Hulanda a anunsia e establishemento di dos nobo leerstoelnan pa estudio di Reino-relashonnan. Universiteit Leiden i KITLV/Universiteit van Amsterdam a wòrdu selekshoná komo institushonnan anfitrion.
Dr. Francio Guadeloupe a wòrdu nombrá komo titular di e leerstoel Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties pa KNAW/KITLV/UvA.[4] E nombramentu aki a wòrdu aprobá pa e Consehonan di Bestur di e universidatnan involukrá.
Na 12 di mart 2026 el a aseptá ofisialmente e leerstoel ku un diskurso inaugural.
------------
* Guadeloupe, former dean of the University of St. Martin (USM),
* Francio Guadeloupe is a senior researcher and staff member of the KITLV. A Social & Cultural Anthropologist by training, Dr. Guadeloupe has worked at all the major universities in the Netherlands. He served for four years as the President of the University of St. Martin (USM), until hurricane Irma led to the temporary closure of the institution on the bi-national island of Sint Maarten and Saint Martin. He is currently the chair of the project ‘Island(er)s at the Helm: Co-creating research on sustainable and inclusive solutions for social adaptation to climate challenges in the (Dutch) Caribbean‘.
Guadeloupe’s principle areas of research have been on the manner in which popular understandings of national belonging, cultural diversity, religious identity, and mass media constructions of truth, continue to be impacted by colonial racisms and global capital. He has pursued these interests in his research and publications on social processes on the bi-national island of Saint Martin & Sint Maarten (St. Martin), Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazil, and the Netherlands. He is the author of the monograph, Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009). Dr. Guadeloupe is currently embarking on a study of climate challenges in the (Dutch)Caribbean from a popular culture and cultural heritage perspective.
Francio Guadeloupe (Aruba, 1971) kwam op zijn achttiende van de Antillen naar Nederland. Hij werkte als opbouwwerker en studeerde culturele antropologie en ontwikkelingsstudies in Nijmegen en Amsterdam. Als antropoloog is hij momenteel verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.
Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk
Nieuwsbericht | 23-05-2024 | 16:19
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk. Er komt een leerstoel politicologie/bestuurskunde en een leerstoel antropologie/sociologie.
De Universiteit Leiden en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV), in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam (UvA), zijn geselecteerd als vestigingsplaatsen voor de leerstoelen. De Universiteit Leiden zal de leerstoel politicologie/bestuurskunde bekleden en KITLV/UvA de leerstoel antropologie/sociologie.<ref>https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk</ref>
Leerstoelhouders
De Colleges van Bestuur van de UvA en de Universiteit Leiden hebben het voorstel tot de benoeming van hun kandidaat goedgekeurd. Sociaal en cultureel antropoloog, onderzoeker dr. Francio Guadeloupe wordt de leerstoelhouder Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties voor de KNAW/KITLV/UvA. Dr. Wouter Veenendaal, universitair hoofddocent Vergelijkende politicologie bij het Instituut Politieke Wetenschap van de Universiteit Leiden, wordt leerstoelhouder Democratische Vertegenwoordiging in het Koninkrijk voor de Universiteit Leiden. Hij zal bij het KITLV in Leiden worden gedetacheerd.
* [https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
--------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = Pieter van Stuivenberg
}}
'''Pieter Anthonie van Stuivenberg''' (☆ [[14 di aprel]] [[1905]] na Geldermalsen, [[Hulanda]] – † [[11 di aprel]] [[1985]] na Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero [[Hulanda|hulandes]] ku a traha na [[Kòrsou]] i [[Aruba]].<ref name=:"0">{{citeer web|url=https://www.archiefvriend.com/index.php/ons-kwartaalblad/artikelen-uit-ons-blad/152-stuivenberg|titel=Pieter Antonie van Stuivenberg, architect|auteur=Christel Monsanto|werk=De Archiefvriend|datum=september 2022|bezochtdatum=2026-02-17}}</ref> Durante [[siglo 20|siglo binti]] su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno riba e dos isla.
==Biografia==
===Bida i Karera===
Van Stuivenberg a bai Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di Asosiashon di Arkitektonan (Bond Bouwkundigen Utrecht B.B.U.). Despues, el a studia ingenieria di awa pa tres aña i, na 1927, a kuminsá traha pa e suministro di Awa Provinsial di Nort-West Brabant. Mandá pa Kòrsou pa e Departamentu di Kolonia, Van Stuivenberg a djòin e Servisio Nashonal di Suministro di Awa di Antia Hulandes (LWV) dia 1 di mart 1928, komo hefe di e departamentu tékniko.<ref>{{citeer boek|url=http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|titel=Watertoren ta simbolo di desaroyo y modernisacion di e Aruba di antaño y Aruba di awe|uitgever=Diario|datum=21 maart 2013|access-date=1 oktober 2018|archiefdatum=13 september 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180913002413/http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|dodeurl=ja}}</ref> For di 1 di yanüari 1948, e tabata direktor, despues di R.J. (Shon Hensie) Beaujon. Riba su hubileo di plata na 1953, el a wòrdu rekonosé pa su trabou importante komo Kabayero (''Ridder'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Despues di su retiro na 1955, el a repatriá pa Hulanda, pero sinku aña despues el a establesé su mes bèk na Kòrsou kaminda e tabata manehá un konsultancy finansiero, tékniko i ekonómiko.<ref>Amigoe, 3 december 1960, advertentie Anbeadex NV, pag. 4</ref>
El a fayesé dia 11 di aprel 1985 na Hulanda, poko promé ku el a hasi ochenta aña di edat.
===Edifisionan===
Komo arkitekto, van Stuivenberg tabata hopi produktivo, tantu paden komo pafó di su karera profeshonal. Por ehempel e diseño di tur edificio di LWV na Aruba y Kòrsou, , construí entre 1930 i 1950, ta wordo atribuí na dje. E edifisionan aki tabata inkluí ofisina, depósito, fasilidat di almasenamentu, tanki i torennan di awa.<ref>{{citeer boek|url=http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|titel=Gedenkboek Landswatervoorziening Nederlandse Antillen 1928-1953|uitgever=Verenigde Drukkerijen Planeta, Haarlem|datum=september 1952|page=67|archiefdatum=2020-12-01|bezochtdatum=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201201202145/http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|dodeurl=ja}}</ref> Tambe el a diseñá residensia privá, ofisina i teaternan.
Su obranan ku tin status di monumento protehá òf ku ta riba e lista di nominashon ta:<ref name=:"0"/><br>
{{ABW}}
* [[Tanki di Kibaima]] (1932)
* [[Watertoren San Nicolas]], Bernardstraat, [[Sint Nicolaas (Aruba)|San Nicolas, Aruba]] (1939)
* [[Watertoren Oranjestad]], J.G. Emanstraat, [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad, Aruba]] (1939)
* Dieselstraat?
{{CUW}}
* fasilidat di almanementu na [[Scharloo]]
* tanki di awa di LWV na [[Seru di Ararat]]
* edifisio KNSM, Breedestraat, [[Willemstad]] (1939)
* [[Cinelandia]] aan het Hendrikplein te [[Pietermaai]], Willemstad, Curaçao (1941)
* Teater Westend na [[Plasa Brion]], [[Willemstad]] (1941, desmantelá)
* Edifisio prinsipal di AquaElectra na Mundo Nobo, Willemstad (1952) i dos kas riba e tereno (1953)
* Kompleho di showroom Palais Royal na Salinja (1953)
* kasnan na Kintjan
== Estilo arkitektóniko ==
Van Stuivenberg tabata un eksponente di arkitektura modernista, ku a surgi i floresé na [[Oropa]] entre 1920 i 1940. E estilo aki ta karakterisá pa su lucha pa funshonalidat. Materialnan manera staal i beton a hasi konstrukshonnan nobo posibel, permitiendo edifisionan pa haña propósitonan spesífiko manera fábrika, ofisina, sine òf hospital<ref>{{citeer web|url=http://www.knipselkrant-curacao.com/amigoe-aqualectra-fabriek-moet-beschermd-monument-worden/|titel=Amigoe, "Aqualectrafabriek moet beschermd monument worden"|datum=21 juli 2016| }}</ref>. Tabata hustamente danki na arkitektura modernista ku Van Stuivenberg por a permití su mes libertat artístiko den su diseñonan. E dos torennan di awa riba Aruba y e dos teatronan riba Curaçao ta un mescla di e estilonan di arkitektura moderno y Art Deco Tropical di [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]].
== Tunel bou di bahia di Santa Ana ==
Huntu ku Frans van Drimmelen, hefe di LWV (Nederlandse Waterbeheerbureau) na Aruba, Van Stuivenberg a diseña un tunnel bou di [[Bahia di Santa Ana]]. E tùnel lo a konektá e distritonan di Willemstad, [[Punda]], i [[Otrobanda]], di dia i anochi, sin interupshon di tráfiko riba tera òf riba laman. El a presentá e plan revolushonario aki na Parlamento Kolonial na 1943 komo un alternativa pa e servisio di ferry i e brug di ponton, [[Brùg di ponton|Brug di Reina Emma]]. Un konekshon di brug fiho, e brug haltu di Reina Juliana, no a wòrdu realisá te na 1974<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010460883:mpeg21:a0127 Amigoe, "De geschiedenis van de brug" (29 april 1974)]</ref>.
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Stuivenberg, Pieter van}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
Pieter Anthonie van Stuivenberg (☆ 14 di aprel 1905, Geldermalsen, Hulanda – † 11 di aprel 1985, Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero hulandes ku a traha largamente na Kòrsou i Aruba. Su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno den e Antianan Hulandes durante siglo binti.
Bida i karera
Van Stuivenberg a sigui su formashon na Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di e Bond Bouwkundigen Utrecht (B.B.U.). Despues el a studia ingenieria di awa pa tres aña.
Na 1927 el a kuminsá traha pa e suministro di awa Provinsial di Nort-West Brabant. Dia 1 di mart 1928 el a wordo manda pa Kòrsou pa traha na e Landswatervoorzieningsdienst (LWV) di e Antianan Hulandes komo hefe di e departamentu tékniko.
For di 1 di yanüari 1948 el a bira direktor di LWV, sucediendo R.J. Beaujon. Durante su periodo di trabou el a kontribuí fuertemente na modernisashon di e sistema di suministro di awa na Kòrsou i Aruba.
Na 1953, durante su hubileo di 25 aña di servisio, el a wordo distingui komo Ridder den de Orde van Oranje-Nassau pa su merito profesional.
Despues di su retiro oficial na 1955 el a bolbe Hulanda, pero algun aña despues el a regresá Kòrsou kaminda el a maneha un ofisina di konsultoria finansiero, tékniko i ekonómiko.
El a fayesé na 11 di aprel 1985 na Hulanda, tres dia promé di su 80 aña di edat.
Obra arkitektóniko
Komo arkitekto, Van Stuivenberg tabata responsabel pa un gran cantidad di proyecto infrastructural i arkitektóniko, principalmente relashoná cu suministro di awa, pero tambe teatro, edifisionan komersial i residensial.
Aruba
Entre su obranan mas konosí na Aruba ta:
Tanki di Kibaima (1932)
Watertoren San Nicolas (Bernardstraat, 1939)
Watertoren Oranjestad (J.G. Emanstraat, 1939)
Varios edifisio tékniko di Landswatervoorzieningsdienst
E torennan di awa na Aruba ta konsiderá komo ikononan di arkitektura moderno na e isla.
Kòrsou
Na Kòrsou su obranan inkluí:
Fasilidat di almanamentu na Scharloo
Tanki di awa na Seru di Ararat
Edifisio KNSM (Breedestraat, Willemstad, 1939)
Cinelandia (Hendrikplein, Pietermaai, 1941)
Teatro West End (Plasa Brion, 1941; posteriormente desmantelá)
Edifisio prinsipal di Aqualectra na Mundo Nobo (1952)
Showroom Palais Royal na Salinja (1953)
Diferente kasnan residensial na Kintjan
Varios di e edifisionan aki tin status di monumento protehá òf ta riba lista di patrimonio.
Estilo arkitektóniko
Van Stuivenberg tabata influensiá pa arkitektura modernista, un movimiento ku a florecé na Oropa entre 1920 i 1940. E estilo ta enfoká riba:
Funshonalidat
Uso di beton i staal
Forma simplifiká
Elementonan geométriko
Den su obranan na Karibe el a adapta e modernismo na klima tropikal, creando un meskla entre modernismo europeo i influensianan di Art Deco tropical.
Su torennan di awa i teatronan ta mustra claramente e kombinashon aki di funshonalidat tékniko i ekspreshon arkitektóniko.
Proyekto di túnel bou di bahia di Santa Ana
Huntu ku Frans van Drimmelen, Van Stuivenberg a presenta na 1943 un plan pa un túnel bou di Bahía di Santa Ana na Willemstad. E proyecto lo a konektá Punda i Otrobanda sin dependé di e pontonbrug (Brug di Reina Emma) ni ferry.
E plan no a wordo realisá. Finalmente, e konekshon permanente entre e dos banda di Willemstad a keda realidat cu e konstrushon di Brug di Reina Juliana, inaugura na 1974.
Signifikashon historiko
Van Stuivenberg su trabou a kontribuí significativamente na:
Modernisashon di suministro di awa
Desaroyo urbano
Integrashon di arkitektura moderno den e Antianan Hulandes
Su torennan di awa i edifisionan públiko ta te awe parte importante di e paisaje urbano di Aruba i Kòrsou.
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
[[File:0100-Hoofdgebouw-Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Edifisio prinsipal di e Eksposishon]]
[[File:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
[[File:0119-Poppen in klederdrachten-Nationale tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Popchinan ekshibí di Surnam i Antias den ekshibishon]]
[[File:Sassa, Mulatsche vrouw-Nationale Tentoonstelling Vrouwenarbeid 1898-4681-cropped.tif|thumb|Muhe mulato di Surnam na ekshibishon]]
'''''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''''' ta un publikashon na [[hulandes]] di 1898, kompilá pa Louis Constant van Panhuys, i publiká na okashon di e ''Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid'' (Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé) di 1898 na [[Den Haag]]. E publikashon tabatin komo meta pa informá e públiko hulandes, i hende muhé en partikular, tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e [[kolonia]]nan karibense, partikularmente [[Sürnam]] i [[Kòrsou i Dependensianan|Kòrsou]].
== Konteksto ==
E tomo a wòrdu publiká pa e komishon di Sekshon Antias, parti di e organisacion di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé. E eksposishon aki tabata tin komo meta pa hasi labor di hende muhé visibel i pone enfasis riba nan kontribushon sosial, tantu na [[Hulanda]] komo den su kolonianan ultramar.
Editor di e buki tabata L.C. van Panhuys (1869-1949), un alkalde hulandes i funshonario na Departamento di Kolonianan, kende a kompilá e diferente kontribushon i sketchnan. E publikashon a sirbi tantu komo un rekurso informativo komo un rekordatorio duradero di e partisipashon di Antias den e eksposishon.
E terminologia i deskripshonnan den ''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie'' ta reflehá e perspektiva kolonial i etnográfiko di fin di [[siglo 19|siglo diesnuebe]]. Konsepto i karakterisashonnan di gruponan di poblashon i ròlnan di género ta wòrdu konsiderá antikuá òf problemátiko den historiografia kontemporáneo. E artíkulo aki ta usa e terminologia aki solamente pa ilustrá e fuente original.
--
'''Muhénan na Antillas Hulandes''' a wòrdu publiká pa e Komité di Sekshon di Indianan Oksidental komo parti di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé na Den Haag na 1898. E publikashon su propósito tabata pa informá hende muhé na Hulanda tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e kolonianan di India Oksidental Hulandes, partikularmente Surinaçao.
E kompilashon i edishon di e kolekshon tabata kompletamente responsabilidat di Louis Constant van Panhuys, kende a trese huntu vários kontribushon i sketch den un solo obra amplio. Aunke a institui subcomisionnan na Surinam y Curaçao pa sostene e exposicion localmente y colecta materialnan, e contenido y structura di e coleccion ta completamente responsabilidad di Van Panhuys. E subkomishonnan asina a hunga un ròl organisatorio i ta prinsipalmente di importansia kontekstual pa e kuadro institushonal di e publikashon.
---
== Kontenido ==
E buki ta konsistí di vários kapítulo temátiko. E kapítulo di apertura ta duna konseho práktiko pa hende muhé [[Oropa|oropeo]] ku saliendo for di Hulanda kier establesé nan mes den e kolonianan di Karibe. E ta trata kondishonnan di bida, tareanan di kas i etiketa sosial.
E siguiente kapítulonan ta ofresé un deskripshon general di e teritorio, [[poblashon]] i kultura di Sürnam i e islanan di Karibe denter di e imperio kolonial hulandes.
Tambe e buki ta kontené datonan estadístiko riba enseñansa na Sürnam. Por ehèmpel, e ta menshoná ku na 1896 e kolonia tabatin 54 skol ku 7.139 studiante, inkluyendo 3.453 mucha muhé. Tambe ta pone atenshon na introdukshon di enseñansa obligatorio na 1877 i na inisiativanan manera e banko di spar pa skol, ku a keda introdusí na 1882.
=== Hende muhé den e kolonianan ===
Mayoria di e volúmen ta dediká na e posishon i aktividatnan di hende muhé. Lo siguiente ta wòrdu deskribí susesivamente:
* hende muhé di poblashonnan urbano i rural na Sürnam;
* hende muhé referí na nan den e publikashon komo Bush Negresses (awendia referí na nan komo hende muhé Maroon);
* hende muhé di komunidatnan indígena.
E outornan ta deskribí práktikanan di kuido, kriansa di yu, nutrishon i trabou, inkluyendo agrikultura, trabou di kas i komersio. Tambe nan a trata profesionnan di hende muhé manera edukadó, enfermero, labado di paña, komersiante, i portero.
== Resepshon ==
E publikashon a risibí resensianan positivo den prensa hulandes na 1898. Artíkulonan den korant a elogiá e obra komo informativo i aksesibel i a enfatisá ku e tabata kontené detayenan ku tabata poko konosí bou di e públiko hulandes. E revisornan a konsiderá e kolekshon un kontribushon eksitoso na e ophetivonan di e eksposishon, esta oumentá konosementu tokante labor di hende muhé i kompromiso sosial, inkluso pafor di Hulanda.
== Signifikado ==
E publikashon ta wòrdu konsiderá un dokumento kultural i sosial oportuno. E ta ofresé bista riba puntonan di bista kolonial riba hende muhé, trabou i kuido, i ta konstituí un fuente balioso pa investigashon riba relashonnan di género kolonial, práktikanan di kriansa i formanan di organisashon sosial di antaño na Sürnam i Kòrsou.
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Historia]]
-----
'''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''' was een boekuitgave bestemd voor [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]] in 1898, en welk inhoud bijeenverzameld werd door [[Louis Constant van Panhuys]].
== Achtergrond ==
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. van Panhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curacao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgave is de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
== Inhoud ==
In het eerste hoofdstuk wordt aan Europese dames die uit het moederland naar de West vertrekken, adviezen verstrekt, terwijl het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende Caribische eilanden. In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over de aard, de positie en de werkzaamheden van vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de bosnegerin en de Indiaanse vrouw.
{{Appendix}}
''De Vrouw in Nederlandsch West‑Indië'' is een bundel uitgegeven ter gelegenheid van de [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], welke in 1898 in [[Den Haag]] plaatsvond. De bundel werd samengesteld door jhr. L. C. van Panhuys namens de West‑Indische Rubriekcommissie. De publicatie had een tweeledige doel: enerzijds de belangstelling van vrouwen in Nederland te wekken en te stimuleren voor de koloniën Suriname en Curaçao, en anderzijds als een blijvende herinnering aan de expositie zelf.
==Achtergrond==
Samenkomst en doel
De bundel is uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie, onderdeel van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. De redactie vond plaats onder auspiciën van jhr. L. C. van Panhuys.
Doelstelling:
*Vrouwen uit Nederland kennis laten maken met het leven en werk van vrouwen in de West-Indische koloniën.
*Een blijvende aandenken bieden aan het thema-onderdeel van de tentoonstelling.
📝 Inhoud
Hoofddeel I
Adviezen voor Europese vrouwen die overwegen naar de koloniën te verhuizen.
Hoofddeel II & III
Algemeen beeld van land, cultuur en bevolking in Suriname en diverse Caribische eilanden.
Specifieke portretten van vrouwen uit de koloniën
De Surinaamse ‘bosnegerin’ met details als borstvoeding en traditionele voedingspraktijken.
„…zij zoogt haar kind, maar geeft het ook bananenmeelpap (‘gongote’) zodat de baby zich niet meer kan bewegen …”
Van Panhuys vergelijkt deze gewoonte met Nederlandse vrouwen die jenever gebruikten om hun baby te kalmeren (p. 32).
De Indiaanse vrouw
Algemene positie en taken van vrouwen uit de volks- en plattelandsgemeenschappen, waaronder onderwijs, zorg en landbouw.
Beroepsleven van vrouwen
Vrouwen als onderwijzeressen, verpleegsters en vooral landbouwers — op plantages én eigen gronden.
Onderwijs in Suriname (1877 leerplicht, 1896: 54 scholen, 7.139 leerlingen, waaronder 3.453 meisjes).
Schoolspaarbank (geïntroduceerd 1882 – populair bij leerlingen).
Overige beroepen: wasvrouw, koopvrouw, lastdraagster.
==Belang van de publicatie==
Cultureel en sociaal document: biedt unieke, tijdgebonden inkijk in de levens- en arbeidsomstandigheden van vrouwen in koloniaal Suriname en Curaçao.
Voorlichting en propaganda: bedoeld om vrouwen uit de metropool te informeren én te werven voor verbinding met de koloniën.
Historische bron: waardevol voor onderzoek naar koloniale genderrollen, dagelijkse zorgpraktijken en vroege sociale interventies zoals onderwijs en spaarbanken.
==Suggesties voor afronding==
Overweeg nog een kort slot waarin je de publicatie plaatst in zijn tijdgeest (burgerlijke moraal rond 1900, koloniale verhoudingen, rol van georganiseerde vrouwenbewegingen).
-----
==Nabeschouwing==
=== Het perspectief van de vrouw in West-Indië ===
Hoewel De vrouw in Nederlandsch West-Indië werd samengesteld door jhr. Louis Constant van Panhuys en gericht was op bezoekers van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898, biedt het werk ook waardevolle informatie over de beleving van arbeid, zorg en onderwijs vanuit het perspectief van vrouwen in de West-Indische koloniën, met name Suriname en de Nederlandse Antillen.
=== Zelfstandigheid en arbeidsethos ===
Vrouwen in de koloniën waren actief in de landbouw, zowel op plantages als op eigen grond. Ze verrichtten zwaar fysiek werk en droegen aanzienlijk bij aan de lokale economie. Volgens het boek schroomden deze vrouwen niet voor het "zwaarste werk" en was hun arbeid van onmiskenbaar belang voor het gezinsinkomen.[1]
=== Zorg en culturele tradities ===
De publicatie beschrijft ook moeders en zorgverleners, met onder meer aandacht voor het zogen en voeden van kinderen. Een voorbeeld is de bosnegerin, die naast borstvoeding gebruik maakte van traditionele pap zoals "gongote" om baby's te voeden. Dit gebeurde soms zo intensief dat baby's nauwelijks konden bewegen. Hoewel het lokale gebruik door koloniale autoriteiten werd afgeraden, toont het een zelfstandige vorm van zorg en kennis.[1]
=== Onderwijs en emancipatie ===
In Suriname werd al in 1877 leerplicht ingevoerd. Het boek noemt 54 scholen met ruim 7000 leerlingen in 1896, waarvan 3453 meisjes.[1] Vrouwen werkten als onderwijzeres en stimuleerden scholing, waarmee ze een centrale rol speelden in de opvoeding en intellectuele ontwikkeling van de gemeenschap.
=== Economische diversiteit ===
West-Indische vrouwen waren niet enkel werkzaam als landbouwers of onderwijzers, maar ook als wasvrouw, koopvrouw, verpleegkundige of draagster. Deze economische veelzijdigheid weerspiegelt hun belangrijke maatschappelijke rol.[1]
Ondanks de paternalistische toon biedt het boek een uniek inkijkje in het leven van vrouwen in de koloniën. Hun arbeid en maatschappelijke betrokkenheid verdienen erkenning als fundamenteel onderdeel van de koloniale geschiedenis.
== Bronnen ==
[1] L.C. van Panhuys, De vrouw in Nederlandsch West-Indië (1898). Uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Digitale versie beschikbaar via Delpher.nl.
----------
==[[Louis Constant van Panhuys]]<ref>https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000903142:mpeg21:a00008|werk=Dagblad van Zuid-Holland en 's Gravenhage|titel=Wetenschap|datum=19 juli 1898</ref>==
[[Bestand:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. vanPanhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curapao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgaveis de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
Het eerste hoofdstuk bevat eenige raadgevingen aan Europeesche dames die naar de West vertrekken, terwijl in het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende eilanden.
In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over den aard, de positie en de werkzaamheden der vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de boschnegerin en de Indiaansche vrouw.
Deze schetsen bevatten bijzonderheden, die stellig weinig of niet bekend zijn.
Zoo lezen wij op pag. 32, „de boschnegerin zoogt haar kind altjjd zelf, doch houdt er bovendien nog een eigenaardige voedingsmethode op na, die ook onder de beschaafde negerinnen nog wel in zwang is, hoewel bv. de politie te Paramaribo het tegengaat, het zoogenaamde K e m ti-p i k i e n. Het kind wordt dan namelijk zoo volgegoten met bananenmeelpap (gongote)
dat het zich niet meer kan verroeren en het buikje gespannen staat als een trom.” Wat de reden van deze meer dan overdadige spijziging is wordt niet vermeld, we veronderstellen dat het een middel is om de kleinen zoet te houden, zooals in ons vaderland sommige vrouwen uit ’t volk hun zuigelingen wel stil houden met een teugje jenever.
De laatste hoofdstukken zijn gewijd aan de werkzaamheden der West-Indische vrouwen. De vrouwen aldaar zijn hoofdzakelijk onderwijzeressen, pleegzusters of landbouwsters. De laatstgenoemden zijn natuurlijk het talrijkst. Deze landbouwsters werken op plantages of op hun eigen grondjes en zien niet op tegen het zwaarste werk.
Ook aangaande het onderwijs in de WestIndische koloniën bevat het boekje interessante mededeelingen. Reeds in het jaar 1877 is de leerplicht in Suriname ingevoerd. Deze kolonie bezat in December 1896 54 scholen met 7139 leerlingen, waarvan 3453 meisjes.
In 1882 heeft men in Suriname een schoolspaarbank ingevoerd, waarvan een druk gebruik wordt gemaakt.
Behalve door de reeds genoemde beroepen voorzien de vrouwen in haar onderhoud als waschvrouw, koopvrouw, lastdraagster enz.
Wij hopen, dat het boekje in veler handen moge komen en dat het moge bijdragen om de kennis te vermeerderen van onze, bij het publiek nog zoo weinig bekende West-Indische koloniën en vooral dat de vrouwen ook hier haar zegenrijken invloed zullen doen gelden en meewerken tot den bloei van deze schoone gewesten.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------
{{infobox empresa| variante = c
| nomber = Spritzer & Fuhrmann
| alias = Jewelers of the Caribbean
| sede = [[Willemstad]], Korsou
| funda = 1927
| fundado = Wolf Spritzer<br>Charles Fuhrmann
| pais = [[Antias Hulandes]]
| imagen = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| descripcion = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955).
| sede =
| empleado = ± 500 (1977)
| zona = Karibe Hulandes
| activo = 1927 - 1990
| producto =
| sector = hoyeria
| industria=
}}
{{Multiple image
| total_width = 275
| direction = horizontal
| align = right
| header_align = Center
| header = Spritzer & Fuhrmann
| border = infobox
| image1 = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| image2 = De versierde etalage van juwelier Spritzer en Fuhrmann aan het Da Costa Gomezple, Bestanddeelnr 252-3761.jpg
| footer = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955)
| footer_align = center
}}
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un empresa [[Antias Hulandes|antiano]] di hoyeria i artíkulonan di luho di gran reputashon den Karibe i mas ayá durante [[siglo 20|siglo binti]], ku sede na [[Kòrsou]] i un kadena di sukursalnan signifikativo den [[Karibe Hulandes]].<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2026-01-04}}</ref>
== Orígen i formashon ==
Na 1927, e artesano di oloshi húngaro Wolf Spritzer (1889–1953) a establesé su mes na Kòrsou, kaminda el a kuminsá traha den un lokal chikí na [[Willemstad]].[2] Poko despues, el a forma un asosiashon ku Charles Fuhrmann (1906–1989), un smet di oro di orígen [[Rumania|rumano]] ku a emigrá pa [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] na 1929.[1]
Nan kolaborashon a kondusi na e fundashon di ''Relojeria Alemania'' na Handelskade, [[Punda]], loke a bira e base di e futuro imperio empresarial ''Spritzer & Fuhrmann''. E negoshi a krese rapidamente danki na e artesania di altu kalidat i e demanda kresiente for di turismo, en particular di bishitantenan for di Merka ku yega na Korsou via barkunan di krusero.[3]
Na 1948, despues ku Spritzer a baha ku penshun, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
== Desaroyo na Kòrsou ==
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a bira un grupo empresarial diversifiká, ku un kadena di tiendanan spezialisa den:
* hoyeria i oloshi
* artíkulonan di luho (kristal, porselana i plata)
* optika
* tayernan propio pa smet di oro i reparashon di oloshi
Durante e añanan di Segunda Guera Mundial i e periodo despues, militarnan i mariniernan merikano stacioná na Curaçao tabata un grupo di klientela importante. Despues di 1945, e turismo di kompra a aumenta notablemente ku e yegada regular di barkunan di pasahero, loke a kontribuí na e ekspanshon di e sortimentu i e apertura di departamentunan separá, manera optika.[3]
Na añanan 1950, e kompania a konsolidá su presensia den Willemstad ku e konstrukshon di un edifisio prinsipal nobo na e skina di Helfrichplein i Breedestraat, diseñá pa e arkitekto J. Fresco i inaugura dia 23 di desèmber 1954.[5] E edifisio, konosí pa su kariyon, a bira un landmark urbano i un atrashon turistiko.[1][6]
== Ekspanshon ==
Paralelamente ku su kresementu na Curaçao, Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su aktividatnan pa otro isla di Antias Hulandes.
E ekspanshon a kuminsá cu Aruba, kaminda: e promé tienda a habri na Oranjestad na 1930
un di dos punto di benta a sigui na San Nicolas na 1939[4]
Despues di Segunda Guera Mundial, e kadena a sigui ekspandé pa Sint Maarten, kaminda un promé tienda a habri na Philipsburg na 1961, ku varios punto di benta adicional den añanan siguiente
Bonaire, kaminda e promé punto di benta a habri na Hotel Bonaire na 1963[3]
Na su punto mas haltu, Spritzer & Fuhrmann tabatin mas ku trinta tienda riba Curaçao, Aruba, Bonaire i Sint Maarten.[2]
Banda di e presensia den Antias Hulandes, e kompania a habri un ofisina di servisio na Manhattan, New York, den añanan 1950. Na 1960, e filial aki a wòrdu amplia cu un tayer moderno pa oloshi i hoya, loke a kontribuí na e reputashon internacional di e kompania i na e imagen di Antias Hulandes komo destinashon di artesania i luho.[3]
Na 1977, rònt di su sinkuenta aniversario, Spritzer & Fuhrmann tabata un di e dunadónan di trabou mas grandi den Antias Hulandes, ku mas ku 500 empleado.[1]
== Ultimo añanan ==
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá enfrenta un kaida progresivo den entrada. Dia 5 di sèptèmber 1989, e gerensia a anunsiá oficialmente di sera i likida e kompania despues di 62 aña di operashon.[7] Den e komunikado di prensa, e kompania a sita varios faktornan, entre otro: e desaparishon di turismo di kompra, e kaida di turismo krusero i desaroyonan ekonomiko na Venezuela, kambio den patronchi di konsumo.
Na 1990, Spritzer & Fuhrmann a sera definitivamente tur su tiendanan.[1][4]
== Premio i legado ==
Durante su existencia, Spritzer & Fuhrmann i su lider Charles Fuhrmann a risibí varios rekonosementu, entre otro:
* Diamonds International Award (1959, 1960 i 1961)
* Nombramentu komo hofleverancier di Kas Real (1967)[1]
* Emishon di un seyo di pòst konmemorativo na Antias Hulandes pa e 50 aniversario di e kompania (1977)[4]
E legado di Spritzer & Fuhrmann ta reflehá tambe den su rol komo centro di entrenamentu i edukashon di personal lokal, en particular den diseño di hoya, optika i artesania.[4][1] E archivonan di e kompania ta wardá awor na Archivo Nashonal Kòrsou.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
------------------
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un kadena antiano di hoyeria renombra den Karibe i rond mundu, ku a originá na [[Kòrsou]] i a ekspandé den [[siglo 20|siglo binti]] den un kadena di sukursalnan riba vários isla den Karibe Hulandes.<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
== Historia ==
Na aña 1927, e trahadó di oloshi di [[Hungria]], Wolf Spritzer (1889-1953), a establesé su mes na Kòrsou. Poko despues, el a kuminsá traha huntu ku e hoyero di oro Charles Fuhrmann (1906-1989), kende a emigrá di [[Rumania]] pa [[Antias Hulandes]].<ref>{{citeer web|titel=S & F-grondlegger op 83-jarige leeftijd overleden Charles Fuhrmann: bouwer van een juweliers-imperium|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-11-02|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-01-03|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642610:mpeg21:p002}}</ref><ref name="archiefvriend" /> Nan habilidatnan komo komersiante i spesialmente nan artesania pronto a kondusí na e apertura di un negoshi floresiente "Relojeria Alemania" riba Handelskade na [[Punda]] i e inicio di e imperio empresarial "Spritzer & Fuhrmann".
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a krese bira un imperio consistiendo di un kadena di tienda specialisa den hoyeria y regalo, articulo di luho manera kristal i porselana di marka oropeo, optica, ademas di un propio tienda di oro, y tayernan di reparacion di oloshi. Esaki tabata danki na e [[turismo krusero]] for di [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]].<ref name=":1"/> Wanneer het schip binnenliep in de haven van Curacao maakte hij van de gelegenheid gebruik hier juwelen, horloges, camera's, parfums, likeuren en andere artikelen te kopen die goedkoper waren daarin zijn eigen land.
Despues ku Spritzer a baha ku penshun for di negoshi aktivo na 1948, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
=== Ekspansion ===
Durante e crisis economico, nan tabata bende klòk y oloshi, entre otro articulonan, na Aruba. E promé tienda a habri na Oranjestad na 1930, i un di dos tienda na [[San Nicolas]] a sigui na 1939.<ref name="newsaruba2007">{{Citeer web |url=https://archive.org/download/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC.pdf |titel=Seventeen years after closing its doors, Spritzer and Fuhrmann hold their first reunion |website=The News Aruba |datum=2007-06-30 |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>[[File:Slijpmachine bij de firma Spritzer & Fuhrmann in Willemstad, Bestanddeelnr 252-3290.jpg|thumb|left|180px|Tayer di optika S & F ku mashin pa sleip glas. (1955)]]
Despues di [[Di Dos Guera Mundial]], Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su tiendanan signifikantemente. Di akuerdo ku un retrospektiva di 2007, e kadena eventualmente tabatin mas ku trinta tienda na Curaçao, Aruba, Bonaire, i Sint Maarten, i tambe tabatin un filial di servisio na Manhattan, [[New York City|New York]].[2] Rònt di su di sinkuenta aniversario na 1977, e kompania a wòrdu sitá komo un di e dunadónan di trabou mas grandi na Antia Hulandes, ku mas ku 500 empleado.<ref name="archiefvriend" />
Spritzer i Fuhrmann a habri un ofisina na New York den añanan 1950, kaminda na 1960 nan a establesé un tayer di oloshi i hoya bon ekipá. Banda di duna servisio direkto, e ramo aki a kontribuí signifikantemente na e bon boluntat di nos islanan Antiano.<ref name=":1">Omgebouwde garage. "Amigoe". Curaçao, 27-09-1977, p. 9. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639615:mpeg21:p009</ref>
Den añanan sinkuenta, a konstruí un sede nobo na Willemstad riba Helfrichplein (Da Costa Gomezplein)/Breedestraat. E edifisio den estilo architectonico moderno di Korsou, disena pa architect J. Fresco, tabata un atrakshon turistico y a habri dia 23 di december 1954.<ref>In moderne Curacaose stijl Nieuw Spritzer en Fuhrmann-pand fraaie touristische attractie In acht maanden tijd werd kolossase werk uitgevoerd. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 23-12-1954, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404471:mpeg21:p001</ref> E kompania a bira konosí durante e periodo ei pa un kariyon riba e edifisio.[1] Un potrèt di e tienda na Da Costa Gomezplein na Willemstad ta data di òktober 1955.<ref name="nationaalarchieffoto">{{Citeer web |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/fotocollectie/aeb042f6-d0b4-102d-bcf8-003048976d84 |titel=De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op Curaçao |website=Nationaal Archief (fotocollectie) |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
Na fasada di e edifisio tin un kariòn ku tabata sona ....
Na 1961, un tienda nobo a habri na Philipsburg. E kantidat di kamber di hotèl e tempu ei tabata solamente kuarenta! E sukursal di Spritzer i Fuhrmann aki a agregá sinku punto di benta denter di algun aña. Riba e isla aki tambe e grupo di joyeria tabata presente na cuna di turismo. Meskos ta konta pa Boneiru, kaminda Spritzer i Fuhrmann a habri su promé punto di benta na Hotèl Boneiru na aña 1963.<ref name=":1"/>
--
Den e edificio di Amador Maduro na Handelskade, Wolf Spritzer a huur un parti chikito di e localidad unda el a cuminsa cu su trabao como relohero y orfebre. Despues di e yegada di Charles Fuhrmann, e negoshi a wòrdu ekspandé; un bentana a wòrdu kita i remplasá ku dos porta di panel ku dos vitrina plat ku ta kontené e oloshinan. Algun tempu despues, nan por a kumpra henter un kolekshon di joyas serka un bendedó biahero. A tuma e decision pa bende algun di dje riba Aruba, y na 1930, a habri un tienda chikito na Oranjestad. Mientrastanto a muda un edificio nobo na Handelskade, e biaha aki na e otro skina di Windstraat, cu a haya e nomber “Relojeria Alemania”.
Esaki a sigui pa un di dos tienda riba Heerenstraat, e tempo ey e caya comercial principal na Willemstad. E tienda aki a wordo renoba varios biaha. Un di e versionnan mas bunita tabata esun cu e bentananan “Art Deco”. Despues, a agregá kolumnanan na e entrada. Durante e añanan di guera, e militarnan y mariniernan Mericano staciona na Curaçao y Aruba, cu tabata bishita e hafnan, tabata clientenan particularmente popular. Turismo di kompra realmente a lanta vuelo despues di Segundo Guera Mundial, ora ku barkunan di pasahero a kuminsá yega regularmente na Willemstad. E gama di produkto a sigui ekspandé, i un departamentu separá a wòrdu kreá pa produktonan optiko.
E prome tienda y tayer di optica tabata situa riba Heerenstraat. Despues, a establece opticanan na e skina di Breedestraat y Helfrichplein, den Kerkstraat, y den añanan 1970, a habri e “Laboratorio” hopi moderno riba Fokkerweg, unda tambe tabata fabrica lens.<ref name=":1"/>
E tiendanan di joyeria tambe a ekspandé. Na kuminsamentu di añanan 1940, un tienda a muda pa e edifisio di KNSM; el a keda e tienda prinsipal di S&F te na 1954.
Den añanan 1950, un edifisio nobo a wòrdu konstruí na e skina di Helfrichplein i Breedestraat: e “Edifisio Prinsipal.” E piso abou tabata akapará e kolekshon di diamante, joyas di oro i oloshin. E promé piso tabata akapará un departamentu separá pa artíkulonan di plata i un sekshon ku joyas, tas i artíkulonan di regalo platá ku plata i oro. E ofisinanan di maneho tabata situá riba e di tres piso, i e tiendanan di orfebre i relojero tabata riba e di kuater piso. E tienda a bira partikularmente konosí pa su karillon i su sirkuito figural.<ref name=":1"/>
=== Ultimo añanan ===
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá lucha ku un kaida den entrada. Dia 5 di september 1989
e empresa ta emití un komunikado di prensa anunsiando seramentu i likidacion di e kompania despues di 62 aña.<ref>{{citeer web|titel=Juweliersconcern van wereldfaam Spritzer en Fuhrmann verdwijnt|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-09-05|bezochtdatum=2026-01-04|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642749:mpeg21:p002}}</ref> “E gerensia ta anunsiá ku e kompania lo stòp di eksistí den futuro serkano. Pa vários aña el a sufri pèrdidanan signifikante, sinembargo, e reservanan a agotá sin ku e kompania a logra adapta na e sirkunstansianan kambiá. Faktornan kousante e ta sita: e desaparishon di turismo di kompra pa via di kaida den turismo krusero y e desaroyonan ekonómiko na Venezuela, mientras e patronchi di gasta di e klientela tambe a kambia drastikamente. Na 1990, e kompania a sera su portanan definitivamente.<ref name="archiefvriend" /><ref name="newsaruba2007" />
== Premio i rekonosementu ==
Durante añanan, Charles Fuhrmann i e kompania S&F a risibí numeroso premio. Na 1959, 1960 i 1961, e kompania a wòrdu presentá ku e Diamonds International Award. For di 20 di sèptèmber 1967, Spritzer & Fuhrmann ta un suministradó di e Kas Real (''hofleverancier'').<ref name="archiefvriend" /> Na 1977, un seyo di pòst konmemorativo a wòrdu emití na Antia Hulandes pa konmemorá e di sinkuenta aniversario di e kompania.<ref name="newsaruba2007" />
Het bestuur van de Stichting Monumentenzorg reikte in 1968
aan de heer Fuhrmann de plaquette "Tua Res Agitur". uit naar aanleiding v"an de restauratie van interieur en exterieur van de zaak „Europa". Na de restauratie kreeg dit filiaal de toepasselijke naam „Renaissance".<ref name=":1"/>
== Legado ==
Spritzer & Fuhrmann ta konosí pa entrená i eduká personal lokal den áreanan manera diseño di hoya.<ref name="newsaruba2007" /><ref name="archiefvriend" /> Archivonan di e kompania ta aloha den [[Archivo Nashonal Kòrsou]].
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
----------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Lucia Schnog
| alias = Rumbera
| fecha nacemento =
| luga nacemento = {{CUW}}
| alma mater =
| ofishi = bailarina, diseñadó di paña
| aña activo = 1971 - ?
| estilo =
| genero = [[jazz]], balèt klásiko
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Lucia Schnog-De la Fuente''' ta un bailarina, koreografo i artista visual yu di Kòrsou. Na 1988, el a wòrdu premiá ku e [[Premio Cola Debrot]] pa su arte di baile.
== Biografia ==
Tabata Sra. Van Walraven ku a siña Lucia di seis aña su promé pasonan di baile i e goso di balèt.<ref name="Amigoe ">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470122:mpeg21:p009|titel= Lucia: “concurrentie alleen maar bevorderlijk” - Curaçaose opent ballet-school Russische stijl|datum=1971-03-27}}</ref> Añanan despues, el a muda pa e siudat hulandes di Delft pa studia.<ref name="Amigoe " /> El’a kompletá su estudio ku un diploma estatal komo dosente di balèt i bailarina di esenario.<ref name="AmigoeDiCuracao">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470115:mpeg21:p008|titel= Balletstudio|via=Delpher.nl|datum=1971-03-19|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Su spesialisashon ta jazz i balèt klásiko,<ref name="AmigoeDiCuracao" /><ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470229:mpeg21:p006 Advertentie], 6 augustus 1971</ref> i el a siña tambe balèt ruso.<ref name="Amigoe " />
Na Kòrsou bèk, el a funda su mes studio di ballet na mart 1971, yamá Ecole de Danse, ku un lokalidat na Kleermakersweg na Willemstad.<ref name="Amigoe " /> El a proveé e koreografia pa e obra De Fisici, ku a estrená na novèmber di e aña ei.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470307:mpeg21:p005 De Fisici op het scherp van de snede], 5 november 1971</ref> Tambe el a krea presentashonnan di baile pa teater di mucha, manera Prikkebeen na Centro Pro Arte (CPA).<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461117:mpeg21:p003 Prikkebeen. kleurrijk kinderfeest in C.P.A.], 6 maart 1972</ref> Diesocho luna despues di su apertura, su skol di baile ya tabatin 350 studiante.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461465:mpeg21:p003 Ecole De Danse brengt leerlingenuitvoering in Centro Pro Arte], 1 december 1972</ref> El a sigui traha riba presentashonnan hubenil na CPA, manera un seri di musikal na 1975 den kolaborashon ku e Komishon di Konsierto di Jeugd.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998511:mpeg21:p010 Comité Jeugdconcert brengt kindermusical in Antilliaanse sfeer], 11 januari 1975</ref> E tambe a presentá ku su grupo di balèt.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998591:mpeg21:p023|titel= Willemstad – De Apollo Star Dancers|datum=1975-04-17|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un di su promé studiantenan tabata e futuro dramaturgo Roy Colastica.<ref>Norma Infantil y Juventil, [https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Roland Colastica]. [https://web.archive.org/web/20210225195528/https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Gearchiveerd] op 25 februari 2021.</ref>
Na ougùstùs 1979, el a habri su studio di ballet nobo riba Saliña Abaostraat ku Ecole de Danse.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639990:mpeg21:p002 Nieuwe Balletstudio], 25 augustus 1979</ref> Na aprel 1980, el a forma un grupo (semi-)profeshonal na su skol bou di e nòmber ''Antillean Dance Theatre'' (ADT), di kua e i Helma Bakhuis a tuma over e direkshon artístiko. E grupo tabata konsistí prinsipalmente di bailarinnan ku el a entrená for di 1971.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639903:mpeg21:p004 Antillean Dance Theatre 9/10 mei in CPA], 28 april 1980</ref> Helma Bakhuis tambe tabata enbolbí for di inisio di Ecole.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642264:mpeg21:p007 Ecole de Danse], 16 mei 1987</ref> Un luna despues, nan a presentá e promé balètnan di ADT.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639886:mpeg21:p006 Premiere Antillean Dance Theatre - "Kositu" hoogtepunt balletavond in CPA], 12 mei 1980</ref>
Lucia Schnog tambe tabata wòrdu scuchá i mira regularmente den medionan di comunicacion. Na 1979, el a papia tokante e apertura di su studio di balèt nobo den e programa Entrevista na Radio Hoyer.<ref>[[Amigoe]], [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640001:mpeg21:p002 "Interview"] , 7 september 1979</ref> Ku finansiamentu di OKSNA, un dokumental tokante Ecole de Danse a wòrdu trahá i mustra den e ouditorio di biblioteka na òktober 1992.<ref>{{nl}}{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644665:mpeg21:p003|titel= Documentaire over 20 jaar balletschool Ecole de Danse|datum=1992-10-03|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un luna despues, e dokumental a wòrdu transmití na televishon pa TeleCuraçao.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643709:mpeg21:p003 Tv-documentaire over Lucia Schnog], 30 november 1992</ref>
E ta tambe un artista visual di obranan di textil, entre otro.<ref>Curaçao Knipselkrant, [https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Curacaose kunstenaars op World Quilt Show], 8 januari 2015. [https://web.archive.org/web/20240426155433/https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref> El a eksponé su arte na Kòrsou durante, entre otro, e ''Open Atelier Route''.<ref>{{citeer web|werk=Curaçao Art|url=https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/|titel= Open Atelier Route 2015|datum=2014-11-09|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240426155431/https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/| archiefdatum=2024-04-26}}</ref><ref>Curaçao Art, [https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Kosecha Kultural in 2018], 28 september 2018. [https://web.archive.org/web/20240426155443/https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref>
== Honor ==
Na 1988, Schnog, hunto cu [[Carmita Henriquez]], a risibí e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a husga ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan respektivo tereno: baile i folklore.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011|titel=Cola Debrot Prijs 1988|datum=1988-05-21}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =67491322 |titulo= Lucia Schnog}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Schnog, Lucia}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Arte]
[[:Kategoria:Kòrsou]]
[[:Kategoria:Ganador premio Cola Debrot]]
habri su "Ecole de Danse", ku tabata siña [[jazz]] i balèt klásiko. For di aña 1979, 8bailarinanan semiprofeshonal a presentá bou di su guia na su Teatro di Baile Antiano (ADT). E ta krea arte visual tambe.
------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Ocho dia''' ta un antiguo rito di luto na Aruba, Kòrsou i Boneiru, ku ta sostene famia i amigunan di defuntu den nan proseso di luto.
Tabatin un tempu na Kòrsou i Boneiru ku e defuntunan tabata wòrdu rekordá no solamente ku un Misa, pero ku ocho dia di orashon, kanto, kuenta, i komunion. Pa ocho dia, e komunidat a reuní — no solamente pa yora, pero pa ofresé sosten. Famia i amigunan a wòrdu sostené den nan proseso di luto: ku orashon, kantika, rekuerdo i brasa, e alma di e defuntu tambe a wòrdu eskoltá pa e bida despues di morto. E ritual aki tabata wòrdu yamá Ocho Día.
Despues cu dera e defunto ta cuminsa cu e “ocho dia”. Esaki ta un periodo di luto di ocho dia, durante cua esnan cu a keda den luto ta reuni diariamente. Bou di guia di un intersesor, ta hasi orashon pa e defuntu i su sernan kerí. Un sirbishi di konmemorashon ta wòrdu tené 40 dia despues di e morto, i tambe anualmente riba e aniversario di e morto. Den Iglesia Catolico Romano, ademas di e dia di recuerdo anual aki, e famia por pidi un misa mensual pa e defunto.<ref>[https://www.rememberme.nl/inspiratie/blogs-van-judith-sandriman/rituelen-bij-een-begrafenis-op-curacao Rituelen bij een begrafenis op Curaçao]</ref>
De negendenacht (novena= Ninth Night) ceremonie op Jamaica toont overigens inderdaad overeenkomst met de curacaose "ocho dia".<ref><ref></ref>VOLKSKUNDE. "Amigoe". Curaçao, 05-09-1980, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 19-12-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640155:mpeg21:p017</ref>
---
Er was een tijd op Curaçao en Bonaire waarin de overledene niet alleen werd herdacht met een mis, maar met acht dagen van gebed, zang, verhalen en verbondenheid. Acht dagen lang kwam de gemeenschap bijeen—niet alleen om te rouwen, maar om te begeleiden. De familie en vrienden werden ondersteund in hun rouwproces: met gebed, zang, herinnering, en omarming werd ook de ziel van de overledene begeleid naar het hiernamaals. Dat ritueel heette Ocho Día.
Dit ritueel, ontstaan uit de ontmoeting tussen Afrikaanse spirituele tradities en het katholieke geloof, was veel meer dan folklore. Het was een daad van geestelijke zeggenschap. Wat de kerk niet kon bieden, gaf de gemeenschap zichzelf: troost, structuur, en een plek voor de ziel om haar weg te vinden.
De Ocho Día, met haar gezangen in een vermenging van Papiaments en Latijn, de overdracht van culturele identiteit via verhalen over West-Afrikaanse mythische figuren zoals de spin Nanzi, gezongen litanieën, een eigen vormgegeven liturgie van gebeden, en het kantelen van het altaar op de achtste dag (Ocho di Yukán)—dat was hun manier om trouw te blijven aan hun wortels én aan hun geloof.
Vandaag de dag is dit ritueel vrijwel verdwenen. Al twintig jaar is er geen gedocumenteerde viering meer. Uitvaarten worden nu tot in de puntjes geregisseerd door begrafenisondernemers, naar Europees model. In tegenstelling tot vroeger, waar een uitvaart veel meer was dan een kort moment van condoleren of een drive-thru, of het volgen van de dienst via een YouTube-link, is afscheid nemen verarmd tot een haastig en afstandelijk ritueel. De zinsnede “geen rouwbeklag aan huis” klinkt inmiddels als een mantra in overlijdensberichten.
-------
Bob Harms: De ocho dia, een rouwritueel van acht dagen op Aruba, Bonaire en Curaçao, was veel meer dan alleen een religieuze bijeenkomst. Het was een levendig sociaal evenement, doordrenkt van culturele tradities die hun oorsprong vinden in West-Afrika en de diaspora. Ondanks pogingen van de Rooms-Katholieke Kerk om deze ‘afwijkende’ gebruiken te onderdrukken, hield de gemeenschap stand en gaf het rouwproces zo een unieke, eigen invulling.
Tijdens dit achtdaagse ritueel nam een voorzanger, de resadó, de leiding. Hij zong litanieën, een mix van Papiaments en Latijn. De aanwezigen zongen mee met de kantikanan di Ocho Dia, liederen speciaal voor dit ritueel, en de kantikanan di Dum Ve, verbasterde Gregoriaanse gebedsliederen. Ook op de laatste ochtend, wanneer het altaar werd afgebroken, werden er speciale liederen gezongen, de kantikanan di Jukán.
----
Na de uitvaart is er een rouwperiode die acht dagen duurt. In deze dagen worden er litanieën (gebeden) voorgelezen door een vrouw die ouder is dan 50. Ze vraagt God om de overledene onder zijn hoede te nemen en de nabestaanden te troosten. Tijdens deze ‘ocho dia’ geven naasten en familie alle ruimte aan hun emoties. Vooral op de achtste dag nemen ze de tijd om na te praten over de dingen die de overledene heeft gezegd en hoe hij of zij zich heeft voorbereid op de dood. De ramen worden opengezet zodat de geest kan vertrekken.
----
Het is een perfect voorbeeld van ''syncretisme'': het samenvoegen van verschillende culturele en religieuze elementen. Hoewel de periode van acht dagen ook in het christendom voorkomt (denk aan de besnijdenis van Jezus na 8 dagen), is de uitwerking (de ceremonies, muziek, dans) sterk beïnvloed door de Afrikaanse wortels en de 'survival' van voorouderlijke tradities na de slavernij, steltDBNL - Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.
{{Appendix}}
---------------
{{Databox}}
[[File:General Official Minimum Wage by Territory as of February 2023 in US Dollars (2).png|thumb|300px|Mapa di salario minimo segun teritorio na februari 2023 den USD]]
E '''salario mínimo''' ta e montante mas abou ku un dunadó di trabou ta legalmente obligá di paga un empleado. Un salario mínimo por wòrdu ekspresá komo un salario pa ora, pa luna òf pa siman. Semper e ta wòrdu ekspresá komo un salario brutu, ekskluyendo belasting i kontribushonnan di seguro sosial.
Dentro di Union Europeo, 22 di e 27 estadonan miembro tin un salario minimo. E sinku paisnan di UE ku no tin un salario mínimo ta Austria, Dinamarka, Finlandia, Suesia i Italia. E paisnan aki, inkluyendo Noruega i Suisa, ta laga e fiho di salario mínimo na organisashonnan di dunadó di trabou i empleado.
es.wiki: Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
E regulashon aki a wòrdu establesé pa promé biaha na Australia i New Zealand den siglo 19.[2] Kada pais tipikamente ta establesé e normanan legal ku ta regulá e salario mínimo i e mekanismonan pa determiná su montante periodikamente, normalmente anualmente.
Regulashonnan di salario mínimo, ku nan diferensianan, ta presente den kasi tur pais rònt mundu, i nan ophetivo, eksplísito òf nò, ta pa redusí desigualdat di salario.
Den añanan resien, vários pais a reformá nan polítika di salario mínimo komo kontesta na e oumento di kosto di bida i preshon sosial pa garantisá un entrada desente. Algun gobièrnu a opta pa konektá e salario mínimo na e konsepto di un “salario di bida,” komprondé komo un salario ku ta kubri e nesesidatnan básiko di un individuo òf famia, inkluyendo kuminda, bibienda, edukashon i kuido di salú. Paisnan manera Alemania,[3] Sur Korea, Chile,[4] i New Zealand a implementá oumentonan signifikante, miéntras ku na Merka tabatin un tendensia pa oumentá e salario mínimo na nivel estatal i munisipal den ousensia di konsenso federal. Ademas, organisashonnan manera Organisashon Internashonal di Trabou (ILO) i Programa di Desaroyo di Nashonnan Uni (UNDP) a promové kuadro pa evaluá e impakto di e salario mínimo riba redukshon di pobresa i desigualdat, resaltando e importansia di ahusta e montantenan aki periodikamente i segun kriterionan ekonómiko i sosial.
Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
== Caribe Hulandes ==
* 1947 - invoering Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
* 1972 - Landsverordening minimumlonen (P.B. 1972, no. 110)
1 oktober 1972 e Ordenansa Salario Minimo a drenta na vigor na Antias Hulandes.<ref>Advertentie. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 30-09-1972, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 03-09-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461412:mpeg21:p006</ref>
{{Appendix}}
LANDSVERORDENING van 31 mei 1972 houdende nieuwe regelen inzake minimumlonen
Citeertitel Landsverordening minimumlonen
Vastgesteld door Gouverneur van de Nederlandse Antillen
Onderwerp maatschappelijke zorg en welzijn
Eigen onderwerp arbeidsregelgeving
Opmerkingen met betrekking tot de regeling
Deze verordening vervangt de Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
--------
The minimum wage history in the Dutch Caribbean is tied to the islands' individual statuses, with a significant shift in the Caribbean Netherlands (Bonaire, Sint Eustatius, Saba) towards higher, federally regulated minimum wages starting in the 2010s, aiming for a dignified existence. Other islands, like Aruba, also adjusted their minimum wages in recent years, while the overall trend shows efforts to raise wages to improve socio-economic conditions, though this can create competitive pressure compared to other Caribbean nations.
The minimum wage in the Dutch Caribbean is set separately for each island, with the highest recent rates being $1,750 per month in the Caribbean Netherlands (Bonaire, St. Eustatius, and Saba) as of July 1, 2024, and AWG 2,007.05 per month in Aruba as of January 1, 2025. The Caribbean Netherlands' minimum wage is adjusted annually based on the consumer price index.
--------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe
| imagen =
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[]] [[1930?]]
| periodo fin =
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor =
| sucesor =
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion =
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernador, alkalde
|partido =
}}
'''Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe''' (☆ [[31 di òktober]] [[1882]] na Schiedam – † [[28 di novèmber]] [[1956]] na [[Breda]]) tabata un gobernador kolonial y alkalde hulandes.
== Biografia ==d
Van Slobbe a nase den un famia katóliko. Su tata probablemente tabata manehá un destileria di gin. Bartholomeus a kuminsá su estudio na un skol di formashon di maestro i na edat di dieshete aña a boluntario pa e ehérsito hulandes.
El a entrená komo un ofisial no-komisá na Breda i a bira un sargento promé ku el a wòrdu atmití na e Kurso Prinsipal pa Ofisialnan na Kampen na 1904. Dos aña despues, el a bira un di dos teniente den e di Seis Regimento di e Brigada di Infanteria, stashoná na Breda. Na 1910, el a wòrdu promové na promé teniente den e di Seis Regimento. Na òktober 1913, el a wòrdu nombrá komo un ofisial di servisio spesial pa e staf general den e departamentu stashoná na Breda debí na e menasa di guera. Na 1918, el a wòrdu transferí pa e staf general na Den Haag i a wòrdu sekundá na e Akademia Militar. Na 1919, el a bira kapitan i na 1924, el a bira dosente tambe na e Akademia Militar na Den Haag.
Na aña 1930, el a keda nombrá gobernador di e kolonia di Kòrsou i Dependensianan. El a goberna excelentemente y lo kier a keda gobernador, pero despues di su prome periodo, el a pidi su regreso pa Hulanda pa sigui educacion di su yiunan.
Na ougùstùs 1936, el a bira alkalde di Breda, un miembro di e Partido di Estado Katóliko Romano (RKSP). El a tene su mes durante guera, pero a wòrdu kita for di trabou dia 11 di mart 1944, pa òrdu di e forsanan di okupashon despues di a nenga di koperá den kompilá listanan pa trabou forsá na Alemania. Durante e último lunanan di guera, el a biba skondí. El a wordo reemplasa pa e miembro di NSB y miembro di SS Gerrit Coenraad Blom. Riba e dia ku Breda a wòrdu liberá, 26 di òktober 1944, el a reanudá su tareanan di alkalde, hibá triunfantemente na e kas di pueblo pa su konsiudadanonan.
E tabata, sinembargo, bou di tutela di Baron Dirk van Boetzelaer, un ingeniero hidráulico i teniente coronel, komisario militar pa e distrito di Breda i emanacion di tantu e resistensia komo e forsanan armá hulandes formá na Inglatera. E tabata kere ku kualke hende ku a keda muchu largu durante e okupashon mester tabata konspirando ku e forsanan di okupashon i mester a wòrdu retirá. P’esei tambe e tabatin un opinion negativo di Van Slobbe i a sòru pa e keda suspendé i someté na un investigashon di purga riba su aktividatnan durante e okupashon. Esaki a dura for di kuminsamentu di desèmber 1944 te kuminsamentu di òktober 1945.
Dia 2 di desèmber 1944, Van Slobbe a wòrdu informá verbalmente di e desishon pa wèlga, ku a drenta na vigor dia 10 di desèmber. Despues e mester a defendé su mes dilanti di un komishon di purga, loke el a hasi ku éksito. Dia 16 di october 1945, e Comisario di Reina a firma e decreto di disolucion, cu a wordo anuncia algun dia prome. Miéntras tantu, Van Slobbe a wòrdu forsá pa entregá su posishon komo alkalde suplente na alkalde E.L.H.M. van Mierlo, te ora cu e investigacion tabata favorable y e por a reanuda su funcion di alcalde. Dia 17 di òktober 1945, el a presidi e reunion di e Ehekutivo Munisipal pa promé bia.
Van Slobbe a kasa ku Joanna Antonia Maria van Schendel na 1912. Nan tabatin shete yu, inkluyendo esun mayó, Maria Elisabeth van Slobbe (1913-2004), i e yu mas yòn i di dos, Wim van Slobbe (1925-2023).
-------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante =c
| nomber = Mary Gertrude Johnson
| ofishi =
| tata = Peter Hassell
| mama = Esther Lovell Johnson
}}
'''Mary Gertrude Johnson''' (☆ [[1854]] na Zions Hill – † [[1939]] na [[Saba]]), tambe konosí komo ''Mary Gertrude Hassell'', tabata un edukadó prominente i un pionero den promoshon di e arte tradishonal di [[kanchi sabano]] riba e isla di [[Saba]]. El a duna les i popularisá e téknika di obra ku hilo habri, ku despues a bira un di e produkto artístiko i ekonómiko mas importante di e isla. Segun folklorista Eric Eliason, “kisas e ta e persona mas honrá den historia di e isla.”<ref>Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: ''Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean'', p. 522-534, citaat op p. 524.</ref>
== Biografia ==
Mary Gertrude Johnson a nase na Zions Hill (den e tempu ei konosí komo Hell’s Gate) komo yu muhé di Esther Lovell Johnson i Peter Hassell. Su famia tabatin un posishon respetá den komunidat i su mayornan tabatin medio finansiero sufisiente pa mand’é pa estudio na [[Caracas]], [[Venezuela]] na komienso di añanan 1870. Pa un periodo Johnson a biba den un internado katóliko, kaminda soeurnan di e konvento tabata duna enseñansa, inkluso na manera tradishonal.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Durante su estadia na Venezuela, el a siña for di e yu muhénan di e elite venezolano kon pa traha obra ku hilo habri den estilo ajour, ku despues a bira konosí na Saba komo kanchi spaño.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
<ref name=":0">Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean, p. 522-534</ref> E téknika aki lo bira e base pa e desaroyo di e arte di kanchi sabano, un forma di arte tekstil úniko pa Saba.<ref name=":1">{{Citeer boek |titel=Caribbean Women and Their Art: An Encyclopedia |achternaam=Snodgrass |voornaam=Mary Ellen |url=https://www.google.nl/books/edition/Caribbean_Women_and_Their_Art/4tCwDwAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA89&printsec=frontcover |datum=2019 |pagina=89-90}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://caribvibetv.com/learning-about-saba-lace-spiced-rum/ |titel=The Art of Saba Lace & Flavor of Spiced Rum: Saba’s Heritage |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Caribbean Vibrations}}</ref>
Despues di a kompletá su estudio, Johnson a regresá Saba. Einan el a kasa ku James Benjamin Johnson i a kuminsá duna les na e skol katóliko lokal. E pareha a establesé nan mes na Windwardside. Inisialmente, el a sigui ku trahamentu di kanchi komo un hòbi, dunando les na algun amigu i miembro di famia, pero pronto el a kuminsá plama riba henter e isla. Gradualmente ela kuminsá duna lès, i patronchinan spesífiko pa e isla a wòrdu kreá, yamá na nòmber di nan kreadornan, manera Imelda, Sylvia i Laurentina.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Ku e establesementu di un servisio postal konfiabel entre Saba i mundo eksterno na 1884, e posibilidat pa bende kanchi via pòst a habri un fuente nobo di ingreso pa hopi famianan. Pa tempu di Prome Guera Mundial, un di kada dies habitante tabata inbolbí den produkshon òf benta di kanchi sabano. Den e añanan 1920, ta kalkulá ku entre 30% i 40% di PIB di Saba tabata generá for di kanchi, un kontribushon sin igual pa un isla chikí.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Mary Gertrude Johnson a fayesé na 1939 na edat di 85 aña. Su legado sigui biba den arte, ekonomía i identidat kultural di Saba.
== Homenahe ==
Na 1996, su aporte a wòrdu rekonosé ku un stampia postal di Antias Hulandes, ku ta mustra un imagen di dje ku un obra di kanchi na banda robes. E stampia tabata parti di un seri dediká na figuranan antiano prominente.<ref>{{Citeer web |url=https://touchstamps.com/Stamp/Details/160215/mary-gertrude-johnson-hassel-1853-1939 |titel=Stamp: Mary Gertrude Johnson Hassel (1853-1939) (Netherlands Antilles 1996) |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Touch Stamps}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Kanchi sabano]]
{{Appendix}}
{{Defaultsort:Johnson, Mary Gertrude}}
[[:Kategoria:Saba]]
------------
* na un Skol di Konbento. Einan ela siña kon pa traha e hilo dibuhá for di e yu muhénan di Venezolanonan elite, i a introdusí e arte na Saba kaminda e ta konosí generalmente komo obra spañó.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
* the past, drawn lace embroidery often produced larger pieces in the form of tablecloths, curtains, drapes, etc. Today, these larger ana more expensive items are no longer in demand and the intricate patterns of drawn lace are being used in a more decorative manner on various items of women’s and household ware such as shawls, skirts, blouses, handbags, hand¬ kerchiefs, napkins and other cloths.
<ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-ANTILLENREVIEW-1981-08/page/n33/mode/1up?q=saban+lace&view=theater Handcraft: an industry of growing importance]Antillean Review, vol. 1 nr. 5, augustus/september 1981</ref>
* Perhaps this is the reason the craft is popularly known as "Spanish work" on Saba. In 1884, the wives and daughters of Saba's seafaring men began working in earnest. In that year regular mail service connected the five-squaremile island to the outside world for the first time, thereby establising the possibility of a mailorder cottage industry. By 1898, Saba's lacemakers had become so adept that a Miss Florence Every entered an exhibition of women's handicrafts in The Hague, The Netherlands, where she received an honorable mention. Six years later, a Saban was awarded first prize in a competition in Copenhagen, Denmark, and was invited by the Danish government to spend four months in the Scandinavian country. Little by little, the industrious Saban women began exporting their delicate work, primarly to customers in the United States. The method by which they obtained the names of potential clients illustrates typical Saban ingenuity. Lacemakers would copy the addresses of American companies from the boxes of merchandise that were sent to the island. They would then dispatch a letter explaining their craft and their prices to the firm, hoping to have some sympathetic manager post the missive on the company bulletin board or mention it in the company newsletter. Their efforts were surprisingly successful. By 1928, nearly 25,000 guilders worth of needlework was being exported.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Naturally, clients' addresses were closely-guarded secrets. Who betide anyone who "stole" an address or who wrote "bad things" about a competing lacemaker. Many families were not on speaking terms for years, owing to some real or imagined breaking of this unwritten law. In turn, many company officials wrote to Saba's Vice-Lieutenant Governor inquiring into the financial status of the women soliciting business from the companies' employees. As tactfully as possible, the administrator would reply that the ladies could stand "some help", even though some of the lacemakers were among the most affluent residents of the tiny island.
When the Great Depression spread economic havoc throughout the United States in the early 19305, demand for "Saba Lace" plunged alarmingly. Committees were formed on the island to promote the "industry". Unfortunately, nothing seemed to help. It was only with the increase of tourism to the island that "Saba Lace" flourished once again. An airfield was finally constructed on the mountainous terrain in 1963 and the island became a favorite with travelers searching for an unusual daytrip from nearby St. Maarten of for longer stays in a serence and unspoiled Caribbean atmosphere. In 1984, 15,000 tourists visited, departing with approximately $100,000 worth of delicate, handmade lacework.
Thus, after more than a century, a handcraft learned by a young Saban girl in the quiet cloisters of a Caracas convent still provides a means of survival for many families on the tiny island of Saba.
-------------
{{Infobox artista|variante|c
| nomber = Sheila Payne
}}
'''Sheila Payne''' (☆ 1961 na [[Kòrsou]]) ta un aktris i kontadó di kuento di [[Kòrsou]] i un defensor di preservashon di Papiamentu.[1]
Sheila Payne a nase i lanta na Kòrsou, den un famia originalmente di [[Sint Kitts (isla)|Saint Kitts]]. Su interes i amor pa kontamentu di kuenta a bini di su tata. Komo un studiante di skol básiko, el a hasi un impreshon sumamente eksitoso di e empresario di músika [[Ángel Job]] (ku e apodo El Gordito de Oro).[2]
For di 1980 pa 2000, Payne a biba na [[Hulanda]]. El’a studia matemátika i ekonomia i a tuma un kurso posgrado den desaroyo di karera. Despues di a traha den e ramo ei pa algun tempu, el a bira un aktris ku Jeugdtheater Citadel Groningen. Na Kòrsou, el a traha komo aktris pa teater hubenil i despues a regresá na kontamentu di kuenta.[2]
Na 2011, Payne a risibí un nominashon di UNESCO pa su esfuersonan den preservashon di Papiamentu.[2]
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario|variante = c
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento = [[Kòrsou]]
|region = [[Karibe Hulandes]]
|pais =
|alias = [[Kòrsou i Dependensianan]]
|sucesion = Gobernador-general
|periodo start = 1816
|periodo fin = 1819
|monarkia =
|antecesor =
|sucesor = Petrus Bernardus van Starckenborgh
<!-- Seccion di sucesion 2 -->
|sucesion2 =
|periodo start2 =
|periodo fin2 =
|monarkia2 =
|antecesor2 =
|sucesor2 =
|pareha = Anna Maria Cornelia van Uytrecht
|tata =
|mama =
|yui = 4
|ofishi = ofisial di marina hulandes, atministradó kolonial,
}}
'''Albert Lambertsz Kikkert''' (☆ [[17 di novèmber]] [[1761]] na Vlieland - † [[18 di desèmber]] [[1819]] na [[Kòrsou]]), tabata un ofisial di marina hulandes, doño di plantashi na Kòrsou i gobernante durante e era kolonial. El a hunga un ròl importante den e [[Rebelion Grandi|lantamentu di Tula]] na [[1795]] i despues a okupá e funshon altu di Gobernador-General riba e Islanan ABC.
== Biografia ==
Kikkert a nasé riba e [[isla]] di Vlieland na aña 1761. El a drenta marina hulandes na un edat hoben i a subi te na e rango di ofisial. Su entrenamentu marítimo trempan a pone e fundeshi pa su tareanan atministrativo despues na e [[kolonianan]] hulandes den Karibe.
Despues di su transferensia pa Kòrsou, el a invertí den un plantashi. Na 1789 el a kasa ku Anna Maria Cornelia van Uytrecht (1768-1847) di Kòrsou, i huntu nan a hana kuater yu.<ref name=uytrecht>http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm. [https://web.archive.org/web/20210717231138/http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm Archivá] 17 di yüli 2021.</ref> Anna tabata e yu muhé di un shon di plantashi riku, [[Casper Lodewijk van Uytrecht]]. Dor di su matrimonio Kikkert a bira doño di e plantashinan, Jan Sofat (antes Jan Zoutvat) i San Juan.
Na 1795, el a drenta den konflikto ora e lider di katibu [[Tula]] a dirigí un rebelion riba e isla. Kikkert a wòrdu akusá di ta un kómplise di e medidanan kontra e rebeldenan, loke a pon’é den un posishon kontroversial denter di e [[kolonia]].
== Okupashon ingles ==
Kikkert tabata na Korsou ora ku e patriotanan a tuma poder na [[Hulanda]] na aña 1795 cu ayudo di e Francesnan y a funda [[Repúblika di Batavia]]. Stadtholder Willem V a hui bai Inglatera i for di einan a ordená tur gobernador i ofisial kolonial pa entregá na e inglesnan, pa e teritorionan di ultramar no kai den man di franses (revolushonario). E gobièrnu nobo a kita mayoria di e ofisialnan, ku mayoria di nan tabata noble. E pregunta di ken pa sirbi a hiba na confusion y tambe intrankilidad riba e barconan Hulandes. Kikkert a scoge e banda di e gobernantenan nobo na Hulanda y asina a opera na servicio di e Francesnan. Su patriotismo tabata oportunista, pasobra despues el a mustra di ta un Orangista konvensí atrobe pa ku e inglesnan.
=== Konflikto ku Tula ===
Inspira pa e intrankilidad revolucionario na Europa y e lantamento exitoso di esclavo na Haiti Frances, un lantamento di esclavo tambe a brota riba Curaçao na 1795. E “capitan” di e rebeldenan, Tula, tabata propiedad di Kikkert su cuñado Casper Lodewijk van Uytrecht (1730-1855). Dos otro lider di e rebelion tabata propiedat di Kikkert mes, entre nan Pedro Wacao i Carpata. ‘Bastiaan’ Carpata tabata foreman òf ofisial pretu riba su plantashi San Juan. Parsialmente pa e motibu aki, Kikkert tabata determiná pa pone e rebelion abou. I asina el a hasi, usando e fragatanan Ceres i Medea. For di e Ceres, Kikkert a trese dos bateria di kañon na tera, i tambe munishon i otro suministronan. El a komandá e mariniernan ku a bringa banda di e milisia sivil riba kabai riba e isla. E rebelion a terminá ku un ehekushon brutal i ehemplar di e lidernan rebelde, den kua Kikkert tabata enbolbí aktivamente. El a nota friu den e registro di su barku ‘Den 3e’ (òktober 1795): “... dos negro a wòrdu kibra bibu riba e wiel i pretu, despues dekapitá i nan kabes poné riba e horka, un negro a haña su mannan kòrtá i su kabes kibra aden ku un martiu i despues a wòrdu kologá.” E kastigunan tabata di akuerdo ku e veredikto di Gobernador Johannes de Veer (1738-1796) cum suis.[3][4]
== Regreso di gobernashon hulandes ==
Durante e gobernashon franses den añanan 1800, probablemente Kikkert a kolaborá ku outoridatnan bou di Louis Napoleon, ruman di Emperador Napoleon Bonaparte. Despues di e regreso di e gobièrnu hulandes bou di Rei Willem I, el a wòrdu nombrá Gobernador-General di e Islanan ABC. Den e funshon aki, e tabata responsabel pa e atministrashon sivil i protekshon di interesnan kolonial na Kòrsou, Aruba i Boneiru. El a hunga un ròl sentral den ehekushon di legislashon atministrativo i fiskal durante e periodo aki.
Kikkert a fayesé inesperadamente dia 18 di desèmber 1819 na Kòrsou. Su morto a marka e fin di un karera influyente den tantu sírkulonan kolonial komo militar riba e islanan ABC.
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''tragalus''' ([[hulandes]]: ''dakvenster'') ta referi na un bentana chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un dak di kas. Literalmente, e palabra cu e ta e luga pa laga lus drenta. "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
un ekstenshon di e superfisie di dak ku ta inkliná, hopi bia ta konsistí di un kuadro di bentana vertikal ku òf sin partinan movibel, dos muraya banda triangular i un tapa, trahá komo un dak plat, siya ?, heup òf pent.
Un tragalus por wòrdu instalá mesora durante konstrukshon nobo, pero hopi bia ta wòrdu trahá despues pa haña espasio èkstra, tin bia na e lugá kaminda un skylight ta presente kaba. E kuadro di bentana ta sirbi pa permití lus i airu drenta den e zolder òf kamber di zolder. Un bentana di dormitorio hopi bia ta proveé e espasio èkstra ku espasio pa kabes (espasio pa kabes), ku ta nesesario pa krea un kamber den zolder.
Bentana di dormer por wòrdu montá na diferente manera. Tradishonalmente riba e lugá, kaminda e bentana di e dormer ta wòrdu bati riba e dak riba e sitio, loke ta tuma un promedio di 3 pa 4 dia. Tin tambe bentananan prefab. E bentananan prefabriká aki ta wòrdu pre-produsí den un fábrika òf tayer di karpinteria i ta wòrdu montá riba e dak denter di un dia.
Bentana di dormer ta traha di vários material. Esaki ta dependé di e estilo arkitektóniko di e kas i e deseonan di e kliente. Bentana prefabriká por lo general ta trahá di palu òf plèstik.
Un ekstenshon riba e dak tambe ta wòrdu yamá kuko òf akkenailtje (prinsipalmente na Groningen).
{{Appendix}}
chatgpt:Den papiamentu, tragalus ta un palabra ku referi na un ventanita chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un kas di dak. E palabra mes ta bin di Hulandés "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
✅ Den konteksto di construccion Hulandés (i Karibe Hulandes), un "tragalus" ta un ventanita, pero den hulandés moderno e palabra ku ta mas relashona ta "dakkapel" òf "dakvenster", ku ta referí mas espesífikamente na un ventan chi subi for di dak, ku ta kreá espasio i lus den un piso haltu.
Diferensha:
Tragalus = ventanita (simpel, generalmente no sobresalí for di tei).
Dakkapel = estruktura di bentana ku sobresalí for di tei pa kreá mas espasio i lus.
🏚️ Tragalus den Karibe Hulandes
Sí, tragalus (of ventanitanan den dak) tabata uza den arquitectura tradicional Karibe Hulandes, inklusí:
Kas di plantashon (Boneiru, Kòrsou, Aruba)
Kas di pueblo (kas di torto, kas di piedra)
Fortifikashon (forte)
E motibu principal pa usa un tragalus tabata:
Laga lus natural drenta (den tempo ku no tabatin mucha bentanan grandi)
Mehorá ventilashon (pa saka kalor fo'i kas)
Duna un poko di brisa sin perde protekshon kontra tormenta.
Ejemplo:
Riba kas di plantashon na Kòrsou manera Landhuis Brievengat òf Landhuis Chobolobo, bo por topa ventanitanan haltu riba e dak ku ta sirbi komo tragalus.
Na Aruba, na kas antique den Noord i Santa Cruz, bo por wak esemey.
📜 Origen historiko
E uso di ventanitanan haltu (tragalus) a bini ku:
Influensia di arquitectura kolonyal Hulandés (especialmente siglo 17-18).
Adaptashon lokal pa klima tropikal — ventilashon tabata esencial.
Manká di material di konstrukshon — un bentana chikí tabata mas fasil pa instala den muraya di torto òf piedra.
✏️ En Resúmen
Aspekto Tragalus Dakkapel
Definishon Ventanita haltu Bentana sobresaliente for di tei
Funshon Lus i ventilashon Lus, ventilashon, espasio
Material Hout, piedra, torto Hout, tei, glas
Uzo den Karibe Sí, den kas antique Raro, mas den Hulanda
[[:Kategoria:Konstrukshon]]
--------------
{{Multiple image
| total_width = 650
| align = center
| caption_align = center
| border =
| image1 = Government building in Camacuri (Aruba) 17 33 16 604000.jpeg
| caption1 = Edificio di Impuesto di [[Aruba]]
| image2 = DRCUR-EXT-Resort-4110-TM.jpg
| caption2 = Dream Curaçao Resort na [[Willemstad]]
| image4 = Emmanuel Catholic Chapel.jpg
| caption4 = Kapel Emanuel na [[San Nicolas]]
| image3 = Maduro & Curiel's Bank, Willemstad, Curaçao.jpg
| caption3 = Edificio di [[Maduro & Curiel's Bank N.V.|MCB]] na Willemstad
}}
---------------
* [[Florin karibense]] (aanvullen)
Siman pasá a tuma lugá e desvelo ofisial di e diseño di e Guilder Karibense, e moneda nobo ku lo ta den sirkulashon na Kòrsou i Sint Maarten entrante 31 di mart 2025. Banko Sentral di Kòrsou i Sint Maarten (CBCS) a presentá e biyetenan i monedanan simultáneamente na ámbos pais.<ref name="deel 1">[https://curacao.nu/de-caribische-gulden-een-stap-richting-economische-stabiliteit-in-2025/ De Caribische Gulden: Een stap richting economische stabiliteit in 2025], curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
--
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.<ref name="deel 3">[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-20g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (20g)], curacao.nu (27 di desember 2024)</ref>
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
== denominashon di mas chikitu: 10 florin ==
E biyete di dies florin karibense ta predominantemente hel i tin un imágen di e '''angelfish gris''' na e parti dilanti i e '''faro di Klein Curaçao''' na e parti patras.<ref name="deel 2">[https://curacao.nu/nieuwe-caribischegulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-10g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (10g)\, curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
E angelfish gris por krese te sesenta sentimeter di largura. E espesie aki tin un kurpa den forma di disko ku un kabes relativamente grandi. Angelfish adulto gris ta gris kla ku manchanan pretu tur kaminda, miéntras ku nan kabes ta gris kla ku un boka mas kla ainda. E hóbennan, di otro banda, ta pretu ku sinku strepi hel briante ku ta kore vertikal riba nan kurpa.
Hubenilnan ta wòrdu hañá generalmente riba e rif òf den kama di yerba di laman, kaminda nan ta traha na “stashonnan di limpiesa” meskos ku garnachi mas limpi ta hasi, pa deshací di parasito di piská mas grandi. Adultonan por lo general ta habitá rifnan i por wòrdu hañá na profundidatnan te ku trinta meter.
E konki reina ta un snèk ku ta biba prinsipalmente den kama di yerba di laman i riba banki di santu i por krese basta grandi. Karakolnan adulto por krese te mas o ménos 35 sentimeter di largura. E karakolnan aki ta herbívoro i ta alimentá nan mes ku material di mata ku ta haña entre e yerba di laman. E conchi reina ta birando mas y mas raro den hopi parti di Caribe pasobra su carni ta wordo considera un delicia y hopi biaha ta wordo haya riba platonan. Ta p’esei tin vários inisiativa pa kria nan den koutiverio pa produkshon di kuminda òf laga nan bai bèk den naturalesa. Kasi no tin ehemplar adulto real ku a sobra den e awanan interior di Kòrsou.
Patras
== Di dos denominashon: binti florin Cg 20 ==
E biyete di binti florin Karibense ta predominantemente blou i tin e rayo di águila mancha dilanti i Simpson Bay patras.
Cu un envergadura di casi tres meter, e Spotted Eagle Ray ta un di e especienan di rayo mas grandi den nos awanan. E ta wòrdu rekonosé fásilmente pa su fondo skur ku numeroso mancha blanku i un barika kompletamente blanku. E rayonan aki tin un rabo largu i punta ku vários spina venenoso. E rayonan aki ta kome bivalvo, entre otro, i ta buska nan riba fondo di santu. Nan ta koba den santu i tin bia ta zwaai esaki ku nan “alanan”. Tambe nan ta come cangreu, cangreu ermitaño y caracol manera e queen clam. Rayonan di águila mancha ta hopi sosial i hopi bia ta landa den grupo chikí.<ref name="deel 3"/>
Yellow Cowries ta '''karakol di laman''' ku ta wòrdu hañá den mayoria di laman tropikal. Den pasado, diferente tipo di cowries tabata hunga un ròl importante den komersio i kultura. Kaska di cowrie tabata wòrdu usá histórikamente komo moneda, partikularmente na China, Afrika, New Guinea i Indonesia. E barkunan di e Kompania di India Oriental Hulandes (VOC) tabata komersia ku kaska di kowrie, spesialmente e “kaska di kaska di plaka” ku tabata representá un balor monetario, i tabata usa nan komo un medio di pago, inkluso pa kumpra hende sklabisá.
Awendia nan ta wòrdu apresiá prinsipalmente komo kosnan di kolekshon i ta wòrdu usá den joyas. Karakol tin un dieta hopi spesífiko ku ta varia pa kada espesie. Algun ta karnivoro, algun herbívoro i algun omnívoro. Nan tin un struktura di alimentashon úniko yamá un “radula” den nan boka, ku ta funshoná komo djente, superfisie di yerba i kòrta kuminda.<ref name="deel 3"/>
Patras
== Di tres denominashon: biyete di 50 Cg ==
E biyete ta predominantemente bèrdè i tin e '''turtuga di laman bèrdè''' na e parti dilanti i e playa di '''Grote Knip''' na e parti patras.<ref>[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-50g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (50g)], curacao.nu (28 di desember 2024)</ref>
E turtuga bèrdè di laman ta wòrdu hañá den tur laman tropikal i subtropikal na mundu, inkluyendo den Karibe. E turtuga bèrdè di laman ta un herbívoro i ta kome prinsipalmente yerba di laman. E turtuganan ta sòru pa e yerba di laman no krese muchu largu i sofoká su mes. Esaki ta permití e ekosistema di yerba di laman pa mantené su funshonnan mas importante, esta komo un krèsh pa hopi bestia marino. E turtuga di laman bèrdè ta pues un espesie klave ku ta hunga un ròl esensial den tene nos oséanonan saludabel. Turtuga machu nunka no ta regresá tera. E hembranan ta bin tera solamente pa pone webu. Turtuga muhé ta traha vários nèshi pa aña. Turtuga ta protehá i den peliger di ekstinshon rònt mundu.
E '''tellin''' faborito. E espesie di karakol bivalvo aki ta wòrdu hañá den henter Karibe, prinsipalmente na profundidatnan di te ku trinta meter. E kaska, ku ta wòrdu trahá dor di e karakolnan mes, por ta basta grandi, algun ta alkansá un diameter di mas o ménos ocho centimeter. E kaska ta di koló krema pa blanku ku randnan un poko haltu i hopi espasiá. E parti paden di e kaska ta hel. E dos mitarnan di e kaska por lo general ta pas bon huntu i hopi bia ta kubri ku alga i otro organismonan, proveyendo un kamuflahe ekselente riba e ref. E espesie aki ta filtrá kuminda for di awa di laman dor di chupa awa aden, filtr’é i despues “spuit afó” awa limpi.
Patras
Grote Knip Beach. Curaçao ta konosí pa su playanan relativamente chikí skondí den bahianan kómodo. Asta Grote Knip Beach ta situá den un bahia asina. E santu riba e playanan ta konsistí di entre otro e fekalnan di piská ku ta kome alga i otro organismonan marino. Segun ku e piskánan aki ta raspa alga for di piedra di koral i piedra di kalki, nan ta kita pida pida kalki tambe. E material aki despues ta wòrdu ekskretá komo granula chikitu di kalki, ku eventualmente ta akumulá riba playa komo santu blanku debí na akshon di ola. Piská papagai ta entre e espesienan responsabel pa e proseso aki.
-------------------
'''Petróleos de Venezuela, SA''' ('''PDVSA''') ta e kompania estatal di [[Venezuela]] riba tereno di petroleo i gas natural. E kompania tin aktividatnan den eksplorashon, produkshon, refinamentu, merkadeo, transporte i eksportashon di petroli, i tambe eksplorashon i produkshon di gas natural. El a kuminsá su operashon na 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di e pais pa dekreto di gobièrnu riba 30 di ougùstùs 1975. Tur akshon di e kompania ta ainda propiedad di gobièrnu di Venezuela, kual pais ta e di sinku eksportadó mas grandi di petroli na mundu.
== Reserva i produkshon ==
Venezuela tin e reservanan di petroleo mas grandi na mundu. Na fin di aña 2020, nan tabata balorá na 304 bion bari, òf 17.5% di e total mundial.<ref name=BPWES21>{{en}} [https://www.bp.com/en/global/corporate/energy-economics/statistical-review-of-world-energy.html BP Statistical Review of World Energy 2021], geraadpleegd op 24 juli 2021</ref> [[Arabia Saudita]] ta na di dos lugá ku un porshon di 17.2%. Un gran parti di e reservanan ta konsistí di zeta viskoso, ku ta wòrdu hañá prinsipalmente kantu di [[Riu Orinoco]]. E zeta aki ta ménos fásil pa saka ku zeta konvenshonal. Ku e reservanan di zeta konosí, e pais por mantené e nivelnan di produkshon aktual pa mas ku 500 aña.<ref name=BPWES21/>
Na 2005, produkshon di zeta tabata 3.3 mion bari pa dia (bpd), pero pa 2015 esaki a baha te na 2.6 mion bpd.[2] Debí na mal maneho ekonómiko, no tin sufisiente sèn disponibel pa invertí, loke ta kousa ku produkshon ta baha. E bahada aki a sigui despues di 2015 i na 2020 e produkshon tabata 540.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Un tendensia similar ta visibel pa refinamentu. Na 2010, kasi 1 mion bpd tabata wòrdu prosesá diariamente ainda, pero na 2019 esaki a baha te na 123.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Reservanan di gas ta muchu mas chikitu na 3% di e total mundial, pero tòg signifikante.<ref name=BPWES21/> Produkshon di gas a keda basta stabil entre 2005 i 2017 i a fluktuá alrededor di 30-40 bion m³ pa aña. Tabatin un bahada fuerte na 2018, ku a sigui na 2019 i 2020. Na 2020, mas o ménos 19 bion m³ a wòrdu produsí.<ref name=BPWES21/>
== Historia ==
E kompania a wòrdu fundá dia 1 di yanüari 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di Venezuela.
Na sèptèmber 1986, e kompania merikano Southland a bende mitar di e akshonnan di CITGO na Petróleos de Venezuela. Na 1990, PVDSA a kumpra e sobra akshonnan, birando e úniko doño. Ku e transakshon aki, CITGO a wòrdu sigurá di e suministro di krudo i Venezuela a haña un kanal di benta nobo na [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]]. Parsialmente debí na e kaida fuerte den prijs di petroleo desde 2015, PVDSA a topa cu problemanan finansiero. E kompania a risibí un fiansa grandi di Rosneft di [[Rusia]] i a kambio a primintí 49.9% di e akshonnan den CITGO komo fiansa.<ref name=CNNROS>CNN [http://money.cnn.com/2017/04/10/news/economy/russia-us-oil-company-citgo/index.html Russia could soon control a U.S. oil company], 10 di aprel 2017, konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> Varios polítiko merikano ta preferá di no mira akshonista ruso den refinerianan merikano.<ref name=CNNROS/>
Na 1985, gobièrnu di [[Teritorio insular (Antias Hulandes)|teritorio insular di Kòrsou]], ku a tuma over e [[refineria Isla]] na Kòrsou for di [[Koninklijke Shell|Shell]], a transferí e operashonnan di e kompania pa Petróleos de Venezuela a base di un kontrato di hür di largu plaso.<ref name="CvC">Canon van Curacao [https://canoncuracao.cw/33-vertrek-shell-komst-en-vertrek-pdvsa/ Vertrek van Shell, komst en vertrek PdVSA], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> Invershonnan den e refineria a keda atras, loke ta nifiká ku produkshon tabata wòrdu hasí prinsipalmente ku instalashonnan bieu. E problemanan ambiental ku esaki a enserá a kondusí na hopi demanda kontra e refineria òf kontra di gobièrnu.<ref name="CvC"/> E kontrato di hür di PDVSA a kaduká dia 31 di desèmber 2019. Despues di e salida di PDVSA, un bataya legal a tuma luga pa añanan largu entre Kòrsou i Venezuela. Nan dos finalmente a yega na un akuerdo na desèmber 2023. Venezuela lo suministrá zeta pa dies aña ku un balor ekivalente total di US$ 450 mion, ku lo wòrdu usá pa paga e debe di PVDSA.<ref>Antilliaans Dagblad [https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28793-olie-voor-schuld-pdvsa Olie voor schuld PDVSA, 21 december 2023], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref>
ï
Na yanüari 2019, Merka a imponé sanshonnan kontra PDVSA.<ref name=NOSUSS>NOS [https://nos.nl/artikel/2269551-vs-legt-sancties-op-aan-venezolaanse-staatsoliebedrijf.html VS legt sancties op aan Venezolaanse staatsoliebedrijf, 29 januari 2019], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> E kuentanan bankario di e kompania na Merka a wòrdu kongelá i merikanonan no ta permiti di hasi negoshi ku e kompania mas.<ref name=NOSUSS/> E sanshonnan ta un medida punitivo kontra e maneho di [[Nicolás Maduro|presidente Maduro]]. Zeta ta un fuente importante di entrada pa Venezuela i mas ku 40% di tur eksportashon di zeta ta bai pa Merka.<ref name=NOSUSS/> Na 2016, US$19 bion di e benta total di US$42 bion e aña ei a wòrdu generá na Merka. Na òktober 2023, e sanshonnan petrolero riba Venezuela a wòrdu aliviá.<ref name="NOSUSVEN">NOS [https://nos.nl/artikel/2494593-vs-schort-deel-sancties-venezuela-op-na-afspraken-over-vrije-verkiezingen VS schort deel sancties Venezuela op na afspraken over vrije verkiezingen, 19 oktober 2023], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> A yega na un akuerdo entre e gobièrnu di Maduro i partidonan di oposishon bou di kua nan a bai di akuerdo pa tene elekshon den e di dos mitar di [[2024]], ku opservadónan internashonal pa garantisá ku nan ta hustu.<ref name="NOSUSVEN"/> E relahamentu ta nifiká ku Venezuela por determiná un biaha mas pa su mes kuantu zeta e ta eksportá i na kua partidonan.<ref name="NOSUSVEN"/> E akuerdo ta en prinsipio bálido pa seis luna.
== Laso ku Karibe Hulandes ==
(es.wiki}
=== Aruba ===
Na 1991, PDVSA a atkerí di Chevron e terminalnan di awa hundu den Laman Karibe den serkania di Aruba.<ref name=terminal > {{cite web |url= http://www.petroleumworld.com/es-napa17061901.htm| title= La triste historia de PDVSA, BORCO y San Eustaquio|date=2017-06-13| author=Sergio Sáez | publisher= Petroleumworld.com}}</ref>
Na september 2015, Aruba a firma un memorandum di entendimentu cu Citgo pa sondea e re-apertura di e refineria situá na [[San Nicolas]], Aruba, pará desde 2012 pa e operador Valero Energy ku un kapasidat instalá pa refiná 235.000 bpd. Na septèmber 2016, [[parlamento di Aruba]] a aprobá e outorisashon pa Citgo hür e refineria di San Nicolas pa 25 aña i un inversion aprobá pa PDVSA di 685 miyon dollar. Dia 23 di mei 2018, Korte di Aruba a kita e embargo riba dos kargamento di petroleo for di e tankeronan ''Atlantic Lily'' i ''Grimstad'' ku ConocoPhillips a pidi komo parti di su esfuersonan pa kobra un sentensia di arbitrahe kontra PDVSA.<ref> {{citeer web |url=http://eltiempolatino.com/news/2018/may/23/corte-de-aruba-levanto-embargos-pedidos-por-conoco/| titel=Corte de Aruba levantó embargos pedidos por Conoco contra cargamentos de Citgo
|datum=2018-05-23| uitgever=El Tiempo Latino}}</ref> Na febrüari 2019, Citgo a para e remodelashon i modernisashon di e proyecto pa motibu di sanshonnan ekonómiko.<ref>{{citeer web |url= https://www.elperiodicodemonagas.com.ve/site/internacionales/renovacion-en-refineria-de-aruba-parada-por-sanciones/| titel=Renovación en refinería de Aruba parada por sanciones |datum=2019-02-20| uitgever=El periódico de Monagas}}</ref> Segun Promé Minister [[Evelyn Wever-Croes]] “E ta muy probable ku nos lo no sigui ku Citgo pero nos ta evaluando kon nos por sali for di e kontrato sin ningun problema".<ref> {{cite web |url=https://meridadigital.com.ve/alnavio-petroleos-de-venezuela-se-desmorona-y-las-repercusiones-son-globales/| title=Pdvsa se desmorona y las repercusiones son globales|date=2019-06-19| publisher= Alnavio }}</ref>
Dia 22 di yüni 2021, e kompania Citgo a disidí di likidá 4 kompania supsidiario ku a keda kreá na 2016 ora ku gobièrnu a firma un kontrato di hür a kambio di rehabilitá e refineria di [[San Nicolas]] pa konvertí krudo èkstra-pisá for di e faha di zeta di [[Orinoco]] den krudo lihé. Mirando e problemanan ku a surgi a kousa di retrasonan di e proyecto na 2019 Citgo a termina su negoshi ku Aruba.<ref>«los lazos de la empresa venezolana con la isla empezaron a resquebrajarse al mismo tiempo que las sanciones financieras» {{citeer web |url= https://www.bancaynegocios.com/citgo-liquido-cuatro-filiales-en-aruba-y-cerro-casi-100-de-sus-negocios-en-la-isla/ | titel= Citgo liquidó cuatro filiales en Aruba y cerró casi 100% de sus negocios en la isla|datum=2021-06-22| uitgever=Bancaynegocios}}</ref>
=== Boneiru ===
PDVSA ta doño di e terminal marítimo Bonaire Petroleum Company (Bopec)<ref> {{cite web |url= https://prodavinci.com/que-esta-pasando-con-el-caso-conocophillips-versus-pdvsa/ | title= ¿Qué está pasando con el caso ConocoPhillips versus PDVSA?|date=2018-05-06| publisher= Prodavinci }}</ref> ku e kapasidat pa almasená te ku 12 mion bari di zeta krudo i derivadonan ku ta stratégiko pa eksportashon pa [[China]] i Merka. Na sèptèmber 2010, un kandela den dos di su 23 depósito a obligá gezaghebber di Boneiru pa sera e terminal.<ref>{{cita web | url= https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S20100914 | title= Terminal de PDVSA Bonaire, cerrado hasta nuevo aviso|date=2010-09-14| publisher= REUTERS | fechaacceso= 10 de julio de 2019 | fechaarchivo= 10 de julio de 2019 | urlarchivo= https://web.archive.org/web/20190710151005/https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S2010091}}</ref> Na desèmber 2017, gobièrnu hulandes a duna un ultimatum na PDVSA pa motibu di e falta di invershon den mantenshon di e terminal di Bonaire Petroleum Company (Bopec), lagando solamente sinku di e 21 depósitonan pa operá ku e isla tin, PDVSA a primintí un invershon di 25 mion dòler pa mantenshon i restourashon di e depósitonan.<ref> {{cita web |url= https://elcooperante.com/holanda-envia-ultimatum-a-pdvsa-por-falta-de-mantenimiento-en-terminal-de-bonaire/| title=Holanda envía ultimátum a Pdvsa por falta de mantenimiento en terminal de Bonaire|date=2017-12-20 | publisher= El cooperante}}</ref> Na mei 2018, e kompania ConocoPhillips ku sede na Houston a asumí kontrol di e aktivonan petrolero di Venezuela riba e isla kompania karibense di Boneiru<ref>{{cite web |url= https://www.radiotelevisionmarti.com/a/corte-de-bonaire-autoriza-embargo-millonario-a-pdvsa/175740.html | title= Corte de Bonaire autoriza embargo millonario a PDVSA|date=2018-05-12| publisher= Radio Televisión Martí}}</ref>, na ougùstùs 2018 a yega na un akuerdo ku PDVSA pa e pago di 2.040 mion ku un pago inisial di 500 mion dòler denter di un periodo di 90 dia for di momentu di firma e akuerdo, e sobra suma lo wòrdu pagá tur kuartal den un lapso di kuater aña i mei.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-4">{{cite web |url=https://www.voanoticias.com/a/conocophillips-acuerdo-pdvsa-sobre-pago-de-2-000-millones-venezuela/4536051.html| title= ConocoPhillips llega a acuerdo con PDVSA sobre pago de 2.000 millones|date=2018-08-20| publisher= Voa Noticias.com }}</ref> Dia 26 di ougùstùs 2020, gobièrnu di Boneiru a duna òrdu pa hasi bashí e sinku tankinan di almasenahe di zeta ku ta kontené 10 mion bari pa motibu di riesgonan ambiental i falta di mantenshon.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/bonaire-ordena-a-pdvsa-vaciar-tanques-en-terminal-petrolera-por-riesgos-ambientales/| title=Bonaire ordena a Pdvsa vaciar tanques en terminal petrolera por riesgos ambientales|date=2020-08-28| publisher=Bancaynegocios}}</ref> Na mart 2021, e filial di Bopec a deklará bankarota pasobra e no por a paga su debenan.<ref>«El terminal petrolero de Pdvsa en Bonaire tenía capacidad para almacenar unos 10 millones de barriles de petróleo y cargar grandes embarcaciones desde sus muelles de aguas profundas» {{cite web |url=https://talcualdigital.com/filial-en-bonaire-de-pdvsa-se-declara-en-bancarrota-debido-a-sanciones-de-eeuu/| title=Filial en Bonaire de PDVSA se declara en bancarrota debido a sanciones de EEUU|date=2021-03-23| publisher=Tal Cual}}</ref> Na novèmber, un korte di Boneiru a dikta tokante e pago di 41.69 mion dòler pa e debenan atrasá di PDVSA.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-de-bonaire-condeno-a-pdvsa-a-pagar-us4169-millones-por-deuda-en-litigio-con-bopec/|title=Tribunal de Bonaire condenó a Pdvsa a pagar US$41,69 millones por deuda en litigio con Bopec|date=2021-11-08|work=Banca y Negocios}}« » </ref> Na mart 2023, un hues di Boneiru a ordená e destaho forsá di kombustibel for di e depósito di 1933 ku tabata kontené 371.790 bari di kombustibel situá den e zona di Kaminda Turistiko, den nortost di e isla, propiedat di e kompania Commerchamp CA, un filial di PDVSA (na balor di mas o ménos 18 mion dòler) ku no tin un lisensia di OFAC pa negoshá esaki, e destaho a wòrdu realisá pa un debe di 41.7 mion dòler ku e supsidiario debe komo honorario i interes di pago atrasá na Bopec.<ref>{{cite web |url=https://cronicasdelcaribe.com/economia/ordenan-la-subasta-forzosa-de-fuel-oil-de-pdvsa-en-bonaire/|title= Ordenan la subasta forzosa de fuel oil de Pdvsa en Bonaire|date=2023-03-17|work=Crónicas del Caribe}}</ref>
=== Kòrsou ===
Desde 1985, PDVSA i gobièrnu di [[Kòrsou]] tabatin un kontrato di hür pa e [[Refineria Isla]] ku un kapasidat di 335.000 bari di krudo, konstruí pa Royal Dutch Shell na 1919. Pa 2016, Kòrsou a eksigi pa PDVSA aporta un invershon di 15 bion dòler pa modernis’e pa por a prolonga e contract, pero si esaki no sosode, PDVSA lo keda afo. Na mei 2018, Korte Komersial di Curacao a outorisá ConocoPhillips pa pone beslag riba $636 mion na aktivo di Venezolano PDVSA.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-5">{{cite web |url= https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT |title= Corte Curazao autoriza a ConocoPhillips embargar 636 mln dlr en activos de venezolana PDVSA |date=2018-05-12 |publisher= Reuters |fechaarchivo= 22 de abril de 2020 |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20200422133703/https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT}}</ref>
PDVSA ta confrontá un krisis di exportashon pa motibu di e bahada den produkshon di krudo, posiblemente e kompania chines Guangdong Zhenrong lo maneha e refineria aki na fin di 2019<ref> {{cite web |url= https://elcooperante.com/menos-ingreos-pdvsa-pierde-refineria-de-curazao-por-desinversion-para-modernizarla/| title= ¡Menos ingresos! Pdvsa pierde refinería de Curazao por desinversión para modernizarla |fecha= 19 de sep 2016 | publisher= El Coperante }}</ref><ref> {{cita web |url= https://elnuevopais.net/2018/06/22/204038/ | title= Curazao se cansa de PDVSA y busca nuevo operador para refinería Isla|pages= ConocoPhillips en mayo obtuvo órdenes judiciales e incautó algunos inventarios, activos y cargas de PDVSA en el Caribe|fecha=22 de junio de 2018 | publisher= El Nuevo País Zeta }}</ref> tin mas di un aña ta sufriendo severamente di e krisis na Venezuela. Gobièrnu di Kòrsou ta buskando un operadó nobo pa remplasá PDVSA i e sesamentu di e lease ta surgiendo komo esun mas probable. Sinembargo, PDVSA a logra finalisá e kontrato di hür pa un aña mas pa uso di almasenamentu, te ku desèmber 2020.<ref>«Refinería di Korsou extendió por un año el contrato que permite a PDVSA operar ese complejo con capacidad de 335.000 barriles de crudo diario»{{cite web |url=https://www.elnacional.com/economia/refineria-de-curazao-extendio-acuerdo-de-operaciones-con-pdvsa/|title=Refinería de Curazao extendió acuerdo de operaciones con Pdvsa|fecha=2 de diciembre de 2019| publisher=El Nacional}}</ref> Riba 26 di ougùstùs 2020, PDVSA a wòrdu demandá pa $51 mion dor di e kompania petrolero di Kòrsou, doño di e Refineria Isla na Kòrsou pa inkumplimentu ku e kontrato di pago mensual akumulá for di fin di 2018.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/otra-demanda-para-pdvsa-refineria-de-curazao-exige-pago-de-us51-millones/| title= Otra demanda para Pdvsa: Refinería de Curazao exige pago de US$51 millones|fecha= 28 de agosto de 2020| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E refineria di Isla ta inaktivo for di mei 2018 i PDVSA tin un kontrato di hür kaduká pa su kapasidat di almasenamentu di 15 mion bari den su 38 tanki i dos waf di karga, un 25 % di su depósitonan (9 tanki) lo wòrdu hür na e kompania petrolero SPS Drilling E&P, PDVSA a bin ta desokupá parti di su zeta wardá despues di e sanshonnan na 2020, miéntras ku su doño Korsou ta buskando un operadó nobo.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-reemplaza-a-pdvsa-y-adjudica-a-petrolera-sps-oferta-de-arrendamiento-de-tanques/| title=Refinería de Curazao reemplaza a Pdvsa y adjudica a petrolera SPS oferta de arrendamiento de tanques |date=2020-09-03| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E kompania Kòrsou tin plania pa destaho e zeta wardá Petroleo di PDVSA pa regla algun debe laboral cu el a laga pendiente.{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/curazao-tendra-que-subastar-petroleo-para-pagar-deudas-dejadas-por-pdvsa/| title=Curazao tendrá que subastar petróleo para pagar deudas dejadas por Pdvsa|date=2021-06-02| publisher=Banca y Negocios}}</ref> Riba 30 di augustus, a determina ku PDVSA ta obligá di paga Kòrsou un debe atrasá pa e hür di e Refineria di Isla, despues di a perde e apelashon den kual a priminti di paga 20 mion dòler pa aña na hür pa daño i perhuisio na momentu di terminashon di e kontrato i lunanan akumulá di hür, parti di e debe ei a wòrdu kobra direktamente dor di RdK, kontra e stòknan di zeta krudo i produktonan akabá, ku a wòrdu wardá na e terminal di Bullenbaai.<ref>« El 30 de diciembre de 2019, Curazao reclamó su derecho a la “rescisión especial” del contrato con Isla, y le exigió a la empresa la cancelación de 100 millones de dólares, el asunto es por la reclamación de indemnización por daños y perjuicios derivados del cese abrupto del arrendamiento» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/pdvsa-perdio-apelacion-y-esta-obligada-a-cancelar-deudas-pendientes-por-operacion-de-refineria-en-curazao/| title= Pdvsa perdió apelación y está obligada a cancelar deudas pendientes por operación de refinería en Curazao|fecha=31 de agosto de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref>
Un korte na Kòrsou a outorisá benta di akshonnan di e filial di Pdvsa: Propernyn ta un filial di PDVSA, ku ta manehá e akshonnan di Nynas pa kubri e debe no pagá na e kompania Korsou di 52 mion dòler, miéntras ku ConocoPhillips tambe ta drenta e espera di e likidashon di akshonnan ku a gana un demanda pa 10.000 mion dòler.<ref>« Al igual que Curazao y Aruba, Bonaire fue en su día una parte clave de la red logística de Pdvsa en el Caribe holandés. En los últimos años, las sanciones de EE.UU., los agresivos embargos de ConocoPhillips y otros demandantes, y la falta de inversiones por parte de la petrolera estatal venezolana, aparte de la caída del suministro de petróleo despojaron a la empresa de sus vínculos comerciales en el Caribe holandés. Se calcula que Venezuela tiene una deuda pendiente de 160.000 millones de dólares, entre bonos, laudos arbitrales y otros pasivos» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-autoriza-a-petrolera-curazolena-a-liquidar-acciones-de-filial-holandesa-de-pdvsa-para-cobrar-deuda/ | title=Tribunal autoriza a petrolera curazoleña a liquidar acciones de filial holandesa de Pdvsa para cobrar deuda|fecha= 4 de octubre de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref> E filial di PDVSA tin te ku 31 di desèmber 2022 pa benta privá di su akshonnan.<ref>{{cita web |url= https://talcualdigital.com/tribunal-de-la-haya-da-prorroga-al-embargo-de-acciones-propernyn-bv-filial-de-pdvsa/| título=Tribunal de La Haya da prórroga al embargo de acciones en Propernyn BV, filial de Pdvsa|fecha=4 de septiembre de 2022| sitioweb= Tal Cual|fechaacceso= 20 de abril de 2023|cita= }}</ref>
Na aprel 2023, e refineria di Kòrsou na e isla di Kòrsou ta eksigí di PDVSA e pago di US$62.3 mion ku e debe pa e no-kanselashon di e servisio eléktriko dor di e kompania petrolero venezolano entre e añanan 2018 i 2019 i e demanda a keda gana den un korte di New York.<ref>{{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-exige-a-pdvsa-que-pague-us623-millones-que-adeuda-por-servicio-electrico/| título= Refinería de Curazao exige a PDVSA que pague US$62,3 millones que adeuda por servicio eléctrico|fecha= 20 de abril de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita=Otro litigio: la empresa petrolera de Curazao inició un litigio contra PDVSA en Suiza, por la falta de mantenimiento de la Refinería Isla, así como también por los daños ocasionados en el ecosistema, por una indemnización de US$1.000 millones }}</ref> Na desèmber PDVSA a kontestá ku e lo regla su debe dor di suministrá kombustibel, Venezuela na òktober a proveé un oportunidat pa un akuerdo, despues ku Kòrsou a apelá na un korte di New York na 2020 pa enforsá un pago di 51 mion dòler di e debe akumulá te na e punto ei.<ref>{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/reuters-pdvsa-saldara-deuda-con-refineria-de-curazao-suministrando-combustible/| título=Reuters: PDVSA saldará deuda con refinería de Curazao suministrando combustible|fecha=18 de diciembre de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita= El acuerdo podría permitir la reanudación de las relaciones entre Venezuela, Curazao y Bonaire para que PDVSA pueda reactivar las operaciones de almacenamiento de petróleo y combustible en la terminal Bullenbaai en Curazao }}</ref> Na febrüari 2024, Curaçao Refinery Utilities (CRU) a bende kasi 500.000 bari di zeta di kombustibel propiedat di PDVSA ku tabata warda den e tankinan di Bullenbaai, ku tabata na oferta for di novèmber 2023.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tras-2-subastas-fallidas-refineria-de-curazao-vendio-de-forma-privada-fueloil-que-pertenecia-a-pdvsa/| título= Tras 2 subastas fallidas: Refinería de Curazao vendió de "forma privada" fueloil que pertenecía a PDVSA|fecha=20 de febrero de 2024| sitioweb= Banca y Negocios |fechaacceso= |cita= }}</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Venezuela]]
--------------------------
'''Antilliaanse Verffabriek''' of '''AVF Paints''' ta un empresa na Korsou ku ta fabrika verf pa e merkado lokal i e otro islanan di [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
AVF a wordu funda 17 di november 1959 bou di nomber di ... Fundadonan tabata KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. Na 2014?, despues di un traspaso pa dononan nobo, el a kambia nomber ofisial pa Pintuco Curacao BV bij overname ??
Fundá na 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) i su kompania ruman Arvefa (Arubaanse Verffabriek) ta komprometé den entregá produktonan inovativo i di kalidat haltu na e industria di verf i revestimentu. Den un era di konsolidashon, ora mas grandi ta bira mas grandi i nòmbernan di marka ta parse di dominá, AVF Paints ta mantené su parti di merkado i base di kliente leal dor di fabriká e mihó kalidat di verf i revestimentu ku lo surpasá tur otro verf den nos klima tropikal duru i ku moda bieu “pueblo natal” servisio práktiko. AVF Paints ta bo eksperto di verf lokal.<ref>https://www.avfpaint.com/about-us</ref>
Antilliaanse Verffabriek NV a wordu funda na Curaçao dia 30 di october 1959 door di KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. E fabrica cu tin 40 empleado actualmente ta sirbi 80% di e mercado domestico. Na 1972 a lanta un filial na Aruba, Arubaanse Verffabriek N.V.; actualmente 12 empleado y un cuota di mercado di mas o menos 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Is op Curaçao opgericht 30 Oktober 1959 door KoninkIijke Lak-; Vernis- en Verffabriek Molijn en Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro and Sons en S.E.L. Maduro and Sons N.V. De fabriek met 40 werknemers bedient thans 80% van de binnenlandse markt. In 1972 is op Aruba een dochteronderneming opgericht, de Arubaanse Verffabriek N. V.; thans 12 werknemers en een marktaandeel van ca. 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Founded in 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) and his sister company Arvefa (Arubaanse Verffabriek) are committed in delivering innovative and high-quality products to the paints and coatings industry. In an age of consolidations, when bigger gets bigger and brand names seem to dominate, AVF Paints maintains its market share and loyal customer base by manufacturing the finest quality paints and coatings that will outperform all other paints in our harsh tropical climate and with old fashion “hometown” hands on service. AVF Paints is your local paint expert.
E febrika ta establese na Asteroienweg.
E tin tiendan na Korsou i Aruba. (Arvefa)
----------------------------------
{{Databox}}
'''Damen Shiprepair Curaçao''' (DSCu), antes '''Curaçaosche Dok Maatschappij''' (CDM), ta un empresa di eksplotashon di dòk i reparashon di barku ku ta establesé den [[Schottegat]] na [[Kòrsou]] desde 1958. E fasilidatnan i infrastruktura di e dòknan i waf ta propiedat di CDM Holding NV<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> , un kompania di gobièrnu di Kòrsou fundá na 1958. Desde 2017 DSCu ta hür i opera esakinan.
== Historia ==
Curaçaosche Dok Maatschappij a wòrdu fundá na desèmber 1958 a base di un akuerdo entre [[Refineria Isla|Curaçaosche Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) ku su supsidiario [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) i e companianan N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, Dok- en Werf Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. i Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f.<ref>{{citeer web|titel=N.V. Curacaose Dok Maatschappij|werk=[[Amigoe]]|datum=1958-10-29|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002|bezochtdatum=2024-04-18}}</ref> Riba 1 di yanüari 1959 CSM a pasa e operashon di e dòknan pa Curaçaosche Dok Maatschappij.
For di inisio CDM tabata e empresa di reparashon di barku mas moderno den Karibe i for di 1972 tambe esun mas grandi. CDM a kontribui grandemente na ekonomia di [[Antias Hulandes]]. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200.?? Den un reorganisashon grandi na 1962 e empresa ta tuma over e Reina Wilhelmina dok di NV Combinatie Pletterij Nederhorst i Beatrix dok di refineria Shell.<ref>DRASTISCHE REORGANISATIE BIJ DE CURACAOSE DOKMY. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 19-12-1962, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461724:mpeg21:p001</ref> E ekspansion di su fasilidatnan i personal a kontinua te aña 1982, ora un reseshon a dal e mundu maritimo. Te fin di e dekada tabatin atrobe un subida den e aktividatnan.<ref>Production manager: 'Sprake van opleving' Curaçaose Dok Maatschappij momenteel enorm veel klanten. "Amigoe". Curaçao, 09-02-1989, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642553:mpeg21:p003</ref>
Na 2015 e empresa hulandes Damen Shipyard Group a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e toubotnan, fabriká pa Damen, ku ta navega den [[Laman Karibe]]. Riba proposishon di gobièrnu di Kòrsou, e grupo tambe a tuma over dia 1 di febrüari 2017 e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrolá a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref><ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref> Bou di nòmber i maneho nobo e empresa a logra rekobrá un posishon den top na Karibe na 2018, ofresiendo un seri di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
== Dòknan ==
Den kurso di tempu a operá diferente dòk:
* ''Reina Wilhelmina'': dòk flotante, 3000 dwt, 1926 -1980 (antes di NV Combinatie Pletterij Nederhorst)
* ''Juliana'' - dòk flotante, 4000 dwt, 1929-1946 (bendi na Surabaya)
* ''Beatrix''- dòk kobá di 28.000 dwt, 192 meter largu (1943 - presente)
* ''Antilia'': dòk kobá di 120.000 dwt, 280 meter largu (april 1972 - presente)
Banda di esei tin dos dòk flotante desde 2018.<ref>https://knipselkrant-curacao.com/pbc-videoreportage-aankomst-drijvende-droogdokken-damen/ Videoreportage aankomst drijvende droogdokken Damen], 30 aprel 2018</ref> Despues ku nan tabata defekto pa algun tempu a disidi pa saka nan por kompleto for di waf den kurso di 2024.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/29316-damen-verwijdert-2e-drijvende-dok Damen verwijdert 2e drijvende dok], [[Antilliaans Dagblad]] (17 di aprel 2024)</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Kòrsou]]
===Damen ====
* Desde 2017 Damen Shiprepair Curacao ta hür i ta eksplota e fasilidatnan i infrastruktura den waf di CDM di un kompania di gobièrnu funda na 1958, CDM Holding NV. <ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> Desde 20?? propiedad di Antias Hulandes.
* Na 2016 CDM a wordu deklara fayit ku a wordu lanta na 2021 wegens gebrek aan baten.<ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref>
Na 2015 Damen a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e trailernan ku Damen a traha i ku ta bula den awa karibense. Riba 1 di febrüari 2017, riba proposhon di e Gobièrnu di Kòrsou, e Grupo tambe a tuma over e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrola a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personal i material a pasa pa e kompania nobo Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). E pianan flosante di e CDM lo ser remplasá durante di aña 2018 ku pianan mas grandi: pianan C lo bira 230 pa 45 meter i pianan D 108 pa 23 meter. E kantidat aki ta úniko den Karibe i Latino-Amerika.<ref>[https://knipselkrant-curacao.com/ad-slotuitdeling-failliet-cdm/ Slotuitdeling failliet CDM], Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
Damen bouwde in 2015 een reparatiewerf op [[Curaçao]] voor de door Damen gebouwde sleepboten die in de Caribische wateren varen. Op voorstel van de Curaçaose regering nam de Groep op 1 februari 2017 ook de activiteiten over van de [[Curaçaose Dokmaatschappij]] (CDM), die in augustus 2016 gecontroleerd failliet was gegaan.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personeel en materieel ging over naar het nieuwe bedrijf Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). De oude drijvende dokken van de CDM worden in de loop van 2018 vervangen door grotere: dok C wordt 230 bij 45 meter en dok D 108 x 23 meter. Deze omvang is uniek voor het Caribisch gebied en Latijns-Amerika.<ref>Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
*NOTES
Van ds zijde van de afdeling Public Relations" van de CPIM kregen wij het volgende bericht: De N.V. combinatie Plet terij--Noderhorst tezamen mol de Nederlandsche dok- en scheepsbouw maatschappij V.O.F, on do N.V. dok-on werf maatschappij Wilton-Feyenoord hebben in principe overeenstemming bereikt mei do N.V. Curacaosche Petroleum Industrie maatschappij en de N.V. Curacaosche scheepvaart maatschappij-, op grond waarvan hol thans door laatstgenoemde maatschappij geëxploiteerde Beatrix dok met bijbehorend scheepsreparatiebedrtjf als mode do bedrijven dor N.V. combinatie Pletterij-Nederhorsl binnenkort als oen bedrijf zullen worden geëxploiteerd door oen 'o stichten „N.V. Curacaose dok maatschappij". De nieuwe N.V. zal hierdoor beschikken over do grootste en modernste schoepsreparatie-faciliteiten in hot Caraibisch gebied.<ref>N.V. Curacaose Dok Maatschappij. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 29-10-1958, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002</ref>
In 2017, DAMEN Shipyards took over the facilities and invested heavily in infrastructure, as well as the upgrading and training of its workforce.
With two large graving docks and two floating docks, cranes with capacities of up to 75 tons and more than 2,000 meters of repair wharves and fully equipped repair shops, DAMEN Shipyards is one of the largest and best-equipped ship repair facilities in the Caribbean.
Er zijn twee gegraven dokken, namelijk het 30.000 dwt Beatrixdok, gebouwd door de Shell in 1942/1943 en het Antiliadok, groot 130.000 ton, in april 1972 officieel in gebruik gesteld door Gouverneur Leito. Het bedrijf heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de economie van de Nederlandse Antillen, heeft tot 1982 voortdurend uitgebreid zowel in faciliteiten als in mankracht, maar is in 1982 getroffen door de recessie in de scheepvaart. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200. Door de moderne faciliteiten kunnen alle scheepsreparaties worden verricht. Het heeft technisch gezien in de internationale scheepvaartwereld een zeer goede naam. De Curaçaosche Dok Maatschappij beschikt behalve over de twee gegraven dokken ook over diverse reparatiekaden, dok- en kadekranen en modern ingerichte werkplaatsen.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Curacoasche Dok Maatschappij NV], Encyclopedie van Curaçao</ref>
Ter gelegenheid van de ingebruikneming van het grootste commerciële droogdok van het westelijk halfrond zal de post'administratie van de Nederlandse Antillen op 7 april 1972 een bijzondere frankeerzegel in de waarde van 30 cent uitgeven. Het ontwerp van deze zegel werd verzorgd door de heer Oscar Ravelo op Curacao. Op de eerste dag van uitgifte zullen de enveloppen uitsluitend gefrankeerd met deze zegel voorzien worden van een eerste-dag-stempelafdruk.<ref>Speciale zegel voor Curacaos droogdok. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 02-02-1972, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461089:mpeg21:p003</ref>
Overname per 1 februari 2017 door Damen Shipyard Group<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/15195-damen-trots-op-curacaose-werf Damen trots op Curacaose werf], [[Antilliaans Dagblad]] (5 di februari 2017) </ref>
{{Appendix}}
Curaçaosche Dok Maatschappij N.V. is een dok- en scheepsreparatiebedrijf gevestigd in Curacao. Het kwam in december 1958 voort uit de combinatie [[Refineria Isla|Curacaos Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) en [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) en de N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, de Dok- en Werf-Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. en de Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f., waarbij op 1 januari 1959 het dokbedrijf van CSM overgedragen werd aan de N.V. Curaçaosche Dok Mij.
Na 1972 e tabata e empresa di reparashon di barku mas grandi den Karibe. El a logra rekobrá un posishon den top na 2018, despues ku e grupo hulandes multinashonal a tuma over e maneho di CDM na 2017 pfresiendo servisio amplio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
despues ku esaki a pasa pa e grupo hulandes Damen Shipyards na 2017. In 2017, global player Damen Shiprepair & Conversion took over the management of the Curaçao Drydock Company, established in 1959. Under the new name it will continue offering a full range of services in maintenance, repair, refit and conversion of vessels and offshore constructions of all sizes.
Na 2017, e hungadó global Damen Shiprepair & Conversion a tuma over e maneho di Curaçao Drydock Company, establesé na 1959. Den e nòmber nobo e lo sigui ofresé un gama kompleto di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
--------------------
== Tula ==
* nl.wiki vertalen: Vrijheidsstrijder wordt nationale held
Tula werd steeds meer gezien als symbool tegen de slavernij. In 2010 werden hij en andere leiders van de slavenopstand officieel gerehabiliteerd als ‘mannen en vrouwen van eer en goede naam’ en op initiatief van het Fundashon Rehabilitashon Tula werd hij zelfs officieel uitgeroepen tot nationale held van Curaçao.[23] Dit werd nog eens benadrukt in 2013, toen het 150 jaar geleden was dat de slavernij door Nederland werd afgeschaft. Dat jaar werd door de ministerraad namelijk uitgeroepen tot het jaar ter ere van de vrijheidsstrijder Tula.[24] Volgens oud-premier Don Martina kan de nationale held Tula zich nu voegen bij illustere internationale vrijheidsstrijders zoals Nelson Mandela, Martin Luther King en Gandhi.[23] Sinds 2020 is hij opgenomen in het lijstje van vijftig onderwerpen die inkijk geven in de Curaçaose geschiedenis, de zgn. Canon van Curaçao.[25] In Nederland gaat deze erkenning moeizamer. In 2021 werd een motie in de Tweede Kamer om Tula op te nemen in het onderwijs nog afgewezen, maar op 29 oktober 2022 wordt wel een motie aangenomen om meer aandacht geven aan de verhalen van vrijheidsstrijders als Tula en anderen in het onderwijs en tegelijkertijd ook onderzoek naar hen te doen.[26] In de excuses van de Nederlandse regering voor het slavernijverleden wordt Tula door minister-president Mark Rutte met name genoemd.[27]
---------
'''Pedro Pablo Medardo de Marchena''' (☆ 29 di yüni 1899]] na [[Kòrsou]] - †
Kòrsou 29 di yüni 1899 i a muri 15 di mei 1968 na Boneiru, kaminda el a
biba for di aña 1940 te na su morto. Kasi 30 aña el a biba na Boneiru, despues
ku gobièrnu kolonial a pone prezu den kampo di konsentrashon pa motibu di su pensamentu
revolushonario.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/BONERIANO-27-03-2024.pdf Bula Waya], Boneriano (27 di mart 2024)</ref>
Medardo ta yu di un hudiu ku tabata biba na Kòrsou. Su mama tabata un dama koló skur di Kòrsou ku a
kria Medardo. Su tata
a sostené su edukashon kompletamente i tambe a rekonosé su yu, for di kua Medardo a haña e
fam di su tata, Benjamin Abraham de Marchena.
Medardo den e tempu ei tabata negoshante.
==Guera==
Durante di Di Dos Guera Mundial, den mei 1940, Gobièrnu Kolonial a disidí di kue diferente hende sospechoso i ku fam straño prezu.
Aparentemente nan tabata un peliger pa estado. Entre personanan akí tabatin Fred Fischer fotógrafo,
dòkter J. Benesch, tur dos nasé na Alemania i tambe Pader Paul Brenneker ku nan a kere ku el a nase na Berlin i tambe Medardo de Marchena.
Medardo no pa motibu kaminda el a nase, pero si pa su pensamentunan ku nan a kategorisá komo peligroso i antikolonial.
E tabata un di e promé personanan peligroso ku nan a arestá na Kòrsou., sospecha di ta simpatisá ideanan komunista i pro nazi.
Aparentemente tabatin 2 otro Antiano mas den e kampo di konsentrashon na Boneiru, pero mi no a haña konfirmashon di esaki.
Den dékada 20 Medardo de Marchena ta haña problema ku iglesia katóliko i asta tabata na punto di kuminsá un kaso den korte kontra iglesia katóliko. Medardo a publiká diferente artíkulo kontra mishon katóliko, i tambe kontra dominio hulandes. E tabata kier a habri wowo di nos komunidat kontra di dominio hulandes i tambe kontra katolisismo.
Medardo a batisá i kasa katóliko i su yunan tambe el a batisá katóliko.
Durante e lucha akí e ta laga un domi batisá su di 4 yu.
==Publikashon==
Na 1929 Medardo a publiká e buki “Ignorancia o educando un pueblo”, despues el a manda un karta pastoral i tambe artíkulonan ( entre pueblo i gobièrnu) den “De Onpartijdige” (1932– 1934). Ni e gobièrnu kolonial, ni iglesia katóliko por a imaginá ku Medardo lo a alkansá asina tantu hende.
Den e publikashonnan akí e tabatin algun akusashon hopi serio.
Por ehèmpel el a puntra ken tin falta, ku nos no tin nos mes hendenan den posishonnan haltu den
komunidat, posishon ku ta nesesario pa duna nos hendenan mas rèspèt.
Medardo a splika, ku ta: “hòmbernan blanku ku wowo blou ku ta parse hende muhé dor di nan manera di bisti, ku tin tantu Roma komo Hulanda komo nan patria. Ta nan ta kulpabel ku Kòrsou a keda tras, miéntras ku e poblashon di koló pa mas ku kuater generashon kaba ta gosa di abolishon di sklabitut”.
Pedro Pablo Medardo de Marchena ta derá den e santana di Iglesia Protestant na Playa Boneiru.
Revishon aktual di 15:57, 15 aprel 2026
Pending: Tragalus - Salario minimo - Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe - Albert Kikkert - Florin karibense (aanvulling) - Yudansa pa desaroyo - Michelangelo Winklaar - PDVSA (aanvulling) - Antilliaanse Verffabriek - Francio Guadeloupe - Tula (aanvulling) - Medardo de Marchena (aanvulling) - Damen Shiprepair Curacao
jimkpt0glgd5n162mt6asg9plvjmbn1
190042
190041
2026-05-06T11:50:31Z
Caribiana
8320
/* Sin representashon */
190042
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Lista di partido politiko na Korsou]] - [[Lista Niun Paso Atras]] - [[Lista di calamidad den Caribe Hulandes]] - [[Tragalus]] - [[Salario minimo]] - [[Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe]] - [[Albert Kikkert]] - [[Florin karibense]] (aanvulling) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Michelangelo Winklaar]] - [[PDVSA]] (aanvulling) - [[Antilliaanse Verffabriek]] - [[Francio Guadeloupe]] - [[Tula]] (aanvulling) - [[Medardo de Marchena]] (aanvulling) - [[Damen Shiprepair Curacao]]
---------------
Esaki ta un lista di [[partido polítiko]] na [[Kòrsou]].
== Den parlamento di Kòrsou (2026) ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Asiento
|-
|[[Movementu Futuro Kòrsou]]
|MFK
|2010
|13
|-
|[[Partido Nashonal di Pueblo]]
|PNP
|1948
|4
|-
|[[Partido Alternativa Real]]
|PAR
|1993
|2
|-
|[[Partido MAN]]
|MAN
|1971
|1
|-
|[[Partido Inovashon Nashonal]]
|PIN
|2017
|1
|}
== Sin representashon ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Último<br>partisipashon<br> elektoral
!Remarke
|-
|[[Partido Demokrat]]
|DP
|1944
|2021
|
|-
|[[Partido Independiente di Kòrsou]]
| COP
|1948
|
| inaktivo desde 1971
|-
|[[Partido Katóliko di Pueblo]]
| KVP
|1948
|
| a surgi for di CKP; inaktivo desde 1960
|-
|[[Frente Obrero|Frente Obrero i Liberashon 30 di mei]]
|FOL
|1969
|2017
|
|-
|[[C-93]]
|PLKP
|1993
|2002
| disolbí na 2006.
|-
|[[Partido Laboral Krusada Popular]]
|PLKP
|1997
|
|
|-
|[[Forsa Kòrsou]]
|FK
|2004
|
|
|-
|[[Pueblo Soberano]]
|PS
|2005
|
|
|-
|[[Lista Niun Paso Atras]]
|LNPA
|2007
|
|
|-
|[[Partido pa Adelanto i Inovashon Sosial]]
|PAIS
|2010
|2016
|inaktivo desde 2017
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|PAN
|2010
|
|
|-
|[[Movementu Kousa Promé]]
|MKP
|2015
|2025
|
|-
|[[Un Kòrsou Hustu]]
|UKH
|2015
|
|-
|[[Kòrsou di Nos Tur]]
|KdNT
|2016
|2021
|
|-
|[[Movementu Progresivo]]
|MP
|2016
|
|-
|[[Partido Inovashon Nashonal]]
| PIN
|2017
|2026?
|lista kombina - representashon?
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|
|2017?
|
|
|-
|[[Kòrsou Esun Mihó]]
|KEM
|2019
|2025
|
|-
|[[Un Kambio pa Kòrsou]]
|UKPK
|2020
|
|
|-
|[[Kòrsou un Munisipio Ulandes Nobo]]
|KUMUN
|2020
|
|
|-
|[[Kòrsou Vishonario]]
|VISHON
|2020
|
|
|-
|[[Trabou pa Kòrsou]]
|TPK
|2020
|
|-
|[[Mihó Kòrsou]]
|MK
|2024
|2025
|
|-
|[[Partido pa Pensionado]]
|
|
|
|-
|[[Un Era Nobo pa Kòrsou]]
|
|
|
|-
|[[Civil Rights Movement Curaçao]]
|
|
|
|-
|Maneho Asertá, Visibel I Sigur
|
|
|
|-
|[[Union i Progreso]]
|
|
|
|-
|Un Kòrsou Nobo
|
|
|
|-
|Partido Bienestar Kòrsou
|
|
|
|-
|Klaridat Akshon Sosial
|
|
|
|-
|Awor ta Basta
|
|
|
|-
|Movementu un Pueblo pa Progreso
|
|
|
|-
| align="left" |Movementu PUSH Kòrsou
| align="left" |
|
|
|-
| align="left" |Liberashon Klàsiko Komunidat di Kòrsou
| align="left" |
|
|
|}
[[:Kategoria:Polítika na Kòrsou]]
[[:Kategoria:Partido politiko]]
------------------
== Mira tambe ==
* [[Lista di institushon di enseñansa superior den Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
{{References}}
;Link eksterno
* {{en}} [http://www.usm.sx/ University of St. Martin]
}}
----------------
Esaki ta un '''lista di calamidad den Caribe Hulandes''', cu ta inclui sucesonan den of liga na teritorio di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]], [[Kòrsou|Corsou]], [[Sint Maarten]], [[Saba]] of [[Sint Eustatius]]. E lista aki ta encera solamente acontecimentonan cu a resulta den cinco of mas morto (no pariente di otro), y otro acontecimentonan cu tabatin un area di impacto hopi grandi.
== Prome cu siglo 19 ==
* 1652
**[[16 di sèptèmber|16 di september]] – Despues di un horcan tropikal, tres barco y nan tripulacion ta disparce cerca di e islanan di [[Islariba]].
*1750
**[[7 di ougùstùs|7 di augustus]] – Riba Corsou ta brota un lantamento di catibo na plantashi [[West Indische Compagnie|WIC]] [[Hato (Kòrsou)|Hato]]. Sesenta hende ta wordo mata, di cua un ta Europeo.
*1772
**[[1 di sèptèmber|1 di september]] – Un horcan fuerte ta destrui 400 cas na Sint Eustatius y 180 cas na Saba. Riba Sint Maarten, casi no tin cas mas para.[1]
*1778
**[[15 di sèptèmber|15 di september]] – Un explosion ta sucede durante trabounan abordo di e barco di liña Hulandes Alphen den haf di [[Willemstad]]. Esaki ta resulta den 205 morto.<ref>[http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis]. [https://web.archive.org/web/20230721005235/http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ Gearchiveerd] op 21 juli 2023.</ref>
*1780
**[[15 di òktober|15 di october]] – E Horcan Grandi di 1780 ta pasa riba caribe, probablemente e orkan atlántiko di mas mortal di tur tempu. Kalkulashonnan ta pone e kantidat di morto na mas o ménos 22.000, di kua mas o ménos 4.000 tabata na St. Eustatius. E flota Hulandes ta keda severamente afecta pa esaki.
*1783
**[[4 di febrüari|4 di februari]] – E barco Franses ''Duc de Bourgogne'' ta sink banda di Corsou. Ochenta miembro di tripulacion ta hoga.
*1795
**[[17 di ougùstùs|17 di augustus]] – E [[Rebelion Grandi]] di catibo na Kòrsou den 1795. Desenas di katibu di plantashon na Kòrsou ta nenga di bai traha. Katibunan di otro plantashonnan ta djòin e rebelion. Despues di éksito inisial, e lantamentu ta wòrdu suprimí dia 31 di ougùstùs. Tin 31 morto.
== Siglo 19 ==
*1819
**[[21 di sèptèmber|21 di september]] – Un horcan fuerte ta asotá e [[Sint Maarten (isla)|isla di Sint Maarten]]. Riba e parti Hulandes di e isla, 81 hende ta perde nan bida y 348 edifisio ta wordo destrui.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18200407-1010&vw=org&lm=west%2Cindie%2Cramp%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
*1823
**[8 di yüli|8 di juli]] – E brig Enterprise ta sink na altura di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[4]
*1825
**[[1 di mart|1 di maart]] – Salida di e barku hulandes Zeemeeuw for di Willemstad. Nunka mas no ta tende nada di e barku ku por lo ménos dieskuater hende abordo. Zeemeeuw posiblemente a wòrdu ataká pa e brig di korsario Colombiano Aquila, su karga a wòrdu kita for di dje, e barku a wòrdu sendé na kandela, i e tripulashon enkadená abordo di e korsario.[5]
*1846
**[[13 di sèptèmber|13 di september]] – E golet Amelia ta kore bai na tera na altura di Klein Curaçao. Riba peticion di M. de Jongh na Gobernador R.H. Esser ta despacha e goleta De Vos. M. De Jongh ta abordo di De Vos, su yerno Antoine Bruon Langlois riba e Amelia. Den direkshon di anochi, De Vos ta yega Klein Curaçao. Despues di dos dia sin come of bebe, e pasaheronan ta wordo recarga y hiba abordo. Un intento ta wòrdu hasi pa salba e Amelia, pero esaki no ta eksitoso debí na e laman brutu.[6]
*1848
**[[3 di mart|3 di maart]] – E korveta franses La Boussole ta sink serka di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[7]
*1877
**[[23 di sèptèmber|23 di september]] – Durante un tormenta severo riba Aruba, Kòrsou, i Boneiru, 69 hende ta pèrdè nan bida, mayoria riba laman.[8][9]
*1886
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – E barco di bela Aleman Nero ta sink na costa nort di Aruba.
*1892
**[[7 di òktober|7 di october]] – Cerca di Boneiro, e barku komersial ''Anita'' ta sink; barco y henter tripulacion no ta sobrebibi e suceso.
*1899
**[[12 di ougùstùs|12 di augustus]] – Cincuenta cas ta wordo destrui durante un horcan riba Sint-Eustatius.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18990815-3007&vw=org&lm=orkan%2Cwest%2Cindie%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
== Siglo 20 ==
===1901-1950===
*1910
**[[7 di yüli|7 di juli]] – E barku hulandes Gouverneur van Heerdt ta sink na kosta di Kòrsou. Nuebe persona ta muri, entre otro Arend Evert van den Brandhof, Gobernador di Boneiru.[11]
*1928
**7 di aprel – E tankero Chepita ta eksplotá den un waf den Schottegat banda di Otrobanda. Shete hende ta wòrdu matá.[12]
*1930
**6 di sèptèmber – Eksploshon den un instalashon di zeta serka di Willemstad. 12 morto i 20 heridá.[13]
*1933
**8 di yüli – E barku hulandes Julio Maria ta sink serka di Kòrsou. Sinku persona ta wòrdu matá.[14]
*1939
**12 di mei – Den un aksidente di tráfiko pisá riba Kòrsou, dos trùk ta dal den otro na altura di Sint Willibrordus. Sinku persona ta wòrdu matá.[15]
*1942
**16 di febrüari – E barku di vapor britániko Oranjestad ta sink serka di Aruba. Dies sinku hende ta hoga, nuebe ta wòrdu reskatá.[16]
**20 di april – Un welga entre obreronan Chines riba Curaçao ta wordo suprimi violentamente. Diesdos hende ta wòrdu matá.
**26 di aprel – E barku merikano di bòksit Alcoa Partner ta wòrdu torpedeá pa e supmarino aleman U 66 i ta sink na kosta di Boneiru. Dies hende ta wòrdu matá.
di novèmber – E barku di guera merikano USS Erie ta wòrdu asotá pa un torpedo di un supmarino aleman, U 163, na kosta serka di Piscadera. Shete miembro di tripulacion ta muri y otro once ta resulta herida debi na e explosion y candela. 1943
**27 di yüli – E SS Rosalia, na kaminda di Lagunillas pa Curaçao, ta wòrdu torpedeá dos biaha pa e supmarino aleman U 615 na Bullen Bay, 10 miya sùit di Willemstad. 23 hende ta muri.
*1944
**[[18 di sèptèmber|18 di september]] – E tankero Belga ''Ampetco'' ta sink entre costa di Aruba y Venezuela. Solamente diescinco di e 48 persona abordo ta sobrebibí e desaster aki.[17]
*1947
**15 di desèmber – E tankero argentino Los Posos i e tankero venezolano Tucu Pita ta dal den otro banda di Bahia di Caracas. 16 morto i 10 mas dos dia despues
1960-2000
*1960
**1 di sèptèmber – Orkan Donna riba Sint Maarten. Shete hende ta muri.
*1967
**6 di novèmber – Brùg Reina Juliana na Willemstad (Curaçao) ta basha abou. Dieseis hende ta wòrdu matá. E kousa di e derumbe nunka no a wòrdu determiná.
*1969
**[[30 di mei (fecha)|30 di mei]] [[1969]] - [[Trinta di mei]], e sentro di siudat di Willemstad ta wòrdu destruí despues di un lantamentu bou di trahadónan di Shell ku ta sali for di man. Hopi edifisio bieu riba Brion Square ta bai na kandela.
*1972
**[[21 di desèmber|21 di december]] – Un Air Guadeloupe De Havilland ta kai banda di Sint Maarten. Tur diestres okupante ta wòrdu matá.<ref>[https://web.archive.org/web/20110102165957/http://planecrashinfo.com/1972/1972.htm www.planecrashinfo.com]</ref>
*1977
**[[24 di desèmber|24 di december]] – Valley Air Service Piper PA-31-350 Navajo ta kai banda di Willemstad. Tur dies okupante ta muri.
*1995
**[[3 di sèptèmber|3 di september]] – Orkan Luis riba Sint Maarten. Nuebe hende ta muri. Luis a trese 170 mm di áwaseru aki i a destruí 60% di tur cas, resultando den daño di $1.8 bion.
*1999
**[[18 di novèmber|18 di november]] – [[Orkan Lenny|Horcan Lenny]] ta yega Sint Maarten. E orkan ta permanesé riba e isla pa dos dia i ta kousa destrukshon generalisá. 366 mm di áwaseru ta kai. Nuebe hende ta muri, tres riba e isla i seis na kosta.[20]
== Siglo 21 ==
===2001-presente===
*2007
**20 di sèptèmber – Sinku persona ta muri den un eksploshon i kandela riba e barku di salbashon Seamec II den waf seku CDM na Willemstad.[21]
*2012
**[[15 di desèmber|15 di december]] – Kalamidat di vürwèrk riba Kòrsou. Daño ekstenso i kuater[22] morto.
*2017
**[[6 di sèptèmber – Sint Maarten ta wòrdu asotá pa orkan Irma. E ta un orkan di kategoria 5 i ta kousa daño severo riba e isla, resultando den múltiple morto i heridonan.<ref>[https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Sint Maarten zwaar getroffen: zeker acht doden op Franse eilanden], NOS Nieuws, 7 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230323112546/https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Gearchiveerd] op 23 maart 2023.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170912102521/https://www.trouw.nl/home/legaal-of-illegaal-noodhulp-is-voor-iedereen-op-sint-maarten~a21f984c/ Legaal of illegaal, noodhulp is voor iedereen op Sint Maarten], Trouw; 9 september, pagina 5</ref><ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 De orkaan die alles overtrof], www.nrc.nl; 9 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230528195652/https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 Gearchiveerd] op 28 mei 2023.</ref>
== Sucesonan pafó cu gran impacto riba Caribe Hulandes ==
*1970
**[[2 di mei]] – ALM Vuelo 980 for di New York pa Sint Maarten ta hasi un aterisahe forsá riba awa serka di Saint Croix. Di e 63 personanan abordo, 23 ta muri i 37 ta heridá.[26]
*1973
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – Un aksidente di avion banda di Bogota na Colombia ta resultá den 43 morto, inkluyendo dies antiano.[27]
*1992
**[[4 di òktober|4 di october]] – Calamidat na Bijlmer, [[Amsterdam]], 43 morto y 26 herido. Di e 43 morto, diestres a nace na Antias Hulandes.
*1996
**[[13 di mart|13 di maart]] – Un [[Avia Air]] Aruba Cessna 402 ta accidenta na altura di [[Punto Fijo]] na [[Venezuela]]. Ocho persona ta perde na bida.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|titel=Crash Arubaans vliegtuig: 8 doden|bezochtdatum=2022-01-17|datum=1996-03-14|werk=[[NRC Handelsblad]]|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20220118182755/https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|archiefdatum=2022-01-18}}</ref>
--------------
{{Variante|c}}
{{infobox edificio| variante = c
| infobox_tipo = Marshe
| nomber = Marshe Nobo
| imagen =
| descripcion =
| multi_imagen = {{multiple image
| total_width = {{Infobox/afbeeldingbreedte}}
| direction =
| perrow = 2
|border = infobox
|image1 =
|caption1 =
|image2 =
|caption2 =
}}
| localisa_na = [[Willemstad]]
| luga = {{CUW}}
| adres = Plasa Wilson Papa Godett 1
| fecha_funda =
| estilo =
| architect =
| encarga =
| status =
| funcion_original =
| funcion_actual =
| propietario = Fundashon Marshe?
| fecha_construccion = 1971?
| inaugura =
| cera =
| renova = 2024-2026
| restaura =
| website = https://www.fundashonmarshe.com/home
}}
'''Marshe Nobo''' (tambe konosí komo '''Plasa Rondó''' òf den bok'i pueblo komo '''Plasa Nobo''') ta un merkado habrí situá na Punda, den sentro históriko di Willemstad, Curaçao. E ta sirbi komo un sentro importante pa empresario chikito i komersio lokal.
E merkado ta situá na banda nort di [[Waaigat]], i ta konektá ku bario [[Scharloo]] via un brug di peaton, e Prinses Amaliabrug, ku a remplasá e anterior Van den Brandenburgbrug na 2016.[1]
== Deskripshon ==
Marshe Nobo ta un merkado popular unda por haña un gran variedat di produkto i servisionan. Den e piso abou, bendedónan ta ofresé kuminda lokal, inkluyendo platonan krioyo ku por wòrdu konsumí riba sitio. Den e piso ariba, tin stèntnan ku paña, kosmétika, artesania i souvenirs.[2]
E merkado ta forma parti di un ret di merkadonan manehá pa Fundashon Marshe, ku tambe ta responsabel pa Plasa Bieu i e merkado flotante na Sha Caprileskade.[3]
== Historia ==
Marshe Nobo a wòrdu establesé na 1975 komo parti di un inisiativa pa stimulá ekonomia lokal. E edifisio a wòrdu finansiá dor di Fondo Oropeo pa Desaroyo i entregá na gobièrnu di Kòrsou.
E merkado a krea espasio pa aproksimadamente 300 empresario chikitu, ofresiendo oportunidatnan pa negoshi ku tarifanan di hür pagabel. Esaki a kontribuí na un gran variedat di produkto, manera remedi natural, matanan, kuminda kayente, paña i artesania.[4]
Na 1997, Fundashon Marshe a wòrdu establesé bou di Ministerio di Desaroyo Ekonómiko pa manehá e merkadonan públiko di e isla, inkluyendo Marshe Nobo.[5]
== Edifisio ==
E edifisio di Marshe Nobo ta un struktura ikóniko ku forma rondó, kubrí ku un dak grandi sostené pa 32 kolumna. E diseño habrí ta fasilitá ventilashon natural i interakshon entre bendedó i bishitantenan.
Entre 2024 i 2026, e merkado a pasa pa un renobashon ekstenso pa mehora seguridat, higiena i infrastruktura, inkluyendo dak, sistema di riool i instalashonnan eléktriko. Durante e periodo aki, bendedónan a muda temporalmente pa otro lokashonnan den Willemstad. E merkado a bolbe habri na mei 2026, ku plan pa reaktivá e área komo un sentro vibrante den e siudat.[6]
== Nifikashon ==
Marshe Nobo ta un lugá importante pa bida sosial i ekonómiko di Willemstad. E ta ofresé oportunidadnan pa empresario chikitu i ta sirbi komo un punto di enkuentro pa residente i turista. Ademas, e merkado ta kontribuí na preservashon di kultura lokal dor di benta di kuminda tradishonal i produkto artesanal.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Kòrsou]]
----------------
'''Marshe Nobo''' òf '''Plasa Rondó''', den bok'i pueblo '''Plasa Nobo''', ta un marshe habrí na [[Punda]], den sentro di [[Willemstad]], [[Kòrsou]]. E ta sirbi komo un lugá pa benta dor di empresario chikito.
E sala di merkado di Marshe Nobo ta situá na e parti nort di Waaigat i riba ... kaminda. Un brug di peaton, Prinses Amaliaburg (ku na 2016 a remplasa e antiguo Van den Brandenburgbrug), ta konektá e parti ei di Punda ku Scharloo.<ref>{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/14733-ophaalbrug-officieel-geopend|taal=nl|titel= Ophaalburg officieel geopend|werk= [[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-11-10|bezochtdatum=2026-04-24}}</ref> [[File:Curaçao - Willemstad - 49411091773.jpg|thumb|220px|Prinses Amaliabrug?]]
Cuminda ta wordo bendi eynan, inkluso platonan crioyo cu bishante i turista por wordo consumi eynan mes na un mesa.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/19172-plasa-bieu-in-volle-glorie-hersteld Plasa Bieu in volle glorie hersteld]</ref> Tambe ta bende souvenirs.
Na aña 1975 Fondo Europeo pa Desaroyo a regala e edificio di dos piso aki na gobierno di Curaçao pa yuda stimula economia. E edifisio aki ta akomodá alrededor di 300 espasio di merkado pa empresarionan por manehá nan negoshi na /ofresiendo tarifanan di hür pagabel. Esaki a kondusí na un variedat grandi di produktonan pagabel riba merkado, manera remedi natural, matanan orgániko, platonan kayente, paña, kosmetika, artesania, i vários kuriosidat.
E ta wòrdu maneha pa Fundashon Marshe, huntu ku Plasa Bieu i merkado flotante na Sha Caprileskade.<ref>https://www.fundashonmarshe.com/our-gems</ref>
Fundashon Marshe a wordu establesé na 1997 bou di e Ministerio di Desaroyo Ekonómiko, Fundashon Marshe ta manehá e merkadonan ikoniko di Kòrsou, inkluyendo Plasa Bieu, Marshe Rondo, Plasa di Arte, i e merkadonan na aire liber na Sha Caprileskade, Otrabanda, i Punda.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/home-new About Fundashon Marshe] </ref>
== Edifisio ==
Marshe Nobo komo un obra di arte. E mercado rondo aki, cu su dak unico den forma di fan, normalmente ta aloha negoshinan local. E merkado ta den renobashonnan aktualmente, pues a move e bendedónan pafó i rònt di e merkado. Esaki ta krea un impreshon hopi desordená, i spesialmente pober. Bunita potrèt. Fotógrafo deskonosí.
E ta un edifisio ikoniko ku tin un forma rondo ku un dak plegabel sostené pa 32 kolumna.
Despues di un renobashon ekstenso den 2025, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko, e edifisio a bolbe habri na mei 2026. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1">{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/32261-marshe-nobo-in-mei-gereed|titel= Marshe Nobo in mei gereed|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-01-09|bezochtdatum=2025-04-24}}</ref>
Marshe Nobo a wòrdu renobá completamente na 2025/2026, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1"/>
In 1975, the European Development Fund gifted this two-floor building to the government of Curaçao to help stimulate the economy. This building accommodates around 300 market spaces for entrepreneurs to run their businesses at /offering affordable rental fees. This has led to a wide variety of affordable products to the market, such as natural medicine, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/our-gems Marshe Nobo (Plasa Rondó)], fundashonmarshe.com</ref>
Address: Plasa Wilson Papa Godett 1
Marshe Nobo, also known as Plasa Nobo, is a circular-shaped market located in Willemstad, Curacao. Established in 1975, it has long served as a vibrant hub for local entrepreneurs, offering a diverse array of products and services. The market features two floors filled with stalls selling natural medicines, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities. In August 2024, the market began renovations aimed at modernizing the facility and enhancing safety and hygiene standards. During this period, vendors temporarily relocated to various locations, including Sha Capriles Kade, Plenchi Wilson Papa Godett, and others. The renovation is expected to take about a year, with plans to revitalize the city center and attract visitors throughout the day and evening.<ref>https://mindtrip.ai/attraction/willemstad-curacao/marshe-nobo/at-UE8mu3NA</ref>
Marshé Nobo is a vibrant and bustling market that offers a wide range of products and souvenirs. As you explore the market, you’ll find colorful stalls filled with local crafts, artwork, jewelry, and clothing. It’s a great place to find unique souvenirs to take home as a reminder of your trip to Curaçao. The market is divided into two floors, with different sections dedicated to specific types of products. The ground floor is known for its local food stalls, where you can sample traditional cuisine and tropical fruits. Don’t miss the chance to try some delicious local snacks like pastechi (savory pastries) and batidos (fruit smoothies). Upstairs, you’ll find more stalls selling clothing, accessories, and handicrafts. Local artists and artisans showcase their work, including hand-painted ceramics, woven baskets, and hand-carved wooden items. You can also find traditional Caribbean spices, hot sauces, and herbal remedies.
The market is conveniently located in Punda, the historical center of Willemstad. After exploring the market, take some time to wander through the colorful streets of Punda and admire the UNESCO World Heritage-listed architecture. You’ll find charming cafes, shops, and museums along the way. If you’re visiting Curaçao, a trip to Marshé Nobo is a must-do. Whether you’re looking for souvenirs, trying local delicacies, or simply immersing yourself in the vibrant atmosphere, this market offers a unique experience that shouldn’t be missed.<ref>[https://curacaovisitors.com/events-sights/markets/ Ma rshe Nobo]</ref>
{{Appendix}}
--------------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Charles Augustus Henry Barge
| imagen = Ch.A.H. Barge.jpg
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = 1890
| periodo fin = 1901
| monarkia = [[Emma van Waldeck-Pyrmont|Emma]] (1890-1898)<br>[[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Nicolaas van den Brandhof]]
| sucesor = [[Jan Olphert de Jong van Beek en Donk]]
|fecha nacemento= [[2 di novèmber]] [[1844]]
|luga nacemento = {{NLD}}
|fecha fayecimento= [[25 di sèptèmber]] [[1919]]
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui =
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = abogado, hues, polítiko, gobernante
|partido =
}}
'''Charles Augustus[1] Henry (Harry) Barge''' (☆ [[2 di novèmber]] [1844]] na [[Amsterdam]] - † [[25 di sèptèmber]] [[1919]] na Voorburg) tabata un abogado, hues, gobernador i polítiko hulandes di e movementu katóliko romano (e RKSP no a wòrdu fundá ainda).
== Biografia ==
Harry Barge tabata bini di un famia komersiante di [[Amsterdam]] ku tabata basta enbolbí den polítika hulandes. Frederic Joseph Maria Anton Reekers (un representante pa kuarenta aña) tabata su kuña, Ton Barge tabata su primu, i su ruman hòmber tabata kasá ku e ruman muhé di Bernardus Marie Bahlmann, tur di kendenan tambe tabata representantenan katóliko. Harry su tata tabata un fabrikante na Manchester, doño di un firma di komersio na Amsterdam, i doño di barku. Despues di a kompletá su enseñansa sekundario na Sint Willibrordus College, Barge a sigui studia na Athenaeum Illustre na Amsterdam, pero despues a transferí pa Universidat di Leuven pa su estudionan di doktorado den Derecho, i a optené su doktorado den derecho romano i kontemporáneo na [[Universidat di Leiden]] na 1872.
=== Karera ===
Despues di gradua, Barge a bira abogado na [[Nijmegen]], siudat unda e tabata residensiá.
Na 1875, Barge a wòrdu eligi pa e konseho munisipal di Nijmegen, kaminda el a keda miembro te na 1880. Na 1877 i 1879, el a wòrdu eligi komo miembro di [[Tweede Kamer]] di Hulanda. Einan, e tabata bosero prinsipalmente pa enseñansa, i de bes en kuando tokante envio.
Multitut na e kas di pueblo di Willemstad despues di e traspaso di poder pa Gobernador Barge
Na 1880, el a sali pa [[Kòrsou]] pa bira miembro y presidente di [[Corte Comun di Husticia di Aruba, Corsou y Sint Maarten y di Boneiro, Sint Eustatius y Saba|Korte di Hustisia di Kolonia Kòrsou]].
Na 1890, el a keda nombrá Gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan]], un funshon ku el a okupá te ku 1901.
Despues el a regresá Hulanda kontinental i a postulá pa eleccion pa e Camara di Representantenan den e circumstancia di Rotterdam III. Sinembargo, despues di un elekshon di dos buèlta, el a wòrdu derotá pa Joor Bastiaan Verheij (LU). Na 1909, el a wòrdu eligi komo miembro di e Senado di e Estadonan General, representando e provinsia di Overijssel. El a hiba palabra den Camara solamente un biaha durante su miembrecia di cuater aña, durante e debate riba e presupuesto pa Antillas Hulandes. E tabata presidente di e Komishon pa Petishonnan pero tabata ousente frekuentemente pa motibu di interesnan privá den eksterior. Pa e motibu aki, el a renunsiá for di e Kámara na e promé seshon di e aña parlamentario 1913-1914[2]. Di 1913 pa 1916, e tabata miembro ainda di e Estadonan Provinsial di Overijssel.
{{multiple image
| total_width = 350
| direction = horizontal
| align = right
| border = infobox
| image1 = Bargestraat 3, propped up front facade.png
| image2 = Bargestraat 3, ruins.png
| footer = Edifisio monumental Bargestraat 3/3A
| footer_align = center
}}
== Honor ==
Barge a risibi varios rekonosementu i kondekorashon, inkluso un kaya den [[Scharloo]], e zona históriko di [[Willemstad]], ta hiba su nòmber: ''Bargestraat''.
* {{NLD}} - Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]].
* {{VEN}} - Ofisial den e Orden di Simon Bolivar
* {{ITA}} - Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
Na 1894, Barge a keda nombrá Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]]. Tambe el a wòrdu nombrá Gran Ofisial den e Orden di Simon Bolivar i Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
---------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Carmita Henriquez
| nomber completo = Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez
| fecha nacemento = [[6 di desèmber]] [[1922]]
| luga nacemento = [[Willemstad]]
| fecha fayecimento = [[31 di desèmber]] [[2003]]
| luga fayecimento =
| ofishi = kosedó i trahadó di popchi
| casa = Plinio Miguel Henriquez
| yui = [[Jeanne Henriquez]]
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez''' (☆ [[6 di desèmber]] [[1922]] na [[Willemstad]] – ibid., [[31 di desèmber]] [[2003]] na Korsou) tabata un kosedó i trahadó di popchi i un figura importante den e desaroyo di arte folklóriko na Kòrsou.
==Biografia ==
Carmita Henriquez tabata un yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina.<ref>{{Citeer web|url=https://gw.geneanet.org/elixer?n=hernandez&oc=&p=carmita+nicolasia|titel=Carmita Nicolasia Hernandez|website=geneanet.org|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref> Huérfano na edat di diesdos aña, el a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di un edat yòn, Carmita a yud’é den studio i na kas. Su promé bisti trahá su mes tabata pa entiero di su tata.
Na 1942 ela kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916-1982), un analista di laboratorio na e refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé, di kua [[Jeanne Henriquez]], historiadó i aktivista, tabata esun di mas grandi.<ref name="Holou"/>
Na edat di 46 aña, el a sinti e nesesidat pa konservá i honra e historia i tradishonnan den vestuario di Kòrsou. El’a kuminsá aktua esenanan di bida diario usando popchi. Su popchinan tabata representá e kultura Afro-Kurasoleño ku paña histórikamente korekto. Dia 13 di mart 1972, ela presentá dos popchi na Gobernador Ben Leito komo un regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.<ref name="Holou">{{citeer boek|auteur=Holou, Roland A. Y.|taal=en|titel=The Most Influential Contemporary African Diaspora Leaders|url=https://books.google.com/books?id=uTYyDAAAQBAJ&pg=PT153|datum=2016|uitgever=AuthorHouse|plaats=Bloomington, Indiana|hoofdstuk=21. Jeanne D. Henriquez: Diaspora in Curaçao (Caribbean/South America)|isbn=978-1-5246-0558-2|pages=153–159}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|titel=VROUWENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024|archiefdatum=2024-04-29|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240429191627/https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|dodeurl=ja}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/collectie-online/detail/f0bcb413-e206-5fa3-ad7e-387fd810bd23|titel=MANNENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref>
Na 1988, Carmita Henriquez, hunto cu Lucia Schnog, a ricibi e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a disidí ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan mes ramo – folklore i baile.<ref>{{citeer web|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2024-04-30}}</ref><ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011 Cola Debrot Prijs 1988], 21 mei 1988</ref>
{{Appendix}}
(☆ 6 di desèmber 1922, Willemstad – † 31 di desèmber 2003, Kòrsou)
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou. Ela ta konsiderá un figura importante den e desaroyo i preservashon di arte folklóriko di e isla.
Bida
Carmita Henriquez tabata yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Na edat di diesdos aña ela a keda huérfano i a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di edat yòn, Henriquez a yuda den e studio di kose i na kas. Su promé bisti ku ela mes a traha tabata pa entiero di su tata.
Na 1942, ela a kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916–1982), un analista di laboratorio na refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé. Entre nan yunan ta Jeanne Henriquez, historiadó i aktivista.
Obra i kontribushon kultural
Na edat di 46 aña, Henriquez a kuminsá traha konsientemente riba preservashon di historia i tradishonnan di Kòrsou por medio di vestuario folklóriko. Ela a krea popchi ku ta representá esenanan di bida diario, bisti ku paña histórikamente korekto i reflehá kultura Afro-Kurasoleño.
Dia 13 di mart 1972, ela a presentá dos di su popchi na Gobernador Ben Leito komo regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.
Na 1988, Henriquez, hunto ku Lucia Schnog, a risibí Premio Cola Debrot. E hurado a rekonosé kontribushonnan di kada un den nan mes ramo: folklore i baile.
--------------
Na 1988 resipiente di e [[Premio Cola Debrot]] pa su diseñonan folklóriko di e kultura afro-kurasoleño.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2022-07-22}}</ref>
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez (Willemstad, 6 di desèmber 1922 – Willemstad, 31 di desèmber 2003) tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou, konosí pa su diseñonan folklóriko ku reflehá e kultura afro-kurasoleño. Den 1988, e a risibí e Premio Cola Debrot, e mas haltu rekonosementu kultural na Kòrsou, pa su kontribushon den e tereno di folklor.
Bida i obra
Carmita Henriquez a nase den Willemstad komo yiu di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Despues di perde su mayornan na un edat tempran, e a wordu kria pa su tanta, ku tabatin un skol di kosé. Aki e a siña kosé i traha den taller for di su hóbennan. Su promé vestido propio tabata pa e entiero di su tata.
Henriquez a dediká su bida na arte di kosé i trahá popchi folklóriko ku ta reflehá e herensia afro-kurasoleño. Su obranan tabata inspirá pa e vestimentunan tradicional i e bida di pueblo, i a yuda na preservashon di e identidad kultural di Kòrsou.
Premio Cola Debrot
Den 1988, Carmita Henriquez a risibí e Premio Cola Debrot den e kategoria di folklor, baile i teatro, un rekonosementu pa su diseñonan folklóriko ku a kontribuí na e kultura afro-kurasoleño.
Bida personal
Carmita Henriquez tabata kasá ku Plinio Miguel Henriquez, un analista di laboratorio na refineria Isla. Nan a tin tres yiu muhé, inkluyendo Jeanne Henriquez, un edukadó i aktivista kultural.
Legado
E trabou di Carmita Henriquez ta keda komo un kontribushon balioso na preservashon i promoshon di e kultura afro-kurasoleño. Su diseñonan folklóriko i popchi ta un testimonio di su dedicashon na e arte i e identidad di su pueblo.
Referensianan:
Carmita Henriquez - Wikipedia
Jeanne Henriquez - Wikipedia, e ensiklopedia liber
Premio COLA DEBROT - qracao.com
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Afrohulandes''' òf hendenan hulandes pretu, ta hendenan hulandes di desendensia Afrikano Sub-Sahariano kompleto òf parsial. E mayoria di hendenan Afro-Hulandes na Hulanda ta Afro-Karibense i ta originá for di e anterior i aktual teritorionan Ultramar di Sürnam i e eks Antia Hulandes; awor Curaçao, Aruba, Bonaire, Sint Maarten, Sint Eustatius, y Saba.
Tambe tin un poblashon migrante signifikante for di Cabo Verde, Ghana, Nigeria, Somalia, Angola, Eritrea, i otro komunidatnan afrikano di imigrantenan mas resien.
== Mira tambe ==
* [[Afrokaribense]]
* [[Afrokurasoleño]]
* [[Afroamerikano]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid = |titulo= }}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Hulanda]]
-----------------
'''Francio E. Guadeloupe''' (Aruba, 1971) is een Arubaans-Nederlandse sociaal en cultureel antropoloog en ontwikkelingssocioloog. Zijn onderzoek richt zich op nationale identiteit, culturele diversiteit, religie, koloniale machtsverhoudingen en klimaatvraagstukken in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Hij is verbonden aan het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) en de Universiteit van Amsterdam (UvA).
== Leven en werk ==
Guadeloupe werd geboren en groeide op op Aruba. In 1986 nam hij als zanger (“Surprise Kid”) deel aan een jeugdcarnavals- en calypsowedstrijd, waar hij de tweede plaats behaalde. Een jaar later nam hij opnieuw deel aan het calypsofestival voor volwassenen.
Op achttienjarige leeftijd verhuisde hij naar Nederland. Daar werkte hij als opbouwwerker en studeerde hij culturele antropologie en ontwikkelingsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen. In 1999 behaalde hij een masterdiploma in ontwikkelingssociologie. Zijn scriptieonderzoek richtte zich op Afro-Braziliaanse religies, waaronder candomblé en umbanda, in Rio de Janeiro en Salvador da Bahia (Brazilië). Naar aanleiding van dit onderzoek publiceerde hij twee boeken over Afro-Braziliaanse cultuur en religie.
In 2006 promoveerde Guadeloupe in de sociale en culturele antropologie aan de Universiteit van Amsterdam. In zijn academische loopbaan was hij verbonden aan verschillende Nederlandse universiteiten.
===Academische loopbaan===
Guadeloupe was onder meer werkzaam als senior onderzoeker bij het KITLV. Hij diende gedurende vier jaar als president van de University of St. Martin (USM) op het bi-nationale eiland Sint Maarten/Saint Martin. Na de verwoestingen van orkaan Irma in 2017 werd de universiteit tijdelijk gesloten.
Zijn onderzoek richt zich op de manier waarop populaire opvattingen over nationale verbondenheid, culturele diversiteit, religieuze identiteit en mediavorming worden beïnvloed door koloniale erfenissen en mondiale economische processen. Hij publiceerde over sociale en culturele processen op onder meer Sint Maarten, Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazilië en Nederland.
In 2009 verscheen zijn monografie Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean bij University of California Press.
===Leerstoel Koninkrijksrelaties===
In 2024 werd Guadeloupe benoemd tot hoogleraar Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties, een leerstoel ingesteld door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). De leerstoel is ondergebracht bij het KITLV en de Universiteit van Amsterdam.
Zijn benoeming maakt deel uit van de instelling van twee nieuwe leerstoelen gericht op het Koninkrijk der Nederlanden, waarvan de andere leerstoel betrekking heeft op politicologie en bestuurskunde aan de Universiteit Leiden.
In 2026 aanvaardde hij het ambt met een inaugurele rede over Koninkrijksrelaties.
Onderzoek en thematiek
Guadeloupe onderzoekt onder meer:
processen van nationale en culturele identiteitsvorming
religieuze praktijken en popular culture in postkoloniale samenlevingen
koloniale racialisering en sociale ongelijkheid
klimaatverandering en maatschappelijke adaptatie in het Caribisch gebied
Hij is tevens betrokken bij onderzoeksprojecten naar duurzame en inclusieve oplossingen voor sociale adaptatie aan klimaatuitdagingen in het (Nederlandse) Caribisch gebied.
---------
{{Variante|a}}
{{infobox persona | variante = a
| tipo = cientifico
| nomber = Francio Guadeloupe
| ofishi = antropologo social y cultural, sociologo di desaroyo
| imagen =
| descripcion =
| fecha nacemento =
| luga nacemento =
| fecha fayecimento =
| luga fayecimento =
| alma mater = [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] <br>[[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA)
| promotor =
| disciplina = antropologia cultural
| investiga = Caribe Hulandes, [[Latinoamérika|Latino America]]
| conoci pa =
| distincion =
}}
'''Francio E. Guadeloupe''' (☆ [[1971]] na [[Aruba]]), ta un antropologo, sociologo y Antianista Arubano-Hulandes. Su investigacion ta enfoca riba identidad, nacionalidad, religion, medio di comunicacion, racismo colonial y globalisacion, cu un interes special den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]] y [[Latinoamérika|Latino America]].
== Bida y carera ==
Francio Guadeloupe a nace y lanta na Aruba. Na 1986 el a participa bou di e nomber artistico "Surprise Kid" como cantante den e concurso hubenil di [[Calypso]] na [[Club Boneriano]], unda el a termina na di dos luga.<ref>{{citeer web|titel=Onder grote publieke belangstelling|werk=[[Amigoe]]|datum=1986-01-22|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641607:mpeg21:p005}}</ref> Un aña despues el a bolbe participa den e concurso, version pa adulto: [[Aruba Caiso & Soca Monarch Festival|Aruba Calypso Contest]].<ref>{{citeer web|titel=Voor de calypso-wedstrijd|werk= [[Amigoe]]|datum=1987-01-26|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641917:mpeg21:p005}}</ref>
Na edad di diesocho aña Guadeloupe a muda pa [[Hulanda]]. El a traha como opbouwwerker (trabou social di comunidad) y a sigui estudio di [[antropologia kultural|antropologia cultural]] y estudio di desaroyo na [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] na [[ Nijmegen]]. Na 1999, el a obtene e grado di [[maestria|master]] den sociologia di desaroyo, cu un tesis riba e cultonan Afrobrasilero ''Candomblé'' y ''Umbanda'' na [[Rio de Janeiro]] y [[Salvador|Salvador da Bahia]] ([[Brasil]]).
Na 2006 Guadeloupe a completa su doctorado (PhD) den antropologia social y cultural na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA). Su trabou doctoral tabata relaciona cu e proceso di globalisacion y e buskeda pa pertenencia (“belonging”) den comunidadnan Caribense.<ref>https://framerframed.nl/en/mensen/francio-guadeloupe/</ref>
===Carera academico===
Guadeloupe a traha na diferente universidad grandi na Hulanda y ta afilia como investigado senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser nombra tambe profesor y investigado na Universidad di Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproximadamente) el a sirbi como presidente di University of St. Martin (USM) na [[Philipsburg]], [[Sint Maarten]]. Su periodo como presidente a keda termina despues di horcan Irma (2017), cu a forsa e cierre temporario di e institucion.
Den e periodo aki su investigashon tabata concentra riba:
* Nocionnan popular di pertenencia nacional.
* Diversidad cultural y identidad religioso.
* Influencia di capital global y racismo colonial.
* Representacion di berdad den medionan di comunicacion.
El a haci investigacion comparativo na [[Sint Maarten]]/[[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]], [[Kòrsou|Corsou]], Aruba, [[Saba]], [[Sint Eustatius]], Brasil y Hulanda.
Actualmente, su investigacion ta inclui estudio riba e reto climatico den Caribe Hulandes, cu un enfoke riba cultura popular y herensia cultural.
=== Catedra di Relacionnan di Reino ===
Na mei 2024, Ministerio di Asuntonan Interno y Relacionnan di Reino (BZK) di Hulanda a anuncia e establecemento di dos catedra nobo pa estudio di relacionnan di [[Reino Hulandes|Reino]]. [[Universidat di Leiden|Universidad Leiden]] y KITLV/Universidad di Amsterdam a wordo selecciona como institucionnan anfitrion y Francio Guadeloupe a wordo nombra como titular di e catedra ''Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties'' pa KNAW/KITLV/UvA.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk], Rijksoverheid (23 di mei 2024)</ref> Su discurso inaugural di aceptacion oficial di e catedra lo tuma luga dia 12 di mart 2026.<ref>[https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).</ref>
== Publicacionnan (seleccion) ==
*Francio Guadeloupe (1999). ''A Vida e uma Dança: the Candomblé through the lives of two Cariocas''. Nijmegen: CIDI.
*F. E. Guadeloupe & M. Milder (1999). ''Dansen om te Leven: over Afro-Braziliaanse spiritualiteit en cultuur.'' Heeswijk: Dabar-Luyten.
*F. E. Guadeloupe (2009). ''Chanting down the new Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean'' (The anthropology of Christianity). Berkeley, CA: University of California Press.
*F. E. Guadeloupe (2013). ''Curaçaoans on the question of home: the lure of autochthony and its alternatives''. Den: L. Lewis (Ed.), ''Caribbean sovereignty, development and democracy in an age of globalization'' (pag. 189-207). New York: Routledge.
*F. E. Guadeloupe & V. A. de Rooij (2014). ''Pimping and the deconstruction of the natural: a perspective from Saint Martin and Sint Maarten (SXM)''. Den: ''Women's Studies International Forum, 43'', 5-12
*F. E. Guadeloupe (2015, september 10). ''The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe''.<ref>{{Cite web|title = The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe|url = http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|website = sxmislandtime.com|access-date = 2015-11-24|archive-date = 2015-11-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20151125121956/http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|url-status = }}</ref> ''Sint Maarten Island Times''
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Aruba]]
------------
Guadeloupe a traha na diferente universidatnan grandi na Hulanda i ta afiliá komo investigador senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser tambe profesor i investigador na Universiteit van Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproksimadamente) el a sirbi komo presidente di University of St. Martin (USM) na Philipsburg, Sint Maarten. Su periodo komo presidente a termina despues di hurakan Irma (2017), ku a forsa e sera temporariamente e institushon.
Su investigashon ta konsentrá riba:
Nocionnan popular di pertenensia nashonal
Diversidat kultural i identidat religioso
Influensia di kapital global i rasismo kolonial
Representashon di berdat den medio di komunikashon
El a hasi investigashon den Sint Maarten/Saint Martin, Kòrsou, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brasil i Hulanda.
Un di su obranan mas konosí ta:
Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009)
Aktualmente, su investigashon ta inkluí estudio riba reto klimátiko den e Karibe Hulandes, ku un enfoke riba kultura popular i herensia kultural.
Leerstoel di Reino-relashonnan
Na mei 2024, Ministerio di Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) di Hulanda a anunsia e establishemento di dos nobo leerstoelnan pa estudio di Reino-relashonnan. Universiteit Leiden i KITLV/Universiteit van Amsterdam a wòrdu selekshoná komo institushonnan anfitrion.
Dr. Francio Guadeloupe a wòrdu nombrá komo titular di e leerstoel Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties pa KNAW/KITLV/UvA.[4] E nombramentu aki a wòrdu aprobá pa e Consehonan di Bestur di e universidatnan involukrá.
Na 12 di mart 2026 el a aseptá ofisialmente e leerstoel ku un diskurso inaugural.
------------
* Guadeloupe, former dean of the University of St. Martin (USM),
* Francio Guadeloupe is a senior researcher and staff member of the KITLV. A Social & Cultural Anthropologist by training, Dr. Guadeloupe has worked at all the major universities in the Netherlands. He served for four years as the President of the University of St. Martin (USM), until hurricane Irma led to the temporary closure of the institution on the bi-national island of Sint Maarten and Saint Martin. He is currently the chair of the project ‘Island(er)s at the Helm: Co-creating research on sustainable and inclusive solutions for social adaptation to climate challenges in the (Dutch) Caribbean‘.
Guadeloupe’s principle areas of research have been on the manner in which popular understandings of national belonging, cultural diversity, religious identity, and mass media constructions of truth, continue to be impacted by colonial racisms and global capital. He has pursued these interests in his research and publications on social processes on the bi-national island of Saint Martin & Sint Maarten (St. Martin), Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazil, and the Netherlands. He is the author of the monograph, Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009). Dr. Guadeloupe is currently embarking on a study of climate challenges in the (Dutch)Caribbean from a popular culture and cultural heritage perspective.
Francio Guadeloupe (Aruba, 1971) kwam op zijn achttiende van de Antillen naar Nederland. Hij werkte als opbouwwerker en studeerde culturele antropologie en ontwikkelingsstudies in Nijmegen en Amsterdam. Als antropoloog is hij momenteel verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.
Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk
Nieuwsbericht | 23-05-2024 | 16:19
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk. Er komt een leerstoel politicologie/bestuurskunde en een leerstoel antropologie/sociologie.
De Universiteit Leiden en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV), in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam (UvA), zijn geselecteerd als vestigingsplaatsen voor de leerstoelen. De Universiteit Leiden zal de leerstoel politicologie/bestuurskunde bekleden en KITLV/UvA de leerstoel antropologie/sociologie.<ref>https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk</ref>
Leerstoelhouders
De Colleges van Bestuur van de UvA en de Universiteit Leiden hebben het voorstel tot de benoeming van hun kandidaat goedgekeurd. Sociaal en cultureel antropoloog, onderzoeker dr. Francio Guadeloupe wordt de leerstoelhouder Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties voor de KNAW/KITLV/UvA. Dr. Wouter Veenendaal, universitair hoofddocent Vergelijkende politicologie bij het Instituut Politieke Wetenschap van de Universiteit Leiden, wordt leerstoelhouder Democratische Vertegenwoordiging in het Koninkrijk voor de Universiteit Leiden. Hij zal bij het KITLV in Leiden worden gedetacheerd.
* [https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
--------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = Pieter van Stuivenberg
}}
'''Pieter Anthonie van Stuivenberg''' (☆ [[14 di aprel]] [[1905]] na Geldermalsen, [[Hulanda]] – † [[11 di aprel]] [[1985]] na Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero [[Hulanda|hulandes]] ku a traha na [[Kòrsou]] i [[Aruba]].<ref name=:"0">{{citeer web|url=https://www.archiefvriend.com/index.php/ons-kwartaalblad/artikelen-uit-ons-blad/152-stuivenberg|titel=Pieter Antonie van Stuivenberg, architect|auteur=Christel Monsanto|werk=De Archiefvriend|datum=september 2022|bezochtdatum=2026-02-17}}</ref> Durante [[siglo 20|siglo binti]] su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno riba e dos isla.
==Biografia==
===Bida i Karera===
Van Stuivenberg a bai Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di Asosiashon di Arkitektonan (Bond Bouwkundigen Utrecht B.B.U.). Despues, el a studia ingenieria di awa pa tres aña i, na 1927, a kuminsá traha pa e suministro di Awa Provinsial di Nort-West Brabant. Mandá pa Kòrsou pa e Departamentu di Kolonia, Van Stuivenberg a djòin e Servisio Nashonal di Suministro di Awa di Antia Hulandes (LWV) dia 1 di mart 1928, komo hefe di e departamentu tékniko.<ref>{{citeer boek|url=http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|titel=Watertoren ta simbolo di desaroyo y modernisacion di e Aruba di antaño y Aruba di awe|uitgever=Diario|datum=21 maart 2013|access-date=1 oktober 2018|archiefdatum=13 september 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180913002413/http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|dodeurl=ja}}</ref> For di 1 di yanüari 1948, e tabata direktor, despues di R.J. (Shon Hensie) Beaujon. Riba su hubileo di plata na 1953, el a wòrdu rekonosé pa su trabou importante komo Kabayero (''Ridder'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Despues di su retiro na 1955, el a repatriá pa Hulanda, pero sinku aña despues el a establesé su mes bèk na Kòrsou kaminda e tabata manehá un konsultancy finansiero, tékniko i ekonómiko.<ref>Amigoe, 3 december 1960, advertentie Anbeadex NV, pag. 4</ref>
El a fayesé dia 11 di aprel 1985 na Hulanda, poko promé ku el a hasi ochenta aña di edat.
===Edifisionan===
Komo arkitekto, van Stuivenberg tabata hopi produktivo, tantu paden komo pafó di su karera profeshonal. Por ehempel e diseño di tur edificio di LWV na Aruba y Kòrsou, , construí entre 1930 i 1950, ta wordo atribuí na dje. E edifisionan aki tabata inkluí ofisina, depósito, fasilidat di almasenamentu, tanki i torennan di awa.<ref>{{citeer boek|url=http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|titel=Gedenkboek Landswatervoorziening Nederlandse Antillen 1928-1953|uitgever=Verenigde Drukkerijen Planeta, Haarlem|datum=september 1952|page=67|archiefdatum=2020-12-01|bezochtdatum=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201201202145/http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|dodeurl=ja}}</ref> Tambe el a diseñá residensia privá, ofisina i teaternan.
Su obranan ku tin status di monumento protehá òf ku ta riba e lista di nominashon ta:<ref name=:"0"/><br>
{{ABW}}
* [[Tanki di Kibaima]] (1932)
* [[Watertoren San Nicolas]], Bernardstraat, [[Sint Nicolaas (Aruba)|San Nicolas, Aruba]] (1939)
* [[Watertoren Oranjestad]], J.G. Emanstraat, [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad, Aruba]] (1939)
* Dieselstraat?
{{CUW}}
* fasilidat di almanementu na [[Scharloo]]
* tanki di awa di LWV na [[Seru di Ararat]]
* edifisio KNSM, Breedestraat, [[Willemstad]] (1939)
* [[Cinelandia]] aan het Hendrikplein te [[Pietermaai]], Willemstad, Curaçao (1941)
* Teater Westend na [[Plasa Brion]], [[Willemstad]] (1941, desmantelá)
* Edifisio prinsipal di AquaElectra na Mundo Nobo, Willemstad (1952) i dos kas riba e tereno (1953)
* Kompleho di showroom Palais Royal na Salinja (1953)
* kasnan na Kintjan
== Estilo arkitektóniko ==
Van Stuivenberg tabata un eksponente di arkitektura modernista, ku a surgi i floresé na [[Oropa]] entre 1920 i 1940. E estilo aki ta karakterisá pa su lucha pa funshonalidat. Materialnan manera staal i beton a hasi konstrukshonnan nobo posibel, permitiendo edifisionan pa haña propósitonan spesífiko manera fábrika, ofisina, sine òf hospital<ref>{{citeer web|url=http://www.knipselkrant-curacao.com/amigoe-aqualectra-fabriek-moet-beschermd-monument-worden/|titel=Amigoe, "Aqualectrafabriek moet beschermd monument worden"|datum=21 juli 2016| }}</ref>. Tabata hustamente danki na arkitektura modernista ku Van Stuivenberg por a permití su mes libertat artístiko den su diseñonan. E dos torennan di awa riba Aruba y e dos teatronan riba Curaçao ta un mescla di e estilonan di arkitektura moderno y Art Deco Tropical di [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]].
== Tunel bou di bahia di Santa Ana ==
Huntu ku Frans van Drimmelen, hefe di LWV (Nederlandse Waterbeheerbureau) na Aruba, Van Stuivenberg a diseña un tunnel bou di [[Bahia di Santa Ana]]. E tùnel lo a konektá e distritonan di Willemstad, [[Punda]], i [[Otrobanda]], di dia i anochi, sin interupshon di tráfiko riba tera òf riba laman. El a presentá e plan revolushonario aki na Parlamento Kolonial na 1943 komo un alternativa pa e servisio di ferry i e brug di ponton, [[Brùg di ponton|Brug di Reina Emma]]. Un konekshon di brug fiho, e brug haltu di Reina Juliana, no a wòrdu realisá te na 1974<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010460883:mpeg21:a0127 Amigoe, "De geschiedenis van de brug" (29 april 1974)]</ref>.
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Stuivenberg, Pieter van}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
Pieter Anthonie van Stuivenberg (☆ 14 di aprel 1905, Geldermalsen, Hulanda – † 11 di aprel 1985, Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero hulandes ku a traha largamente na Kòrsou i Aruba. Su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno den e Antianan Hulandes durante siglo binti.
Bida i karera
Van Stuivenberg a sigui su formashon na Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di e Bond Bouwkundigen Utrecht (B.B.U.). Despues el a studia ingenieria di awa pa tres aña.
Na 1927 el a kuminsá traha pa e suministro di awa Provinsial di Nort-West Brabant. Dia 1 di mart 1928 el a wordo manda pa Kòrsou pa traha na e Landswatervoorzieningsdienst (LWV) di e Antianan Hulandes komo hefe di e departamentu tékniko.
For di 1 di yanüari 1948 el a bira direktor di LWV, sucediendo R.J. Beaujon. Durante su periodo di trabou el a kontribuí fuertemente na modernisashon di e sistema di suministro di awa na Kòrsou i Aruba.
Na 1953, durante su hubileo di 25 aña di servisio, el a wordo distingui komo Ridder den de Orde van Oranje-Nassau pa su merito profesional.
Despues di su retiro oficial na 1955 el a bolbe Hulanda, pero algun aña despues el a regresá Kòrsou kaminda el a maneha un ofisina di konsultoria finansiero, tékniko i ekonómiko.
El a fayesé na 11 di aprel 1985 na Hulanda, tres dia promé di su 80 aña di edat.
Obra arkitektóniko
Komo arkitekto, Van Stuivenberg tabata responsabel pa un gran cantidad di proyecto infrastructural i arkitektóniko, principalmente relashoná cu suministro di awa, pero tambe teatro, edifisionan komersial i residensial.
Aruba
Entre su obranan mas konosí na Aruba ta:
Tanki di Kibaima (1932)
Watertoren San Nicolas (Bernardstraat, 1939)
Watertoren Oranjestad (J.G. Emanstraat, 1939)
Varios edifisio tékniko di Landswatervoorzieningsdienst
E torennan di awa na Aruba ta konsiderá komo ikononan di arkitektura moderno na e isla.
Kòrsou
Na Kòrsou su obranan inkluí:
Fasilidat di almanamentu na Scharloo
Tanki di awa na Seru di Ararat
Edifisio KNSM (Breedestraat, Willemstad, 1939)
Cinelandia (Hendrikplein, Pietermaai, 1941)
Teatro West End (Plasa Brion, 1941; posteriormente desmantelá)
Edifisio prinsipal di Aqualectra na Mundo Nobo (1952)
Showroom Palais Royal na Salinja (1953)
Diferente kasnan residensial na Kintjan
Varios di e edifisionan aki tin status di monumento protehá òf ta riba lista di patrimonio.
Estilo arkitektóniko
Van Stuivenberg tabata influensiá pa arkitektura modernista, un movimiento ku a florecé na Oropa entre 1920 i 1940. E estilo ta enfoká riba:
Funshonalidat
Uso di beton i staal
Forma simplifiká
Elementonan geométriko
Den su obranan na Karibe el a adapta e modernismo na klima tropikal, creando un meskla entre modernismo europeo i influensianan di Art Deco tropical.
Su torennan di awa i teatronan ta mustra claramente e kombinashon aki di funshonalidat tékniko i ekspreshon arkitektóniko.
Proyekto di túnel bou di bahia di Santa Ana
Huntu ku Frans van Drimmelen, Van Stuivenberg a presenta na 1943 un plan pa un túnel bou di Bahía di Santa Ana na Willemstad. E proyecto lo a konektá Punda i Otrobanda sin dependé di e pontonbrug (Brug di Reina Emma) ni ferry.
E plan no a wordo realisá. Finalmente, e konekshon permanente entre e dos banda di Willemstad a keda realidat cu e konstrushon di Brug di Reina Juliana, inaugura na 1974.
Signifikashon historiko
Van Stuivenberg su trabou a kontribuí significativamente na:
Modernisashon di suministro di awa
Desaroyo urbano
Integrashon di arkitektura moderno den e Antianan Hulandes
Su torennan di awa i edifisionan públiko ta te awe parte importante di e paisaje urbano di Aruba i Kòrsou.
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
[[File:0100-Hoofdgebouw-Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Edifisio prinsipal di e Eksposishon]]
[[File:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
[[File:0119-Poppen in klederdrachten-Nationale tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Popchinan ekshibí di Surnam i Antias den ekshibishon]]
[[File:Sassa, Mulatsche vrouw-Nationale Tentoonstelling Vrouwenarbeid 1898-4681-cropped.tif|thumb|Muhe mulato di Surnam na ekshibishon]]
'''''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''''' ta un publikashon na [[hulandes]] di 1898, kompilá pa Louis Constant van Panhuys, i publiká na okashon di e ''Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid'' (Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé) di 1898 na [[Den Haag]]. E publikashon tabatin komo meta pa informá e públiko hulandes, i hende muhé en partikular, tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e [[kolonia]]nan karibense, partikularmente [[Sürnam]] i [[Kòrsou i Dependensianan|Kòrsou]].
== Konteksto ==
E tomo a wòrdu publiká pa e komishon di Sekshon Antias, parti di e organisacion di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé. E eksposishon aki tabata tin komo meta pa hasi labor di hende muhé visibel i pone enfasis riba nan kontribushon sosial, tantu na [[Hulanda]] komo den su kolonianan ultramar.
Editor di e buki tabata L.C. van Panhuys (1869-1949), un alkalde hulandes i funshonario na Departamento di Kolonianan, kende a kompilá e diferente kontribushon i sketchnan. E publikashon a sirbi tantu komo un rekurso informativo komo un rekordatorio duradero di e partisipashon di Antias den e eksposishon.
E terminologia i deskripshonnan den ''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie'' ta reflehá e perspektiva kolonial i etnográfiko di fin di [[siglo 19|siglo diesnuebe]]. Konsepto i karakterisashonnan di gruponan di poblashon i ròlnan di género ta wòrdu konsiderá antikuá òf problemátiko den historiografia kontemporáneo. E artíkulo aki ta usa e terminologia aki solamente pa ilustrá e fuente original.
--
'''Muhénan na Antillas Hulandes''' a wòrdu publiká pa e Komité di Sekshon di Indianan Oksidental komo parti di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé na Den Haag na 1898. E publikashon su propósito tabata pa informá hende muhé na Hulanda tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e kolonianan di India Oksidental Hulandes, partikularmente Surinaçao.
E kompilashon i edishon di e kolekshon tabata kompletamente responsabilidat di Louis Constant van Panhuys, kende a trese huntu vários kontribushon i sketch den un solo obra amplio. Aunke a institui subcomisionnan na Surinam y Curaçao pa sostene e exposicion localmente y colecta materialnan, e contenido y structura di e coleccion ta completamente responsabilidad di Van Panhuys. E subkomishonnan asina a hunga un ròl organisatorio i ta prinsipalmente di importansia kontekstual pa e kuadro institushonal di e publikashon.
---
== Kontenido ==
E buki ta konsistí di vários kapítulo temátiko. E kapítulo di apertura ta duna konseho práktiko pa hende muhé [[Oropa|oropeo]] ku saliendo for di Hulanda kier establesé nan mes den e kolonianan di Karibe. E ta trata kondishonnan di bida, tareanan di kas i etiketa sosial.
E siguiente kapítulonan ta ofresé un deskripshon general di e teritorio, [[poblashon]] i kultura di Sürnam i e islanan di Karibe denter di e imperio kolonial hulandes.
Tambe e buki ta kontené datonan estadístiko riba enseñansa na Sürnam. Por ehèmpel, e ta menshoná ku na 1896 e kolonia tabatin 54 skol ku 7.139 studiante, inkluyendo 3.453 mucha muhé. Tambe ta pone atenshon na introdukshon di enseñansa obligatorio na 1877 i na inisiativanan manera e banko di spar pa skol, ku a keda introdusí na 1882.
=== Hende muhé den e kolonianan ===
Mayoria di e volúmen ta dediká na e posishon i aktividatnan di hende muhé. Lo siguiente ta wòrdu deskribí susesivamente:
* hende muhé di poblashonnan urbano i rural na Sürnam;
* hende muhé referí na nan den e publikashon komo Bush Negresses (awendia referí na nan komo hende muhé Maroon);
* hende muhé di komunidatnan indígena.
E outornan ta deskribí práktikanan di kuido, kriansa di yu, nutrishon i trabou, inkluyendo agrikultura, trabou di kas i komersio. Tambe nan a trata profesionnan di hende muhé manera edukadó, enfermero, labado di paña, komersiante, i portero.
== Resepshon ==
E publikashon a risibí resensianan positivo den prensa hulandes na 1898. Artíkulonan den korant a elogiá e obra komo informativo i aksesibel i a enfatisá ku e tabata kontené detayenan ku tabata poko konosí bou di e públiko hulandes. E revisornan a konsiderá e kolekshon un kontribushon eksitoso na e ophetivonan di e eksposishon, esta oumentá konosementu tokante labor di hende muhé i kompromiso sosial, inkluso pafor di Hulanda.
== Signifikado ==
E publikashon ta wòrdu konsiderá un dokumento kultural i sosial oportuno. E ta ofresé bista riba puntonan di bista kolonial riba hende muhé, trabou i kuido, i ta konstituí un fuente balioso pa investigashon riba relashonnan di género kolonial, práktikanan di kriansa i formanan di organisashon sosial di antaño na Sürnam i Kòrsou.
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Historia]]
-----
'''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''' was een boekuitgave bestemd voor [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]] in 1898, en welk inhoud bijeenverzameld werd door [[Louis Constant van Panhuys]].
== Achtergrond ==
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. van Panhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curacao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgave is de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
== Inhoud ==
In het eerste hoofdstuk wordt aan Europese dames die uit het moederland naar de West vertrekken, adviezen verstrekt, terwijl het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende Caribische eilanden. In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over de aard, de positie en de werkzaamheden van vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de bosnegerin en de Indiaanse vrouw.
{{Appendix}}
''De Vrouw in Nederlandsch West‑Indië'' is een bundel uitgegeven ter gelegenheid van de [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], welke in 1898 in [[Den Haag]] plaatsvond. De bundel werd samengesteld door jhr. L. C. van Panhuys namens de West‑Indische Rubriekcommissie. De publicatie had een tweeledige doel: enerzijds de belangstelling van vrouwen in Nederland te wekken en te stimuleren voor de koloniën Suriname en Curaçao, en anderzijds als een blijvende herinnering aan de expositie zelf.
==Achtergrond==
Samenkomst en doel
De bundel is uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie, onderdeel van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. De redactie vond plaats onder auspiciën van jhr. L. C. van Panhuys.
Doelstelling:
*Vrouwen uit Nederland kennis laten maken met het leven en werk van vrouwen in de West-Indische koloniën.
*Een blijvende aandenken bieden aan het thema-onderdeel van de tentoonstelling.
📝 Inhoud
Hoofddeel I
Adviezen voor Europese vrouwen die overwegen naar de koloniën te verhuizen.
Hoofddeel II & III
Algemeen beeld van land, cultuur en bevolking in Suriname en diverse Caribische eilanden.
Specifieke portretten van vrouwen uit de koloniën
De Surinaamse ‘bosnegerin’ met details als borstvoeding en traditionele voedingspraktijken.
„…zij zoogt haar kind, maar geeft het ook bananenmeelpap (‘gongote’) zodat de baby zich niet meer kan bewegen …”
Van Panhuys vergelijkt deze gewoonte met Nederlandse vrouwen die jenever gebruikten om hun baby te kalmeren (p. 32).
De Indiaanse vrouw
Algemene positie en taken van vrouwen uit de volks- en plattelandsgemeenschappen, waaronder onderwijs, zorg en landbouw.
Beroepsleven van vrouwen
Vrouwen als onderwijzeressen, verpleegsters en vooral landbouwers — op plantages én eigen gronden.
Onderwijs in Suriname (1877 leerplicht, 1896: 54 scholen, 7.139 leerlingen, waaronder 3.453 meisjes).
Schoolspaarbank (geïntroduceerd 1882 – populair bij leerlingen).
Overige beroepen: wasvrouw, koopvrouw, lastdraagster.
==Belang van de publicatie==
Cultureel en sociaal document: biedt unieke, tijdgebonden inkijk in de levens- en arbeidsomstandigheden van vrouwen in koloniaal Suriname en Curaçao.
Voorlichting en propaganda: bedoeld om vrouwen uit de metropool te informeren én te werven voor verbinding met de koloniën.
Historische bron: waardevol voor onderzoek naar koloniale genderrollen, dagelijkse zorgpraktijken en vroege sociale interventies zoals onderwijs en spaarbanken.
==Suggesties voor afronding==
Overweeg nog een kort slot waarin je de publicatie plaatst in zijn tijdgeest (burgerlijke moraal rond 1900, koloniale verhoudingen, rol van georganiseerde vrouwenbewegingen).
-----
==Nabeschouwing==
=== Het perspectief van de vrouw in West-Indië ===
Hoewel De vrouw in Nederlandsch West-Indië werd samengesteld door jhr. Louis Constant van Panhuys en gericht was op bezoekers van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898, biedt het werk ook waardevolle informatie over de beleving van arbeid, zorg en onderwijs vanuit het perspectief van vrouwen in de West-Indische koloniën, met name Suriname en de Nederlandse Antillen.
=== Zelfstandigheid en arbeidsethos ===
Vrouwen in de koloniën waren actief in de landbouw, zowel op plantages als op eigen grond. Ze verrichtten zwaar fysiek werk en droegen aanzienlijk bij aan de lokale economie. Volgens het boek schroomden deze vrouwen niet voor het "zwaarste werk" en was hun arbeid van onmiskenbaar belang voor het gezinsinkomen.[1]
=== Zorg en culturele tradities ===
De publicatie beschrijft ook moeders en zorgverleners, met onder meer aandacht voor het zogen en voeden van kinderen. Een voorbeeld is de bosnegerin, die naast borstvoeding gebruik maakte van traditionele pap zoals "gongote" om baby's te voeden. Dit gebeurde soms zo intensief dat baby's nauwelijks konden bewegen. Hoewel het lokale gebruik door koloniale autoriteiten werd afgeraden, toont het een zelfstandige vorm van zorg en kennis.[1]
=== Onderwijs en emancipatie ===
In Suriname werd al in 1877 leerplicht ingevoerd. Het boek noemt 54 scholen met ruim 7000 leerlingen in 1896, waarvan 3453 meisjes.[1] Vrouwen werkten als onderwijzeres en stimuleerden scholing, waarmee ze een centrale rol speelden in de opvoeding en intellectuele ontwikkeling van de gemeenschap.
=== Economische diversiteit ===
West-Indische vrouwen waren niet enkel werkzaam als landbouwers of onderwijzers, maar ook als wasvrouw, koopvrouw, verpleegkundige of draagster. Deze economische veelzijdigheid weerspiegelt hun belangrijke maatschappelijke rol.[1]
Ondanks de paternalistische toon biedt het boek een uniek inkijkje in het leven van vrouwen in de koloniën. Hun arbeid en maatschappelijke betrokkenheid verdienen erkenning als fundamenteel onderdeel van de koloniale geschiedenis.
== Bronnen ==
[1] L.C. van Panhuys, De vrouw in Nederlandsch West-Indië (1898). Uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Digitale versie beschikbaar via Delpher.nl.
----------
==[[Louis Constant van Panhuys]]<ref>https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000903142:mpeg21:a00008|werk=Dagblad van Zuid-Holland en 's Gravenhage|titel=Wetenschap|datum=19 juli 1898</ref>==
[[Bestand:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. vanPanhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curapao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgaveis de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
Het eerste hoofdstuk bevat eenige raadgevingen aan Europeesche dames die naar de West vertrekken, terwijl in het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende eilanden.
In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over den aard, de positie en de werkzaamheden der vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de boschnegerin en de Indiaansche vrouw.
Deze schetsen bevatten bijzonderheden, die stellig weinig of niet bekend zijn.
Zoo lezen wij op pag. 32, „de boschnegerin zoogt haar kind altjjd zelf, doch houdt er bovendien nog een eigenaardige voedingsmethode op na, die ook onder de beschaafde negerinnen nog wel in zwang is, hoewel bv. de politie te Paramaribo het tegengaat, het zoogenaamde K e m ti-p i k i e n. Het kind wordt dan namelijk zoo volgegoten met bananenmeelpap (gongote)
dat het zich niet meer kan verroeren en het buikje gespannen staat als een trom.” Wat de reden van deze meer dan overdadige spijziging is wordt niet vermeld, we veronderstellen dat het een middel is om de kleinen zoet te houden, zooals in ons vaderland sommige vrouwen uit ’t volk hun zuigelingen wel stil houden met een teugje jenever.
De laatste hoofdstukken zijn gewijd aan de werkzaamheden der West-Indische vrouwen. De vrouwen aldaar zijn hoofdzakelijk onderwijzeressen, pleegzusters of landbouwsters. De laatstgenoemden zijn natuurlijk het talrijkst. Deze landbouwsters werken op plantages of op hun eigen grondjes en zien niet op tegen het zwaarste werk.
Ook aangaande het onderwijs in de WestIndische koloniën bevat het boekje interessante mededeelingen. Reeds in het jaar 1877 is de leerplicht in Suriname ingevoerd. Deze kolonie bezat in December 1896 54 scholen met 7139 leerlingen, waarvan 3453 meisjes.
In 1882 heeft men in Suriname een schoolspaarbank ingevoerd, waarvan een druk gebruik wordt gemaakt.
Behalve door de reeds genoemde beroepen voorzien de vrouwen in haar onderhoud als waschvrouw, koopvrouw, lastdraagster enz.
Wij hopen, dat het boekje in veler handen moge komen en dat het moge bijdragen om de kennis te vermeerderen van onze, bij het publiek nog zoo weinig bekende West-Indische koloniën en vooral dat de vrouwen ook hier haar zegenrijken invloed zullen doen gelden en meewerken tot den bloei van deze schoone gewesten.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------
{{infobox empresa| variante = c
| nomber = Spritzer & Fuhrmann
| alias = Jewelers of the Caribbean
| sede = [[Willemstad]], Korsou
| funda = 1927
| fundado = Wolf Spritzer<br>Charles Fuhrmann
| pais = [[Antias Hulandes]]
| imagen = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| descripcion = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955).
| sede =
| empleado = ± 500 (1977)
| zona = Karibe Hulandes
| activo = 1927 - 1990
| producto =
| sector = hoyeria
| industria=
}}
{{Multiple image
| total_width = 275
| direction = horizontal
| align = right
| header_align = Center
| header = Spritzer & Fuhrmann
| border = infobox
| image1 = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| image2 = De versierde etalage van juwelier Spritzer en Fuhrmann aan het Da Costa Gomezple, Bestanddeelnr 252-3761.jpg
| footer = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955)
| footer_align = center
}}
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un empresa [[Antias Hulandes|antiano]] di hoyeria i artíkulonan di luho di gran reputashon den Karibe i mas ayá durante [[siglo 20|siglo binti]], ku sede na [[Kòrsou]] i un kadena di sukursalnan signifikativo den [[Karibe Hulandes]].<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2026-01-04}}</ref>
== Orígen i formashon ==
Na 1927, e artesano di oloshi húngaro Wolf Spritzer (1889–1953) a establesé su mes na Kòrsou, kaminda el a kuminsá traha den un lokal chikí na [[Willemstad]].[2] Poko despues, el a forma un asosiashon ku Charles Fuhrmann (1906–1989), un smet di oro di orígen [[Rumania|rumano]] ku a emigrá pa [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] na 1929.[1]
Nan kolaborashon a kondusi na e fundashon di ''Relojeria Alemania'' na Handelskade, [[Punda]], loke a bira e base di e futuro imperio empresarial ''Spritzer & Fuhrmann''. E negoshi a krese rapidamente danki na e artesania di altu kalidat i e demanda kresiente for di turismo, en particular di bishitantenan for di Merka ku yega na Korsou via barkunan di krusero.[3]
Na 1948, despues ku Spritzer a baha ku penshun, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
== Desaroyo na Kòrsou ==
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a bira un grupo empresarial diversifiká, ku un kadena di tiendanan spezialisa den:
* hoyeria i oloshi
* artíkulonan di luho (kristal, porselana i plata)
* optika
* tayernan propio pa smet di oro i reparashon di oloshi
Durante e añanan di Segunda Guera Mundial i e periodo despues, militarnan i mariniernan merikano stacioná na Curaçao tabata un grupo di klientela importante. Despues di 1945, e turismo di kompra a aumenta notablemente ku e yegada regular di barkunan di pasahero, loke a kontribuí na e ekspanshon di e sortimentu i e apertura di departamentunan separá, manera optika.[3]
Na añanan 1950, e kompania a konsolidá su presensia den Willemstad ku e konstrukshon di un edifisio prinsipal nobo na e skina di Helfrichplein i Breedestraat, diseñá pa e arkitekto J. Fresco i inaugura dia 23 di desèmber 1954.[5] E edifisio, konosí pa su kariyon, a bira un landmark urbano i un atrashon turistiko.[1][6]
== Ekspanshon ==
Paralelamente ku su kresementu na Curaçao, Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su aktividatnan pa otro isla di Antias Hulandes.
E ekspanshon a kuminsá cu Aruba, kaminda: e promé tienda a habri na Oranjestad na 1930
un di dos punto di benta a sigui na San Nicolas na 1939[4]
Despues di Segunda Guera Mundial, e kadena a sigui ekspandé pa Sint Maarten, kaminda un promé tienda a habri na Philipsburg na 1961, ku varios punto di benta adicional den añanan siguiente
Bonaire, kaminda e promé punto di benta a habri na Hotel Bonaire na 1963[3]
Na su punto mas haltu, Spritzer & Fuhrmann tabatin mas ku trinta tienda riba Curaçao, Aruba, Bonaire i Sint Maarten.[2]
Banda di e presensia den Antias Hulandes, e kompania a habri un ofisina di servisio na Manhattan, New York, den añanan 1950. Na 1960, e filial aki a wòrdu amplia cu un tayer moderno pa oloshi i hoya, loke a kontribuí na e reputashon internacional di e kompania i na e imagen di Antias Hulandes komo destinashon di artesania i luho.[3]
Na 1977, rònt di su sinkuenta aniversario, Spritzer & Fuhrmann tabata un di e dunadónan di trabou mas grandi den Antias Hulandes, ku mas ku 500 empleado.[1]
== Ultimo añanan ==
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá enfrenta un kaida progresivo den entrada. Dia 5 di sèptèmber 1989, e gerensia a anunsiá oficialmente di sera i likida e kompania despues di 62 aña di operashon.[7] Den e komunikado di prensa, e kompania a sita varios faktornan, entre otro: e desaparishon di turismo di kompra, e kaida di turismo krusero i desaroyonan ekonomiko na Venezuela, kambio den patronchi di konsumo.
Na 1990, Spritzer & Fuhrmann a sera definitivamente tur su tiendanan.[1][4]
== Premio i legado ==
Durante su existencia, Spritzer & Fuhrmann i su lider Charles Fuhrmann a risibí varios rekonosementu, entre otro:
* Diamonds International Award (1959, 1960 i 1961)
* Nombramentu komo hofleverancier di Kas Real (1967)[1]
* Emishon di un seyo di pòst konmemorativo na Antias Hulandes pa e 50 aniversario di e kompania (1977)[4]
E legado di Spritzer & Fuhrmann ta reflehá tambe den su rol komo centro di entrenamentu i edukashon di personal lokal, en particular den diseño di hoya, optika i artesania.[4][1] E archivonan di e kompania ta wardá awor na Archivo Nashonal Kòrsou.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
------------------
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un kadena antiano di hoyeria renombra den Karibe i rond mundu, ku a originá na [[Kòrsou]] i a ekspandé den [[siglo 20|siglo binti]] den un kadena di sukursalnan riba vários isla den Karibe Hulandes.<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
== Historia ==
Na aña 1927, e trahadó di oloshi di [[Hungria]], Wolf Spritzer (1889-1953), a establesé su mes na Kòrsou. Poko despues, el a kuminsá traha huntu ku e hoyero di oro Charles Fuhrmann (1906-1989), kende a emigrá di [[Rumania]] pa [[Antias Hulandes]].<ref>{{citeer web|titel=S & F-grondlegger op 83-jarige leeftijd overleden Charles Fuhrmann: bouwer van een juweliers-imperium|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-11-02|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-01-03|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642610:mpeg21:p002}}</ref><ref name="archiefvriend" /> Nan habilidatnan komo komersiante i spesialmente nan artesania pronto a kondusí na e apertura di un negoshi floresiente "Relojeria Alemania" riba Handelskade na [[Punda]] i e inicio di e imperio empresarial "Spritzer & Fuhrmann".
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a krese bira un imperio consistiendo di un kadena di tienda specialisa den hoyeria y regalo, articulo di luho manera kristal i porselana di marka oropeo, optica, ademas di un propio tienda di oro, y tayernan di reparacion di oloshi. Esaki tabata danki na e [[turismo krusero]] for di [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]].<ref name=":1"/> Wanneer het schip binnenliep in de haven van Curacao maakte hij van de gelegenheid gebruik hier juwelen, horloges, camera's, parfums, likeuren en andere artikelen te kopen die goedkoper waren daarin zijn eigen land.
Despues ku Spritzer a baha ku penshun for di negoshi aktivo na 1948, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
=== Ekspansion ===
Durante e crisis economico, nan tabata bende klòk y oloshi, entre otro articulonan, na Aruba. E promé tienda a habri na Oranjestad na 1930, i un di dos tienda na [[San Nicolas]] a sigui na 1939.<ref name="newsaruba2007">{{Citeer web |url=https://archive.org/download/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC.pdf |titel=Seventeen years after closing its doors, Spritzer and Fuhrmann hold their first reunion |website=The News Aruba |datum=2007-06-30 |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>[[File:Slijpmachine bij de firma Spritzer & Fuhrmann in Willemstad, Bestanddeelnr 252-3290.jpg|thumb|left|180px|Tayer di optika S & F ku mashin pa sleip glas. (1955)]]
Despues di [[Di Dos Guera Mundial]], Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su tiendanan signifikantemente. Di akuerdo ku un retrospektiva di 2007, e kadena eventualmente tabatin mas ku trinta tienda na Curaçao, Aruba, Bonaire, i Sint Maarten, i tambe tabatin un filial di servisio na Manhattan, [[New York City|New York]].[2] Rònt di su di sinkuenta aniversario na 1977, e kompania a wòrdu sitá komo un di e dunadónan di trabou mas grandi na Antia Hulandes, ku mas ku 500 empleado.<ref name="archiefvriend" />
Spritzer i Fuhrmann a habri un ofisina na New York den añanan 1950, kaminda na 1960 nan a establesé un tayer di oloshi i hoya bon ekipá. Banda di duna servisio direkto, e ramo aki a kontribuí signifikantemente na e bon boluntat di nos islanan Antiano.<ref name=":1">Omgebouwde garage. "Amigoe". Curaçao, 27-09-1977, p. 9. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639615:mpeg21:p009</ref>
Den añanan sinkuenta, a konstruí un sede nobo na Willemstad riba Helfrichplein (Da Costa Gomezplein)/Breedestraat. E edifisio den estilo architectonico moderno di Korsou, disena pa architect J. Fresco, tabata un atrakshon turistico y a habri dia 23 di december 1954.<ref>In moderne Curacaose stijl Nieuw Spritzer en Fuhrmann-pand fraaie touristische attractie In acht maanden tijd werd kolossase werk uitgevoerd. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 23-12-1954, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404471:mpeg21:p001</ref> E kompania a bira konosí durante e periodo ei pa un kariyon riba e edifisio.[1] Un potrèt di e tienda na Da Costa Gomezplein na Willemstad ta data di òktober 1955.<ref name="nationaalarchieffoto">{{Citeer web |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/fotocollectie/aeb042f6-d0b4-102d-bcf8-003048976d84 |titel=De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op Curaçao |website=Nationaal Archief (fotocollectie) |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
Na fasada di e edifisio tin un kariòn ku tabata sona ....
Na 1961, un tienda nobo a habri na Philipsburg. E kantidat di kamber di hotèl e tempu ei tabata solamente kuarenta! E sukursal di Spritzer i Fuhrmann aki a agregá sinku punto di benta denter di algun aña. Riba e isla aki tambe e grupo di joyeria tabata presente na cuna di turismo. Meskos ta konta pa Boneiru, kaminda Spritzer i Fuhrmann a habri su promé punto di benta na Hotèl Boneiru na aña 1963.<ref name=":1"/>
--
Den e edificio di Amador Maduro na Handelskade, Wolf Spritzer a huur un parti chikito di e localidad unda el a cuminsa cu su trabao como relohero y orfebre. Despues di e yegada di Charles Fuhrmann, e negoshi a wòrdu ekspandé; un bentana a wòrdu kita i remplasá ku dos porta di panel ku dos vitrina plat ku ta kontené e oloshinan. Algun tempu despues, nan por a kumpra henter un kolekshon di joyas serka un bendedó biahero. A tuma e decision pa bende algun di dje riba Aruba, y na 1930, a habri un tienda chikito na Oranjestad. Mientrastanto a muda un edificio nobo na Handelskade, e biaha aki na e otro skina di Windstraat, cu a haya e nomber “Relojeria Alemania”.
Esaki a sigui pa un di dos tienda riba Heerenstraat, e tempo ey e caya comercial principal na Willemstad. E tienda aki a wordo renoba varios biaha. Un di e versionnan mas bunita tabata esun cu e bentananan “Art Deco”. Despues, a agregá kolumnanan na e entrada. Durante e añanan di guera, e militarnan y mariniernan Mericano staciona na Curaçao y Aruba, cu tabata bishita e hafnan, tabata clientenan particularmente popular. Turismo di kompra realmente a lanta vuelo despues di Segundo Guera Mundial, ora ku barkunan di pasahero a kuminsá yega regularmente na Willemstad. E gama di produkto a sigui ekspandé, i un departamentu separá a wòrdu kreá pa produktonan optiko.
E prome tienda y tayer di optica tabata situa riba Heerenstraat. Despues, a establece opticanan na e skina di Breedestraat y Helfrichplein, den Kerkstraat, y den añanan 1970, a habri e “Laboratorio” hopi moderno riba Fokkerweg, unda tambe tabata fabrica lens.<ref name=":1"/>
E tiendanan di joyeria tambe a ekspandé. Na kuminsamentu di añanan 1940, un tienda a muda pa e edifisio di KNSM; el a keda e tienda prinsipal di S&F te na 1954.
Den añanan 1950, un edifisio nobo a wòrdu konstruí na e skina di Helfrichplein i Breedestraat: e “Edifisio Prinsipal.” E piso abou tabata akapará e kolekshon di diamante, joyas di oro i oloshin. E promé piso tabata akapará un departamentu separá pa artíkulonan di plata i un sekshon ku joyas, tas i artíkulonan di regalo platá ku plata i oro. E ofisinanan di maneho tabata situá riba e di tres piso, i e tiendanan di orfebre i relojero tabata riba e di kuater piso. E tienda a bira partikularmente konosí pa su karillon i su sirkuito figural.<ref name=":1"/>
=== Ultimo añanan ===
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá lucha ku un kaida den entrada. Dia 5 di september 1989
e empresa ta emití un komunikado di prensa anunsiando seramentu i likidacion di e kompania despues di 62 aña.<ref>{{citeer web|titel=Juweliersconcern van wereldfaam Spritzer en Fuhrmann verdwijnt|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-09-05|bezochtdatum=2026-01-04|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642749:mpeg21:p002}}</ref> “E gerensia ta anunsiá ku e kompania lo stòp di eksistí den futuro serkano. Pa vários aña el a sufri pèrdidanan signifikante, sinembargo, e reservanan a agotá sin ku e kompania a logra adapta na e sirkunstansianan kambiá. Faktornan kousante e ta sita: e desaparishon di turismo di kompra pa via di kaida den turismo krusero y e desaroyonan ekonómiko na Venezuela, mientras e patronchi di gasta di e klientela tambe a kambia drastikamente. Na 1990, e kompania a sera su portanan definitivamente.<ref name="archiefvriend" /><ref name="newsaruba2007" />
== Premio i rekonosementu ==
Durante añanan, Charles Fuhrmann i e kompania S&F a risibí numeroso premio. Na 1959, 1960 i 1961, e kompania a wòrdu presentá ku e Diamonds International Award. For di 20 di sèptèmber 1967, Spritzer & Fuhrmann ta un suministradó di e Kas Real (''hofleverancier'').<ref name="archiefvriend" /> Na 1977, un seyo di pòst konmemorativo a wòrdu emití na Antia Hulandes pa konmemorá e di sinkuenta aniversario di e kompania.<ref name="newsaruba2007" />
Het bestuur van de Stichting Monumentenzorg reikte in 1968
aan de heer Fuhrmann de plaquette "Tua Res Agitur". uit naar aanleiding v"an de restauratie van interieur en exterieur van de zaak „Europa". Na de restauratie kreeg dit filiaal de toepasselijke naam „Renaissance".<ref name=":1"/>
== Legado ==
Spritzer & Fuhrmann ta konosí pa entrená i eduká personal lokal den áreanan manera diseño di hoya.<ref name="newsaruba2007" /><ref name="archiefvriend" /> Archivonan di e kompania ta aloha den [[Archivo Nashonal Kòrsou]].
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
----------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Lucia Schnog
| alias = Rumbera
| fecha nacemento =
| luga nacemento = {{CUW}}
| alma mater =
| ofishi = bailarina, diseñadó di paña
| aña activo = 1971 - ?
| estilo =
| genero = [[jazz]], balèt klásiko
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Lucia Schnog-De la Fuente''' ta un bailarina, koreografo i artista visual yu di Kòrsou. Na 1988, el a wòrdu premiá ku e [[Premio Cola Debrot]] pa su arte di baile.
== Biografia ==
Tabata Sra. Van Walraven ku a siña Lucia di seis aña su promé pasonan di baile i e goso di balèt.<ref name="Amigoe ">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470122:mpeg21:p009|titel= Lucia: “concurrentie alleen maar bevorderlijk” - Curaçaose opent ballet-school Russische stijl|datum=1971-03-27}}</ref> Añanan despues, el a muda pa e siudat hulandes di Delft pa studia.<ref name="Amigoe " /> El’a kompletá su estudio ku un diploma estatal komo dosente di balèt i bailarina di esenario.<ref name="AmigoeDiCuracao">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470115:mpeg21:p008|titel= Balletstudio|via=Delpher.nl|datum=1971-03-19|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Su spesialisashon ta jazz i balèt klásiko,<ref name="AmigoeDiCuracao" /><ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470229:mpeg21:p006 Advertentie], 6 augustus 1971</ref> i el a siña tambe balèt ruso.<ref name="Amigoe " />
Na Kòrsou bèk, el a funda su mes studio di ballet na mart 1971, yamá Ecole de Danse, ku un lokalidat na Kleermakersweg na Willemstad.<ref name="Amigoe " /> El a proveé e koreografia pa e obra De Fisici, ku a estrená na novèmber di e aña ei.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470307:mpeg21:p005 De Fisici op het scherp van de snede], 5 november 1971</ref> Tambe el a krea presentashonnan di baile pa teater di mucha, manera Prikkebeen na Centro Pro Arte (CPA).<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461117:mpeg21:p003 Prikkebeen. kleurrijk kinderfeest in C.P.A.], 6 maart 1972</ref> Diesocho luna despues di su apertura, su skol di baile ya tabatin 350 studiante.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461465:mpeg21:p003 Ecole De Danse brengt leerlingenuitvoering in Centro Pro Arte], 1 december 1972</ref> El a sigui traha riba presentashonnan hubenil na CPA, manera un seri di musikal na 1975 den kolaborashon ku e Komishon di Konsierto di Jeugd.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998511:mpeg21:p010 Comité Jeugdconcert brengt kindermusical in Antilliaanse sfeer], 11 januari 1975</ref> E tambe a presentá ku su grupo di balèt.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998591:mpeg21:p023|titel= Willemstad – De Apollo Star Dancers|datum=1975-04-17|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un di su promé studiantenan tabata e futuro dramaturgo Roy Colastica.<ref>Norma Infantil y Juventil, [https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Roland Colastica]. [https://web.archive.org/web/20210225195528/https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Gearchiveerd] op 25 februari 2021.</ref>
Na ougùstùs 1979, el a habri su studio di ballet nobo riba Saliña Abaostraat ku Ecole de Danse.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639990:mpeg21:p002 Nieuwe Balletstudio], 25 augustus 1979</ref> Na aprel 1980, el a forma un grupo (semi-)profeshonal na su skol bou di e nòmber ''Antillean Dance Theatre'' (ADT), di kua e i Helma Bakhuis a tuma over e direkshon artístiko. E grupo tabata konsistí prinsipalmente di bailarinnan ku el a entrená for di 1971.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639903:mpeg21:p004 Antillean Dance Theatre 9/10 mei in CPA], 28 april 1980</ref> Helma Bakhuis tambe tabata enbolbí for di inisio di Ecole.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642264:mpeg21:p007 Ecole de Danse], 16 mei 1987</ref> Un luna despues, nan a presentá e promé balètnan di ADT.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639886:mpeg21:p006 Premiere Antillean Dance Theatre - "Kositu" hoogtepunt balletavond in CPA], 12 mei 1980</ref>
Lucia Schnog tambe tabata wòrdu scuchá i mira regularmente den medionan di comunicacion. Na 1979, el a papia tokante e apertura di su studio di balèt nobo den e programa Entrevista na Radio Hoyer.<ref>[[Amigoe]], [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640001:mpeg21:p002 "Interview"] , 7 september 1979</ref> Ku finansiamentu di OKSNA, un dokumental tokante Ecole de Danse a wòrdu trahá i mustra den e ouditorio di biblioteka na òktober 1992.<ref>{{nl}}{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644665:mpeg21:p003|titel= Documentaire over 20 jaar balletschool Ecole de Danse|datum=1992-10-03|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un luna despues, e dokumental a wòrdu transmití na televishon pa TeleCuraçao.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643709:mpeg21:p003 Tv-documentaire over Lucia Schnog], 30 november 1992</ref>
E ta tambe un artista visual di obranan di textil, entre otro.<ref>Curaçao Knipselkrant, [https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Curacaose kunstenaars op World Quilt Show], 8 januari 2015. [https://web.archive.org/web/20240426155433/https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref> El a eksponé su arte na Kòrsou durante, entre otro, e ''Open Atelier Route''.<ref>{{citeer web|werk=Curaçao Art|url=https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/|titel= Open Atelier Route 2015|datum=2014-11-09|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240426155431/https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/| archiefdatum=2024-04-26}}</ref><ref>Curaçao Art, [https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Kosecha Kultural in 2018], 28 september 2018. [https://web.archive.org/web/20240426155443/https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref>
== Honor ==
Na 1988, Schnog, hunto cu [[Carmita Henriquez]], a risibí e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a husga ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan respektivo tereno: baile i folklore.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011|titel=Cola Debrot Prijs 1988|datum=1988-05-21}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =67491322 |titulo= Lucia Schnog}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Schnog, Lucia}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Arte]
[[:Kategoria:Kòrsou]]
[[:Kategoria:Ganador premio Cola Debrot]]
habri su "Ecole de Danse", ku tabata siña [[jazz]] i balèt klásiko. For di aña 1979, 8bailarinanan semiprofeshonal a presentá bou di su guia na su Teatro di Baile Antiano (ADT). E ta krea arte visual tambe.
------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Ocho dia''' ta un antiguo rito di luto na Aruba, Kòrsou i Boneiru, ku ta sostene famia i amigunan di defuntu den nan proseso di luto.
Tabatin un tempu na Kòrsou i Boneiru ku e defuntunan tabata wòrdu rekordá no solamente ku un Misa, pero ku ocho dia di orashon, kanto, kuenta, i komunion. Pa ocho dia, e komunidat a reuní — no solamente pa yora, pero pa ofresé sosten. Famia i amigunan a wòrdu sostené den nan proseso di luto: ku orashon, kantika, rekuerdo i brasa, e alma di e defuntu tambe a wòrdu eskoltá pa e bida despues di morto. E ritual aki tabata wòrdu yamá Ocho Día.
Despues cu dera e defunto ta cuminsa cu e “ocho dia”. Esaki ta un periodo di luto di ocho dia, durante cua esnan cu a keda den luto ta reuni diariamente. Bou di guia di un intersesor, ta hasi orashon pa e defuntu i su sernan kerí. Un sirbishi di konmemorashon ta wòrdu tené 40 dia despues di e morto, i tambe anualmente riba e aniversario di e morto. Den Iglesia Catolico Romano, ademas di e dia di recuerdo anual aki, e famia por pidi un misa mensual pa e defunto.<ref>[https://www.rememberme.nl/inspiratie/blogs-van-judith-sandriman/rituelen-bij-een-begrafenis-op-curacao Rituelen bij een begrafenis op Curaçao]</ref>
De negendenacht (novena= Ninth Night) ceremonie op Jamaica toont overigens inderdaad overeenkomst met de curacaose "ocho dia".<ref><ref></ref>VOLKSKUNDE. "Amigoe". Curaçao, 05-09-1980, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 19-12-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640155:mpeg21:p017</ref>
---
Er was een tijd op Curaçao en Bonaire waarin de overledene niet alleen werd herdacht met een mis, maar met acht dagen van gebed, zang, verhalen en verbondenheid. Acht dagen lang kwam de gemeenschap bijeen—niet alleen om te rouwen, maar om te begeleiden. De familie en vrienden werden ondersteund in hun rouwproces: met gebed, zang, herinnering, en omarming werd ook de ziel van de overledene begeleid naar het hiernamaals. Dat ritueel heette Ocho Día.
Dit ritueel, ontstaan uit de ontmoeting tussen Afrikaanse spirituele tradities en het katholieke geloof, was veel meer dan folklore. Het was een daad van geestelijke zeggenschap. Wat de kerk niet kon bieden, gaf de gemeenschap zichzelf: troost, structuur, en een plek voor de ziel om haar weg te vinden.
De Ocho Día, met haar gezangen in een vermenging van Papiaments en Latijn, de overdracht van culturele identiteit via verhalen over West-Afrikaanse mythische figuren zoals de spin Nanzi, gezongen litanieën, een eigen vormgegeven liturgie van gebeden, en het kantelen van het altaar op de achtste dag (Ocho di Yukán)—dat was hun manier om trouw te blijven aan hun wortels én aan hun geloof.
Vandaag de dag is dit ritueel vrijwel verdwenen. Al twintig jaar is er geen gedocumenteerde viering meer. Uitvaarten worden nu tot in de puntjes geregisseerd door begrafenisondernemers, naar Europees model. In tegenstelling tot vroeger, waar een uitvaart veel meer was dan een kort moment van condoleren of een drive-thru, of het volgen van de dienst via een YouTube-link, is afscheid nemen verarmd tot een haastig en afstandelijk ritueel. De zinsnede “geen rouwbeklag aan huis” klinkt inmiddels als een mantra in overlijdensberichten.
-------
Bob Harms: De ocho dia, een rouwritueel van acht dagen op Aruba, Bonaire en Curaçao, was veel meer dan alleen een religieuze bijeenkomst. Het was een levendig sociaal evenement, doordrenkt van culturele tradities die hun oorsprong vinden in West-Afrika en de diaspora. Ondanks pogingen van de Rooms-Katholieke Kerk om deze ‘afwijkende’ gebruiken te onderdrukken, hield de gemeenschap stand en gaf het rouwproces zo een unieke, eigen invulling.
Tijdens dit achtdaagse ritueel nam een voorzanger, de resadó, de leiding. Hij zong litanieën, een mix van Papiaments en Latijn. De aanwezigen zongen mee met de kantikanan di Ocho Dia, liederen speciaal voor dit ritueel, en de kantikanan di Dum Ve, verbasterde Gregoriaanse gebedsliederen. Ook op de laatste ochtend, wanneer het altaar werd afgebroken, werden er speciale liederen gezongen, de kantikanan di Jukán.
----
Na de uitvaart is er een rouwperiode die acht dagen duurt. In deze dagen worden er litanieën (gebeden) voorgelezen door een vrouw die ouder is dan 50. Ze vraagt God om de overledene onder zijn hoede te nemen en de nabestaanden te troosten. Tijdens deze ‘ocho dia’ geven naasten en familie alle ruimte aan hun emoties. Vooral op de achtste dag nemen ze de tijd om na te praten over de dingen die de overledene heeft gezegd en hoe hij of zij zich heeft voorbereid op de dood. De ramen worden opengezet zodat de geest kan vertrekken.
----
Het is een perfect voorbeeld van ''syncretisme'': het samenvoegen van verschillende culturele en religieuze elementen. Hoewel de periode van acht dagen ook in het christendom voorkomt (denk aan de besnijdenis van Jezus na 8 dagen), is de uitwerking (de ceremonies, muziek, dans) sterk beïnvloed door de Afrikaanse wortels en de 'survival' van voorouderlijke tradities na de slavernij, steltDBNL - Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.
{{Appendix}}
---------------
{{Databox}}
[[File:General Official Minimum Wage by Territory as of February 2023 in US Dollars (2).png|thumb|300px|Mapa di salario minimo segun teritorio na februari 2023 den USD]]
E '''salario mínimo''' ta e montante mas abou ku un dunadó di trabou ta legalmente obligá di paga un empleado. Un salario mínimo por wòrdu ekspresá komo un salario pa ora, pa luna òf pa siman. Semper e ta wòrdu ekspresá komo un salario brutu, ekskluyendo belasting i kontribushonnan di seguro sosial.
Dentro di Union Europeo, 22 di e 27 estadonan miembro tin un salario minimo. E sinku paisnan di UE ku no tin un salario mínimo ta Austria, Dinamarka, Finlandia, Suesia i Italia. E paisnan aki, inkluyendo Noruega i Suisa, ta laga e fiho di salario mínimo na organisashonnan di dunadó di trabou i empleado.
es.wiki: Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
E regulashon aki a wòrdu establesé pa promé biaha na Australia i New Zealand den siglo 19.[2] Kada pais tipikamente ta establesé e normanan legal ku ta regulá e salario mínimo i e mekanismonan pa determiná su montante periodikamente, normalmente anualmente.
Regulashonnan di salario mínimo, ku nan diferensianan, ta presente den kasi tur pais rònt mundu, i nan ophetivo, eksplísito òf nò, ta pa redusí desigualdat di salario.
Den añanan resien, vários pais a reformá nan polítika di salario mínimo komo kontesta na e oumento di kosto di bida i preshon sosial pa garantisá un entrada desente. Algun gobièrnu a opta pa konektá e salario mínimo na e konsepto di un “salario di bida,” komprondé komo un salario ku ta kubri e nesesidatnan básiko di un individuo òf famia, inkluyendo kuminda, bibienda, edukashon i kuido di salú. Paisnan manera Alemania,[3] Sur Korea, Chile,[4] i New Zealand a implementá oumentonan signifikante, miéntras ku na Merka tabatin un tendensia pa oumentá e salario mínimo na nivel estatal i munisipal den ousensia di konsenso federal. Ademas, organisashonnan manera Organisashon Internashonal di Trabou (ILO) i Programa di Desaroyo di Nashonnan Uni (UNDP) a promové kuadro pa evaluá e impakto di e salario mínimo riba redukshon di pobresa i desigualdat, resaltando e importansia di ahusta e montantenan aki periodikamente i segun kriterionan ekonómiko i sosial.
Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
== Caribe Hulandes ==
* 1947 - invoering Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
* 1972 - Landsverordening minimumlonen (P.B. 1972, no. 110)
1 oktober 1972 e Ordenansa Salario Minimo a drenta na vigor na Antias Hulandes.<ref>Advertentie. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 30-09-1972, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 03-09-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461412:mpeg21:p006</ref>
{{Appendix}}
LANDSVERORDENING van 31 mei 1972 houdende nieuwe regelen inzake minimumlonen
Citeertitel Landsverordening minimumlonen
Vastgesteld door Gouverneur van de Nederlandse Antillen
Onderwerp maatschappelijke zorg en welzijn
Eigen onderwerp arbeidsregelgeving
Opmerkingen met betrekking tot de regeling
Deze verordening vervangt de Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
--------
The minimum wage history in the Dutch Caribbean is tied to the islands' individual statuses, with a significant shift in the Caribbean Netherlands (Bonaire, Sint Eustatius, Saba) towards higher, federally regulated minimum wages starting in the 2010s, aiming for a dignified existence. Other islands, like Aruba, also adjusted their minimum wages in recent years, while the overall trend shows efforts to raise wages to improve socio-economic conditions, though this can create competitive pressure compared to other Caribbean nations.
The minimum wage in the Dutch Caribbean is set separately for each island, with the highest recent rates being $1,750 per month in the Caribbean Netherlands (Bonaire, St. Eustatius, and Saba) as of July 1, 2024, and AWG 2,007.05 per month in Aruba as of January 1, 2025. The Caribbean Netherlands' minimum wage is adjusted annually based on the consumer price index.
--------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe
| imagen =
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[]] [[1930?]]
| periodo fin =
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor =
| sucesor =
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion =
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernador, alkalde
|partido =
}}
'''Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe''' (☆ [[31 di òktober]] [[1882]] na Schiedam – † [[28 di novèmber]] [[1956]] na [[Breda]]) tabata un gobernador kolonial y alkalde hulandes.
== Biografia ==d
Van Slobbe a nase den un famia katóliko. Su tata probablemente tabata manehá un destileria di gin. Bartholomeus a kuminsá su estudio na un skol di formashon di maestro i na edat di dieshete aña a boluntario pa e ehérsito hulandes.
El a entrená komo un ofisial no-komisá na Breda i a bira un sargento promé ku el a wòrdu atmití na e Kurso Prinsipal pa Ofisialnan na Kampen na 1904. Dos aña despues, el a bira un di dos teniente den e di Seis Regimento di e Brigada di Infanteria, stashoná na Breda. Na 1910, el a wòrdu promové na promé teniente den e di Seis Regimento. Na òktober 1913, el a wòrdu nombrá komo un ofisial di servisio spesial pa e staf general den e departamentu stashoná na Breda debí na e menasa di guera. Na 1918, el a wòrdu transferí pa e staf general na Den Haag i a wòrdu sekundá na e Akademia Militar. Na 1919, el a bira kapitan i na 1924, el a bira dosente tambe na e Akademia Militar na Den Haag.
Na aña 1930, el a keda nombrá gobernador di e kolonia di Kòrsou i Dependensianan. El a goberna excelentemente y lo kier a keda gobernador, pero despues di su prome periodo, el a pidi su regreso pa Hulanda pa sigui educacion di su yiunan.
Na ougùstùs 1936, el a bira alkalde di Breda, un miembro di e Partido di Estado Katóliko Romano (RKSP). El a tene su mes durante guera, pero a wòrdu kita for di trabou dia 11 di mart 1944, pa òrdu di e forsanan di okupashon despues di a nenga di koperá den kompilá listanan pa trabou forsá na Alemania. Durante e último lunanan di guera, el a biba skondí. El a wordo reemplasa pa e miembro di NSB y miembro di SS Gerrit Coenraad Blom. Riba e dia ku Breda a wòrdu liberá, 26 di òktober 1944, el a reanudá su tareanan di alkalde, hibá triunfantemente na e kas di pueblo pa su konsiudadanonan.
E tabata, sinembargo, bou di tutela di Baron Dirk van Boetzelaer, un ingeniero hidráulico i teniente coronel, komisario militar pa e distrito di Breda i emanacion di tantu e resistensia komo e forsanan armá hulandes formá na Inglatera. E tabata kere ku kualke hende ku a keda muchu largu durante e okupashon mester tabata konspirando ku e forsanan di okupashon i mester a wòrdu retirá. P’esei tambe e tabatin un opinion negativo di Van Slobbe i a sòru pa e keda suspendé i someté na un investigashon di purga riba su aktividatnan durante e okupashon. Esaki a dura for di kuminsamentu di desèmber 1944 te kuminsamentu di òktober 1945.
Dia 2 di desèmber 1944, Van Slobbe a wòrdu informá verbalmente di e desishon pa wèlga, ku a drenta na vigor dia 10 di desèmber. Despues e mester a defendé su mes dilanti di un komishon di purga, loke el a hasi ku éksito. Dia 16 di october 1945, e Comisario di Reina a firma e decreto di disolucion, cu a wordo anuncia algun dia prome. Miéntras tantu, Van Slobbe a wòrdu forsá pa entregá su posishon komo alkalde suplente na alkalde E.L.H.M. van Mierlo, te ora cu e investigacion tabata favorable y e por a reanuda su funcion di alcalde. Dia 17 di òktober 1945, el a presidi e reunion di e Ehekutivo Munisipal pa promé bia.
Van Slobbe a kasa ku Joanna Antonia Maria van Schendel na 1912. Nan tabatin shete yu, inkluyendo esun mayó, Maria Elisabeth van Slobbe (1913-2004), i e yu mas yòn i di dos, Wim van Slobbe (1925-2023).
-------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante =c
| nomber = Mary Gertrude Johnson
| ofishi =
| tata = Peter Hassell
| mama = Esther Lovell Johnson
}}
'''Mary Gertrude Johnson''' (☆ [[1854]] na Zions Hill – † [[1939]] na [[Saba]]), tambe konosí komo ''Mary Gertrude Hassell'', tabata un edukadó prominente i un pionero den promoshon di e arte tradishonal di [[kanchi sabano]] riba e isla di [[Saba]]. El a duna les i popularisá e téknika di obra ku hilo habri, ku despues a bira un di e produkto artístiko i ekonómiko mas importante di e isla. Segun folklorista Eric Eliason, “kisas e ta e persona mas honrá den historia di e isla.”<ref>Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: ''Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean'', p. 522-534, citaat op p. 524.</ref>
== Biografia ==
Mary Gertrude Johnson a nase na Zions Hill (den e tempu ei konosí komo Hell’s Gate) komo yu muhé di Esther Lovell Johnson i Peter Hassell. Su famia tabatin un posishon respetá den komunidat i su mayornan tabatin medio finansiero sufisiente pa mand’é pa estudio na [[Caracas]], [[Venezuela]] na komienso di añanan 1870. Pa un periodo Johnson a biba den un internado katóliko, kaminda soeurnan di e konvento tabata duna enseñansa, inkluso na manera tradishonal.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Durante su estadia na Venezuela, el a siña for di e yu muhénan di e elite venezolano kon pa traha obra ku hilo habri den estilo ajour, ku despues a bira konosí na Saba komo kanchi spaño.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
<ref name=":0">Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean, p. 522-534</ref> E téknika aki lo bira e base pa e desaroyo di e arte di kanchi sabano, un forma di arte tekstil úniko pa Saba.<ref name=":1">{{Citeer boek |titel=Caribbean Women and Their Art: An Encyclopedia |achternaam=Snodgrass |voornaam=Mary Ellen |url=https://www.google.nl/books/edition/Caribbean_Women_and_Their_Art/4tCwDwAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA89&printsec=frontcover |datum=2019 |pagina=89-90}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://caribvibetv.com/learning-about-saba-lace-spiced-rum/ |titel=The Art of Saba Lace & Flavor of Spiced Rum: Saba’s Heritage |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Caribbean Vibrations}}</ref>
Despues di a kompletá su estudio, Johnson a regresá Saba. Einan el a kasa ku James Benjamin Johnson i a kuminsá duna les na e skol katóliko lokal. E pareha a establesé nan mes na Windwardside. Inisialmente, el a sigui ku trahamentu di kanchi komo un hòbi, dunando les na algun amigu i miembro di famia, pero pronto el a kuminsá plama riba henter e isla. Gradualmente ela kuminsá duna lès, i patronchinan spesífiko pa e isla a wòrdu kreá, yamá na nòmber di nan kreadornan, manera Imelda, Sylvia i Laurentina.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Ku e establesementu di un servisio postal konfiabel entre Saba i mundo eksterno na 1884, e posibilidat pa bende kanchi via pòst a habri un fuente nobo di ingreso pa hopi famianan. Pa tempu di Prome Guera Mundial, un di kada dies habitante tabata inbolbí den produkshon òf benta di kanchi sabano. Den e añanan 1920, ta kalkulá ku entre 30% i 40% di PIB di Saba tabata generá for di kanchi, un kontribushon sin igual pa un isla chikí.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Mary Gertrude Johnson a fayesé na 1939 na edat di 85 aña. Su legado sigui biba den arte, ekonomía i identidat kultural di Saba.
== Homenahe ==
Na 1996, su aporte a wòrdu rekonosé ku un stampia postal di Antias Hulandes, ku ta mustra un imagen di dje ku un obra di kanchi na banda robes. E stampia tabata parti di un seri dediká na figuranan antiano prominente.<ref>{{Citeer web |url=https://touchstamps.com/Stamp/Details/160215/mary-gertrude-johnson-hassel-1853-1939 |titel=Stamp: Mary Gertrude Johnson Hassel (1853-1939) (Netherlands Antilles 1996) |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Touch Stamps}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Kanchi sabano]]
{{Appendix}}
{{Defaultsort:Johnson, Mary Gertrude}}
[[:Kategoria:Saba]]
------------
* na un Skol di Konbento. Einan ela siña kon pa traha e hilo dibuhá for di e yu muhénan di Venezolanonan elite, i a introdusí e arte na Saba kaminda e ta konosí generalmente komo obra spañó.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
* the past, drawn lace embroidery often produced larger pieces in the form of tablecloths, curtains, drapes, etc. Today, these larger ana more expensive items are no longer in demand and the intricate patterns of drawn lace are being used in a more decorative manner on various items of women’s and household ware such as shawls, skirts, blouses, handbags, hand¬ kerchiefs, napkins and other cloths.
<ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-ANTILLENREVIEW-1981-08/page/n33/mode/1up?q=saban+lace&view=theater Handcraft: an industry of growing importance]Antillean Review, vol. 1 nr. 5, augustus/september 1981</ref>
* Perhaps this is the reason the craft is popularly known as "Spanish work" on Saba. In 1884, the wives and daughters of Saba's seafaring men began working in earnest. In that year regular mail service connected the five-squaremile island to the outside world for the first time, thereby establising the possibility of a mailorder cottage industry. By 1898, Saba's lacemakers had become so adept that a Miss Florence Every entered an exhibition of women's handicrafts in The Hague, The Netherlands, where she received an honorable mention. Six years later, a Saban was awarded first prize in a competition in Copenhagen, Denmark, and was invited by the Danish government to spend four months in the Scandinavian country. Little by little, the industrious Saban women began exporting their delicate work, primarly to customers in the United States. The method by which they obtained the names of potential clients illustrates typical Saban ingenuity. Lacemakers would copy the addresses of American companies from the boxes of merchandise that were sent to the island. They would then dispatch a letter explaining their craft and their prices to the firm, hoping to have some sympathetic manager post the missive on the company bulletin board or mention it in the company newsletter. Their efforts were surprisingly successful. By 1928, nearly 25,000 guilders worth of needlework was being exported.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Naturally, clients' addresses were closely-guarded secrets. Who betide anyone who "stole" an address or who wrote "bad things" about a competing lacemaker. Many families were not on speaking terms for years, owing to some real or imagined breaking of this unwritten law. In turn, many company officials wrote to Saba's Vice-Lieutenant Governor inquiring into the financial status of the women soliciting business from the companies' employees. As tactfully as possible, the administrator would reply that the ladies could stand "some help", even though some of the lacemakers were among the most affluent residents of the tiny island.
When the Great Depression spread economic havoc throughout the United States in the early 19305, demand for "Saba Lace" plunged alarmingly. Committees were formed on the island to promote the "industry". Unfortunately, nothing seemed to help. It was only with the increase of tourism to the island that "Saba Lace" flourished once again. An airfield was finally constructed on the mountainous terrain in 1963 and the island became a favorite with travelers searching for an unusual daytrip from nearby St. Maarten of for longer stays in a serence and unspoiled Caribbean atmosphere. In 1984, 15,000 tourists visited, departing with approximately $100,000 worth of delicate, handmade lacework.
Thus, after more than a century, a handcraft learned by a young Saban girl in the quiet cloisters of a Caracas convent still provides a means of survival for many families on the tiny island of Saba.
-------------
{{Infobox artista|variante|c
| nomber = Sheila Payne
}}
'''Sheila Payne''' (☆ 1961 na [[Kòrsou]]) ta un aktris i kontadó di kuento di [[Kòrsou]] i un defensor di preservashon di Papiamentu.[1]
Sheila Payne a nase i lanta na Kòrsou, den un famia originalmente di [[Sint Kitts (isla)|Saint Kitts]]. Su interes i amor pa kontamentu di kuenta a bini di su tata. Komo un studiante di skol básiko, el a hasi un impreshon sumamente eksitoso di e empresario di músika [[Ángel Job]] (ku e apodo El Gordito de Oro).[2]
For di 1980 pa 2000, Payne a biba na [[Hulanda]]. El’a studia matemátika i ekonomia i a tuma un kurso posgrado den desaroyo di karera. Despues di a traha den e ramo ei pa algun tempu, el a bira un aktris ku Jeugdtheater Citadel Groningen. Na Kòrsou, el a traha komo aktris pa teater hubenil i despues a regresá na kontamentu di kuenta.[2]
Na 2011, Payne a risibí un nominashon di UNESCO pa su esfuersonan den preservashon di Papiamentu.[2]
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario|variante = c
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento = [[Kòrsou]]
|region = [[Karibe Hulandes]]
|pais =
|alias = [[Kòrsou i Dependensianan]]
|sucesion = Gobernador-general
|periodo start = 1816
|periodo fin = 1819
|monarkia =
|antecesor =
|sucesor = Petrus Bernardus van Starckenborgh
<!-- Seccion di sucesion 2 -->
|sucesion2 =
|periodo start2 =
|periodo fin2 =
|monarkia2 =
|antecesor2 =
|sucesor2 =
|pareha = Anna Maria Cornelia van Uytrecht
|tata =
|mama =
|yui = 4
|ofishi = ofisial di marina hulandes, atministradó kolonial,
}}
'''Albert Lambertsz Kikkert''' (☆ [[17 di novèmber]] [[1761]] na Vlieland - † [[18 di desèmber]] [[1819]] na [[Kòrsou]]), tabata un ofisial di marina hulandes, doño di plantashi na Kòrsou i gobernante durante e era kolonial. El a hunga un ròl importante den e [[Rebelion Grandi|lantamentu di Tula]] na [[1795]] i despues a okupá e funshon altu di Gobernador-General riba e Islanan ABC.
== Biografia ==
Kikkert a nasé riba e [[isla]] di Vlieland na aña 1761. El a drenta marina hulandes na un edat hoben i a subi te na e rango di ofisial. Su entrenamentu marítimo trempan a pone e fundeshi pa su tareanan atministrativo despues na e [[kolonianan]] hulandes den Karibe.
Despues di su transferensia pa Kòrsou, el a invertí den un plantashi. Na 1789 el a kasa ku Anna Maria Cornelia van Uytrecht (1768-1847) di Kòrsou, i huntu nan a hana kuater yu.<ref name=uytrecht>http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm. [https://web.archive.org/web/20210717231138/http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm Archivá] 17 di yüli 2021.</ref> Anna tabata e yu muhé di un shon di plantashi riku, [[Casper Lodewijk van Uytrecht]]. Dor di su matrimonio Kikkert a bira doño di e plantashinan, Jan Sofat (antes Jan Zoutvat) i San Juan.
Na 1795, el a drenta den konflikto ora e lider di katibu [[Tula]] a dirigí un rebelion riba e isla. Kikkert a wòrdu akusá di ta un kómplise di e medidanan kontra e rebeldenan, loke a pon’é den un posishon kontroversial denter di e [[kolonia]].
== Okupashon ingles ==
Kikkert tabata na Korsou ora ku e patriotanan a tuma poder na [[Hulanda]] na aña 1795 cu ayudo di e Francesnan y a funda [[Repúblika di Batavia]]. Stadtholder Willem V a hui bai Inglatera i for di einan a ordená tur gobernador i ofisial kolonial pa entregá na e inglesnan, pa e teritorionan di ultramar no kai den man di franses (revolushonario). E gobièrnu nobo a kita mayoria di e ofisialnan, ku mayoria di nan tabata noble. E pregunta di ken pa sirbi a hiba na confusion y tambe intrankilidad riba e barconan Hulandes. Kikkert a scoge e banda di e gobernantenan nobo na Hulanda y asina a opera na servicio di e Francesnan. Su patriotismo tabata oportunista, pasobra despues el a mustra di ta un Orangista konvensí atrobe pa ku e inglesnan.
=== Konflikto ku Tula ===
Inspira pa e intrankilidad revolucionario na Europa y e lantamento exitoso di esclavo na Haiti Frances, un lantamento di esclavo tambe a brota riba Curaçao na 1795. E “capitan” di e rebeldenan, Tula, tabata propiedad di Kikkert su cuñado Casper Lodewijk van Uytrecht (1730-1855). Dos otro lider di e rebelion tabata propiedat di Kikkert mes, entre nan Pedro Wacao i Carpata. ‘Bastiaan’ Carpata tabata foreman òf ofisial pretu riba su plantashi San Juan. Parsialmente pa e motibu aki, Kikkert tabata determiná pa pone e rebelion abou. I asina el a hasi, usando e fragatanan Ceres i Medea. For di e Ceres, Kikkert a trese dos bateria di kañon na tera, i tambe munishon i otro suministronan. El a komandá e mariniernan ku a bringa banda di e milisia sivil riba kabai riba e isla. E rebelion a terminá ku un ehekushon brutal i ehemplar di e lidernan rebelde, den kua Kikkert tabata enbolbí aktivamente. El a nota friu den e registro di su barku ‘Den 3e’ (òktober 1795): “... dos negro a wòrdu kibra bibu riba e wiel i pretu, despues dekapitá i nan kabes poné riba e horka, un negro a haña su mannan kòrtá i su kabes kibra aden ku un martiu i despues a wòrdu kologá.” E kastigunan tabata di akuerdo ku e veredikto di Gobernador Johannes de Veer (1738-1796) cum suis.[3][4]
== Regreso di gobernashon hulandes ==
Durante e gobernashon franses den añanan 1800, probablemente Kikkert a kolaborá ku outoridatnan bou di Louis Napoleon, ruman di Emperador Napoleon Bonaparte. Despues di e regreso di e gobièrnu hulandes bou di Rei Willem I, el a wòrdu nombrá Gobernador-General di e Islanan ABC. Den e funshon aki, e tabata responsabel pa e atministrashon sivil i protekshon di interesnan kolonial na Kòrsou, Aruba i Boneiru. El a hunga un ròl sentral den ehekushon di legislashon atministrativo i fiskal durante e periodo aki.
Kikkert a fayesé inesperadamente dia 18 di desèmber 1819 na Kòrsou. Su morto a marka e fin di un karera influyente den tantu sírkulonan kolonial komo militar riba e islanan ABC.
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''tragalus''' ([[hulandes]]: ''dakvenster'') ta referi na un bentana chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un dak di kas. Literalmente, e palabra cu e ta e luga pa laga lus drenta. "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
un ekstenshon di e superfisie di dak ku ta inkliná, hopi bia ta konsistí di un kuadro di bentana vertikal ku òf sin partinan movibel, dos muraya banda triangular i un tapa, trahá komo un dak plat, siya ?, heup òf pent.
Un tragalus por wòrdu instalá mesora durante konstrukshon nobo, pero hopi bia ta wòrdu trahá despues pa haña espasio èkstra, tin bia na e lugá kaminda un skylight ta presente kaba. E kuadro di bentana ta sirbi pa permití lus i airu drenta den e zolder òf kamber di zolder. Un bentana di dormitorio hopi bia ta proveé e espasio èkstra ku espasio pa kabes (espasio pa kabes), ku ta nesesario pa krea un kamber den zolder.
Bentana di dormer por wòrdu montá na diferente manera. Tradishonalmente riba e lugá, kaminda e bentana di e dormer ta wòrdu bati riba e dak riba e sitio, loke ta tuma un promedio di 3 pa 4 dia. Tin tambe bentananan prefab. E bentananan prefabriká aki ta wòrdu pre-produsí den un fábrika òf tayer di karpinteria i ta wòrdu montá riba e dak denter di un dia.
Bentana di dormer ta traha di vários material. Esaki ta dependé di e estilo arkitektóniko di e kas i e deseonan di e kliente. Bentana prefabriká por lo general ta trahá di palu òf plèstik.
Un ekstenshon riba e dak tambe ta wòrdu yamá kuko òf akkenailtje (prinsipalmente na Groningen).
{{Appendix}}
chatgpt:Den papiamentu, tragalus ta un palabra ku referi na un ventanita chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un kas di dak. E palabra mes ta bin di Hulandés "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
✅ Den konteksto di construccion Hulandés (i Karibe Hulandes), un "tragalus" ta un ventanita, pero den hulandés moderno e palabra ku ta mas relashona ta "dakkapel" òf "dakvenster", ku ta referí mas espesífikamente na un ventan chi subi for di dak, ku ta kreá espasio i lus den un piso haltu.
Diferensha:
Tragalus = ventanita (simpel, generalmente no sobresalí for di tei).
Dakkapel = estruktura di bentana ku sobresalí for di tei pa kreá mas espasio i lus.
🏚️ Tragalus den Karibe Hulandes
Sí, tragalus (of ventanitanan den dak) tabata uza den arquitectura tradicional Karibe Hulandes, inklusí:
Kas di plantashon (Boneiru, Kòrsou, Aruba)
Kas di pueblo (kas di torto, kas di piedra)
Fortifikashon (forte)
E motibu principal pa usa un tragalus tabata:
Laga lus natural drenta (den tempo ku no tabatin mucha bentanan grandi)
Mehorá ventilashon (pa saka kalor fo'i kas)
Duna un poko di brisa sin perde protekshon kontra tormenta.
Ejemplo:
Riba kas di plantashon na Kòrsou manera Landhuis Brievengat òf Landhuis Chobolobo, bo por topa ventanitanan haltu riba e dak ku ta sirbi komo tragalus.
Na Aruba, na kas antique den Noord i Santa Cruz, bo por wak esemey.
📜 Origen historiko
E uso di ventanitanan haltu (tragalus) a bini ku:
Influensia di arquitectura kolonyal Hulandés (especialmente siglo 17-18).
Adaptashon lokal pa klima tropikal — ventilashon tabata esencial.
Manká di material di konstrukshon — un bentana chikí tabata mas fasil pa instala den muraya di torto òf piedra.
✏️ En Resúmen
Aspekto Tragalus Dakkapel
Definishon Ventanita haltu Bentana sobresaliente for di tei
Funshon Lus i ventilashon Lus, ventilashon, espasio
Material Hout, piedra, torto Hout, tei, glas
Uzo den Karibe Sí, den kas antique Raro, mas den Hulanda
[[:Kategoria:Konstrukshon]]
--------------
{{Multiple image
| total_width = 650
| align = center
| caption_align = center
| border =
| image1 = Government building in Camacuri (Aruba) 17 33 16 604000.jpeg
| caption1 = Edificio di Impuesto di [[Aruba]]
| image2 = DRCUR-EXT-Resort-4110-TM.jpg
| caption2 = Dream Curaçao Resort na [[Willemstad]]
| image4 = Emmanuel Catholic Chapel.jpg
| caption4 = Kapel Emanuel na [[San Nicolas]]
| image3 = Maduro & Curiel's Bank, Willemstad, Curaçao.jpg
| caption3 = Edificio di [[Maduro & Curiel's Bank N.V.|MCB]] na Willemstad
}}
---------------
* [[Florin karibense]] (aanvullen)
Siman pasá a tuma lugá e desvelo ofisial di e diseño di e Guilder Karibense, e moneda nobo ku lo ta den sirkulashon na Kòrsou i Sint Maarten entrante 31 di mart 2025. Banko Sentral di Kòrsou i Sint Maarten (CBCS) a presentá e biyetenan i monedanan simultáneamente na ámbos pais.<ref name="deel 1">[https://curacao.nu/de-caribische-gulden-een-stap-richting-economische-stabiliteit-in-2025/ De Caribische Gulden: Een stap richting economische stabiliteit in 2025], curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
--
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.<ref name="deel 3">[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-20g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (20g)], curacao.nu (27 di desember 2024)</ref>
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
== denominashon di mas chikitu: 10 florin ==
E biyete di dies florin karibense ta predominantemente hel i tin un imágen di e '''angelfish gris''' na e parti dilanti i e '''faro di Klein Curaçao''' na e parti patras.<ref name="deel 2">[https://curacao.nu/nieuwe-caribischegulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-10g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (10g)\, curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
E angelfish gris por krese te sesenta sentimeter di largura. E espesie aki tin un kurpa den forma di disko ku un kabes relativamente grandi. Angelfish adulto gris ta gris kla ku manchanan pretu tur kaminda, miéntras ku nan kabes ta gris kla ku un boka mas kla ainda. E hóbennan, di otro banda, ta pretu ku sinku strepi hel briante ku ta kore vertikal riba nan kurpa.
Hubenilnan ta wòrdu hañá generalmente riba e rif òf den kama di yerba di laman, kaminda nan ta traha na “stashonnan di limpiesa” meskos ku garnachi mas limpi ta hasi, pa deshací di parasito di piská mas grandi. Adultonan por lo general ta habitá rifnan i por wòrdu hañá na profundidatnan te ku trinta meter.
E konki reina ta un snèk ku ta biba prinsipalmente den kama di yerba di laman i riba banki di santu i por krese basta grandi. Karakolnan adulto por krese te mas o ménos 35 sentimeter di largura. E karakolnan aki ta herbívoro i ta alimentá nan mes ku material di mata ku ta haña entre e yerba di laman. E conchi reina ta birando mas y mas raro den hopi parti di Caribe pasobra su carni ta wordo considera un delicia y hopi biaha ta wordo haya riba platonan. Ta p’esei tin vários inisiativa pa kria nan den koutiverio pa produkshon di kuminda òf laga nan bai bèk den naturalesa. Kasi no tin ehemplar adulto real ku a sobra den e awanan interior di Kòrsou.
Patras
== Di dos denominashon: binti florin Cg 20 ==
E biyete di binti florin Karibense ta predominantemente blou i tin e rayo di águila mancha dilanti i Simpson Bay patras.
Cu un envergadura di casi tres meter, e Spotted Eagle Ray ta un di e especienan di rayo mas grandi den nos awanan. E ta wòrdu rekonosé fásilmente pa su fondo skur ku numeroso mancha blanku i un barika kompletamente blanku. E rayonan aki tin un rabo largu i punta ku vários spina venenoso. E rayonan aki ta kome bivalvo, entre otro, i ta buska nan riba fondo di santu. Nan ta koba den santu i tin bia ta zwaai esaki ku nan “alanan”. Tambe nan ta come cangreu, cangreu ermitaño y caracol manera e queen clam. Rayonan di águila mancha ta hopi sosial i hopi bia ta landa den grupo chikí.<ref name="deel 3"/>
Yellow Cowries ta '''karakol di laman''' ku ta wòrdu hañá den mayoria di laman tropikal. Den pasado, diferente tipo di cowries tabata hunga un ròl importante den komersio i kultura. Kaska di cowrie tabata wòrdu usá histórikamente komo moneda, partikularmente na China, Afrika, New Guinea i Indonesia. E barkunan di e Kompania di India Oriental Hulandes (VOC) tabata komersia ku kaska di kowrie, spesialmente e “kaska di kaska di plaka” ku tabata representá un balor monetario, i tabata usa nan komo un medio di pago, inkluso pa kumpra hende sklabisá.
Awendia nan ta wòrdu apresiá prinsipalmente komo kosnan di kolekshon i ta wòrdu usá den joyas. Karakol tin un dieta hopi spesífiko ku ta varia pa kada espesie. Algun ta karnivoro, algun herbívoro i algun omnívoro. Nan tin un struktura di alimentashon úniko yamá un “radula” den nan boka, ku ta funshoná komo djente, superfisie di yerba i kòrta kuminda.<ref name="deel 3"/>
Patras
== Di tres denominashon: biyete di 50 Cg ==
E biyete ta predominantemente bèrdè i tin e '''turtuga di laman bèrdè''' na e parti dilanti i e playa di '''Grote Knip''' na e parti patras.<ref>[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-50g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (50g)], curacao.nu (28 di desember 2024)</ref>
E turtuga bèrdè di laman ta wòrdu hañá den tur laman tropikal i subtropikal na mundu, inkluyendo den Karibe. E turtuga bèrdè di laman ta un herbívoro i ta kome prinsipalmente yerba di laman. E turtuganan ta sòru pa e yerba di laman no krese muchu largu i sofoká su mes. Esaki ta permití e ekosistema di yerba di laman pa mantené su funshonnan mas importante, esta komo un krèsh pa hopi bestia marino. E turtuga di laman bèrdè ta pues un espesie klave ku ta hunga un ròl esensial den tene nos oséanonan saludabel. Turtuga machu nunka no ta regresá tera. E hembranan ta bin tera solamente pa pone webu. Turtuga muhé ta traha vários nèshi pa aña. Turtuga ta protehá i den peliger di ekstinshon rònt mundu.
E '''tellin''' faborito. E espesie di karakol bivalvo aki ta wòrdu hañá den henter Karibe, prinsipalmente na profundidatnan di te ku trinta meter. E kaska, ku ta wòrdu trahá dor di e karakolnan mes, por ta basta grandi, algun ta alkansá un diameter di mas o ménos ocho centimeter. E kaska ta di koló krema pa blanku ku randnan un poko haltu i hopi espasiá. E parti paden di e kaska ta hel. E dos mitarnan di e kaska por lo general ta pas bon huntu i hopi bia ta kubri ku alga i otro organismonan, proveyendo un kamuflahe ekselente riba e ref. E espesie aki ta filtrá kuminda for di awa di laman dor di chupa awa aden, filtr’é i despues “spuit afó” awa limpi.
Patras
Grote Knip Beach. Curaçao ta konosí pa su playanan relativamente chikí skondí den bahianan kómodo. Asta Grote Knip Beach ta situá den un bahia asina. E santu riba e playanan ta konsistí di entre otro e fekalnan di piská ku ta kome alga i otro organismonan marino. Segun ku e piskánan aki ta raspa alga for di piedra di koral i piedra di kalki, nan ta kita pida pida kalki tambe. E material aki despues ta wòrdu ekskretá komo granula chikitu di kalki, ku eventualmente ta akumulá riba playa komo santu blanku debí na akshon di ola. Piská papagai ta entre e espesienan responsabel pa e proseso aki.
-------------------
'''Petróleos de Venezuela, SA''' ('''PDVSA''') ta e kompania estatal di [[Venezuela]] riba tereno di petroleo i gas natural. E kompania tin aktividatnan den eksplorashon, produkshon, refinamentu, merkadeo, transporte i eksportashon di petroli, i tambe eksplorashon i produkshon di gas natural. El a kuminsá su operashon na 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di e pais pa dekreto di gobièrnu riba 30 di ougùstùs 1975. Tur akshon di e kompania ta ainda propiedad di gobièrnu di Venezuela, kual pais ta e di sinku eksportadó mas grandi di petroli na mundu.
== Reserva i produkshon ==
Venezuela tin e reservanan di petroleo mas grandi na mundu. Na fin di aña 2020, nan tabata balorá na 304 bion bari, òf 17.5% di e total mundial.<ref name=BPWES21>{{en}} [https://www.bp.com/en/global/corporate/energy-economics/statistical-review-of-world-energy.html BP Statistical Review of World Energy 2021], geraadpleegd op 24 juli 2021</ref> [[Arabia Saudita]] ta na di dos lugá ku un porshon di 17.2%. Un gran parti di e reservanan ta konsistí di zeta viskoso, ku ta wòrdu hañá prinsipalmente kantu di [[Riu Orinoco]]. E zeta aki ta ménos fásil pa saka ku zeta konvenshonal. Ku e reservanan di zeta konosí, e pais por mantené e nivelnan di produkshon aktual pa mas ku 500 aña.<ref name=BPWES21/>
Na 2005, produkshon di zeta tabata 3.3 mion bari pa dia (bpd), pero pa 2015 esaki a baha te na 2.6 mion bpd.[2] Debí na mal maneho ekonómiko, no tin sufisiente sèn disponibel pa invertí, loke ta kousa ku produkshon ta baha. E bahada aki a sigui despues di 2015 i na 2020 e produkshon tabata 540.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Un tendensia similar ta visibel pa refinamentu. Na 2010, kasi 1 mion bpd tabata wòrdu prosesá diariamente ainda, pero na 2019 esaki a baha te na 123.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Reservanan di gas ta muchu mas chikitu na 3% di e total mundial, pero tòg signifikante.<ref name=BPWES21/> Produkshon di gas a keda basta stabil entre 2005 i 2017 i a fluktuá alrededor di 30-40 bion m³ pa aña. Tabatin un bahada fuerte na 2018, ku a sigui na 2019 i 2020. Na 2020, mas o ménos 19 bion m³ a wòrdu produsí.<ref name=BPWES21/>
== Historia ==
E kompania a wòrdu fundá dia 1 di yanüari 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di Venezuela.
Na sèptèmber 1986, e kompania merikano Southland a bende mitar di e akshonnan di CITGO na Petróleos de Venezuela. Na 1990, PVDSA a kumpra e sobra akshonnan, birando e úniko doño. Ku e transakshon aki, CITGO a wòrdu sigurá di e suministro di krudo i Venezuela a haña un kanal di benta nobo na [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]]. Parsialmente debí na e kaida fuerte den prijs di petroleo desde 2015, PVDSA a topa cu problemanan finansiero. E kompania a risibí un fiansa grandi di Rosneft di [[Rusia]] i a kambio a primintí 49.9% di e akshonnan den CITGO komo fiansa.<ref name=CNNROS>CNN [http://money.cnn.com/2017/04/10/news/economy/russia-us-oil-company-citgo/index.html Russia could soon control a U.S. oil company], 10 di aprel 2017, konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> Varios polítiko merikano ta preferá di no mira akshonista ruso den refinerianan merikano.<ref name=CNNROS/>
Na 1985, gobièrnu di [[Teritorio insular (Antias Hulandes)|teritorio insular di Kòrsou]], ku a tuma over e [[refineria Isla]] na Kòrsou for di [[Koninklijke Shell|Shell]], a transferí e operashonnan di e kompania pa Petróleos de Venezuela a base di un kontrato di hür di largu plaso.<ref name="CvC">Canon van Curacao [https://canoncuracao.cw/33-vertrek-shell-komst-en-vertrek-pdvsa/ Vertrek van Shell, komst en vertrek PdVSA], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> Invershonnan den e refineria a keda atras, loke ta nifiká ku produkshon tabata wòrdu hasí prinsipalmente ku instalashonnan bieu. E problemanan ambiental ku esaki a enserá a kondusí na hopi demanda kontra e refineria òf kontra di gobièrnu.<ref name="CvC"/> E kontrato di hür di PDVSA a kaduká dia 31 di desèmber 2019. Despues di e salida di PDVSA, un bataya legal a tuma luga pa añanan largu entre Kòrsou i Venezuela. Nan dos finalmente a yega na un akuerdo na desèmber 2023. Venezuela lo suministrá zeta pa dies aña ku un balor ekivalente total di US$ 450 mion, ku lo wòrdu usá pa paga e debe di PVDSA.<ref>Antilliaans Dagblad [https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28793-olie-voor-schuld-pdvsa Olie voor schuld PDVSA, 21 december 2023], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref>
ï
Na yanüari 2019, Merka a imponé sanshonnan kontra PDVSA.<ref name=NOSUSS>NOS [https://nos.nl/artikel/2269551-vs-legt-sancties-op-aan-venezolaanse-staatsoliebedrijf.html VS legt sancties op aan Venezolaanse staatsoliebedrijf, 29 januari 2019], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> E kuentanan bankario di e kompania na Merka a wòrdu kongelá i merikanonan no ta permiti di hasi negoshi ku e kompania mas.<ref name=NOSUSS/> E sanshonnan ta un medida punitivo kontra e maneho di [[Nicolás Maduro|presidente Maduro]]. Zeta ta un fuente importante di entrada pa Venezuela i mas ku 40% di tur eksportashon di zeta ta bai pa Merka.<ref name=NOSUSS/> Na 2016, US$19 bion di e benta total di US$42 bion e aña ei a wòrdu generá na Merka. Na òktober 2023, e sanshonnan petrolero riba Venezuela a wòrdu aliviá.<ref name="NOSUSVEN">NOS [https://nos.nl/artikel/2494593-vs-schort-deel-sancties-venezuela-op-na-afspraken-over-vrije-verkiezingen VS schort deel sancties Venezuela op na afspraken over vrije verkiezingen, 19 oktober 2023], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> A yega na un akuerdo entre e gobièrnu di Maduro i partidonan di oposishon bou di kua nan a bai di akuerdo pa tene elekshon den e di dos mitar di [[2024]], ku opservadónan internashonal pa garantisá ku nan ta hustu.<ref name="NOSUSVEN"/> E relahamentu ta nifiká ku Venezuela por determiná un biaha mas pa su mes kuantu zeta e ta eksportá i na kua partidonan.<ref name="NOSUSVEN"/> E akuerdo ta en prinsipio bálido pa seis luna.
== Laso ku Karibe Hulandes ==
(es.wiki}
=== Aruba ===
Na 1991, PDVSA a atkerí di Chevron e terminalnan di awa hundu den Laman Karibe den serkania di Aruba.<ref name=terminal > {{cite web |url= http://www.petroleumworld.com/es-napa17061901.htm| title= La triste historia de PDVSA, BORCO y San Eustaquio|date=2017-06-13| author=Sergio Sáez | publisher= Petroleumworld.com}}</ref>
Na september 2015, Aruba a firma un memorandum di entendimentu cu Citgo pa sondea e re-apertura di e refineria situá na [[San Nicolas]], Aruba, pará desde 2012 pa e operador Valero Energy ku un kapasidat instalá pa refiná 235.000 bpd. Na septèmber 2016, [[parlamento di Aruba]] a aprobá e outorisashon pa Citgo hür e refineria di San Nicolas pa 25 aña i un inversion aprobá pa PDVSA di 685 miyon dollar. Dia 23 di mei 2018, Korte di Aruba a kita e embargo riba dos kargamento di petroleo for di e tankeronan ''Atlantic Lily'' i ''Grimstad'' ku ConocoPhillips a pidi komo parti di su esfuersonan pa kobra un sentensia di arbitrahe kontra PDVSA.<ref> {{citeer web |url=http://eltiempolatino.com/news/2018/may/23/corte-de-aruba-levanto-embargos-pedidos-por-conoco/| titel=Corte de Aruba levantó embargos pedidos por Conoco contra cargamentos de Citgo
|datum=2018-05-23| uitgever=El Tiempo Latino}}</ref> Na febrüari 2019, Citgo a para e remodelashon i modernisashon di e proyecto pa motibu di sanshonnan ekonómiko.<ref>{{citeer web |url= https://www.elperiodicodemonagas.com.ve/site/internacionales/renovacion-en-refineria-de-aruba-parada-por-sanciones/| titel=Renovación en refinería de Aruba parada por sanciones |datum=2019-02-20| uitgever=El periódico de Monagas}}</ref> Segun Promé Minister [[Evelyn Wever-Croes]] “E ta muy probable ku nos lo no sigui ku Citgo pero nos ta evaluando kon nos por sali for di e kontrato sin ningun problema".<ref> {{cite web |url=https://meridadigital.com.ve/alnavio-petroleos-de-venezuela-se-desmorona-y-las-repercusiones-son-globales/| title=Pdvsa se desmorona y las repercusiones son globales|date=2019-06-19| publisher= Alnavio }}</ref>
Dia 22 di yüni 2021, e kompania Citgo a disidí di likidá 4 kompania supsidiario ku a keda kreá na 2016 ora ku gobièrnu a firma un kontrato di hür a kambio di rehabilitá e refineria di [[San Nicolas]] pa konvertí krudo èkstra-pisá for di e faha di zeta di [[Orinoco]] den krudo lihé. Mirando e problemanan ku a surgi a kousa di retrasonan di e proyecto na 2019 Citgo a termina su negoshi ku Aruba.<ref>«los lazos de la empresa venezolana con la isla empezaron a resquebrajarse al mismo tiempo que las sanciones financieras» {{citeer web |url= https://www.bancaynegocios.com/citgo-liquido-cuatro-filiales-en-aruba-y-cerro-casi-100-de-sus-negocios-en-la-isla/ | titel= Citgo liquidó cuatro filiales en Aruba y cerró casi 100% de sus negocios en la isla|datum=2021-06-22| uitgever=Bancaynegocios}}</ref>
=== Boneiru ===
PDVSA ta doño di e terminal marítimo Bonaire Petroleum Company (Bopec)<ref> {{cite web |url= https://prodavinci.com/que-esta-pasando-con-el-caso-conocophillips-versus-pdvsa/ | title= ¿Qué está pasando con el caso ConocoPhillips versus PDVSA?|date=2018-05-06| publisher= Prodavinci }}</ref> ku e kapasidat pa almasená te ku 12 mion bari di zeta krudo i derivadonan ku ta stratégiko pa eksportashon pa [[China]] i Merka. Na sèptèmber 2010, un kandela den dos di su 23 depósito a obligá gezaghebber di Boneiru pa sera e terminal.<ref>{{cita web | url= https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S20100914 | title= Terminal de PDVSA Bonaire, cerrado hasta nuevo aviso|date=2010-09-14| publisher= REUTERS | fechaacceso= 10 de julio de 2019 | fechaarchivo= 10 de julio de 2019 | urlarchivo= https://web.archive.org/web/20190710151005/https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S2010091}}</ref> Na desèmber 2017, gobièrnu hulandes a duna un ultimatum na PDVSA pa motibu di e falta di invershon den mantenshon di e terminal di Bonaire Petroleum Company (Bopec), lagando solamente sinku di e 21 depósitonan pa operá ku e isla tin, PDVSA a primintí un invershon di 25 mion dòler pa mantenshon i restourashon di e depósitonan.<ref> {{cita web |url= https://elcooperante.com/holanda-envia-ultimatum-a-pdvsa-por-falta-de-mantenimiento-en-terminal-de-bonaire/| title=Holanda envía ultimátum a Pdvsa por falta de mantenimiento en terminal de Bonaire|date=2017-12-20 | publisher= El cooperante}}</ref> Na mei 2018, e kompania ConocoPhillips ku sede na Houston a asumí kontrol di e aktivonan petrolero di Venezuela riba e isla kompania karibense di Boneiru<ref>{{cite web |url= https://www.radiotelevisionmarti.com/a/corte-de-bonaire-autoriza-embargo-millonario-a-pdvsa/175740.html | title= Corte de Bonaire autoriza embargo millonario a PDVSA|date=2018-05-12| publisher= Radio Televisión Martí}}</ref>, na ougùstùs 2018 a yega na un akuerdo ku PDVSA pa e pago di 2.040 mion ku un pago inisial di 500 mion dòler denter di un periodo di 90 dia for di momentu di firma e akuerdo, e sobra suma lo wòrdu pagá tur kuartal den un lapso di kuater aña i mei.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-4">{{cite web |url=https://www.voanoticias.com/a/conocophillips-acuerdo-pdvsa-sobre-pago-de-2-000-millones-venezuela/4536051.html| title= ConocoPhillips llega a acuerdo con PDVSA sobre pago de 2.000 millones|date=2018-08-20| publisher= Voa Noticias.com }}</ref> Dia 26 di ougùstùs 2020, gobièrnu di Boneiru a duna òrdu pa hasi bashí e sinku tankinan di almasenahe di zeta ku ta kontené 10 mion bari pa motibu di riesgonan ambiental i falta di mantenshon.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/bonaire-ordena-a-pdvsa-vaciar-tanques-en-terminal-petrolera-por-riesgos-ambientales/| title=Bonaire ordena a Pdvsa vaciar tanques en terminal petrolera por riesgos ambientales|date=2020-08-28| publisher=Bancaynegocios}}</ref> Na mart 2021, e filial di Bopec a deklará bankarota pasobra e no por a paga su debenan.<ref>«El terminal petrolero de Pdvsa en Bonaire tenía capacidad para almacenar unos 10 millones de barriles de petróleo y cargar grandes embarcaciones desde sus muelles de aguas profundas» {{cite web |url=https://talcualdigital.com/filial-en-bonaire-de-pdvsa-se-declara-en-bancarrota-debido-a-sanciones-de-eeuu/| title=Filial en Bonaire de PDVSA se declara en bancarrota debido a sanciones de EEUU|date=2021-03-23| publisher=Tal Cual}}</ref> Na novèmber, un korte di Boneiru a dikta tokante e pago di 41.69 mion dòler pa e debenan atrasá di PDVSA.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-de-bonaire-condeno-a-pdvsa-a-pagar-us4169-millones-por-deuda-en-litigio-con-bopec/|title=Tribunal de Bonaire condenó a Pdvsa a pagar US$41,69 millones por deuda en litigio con Bopec|date=2021-11-08|work=Banca y Negocios}}« » </ref> Na mart 2023, un hues di Boneiru a ordená e destaho forsá di kombustibel for di e depósito di 1933 ku tabata kontené 371.790 bari di kombustibel situá den e zona di Kaminda Turistiko, den nortost di e isla, propiedat di e kompania Commerchamp CA, un filial di PDVSA (na balor di mas o ménos 18 mion dòler) ku no tin un lisensia di OFAC pa negoshá esaki, e destaho a wòrdu realisá pa un debe di 41.7 mion dòler ku e supsidiario debe komo honorario i interes di pago atrasá na Bopec.<ref>{{cite web |url=https://cronicasdelcaribe.com/economia/ordenan-la-subasta-forzosa-de-fuel-oil-de-pdvsa-en-bonaire/|title= Ordenan la subasta forzosa de fuel oil de Pdvsa en Bonaire|date=2023-03-17|work=Crónicas del Caribe}}</ref>
=== Kòrsou ===
Desde 1985, PDVSA i gobièrnu di [[Kòrsou]] tabatin un kontrato di hür pa e [[Refineria Isla]] ku un kapasidat di 335.000 bari di krudo, konstruí pa Royal Dutch Shell na 1919. Pa 2016, Kòrsou a eksigi pa PDVSA aporta un invershon di 15 bion dòler pa modernis’e pa por a prolonga e contract, pero si esaki no sosode, PDVSA lo keda afo. Na mei 2018, Korte Komersial di Curacao a outorisá ConocoPhillips pa pone beslag riba $636 mion na aktivo di Venezolano PDVSA.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-5">{{cite web |url= https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT |title= Corte Curazao autoriza a ConocoPhillips embargar 636 mln dlr en activos de venezolana PDVSA |date=2018-05-12 |publisher= Reuters |fechaarchivo= 22 de abril de 2020 |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20200422133703/https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT}}</ref>
PDVSA ta confrontá un krisis di exportashon pa motibu di e bahada den produkshon di krudo, posiblemente e kompania chines Guangdong Zhenrong lo maneha e refineria aki na fin di 2019<ref> {{cite web |url= https://elcooperante.com/menos-ingreos-pdvsa-pierde-refineria-de-curazao-por-desinversion-para-modernizarla/| title= ¡Menos ingresos! Pdvsa pierde refinería de Curazao por desinversión para modernizarla |fecha= 19 de sep 2016 | publisher= El Coperante }}</ref><ref> {{cita web |url= https://elnuevopais.net/2018/06/22/204038/ | title= Curazao se cansa de PDVSA y busca nuevo operador para refinería Isla|pages= ConocoPhillips en mayo obtuvo órdenes judiciales e incautó algunos inventarios, activos y cargas de PDVSA en el Caribe|fecha=22 de junio de 2018 | publisher= El Nuevo País Zeta }}</ref> tin mas di un aña ta sufriendo severamente di e krisis na Venezuela. Gobièrnu di Kòrsou ta buskando un operadó nobo pa remplasá PDVSA i e sesamentu di e lease ta surgiendo komo esun mas probable. Sinembargo, PDVSA a logra finalisá e kontrato di hür pa un aña mas pa uso di almasenamentu, te ku desèmber 2020.<ref>«Refinería di Korsou extendió por un año el contrato que permite a PDVSA operar ese complejo con capacidad de 335.000 barriles de crudo diario»{{cite web |url=https://www.elnacional.com/economia/refineria-de-curazao-extendio-acuerdo-de-operaciones-con-pdvsa/|title=Refinería de Curazao extendió acuerdo de operaciones con Pdvsa|fecha=2 de diciembre de 2019| publisher=El Nacional}}</ref> Riba 26 di ougùstùs 2020, PDVSA a wòrdu demandá pa $51 mion dor di e kompania petrolero di Kòrsou, doño di e Refineria Isla na Kòrsou pa inkumplimentu ku e kontrato di pago mensual akumulá for di fin di 2018.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/otra-demanda-para-pdvsa-refineria-de-curazao-exige-pago-de-us51-millones/| title= Otra demanda para Pdvsa: Refinería de Curazao exige pago de US$51 millones|fecha= 28 de agosto de 2020| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E refineria di Isla ta inaktivo for di mei 2018 i PDVSA tin un kontrato di hür kaduká pa su kapasidat di almasenamentu di 15 mion bari den su 38 tanki i dos waf di karga, un 25 % di su depósitonan (9 tanki) lo wòrdu hür na e kompania petrolero SPS Drilling E&P, PDVSA a bin ta desokupá parti di su zeta wardá despues di e sanshonnan na 2020, miéntras ku su doño Korsou ta buskando un operadó nobo.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-reemplaza-a-pdvsa-y-adjudica-a-petrolera-sps-oferta-de-arrendamiento-de-tanques/| title=Refinería de Curazao reemplaza a Pdvsa y adjudica a petrolera SPS oferta de arrendamiento de tanques |date=2020-09-03| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E kompania Kòrsou tin plania pa destaho e zeta wardá Petroleo di PDVSA pa regla algun debe laboral cu el a laga pendiente.{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/curazao-tendra-que-subastar-petroleo-para-pagar-deudas-dejadas-por-pdvsa/| title=Curazao tendrá que subastar petróleo para pagar deudas dejadas por Pdvsa|date=2021-06-02| publisher=Banca y Negocios}}</ref> Riba 30 di augustus, a determina ku PDVSA ta obligá di paga Kòrsou un debe atrasá pa e hür di e Refineria di Isla, despues di a perde e apelashon den kual a priminti di paga 20 mion dòler pa aña na hür pa daño i perhuisio na momentu di terminashon di e kontrato i lunanan akumulá di hür, parti di e debe ei a wòrdu kobra direktamente dor di RdK, kontra e stòknan di zeta krudo i produktonan akabá, ku a wòrdu wardá na e terminal di Bullenbaai.<ref>« El 30 de diciembre de 2019, Curazao reclamó su derecho a la “rescisión especial” del contrato con Isla, y le exigió a la empresa la cancelación de 100 millones de dólares, el asunto es por la reclamación de indemnización por daños y perjuicios derivados del cese abrupto del arrendamiento» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/pdvsa-perdio-apelacion-y-esta-obligada-a-cancelar-deudas-pendientes-por-operacion-de-refineria-en-curazao/| title= Pdvsa perdió apelación y está obligada a cancelar deudas pendientes por operación de refinería en Curazao|fecha=31 de agosto de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref>
Un korte na Kòrsou a outorisá benta di akshonnan di e filial di Pdvsa: Propernyn ta un filial di PDVSA, ku ta manehá e akshonnan di Nynas pa kubri e debe no pagá na e kompania Korsou di 52 mion dòler, miéntras ku ConocoPhillips tambe ta drenta e espera di e likidashon di akshonnan ku a gana un demanda pa 10.000 mion dòler.<ref>« Al igual que Curazao y Aruba, Bonaire fue en su día una parte clave de la red logística de Pdvsa en el Caribe holandés. En los últimos años, las sanciones de EE.UU., los agresivos embargos de ConocoPhillips y otros demandantes, y la falta de inversiones por parte de la petrolera estatal venezolana, aparte de la caída del suministro de petróleo despojaron a la empresa de sus vínculos comerciales en el Caribe holandés. Se calcula que Venezuela tiene una deuda pendiente de 160.000 millones de dólares, entre bonos, laudos arbitrales y otros pasivos» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-autoriza-a-petrolera-curazolena-a-liquidar-acciones-de-filial-holandesa-de-pdvsa-para-cobrar-deuda/ | title=Tribunal autoriza a petrolera curazoleña a liquidar acciones de filial holandesa de Pdvsa para cobrar deuda|fecha= 4 de octubre de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref> E filial di PDVSA tin te ku 31 di desèmber 2022 pa benta privá di su akshonnan.<ref>{{cita web |url= https://talcualdigital.com/tribunal-de-la-haya-da-prorroga-al-embargo-de-acciones-propernyn-bv-filial-de-pdvsa/| título=Tribunal de La Haya da prórroga al embargo de acciones en Propernyn BV, filial de Pdvsa|fecha=4 de septiembre de 2022| sitioweb= Tal Cual|fechaacceso= 20 de abril de 2023|cita= }}</ref>
Na aprel 2023, e refineria di Kòrsou na e isla di Kòrsou ta eksigí di PDVSA e pago di US$62.3 mion ku e debe pa e no-kanselashon di e servisio eléktriko dor di e kompania petrolero venezolano entre e añanan 2018 i 2019 i e demanda a keda gana den un korte di New York.<ref>{{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-exige-a-pdvsa-que-pague-us623-millones-que-adeuda-por-servicio-electrico/| título= Refinería de Curazao exige a PDVSA que pague US$62,3 millones que adeuda por servicio eléctrico|fecha= 20 de abril de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita=Otro litigio: la empresa petrolera de Curazao inició un litigio contra PDVSA en Suiza, por la falta de mantenimiento de la Refinería Isla, así como también por los daños ocasionados en el ecosistema, por una indemnización de US$1.000 millones }}</ref> Na desèmber PDVSA a kontestá ku e lo regla su debe dor di suministrá kombustibel, Venezuela na òktober a proveé un oportunidat pa un akuerdo, despues ku Kòrsou a apelá na un korte di New York na 2020 pa enforsá un pago di 51 mion dòler di e debe akumulá te na e punto ei.<ref>{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/reuters-pdvsa-saldara-deuda-con-refineria-de-curazao-suministrando-combustible/| título=Reuters: PDVSA saldará deuda con refinería de Curazao suministrando combustible|fecha=18 de diciembre de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita= El acuerdo podría permitir la reanudación de las relaciones entre Venezuela, Curazao y Bonaire para que PDVSA pueda reactivar las operaciones de almacenamiento de petróleo y combustible en la terminal Bullenbaai en Curazao }}</ref> Na febrüari 2024, Curaçao Refinery Utilities (CRU) a bende kasi 500.000 bari di zeta di kombustibel propiedat di PDVSA ku tabata warda den e tankinan di Bullenbaai, ku tabata na oferta for di novèmber 2023.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tras-2-subastas-fallidas-refineria-de-curazao-vendio-de-forma-privada-fueloil-que-pertenecia-a-pdvsa/| título= Tras 2 subastas fallidas: Refinería de Curazao vendió de "forma privada" fueloil que pertenecía a PDVSA|fecha=20 de febrero de 2024| sitioweb= Banca y Negocios |fechaacceso= |cita= }}</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Venezuela]]
--------------------------
'''Antilliaanse Verffabriek''' of '''AVF Paints''' ta un empresa na Korsou ku ta fabrika verf pa e merkado lokal i e otro islanan di [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
AVF a wordu funda 17 di november 1959 bou di nomber di ... Fundadonan tabata KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. Na 2014?, despues di un traspaso pa dononan nobo, el a kambia nomber ofisial pa Pintuco Curacao BV bij overname ??
Fundá na 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) i su kompania ruman Arvefa (Arubaanse Verffabriek) ta komprometé den entregá produktonan inovativo i di kalidat haltu na e industria di verf i revestimentu. Den un era di konsolidashon, ora mas grandi ta bira mas grandi i nòmbernan di marka ta parse di dominá, AVF Paints ta mantené su parti di merkado i base di kliente leal dor di fabriká e mihó kalidat di verf i revestimentu ku lo surpasá tur otro verf den nos klima tropikal duru i ku moda bieu “pueblo natal” servisio práktiko. AVF Paints ta bo eksperto di verf lokal.<ref>https://www.avfpaint.com/about-us</ref>
Antilliaanse Verffabriek NV a wordu funda na Curaçao dia 30 di october 1959 door di KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. E fabrica cu tin 40 empleado actualmente ta sirbi 80% di e mercado domestico. Na 1972 a lanta un filial na Aruba, Arubaanse Verffabriek N.V.; actualmente 12 empleado y un cuota di mercado di mas o menos 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Is op Curaçao opgericht 30 Oktober 1959 door KoninkIijke Lak-; Vernis- en Verffabriek Molijn en Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro and Sons en S.E.L. Maduro and Sons N.V. De fabriek met 40 werknemers bedient thans 80% van de binnenlandse markt. In 1972 is op Aruba een dochteronderneming opgericht, de Arubaanse Verffabriek N. V.; thans 12 werknemers en een marktaandeel van ca. 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Founded in 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) and his sister company Arvefa (Arubaanse Verffabriek) are committed in delivering innovative and high-quality products to the paints and coatings industry. In an age of consolidations, when bigger gets bigger and brand names seem to dominate, AVF Paints maintains its market share and loyal customer base by manufacturing the finest quality paints and coatings that will outperform all other paints in our harsh tropical climate and with old fashion “hometown” hands on service. AVF Paints is your local paint expert.
E febrika ta establese na Asteroienweg.
E tin tiendan na Korsou i Aruba. (Arvefa)
----------------------------------
{{Databox}}
'''Damen Shiprepair Curaçao''' (DSCu), antes '''Curaçaosche Dok Maatschappij''' (CDM), ta un empresa di eksplotashon di dòk i reparashon di barku ku ta establesé den [[Schottegat]] na [[Kòrsou]] desde 1958. E fasilidatnan i infrastruktura di e dòknan i waf ta propiedat di CDM Holding NV<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> , un kompania di gobièrnu di Kòrsou fundá na 1958. Desde 2017 DSCu ta hür i opera esakinan.
== Historia ==
Curaçaosche Dok Maatschappij a wòrdu fundá na desèmber 1958 a base di un akuerdo entre [[Refineria Isla|Curaçaosche Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) ku su supsidiario [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) i e companianan N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, Dok- en Werf Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. i Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f.<ref>{{citeer web|titel=N.V. Curacaose Dok Maatschappij|werk=[[Amigoe]]|datum=1958-10-29|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002|bezochtdatum=2024-04-18}}</ref> Riba 1 di yanüari 1959 CSM a pasa e operashon di e dòknan pa Curaçaosche Dok Maatschappij.
For di inisio CDM tabata e empresa di reparashon di barku mas moderno den Karibe i for di 1972 tambe esun mas grandi. CDM a kontribui grandemente na ekonomia di [[Antias Hulandes]]. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200.?? Den un reorganisashon grandi na 1962 e empresa ta tuma over e Reina Wilhelmina dok di NV Combinatie Pletterij Nederhorst i Beatrix dok di refineria Shell.<ref>DRASTISCHE REORGANISATIE BIJ DE CURACAOSE DOKMY. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 19-12-1962, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461724:mpeg21:p001</ref> E ekspansion di su fasilidatnan i personal a kontinua te aña 1982, ora un reseshon a dal e mundu maritimo. Te fin di e dekada tabatin atrobe un subida den e aktividatnan.<ref>Production manager: 'Sprake van opleving' Curaçaose Dok Maatschappij momenteel enorm veel klanten. "Amigoe". Curaçao, 09-02-1989, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642553:mpeg21:p003</ref>
Na 2015 e empresa hulandes Damen Shipyard Group a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e toubotnan, fabriká pa Damen, ku ta navega den [[Laman Karibe]]. Riba proposishon di gobièrnu di Kòrsou, e grupo tambe a tuma over dia 1 di febrüari 2017 e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrolá a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref><ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref> Bou di nòmber i maneho nobo e empresa a logra rekobrá un posishon den top na Karibe na 2018, ofresiendo un seri di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
== Dòknan ==
Den kurso di tempu a operá diferente dòk:
* ''Reina Wilhelmina'': dòk flotante, 3000 dwt, 1926 -1980 (antes di NV Combinatie Pletterij Nederhorst)
* ''Juliana'' - dòk flotante, 4000 dwt, 1929-1946 (bendi na Surabaya)
* ''Beatrix''- dòk kobá di 28.000 dwt, 192 meter largu (1943 - presente)
* ''Antilia'': dòk kobá di 120.000 dwt, 280 meter largu (april 1972 - presente)
Banda di esei tin dos dòk flotante desde 2018.<ref>https://knipselkrant-curacao.com/pbc-videoreportage-aankomst-drijvende-droogdokken-damen/ Videoreportage aankomst drijvende droogdokken Damen], 30 aprel 2018</ref> Despues ku nan tabata defekto pa algun tempu a disidi pa saka nan por kompleto for di waf den kurso di 2024.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/29316-damen-verwijdert-2e-drijvende-dok Damen verwijdert 2e drijvende dok], [[Antilliaans Dagblad]] (17 di aprel 2024)</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Kòrsou]]
===Damen ====
* Desde 2017 Damen Shiprepair Curacao ta hür i ta eksplota e fasilidatnan i infrastruktura den waf di CDM di un kompania di gobièrnu funda na 1958, CDM Holding NV. <ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> Desde 20?? propiedad di Antias Hulandes.
* Na 2016 CDM a wordu deklara fayit ku a wordu lanta na 2021 wegens gebrek aan baten.<ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref>
Na 2015 Damen a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e trailernan ku Damen a traha i ku ta bula den awa karibense. Riba 1 di febrüari 2017, riba proposhon di e Gobièrnu di Kòrsou, e Grupo tambe a tuma over e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrola a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personal i material a pasa pa e kompania nobo Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). E pianan flosante di e CDM lo ser remplasá durante di aña 2018 ku pianan mas grandi: pianan C lo bira 230 pa 45 meter i pianan D 108 pa 23 meter. E kantidat aki ta úniko den Karibe i Latino-Amerika.<ref>[https://knipselkrant-curacao.com/ad-slotuitdeling-failliet-cdm/ Slotuitdeling failliet CDM], Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
Damen bouwde in 2015 een reparatiewerf op [[Curaçao]] voor de door Damen gebouwde sleepboten die in de Caribische wateren varen. Op voorstel van de Curaçaose regering nam de Groep op 1 februari 2017 ook de activiteiten over van de [[Curaçaose Dokmaatschappij]] (CDM), die in augustus 2016 gecontroleerd failliet was gegaan.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personeel en materieel ging over naar het nieuwe bedrijf Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). De oude drijvende dokken van de CDM worden in de loop van 2018 vervangen door grotere: dok C wordt 230 bij 45 meter en dok D 108 x 23 meter. Deze omvang is uniek voor het Caribisch gebied en Latijns-Amerika.<ref>Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
*NOTES
Van ds zijde van de afdeling Public Relations" van de CPIM kregen wij het volgende bericht: De N.V. combinatie Plet terij--Noderhorst tezamen mol de Nederlandsche dok- en scheepsbouw maatschappij V.O.F, on do N.V. dok-on werf maatschappij Wilton-Feyenoord hebben in principe overeenstemming bereikt mei do N.V. Curacaosche Petroleum Industrie maatschappij en de N.V. Curacaosche scheepvaart maatschappij-, op grond waarvan hol thans door laatstgenoemde maatschappij geëxploiteerde Beatrix dok met bijbehorend scheepsreparatiebedrtjf als mode do bedrijven dor N.V. combinatie Pletterij-Nederhorsl binnenkort als oen bedrijf zullen worden geëxploiteerd door oen 'o stichten „N.V. Curacaose dok maatschappij". De nieuwe N.V. zal hierdoor beschikken over do grootste en modernste schoepsreparatie-faciliteiten in hot Caraibisch gebied.<ref>N.V. Curacaose Dok Maatschappij. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 29-10-1958, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002</ref>
In 2017, DAMEN Shipyards took over the facilities and invested heavily in infrastructure, as well as the upgrading and training of its workforce.
With two large graving docks and two floating docks, cranes with capacities of up to 75 tons and more than 2,000 meters of repair wharves and fully equipped repair shops, DAMEN Shipyards is one of the largest and best-equipped ship repair facilities in the Caribbean.
Er zijn twee gegraven dokken, namelijk het 30.000 dwt Beatrixdok, gebouwd door de Shell in 1942/1943 en het Antiliadok, groot 130.000 ton, in april 1972 officieel in gebruik gesteld door Gouverneur Leito. Het bedrijf heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de economie van de Nederlandse Antillen, heeft tot 1982 voortdurend uitgebreid zowel in faciliteiten als in mankracht, maar is in 1982 getroffen door de recessie in de scheepvaart. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200. Door de moderne faciliteiten kunnen alle scheepsreparaties worden verricht. Het heeft technisch gezien in de internationale scheepvaartwereld een zeer goede naam. De Curaçaosche Dok Maatschappij beschikt behalve over de twee gegraven dokken ook over diverse reparatiekaden, dok- en kadekranen en modern ingerichte werkplaatsen.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Curacoasche Dok Maatschappij NV], Encyclopedie van Curaçao</ref>
Ter gelegenheid van de ingebruikneming van het grootste commerciële droogdok van het westelijk halfrond zal de post'administratie van de Nederlandse Antillen op 7 april 1972 een bijzondere frankeerzegel in de waarde van 30 cent uitgeven. Het ontwerp van deze zegel werd verzorgd door de heer Oscar Ravelo op Curacao. Op de eerste dag van uitgifte zullen de enveloppen uitsluitend gefrankeerd met deze zegel voorzien worden van een eerste-dag-stempelafdruk.<ref>Speciale zegel voor Curacaos droogdok. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 02-02-1972, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461089:mpeg21:p003</ref>
Overname per 1 februari 2017 door Damen Shipyard Group<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/15195-damen-trots-op-curacaose-werf Damen trots op Curacaose werf], [[Antilliaans Dagblad]] (5 di februari 2017) </ref>
{{Appendix}}
Curaçaosche Dok Maatschappij N.V. is een dok- en scheepsreparatiebedrijf gevestigd in Curacao. Het kwam in december 1958 voort uit de combinatie [[Refineria Isla|Curacaos Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) en [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) en de N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, de Dok- en Werf-Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. en de Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f., waarbij op 1 januari 1959 het dokbedrijf van CSM overgedragen werd aan de N.V. Curaçaosche Dok Mij.
Na 1972 e tabata e empresa di reparashon di barku mas grandi den Karibe. El a logra rekobrá un posishon den top na 2018, despues ku e grupo hulandes multinashonal a tuma over e maneho di CDM na 2017 pfresiendo servisio amplio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
despues ku esaki a pasa pa e grupo hulandes Damen Shipyards na 2017. In 2017, global player Damen Shiprepair & Conversion took over the management of the Curaçao Drydock Company, established in 1959. Under the new name it will continue offering a full range of services in maintenance, repair, refit and conversion of vessels and offshore constructions of all sizes.
Na 2017, e hungadó global Damen Shiprepair & Conversion a tuma over e maneho di Curaçao Drydock Company, establesé na 1959. Den e nòmber nobo e lo sigui ofresé un gama kompleto di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
--------------------
== Tula ==
* nl.wiki vertalen: Vrijheidsstrijder wordt nationale held
Tula werd steeds meer gezien als symbool tegen de slavernij. In 2010 werden hij en andere leiders van de slavenopstand officieel gerehabiliteerd als ‘mannen en vrouwen van eer en goede naam’ en op initiatief van het Fundashon Rehabilitashon Tula werd hij zelfs officieel uitgeroepen tot nationale held van Curaçao.[23] Dit werd nog eens benadrukt in 2013, toen het 150 jaar geleden was dat de slavernij door Nederland werd afgeschaft. Dat jaar werd door de ministerraad namelijk uitgeroepen tot het jaar ter ere van de vrijheidsstrijder Tula.[24] Volgens oud-premier Don Martina kan de nationale held Tula zich nu voegen bij illustere internationale vrijheidsstrijders zoals Nelson Mandela, Martin Luther King en Gandhi.[23] Sinds 2020 is hij opgenomen in het lijstje van vijftig onderwerpen die inkijk geven in de Curaçaose geschiedenis, de zgn. Canon van Curaçao.[25] In Nederland gaat deze erkenning moeizamer. In 2021 werd een motie in de Tweede Kamer om Tula op te nemen in het onderwijs nog afgewezen, maar op 29 oktober 2022 wordt wel een motie aangenomen om meer aandacht geven aan de verhalen van vrijheidsstrijders als Tula en anderen in het onderwijs en tegelijkertijd ook onderzoek naar hen te doen.[26] In de excuses van de Nederlandse regering voor het slavernijverleden wordt Tula door minister-president Mark Rutte met name genoemd.[27]
---------
'''Pedro Pablo Medardo de Marchena''' (☆ 29 di yüni 1899]] na [[Kòrsou]] - †
Kòrsou 29 di yüni 1899 i a muri 15 di mei 1968 na Boneiru, kaminda el a
biba for di aña 1940 te na su morto. Kasi 30 aña el a biba na Boneiru, despues
ku gobièrnu kolonial a pone prezu den kampo di konsentrashon pa motibu di su pensamentu
revolushonario.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/BONERIANO-27-03-2024.pdf Bula Waya], Boneriano (27 di mart 2024)</ref>
Medardo ta yu di un hudiu ku tabata biba na Kòrsou. Su mama tabata un dama koló skur di Kòrsou ku a
kria Medardo. Su tata
a sostené su edukashon kompletamente i tambe a rekonosé su yu, for di kua Medardo a haña e
fam di su tata, Benjamin Abraham de Marchena.
Medardo den e tempu ei tabata negoshante.
==Guera==
Durante di Di Dos Guera Mundial, den mei 1940, Gobièrnu Kolonial a disidí di kue diferente hende sospechoso i ku fam straño prezu.
Aparentemente nan tabata un peliger pa estado. Entre personanan akí tabatin Fred Fischer fotógrafo,
dòkter J. Benesch, tur dos nasé na Alemania i tambe Pader Paul Brenneker ku nan a kere ku el a nase na Berlin i tambe Medardo de Marchena.
Medardo no pa motibu kaminda el a nase, pero si pa su pensamentunan ku nan a kategorisá komo peligroso i antikolonial.
E tabata un di e promé personanan peligroso ku nan a arestá na Kòrsou., sospecha di ta simpatisá ideanan komunista i pro nazi.
Aparentemente tabatin 2 otro Antiano mas den e kampo di konsentrashon na Boneiru, pero mi no a haña konfirmashon di esaki.
Den dékada 20 Medardo de Marchena ta haña problema ku iglesia katóliko i asta tabata na punto di kuminsá un kaso den korte kontra iglesia katóliko. Medardo a publiká diferente artíkulo kontra mishon katóliko, i tambe kontra dominio hulandes. E tabata kier a habri wowo di nos komunidat kontra di dominio hulandes i tambe kontra katolisismo.
Medardo a batisá i kasa katóliko i su yunan tambe el a batisá katóliko.
Durante e lucha akí e ta laga un domi batisá su di 4 yu.
==Publikashon==
Na 1929 Medardo a publiká e buki “Ignorancia o educando un pueblo”, despues el a manda un karta pastoral i tambe artíkulonan ( entre pueblo i gobièrnu) den “De Onpartijdige” (1932– 1934). Ni e gobièrnu kolonial, ni iglesia katóliko por a imaginá ku Medardo lo a alkansá asina tantu hende.
Den e publikashonnan akí e tabatin algun akusashon hopi serio.
Por ehèmpel el a puntra ken tin falta, ku nos no tin nos mes hendenan den posishonnan haltu den
komunidat, posishon ku ta nesesario pa duna nos hendenan mas rèspèt.
Medardo a splika, ku ta: “hòmbernan blanku ku wowo blou ku ta parse hende muhé dor di nan manera di bisti, ku tin tantu Roma komo Hulanda komo nan patria. Ta nan ta kulpabel ku Kòrsou a keda tras, miéntras ku e poblashon di koló pa mas ku kuater generashon kaba ta gosa di abolishon di sklabitut”.
Pedro Pablo Medardo de Marchena ta derá den e santana di Iglesia Protestant na Playa Boneiru.
Revishon aktual di 15:57, 15 aprel 2026
Pending: Tragalus - Salario minimo - Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe - Albert Kikkert - Florin karibense (aanvulling) - Yudansa pa desaroyo - Michelangelo Winklaar - PDVSA (aanvulling) - Antilliaanse Verffabriek - Francio Guadeloupe - Tula (aanvulling) - Medardo de Marchena (aanvulling) - Damen Shiprepair Curacao
pe8e1cjuztrc7k8dio41g7yx6a7kjre
190043
190042
2026-05-06T11:52:15Z
Caribiana
8320
/* Sin representashon */
190043
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Lista di partido politiko na Korsou]] - [[Lista Niun Paso Atras]] - [[Lista di calamidad den Caribe Hulandes]] - [[Tragalus]] - [[Salario minimo]] - [[Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe]] - [[Albert Kikkert]] - [[Florin karibense]] (aanvulling) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Michelangelo Winklaar]] - [[PDVSA]] (aanvulling) - [[Antilliaanse Verffabriek]] - [[Francio Guadeloupe]] - [[Tula]] (aanvulling) - [[Medardo de Marchena]] (aanvulling) - [[Damen Shiprepair Curacao]]
---------------
Esaki ta un lista di [[partido polítiko]] na [[Kòrsou]].
== Den parlamento di Kòrsou (2026) ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Asiento
|-
|[[Movementu Futuro Kòrsou]]
|MFK
|2010
|13
|-
|[[Partido Nashonal di Pueblo]]
|PNP
|1948
|4
|-
|[[Partido Alternativa Real]]
|PAR
|1993
|2
|-
|[[Partido MAN]]
|MAN
|1971
|1
|-
|[[Partido Inovashon Nashonal]]
|PIN
|2017
|1
|}
== Sin representashon ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Último<br>partisipashon<br> elektoral
!Remarke
|-
|[[Partido Demokrat]]
|DP
|1944
|2021
|
|-
|[[Partido Independiente di Kòrsou]]
| COP
|1948
|
| inaktivo desde 1971
|-
|[[Partido Katóliko di Pueblo]]
| KVP
|1948
|
| a surgi for di CKP; inaktivo desde 1960
|-
|[[Frente Obrero|Frente Obrero i Liberashon 30 di mei]]
|FOL
|1969
|2017
|
|-
|[[C-93]]
|PLKP
|1993
|2002
| disolbí na 2006.
|-
|[[Partido Laboral Krusada Popular]]
|PLKP
|1997
|
|
|-
|[[Forsa Kòrsou]]
|FK
|2004
|
|
|-
|[[Pueblo Soberano]]
|PS
|2005
|
|
|-
|[[Lista Niun Paso Atras]]
|LNPA
|2007
|
|
|-
|[[Partido pa Adelanto i Inovashon Sosial]]
|PAIS
|2010
|2016
|inaktivo desde 2017
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|PAN
|2010
|
|
|-
|[[Movementu Kousa Promé]]
|MKP
|2015
|2025
|
|-
|[[Un Kòrsou Hustu]]
|UKH
|2015
|
|-
|[[Kòrsou di Nos Tur]]
|KdNT
|2016
|2021
|
|-
|[[Movementu Progresivo]]
|MP
|2016
|
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|
|2017?
|
|
|-
|[[Kòrsou Esun Mihó]]
|KEM
|2019
|2025
|
|-
|[[Un Kambio pa Kòrsou]]
|UKPK
|2020
|
|
|-
|[[Kòrsou un Munisipio Ulandes Nobo]]
|KUMUN
|2020
|
|
|-
|[[Kòrsou Vishonario]]
|VISHON
|2020
|
|
|-
|[[Trabou pa Kòrsou]]
|TPK
|2020
|2025
|
|-
|[[Mihó Kòrsou]]
|MK
|2024
|2025
|
|-
|[[Partido pa Pensionado]]
|
|
|
|-
|[[Un Era Nobo pa Kòrsou]]
|
|
|
|-
|[[Civil Rights Movement Curaçao]]
|
|
|
|-
|Maneho Asertá, Visibel I Sigur
|
|
|
|-
|[[Union i Progreso]]
|
|
|
|-
|Un Kòrsou Nobo
|
|
|
|-
|Partido Bienestar Kòrsou
|
|
|
|-
|Klaridat Akshon Sosial
|
|
|
|-
|Awor ta Basta
|
|
|
|-
|Movementu un Pueblo pa Progreso
|
|
|
|-
| align="left" |Movementu PUSH Kòrsou
| align="left" |
|
|
|-
| align="left" |Liberashon Klàsiko Komunidat di Kòrsou
| align="left" |
|
|
|}
[[:Kategoria:Polítika na Kòrsou]]
[[:Kategoria:Partido politiko]]
------------------
== Mira tambe ==
* [[Lista di institushon di enseñansa superior den Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
{{References}}
;Link eksterno
* {{en}} [http://www.usm.sx/ University of St. Martin]
}}
----------------
Esaki ta un '''lista di calamidad den Caribe Hulandes''', cu ta inclui sucesonan den of liga na teritorio di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]], [[Kòrsou|Corsou]], [[Sint Maarten]], [[Saba]] of [[Sint Eustatius]]. E lista aki ta encera solamente acontecimentonan cu a resulta den cinco of mas morto (no pariente di otro), y otro acontecimentonan cu tabatin un area di impacto hopi grandi.
== Prome cu siglo 19 ==
* 1652
**[[16 di sèptèmber|16 di september]] – Despues di un horcan tropikal, tres barco y nan tripulacion ta disparce cerca di e islanan di [[Islariba]].
*1750
**[[7 di ougùstùs|7 di augustus]] – Riba Corsou ta brota un lantamento di catibo na plantashi [[West Indische Compagnie|WIC]] [[Hato (Kòrsou)|Hato]]. Sesenta hende ta wordo mata, di cua un ta Europeo.
*1772
**[[1 di sèptèmber|1 di september]] – Un horcan fuerte ta destrui 400 cas na Sint Eustatius y 180 cas na Saba. Riba Sint Maarten, casi no tin cas mas para.[1]
*1778
**[[15 di sèptèmber|15 di september]] – Un explosion ta sucede durante trabounan abordo di e barco di liña Hulandes Alphen den haf di [[Willemstad]]. Esaki ta resulta den 205 morto.<ref>[http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis]. [https://web.archive.org/web/20230721005235/http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ Gearchiveerd] op 21 juli 2023.</ref>
*1780
**[[15 di òktober|15 di october]] – E Horcan Grandi di 1780 ta pasa riba caribe, probablemente e orkan atlántiko di mas mortal di tur tempu. Kalkulashonnan ta pone e kantidat di morto na mas o ménos 22.000, di kua mas o ménos 4.000 tabata na St. Eustatius. E flota Hulandes ta keda severamente afecta pa esaki.
*1783
**[[4 di febrüari|4 di februari]] – E barco Franses ''Duc de Bourgogne'' ta sink banda di Corsou. Ochenta miembro di tripulacion ta hoga.
*1795
**[[17 di ougùstùs|17 di augustus]] – E [[Rebelion Grandi]] di catibo na Kòrsou den 1795. Desenas di katibu di plantashon na Kòrsou ta nenga di bai traha. Katibunan di otro plantashonnan ta djòin e rebelion. Despues di éksito inisial, e lantamentu ta wòrdu suprimí dia 31 di ougùstùs. Tin 31 morto.
== Siglo 19 ==
*1819
**[[21 di sèptèmber|21 di september]] – Un horcan fuerte ta asotá e [[Sint Maarten (isla)|isla di Sint Maarten]]. Riba e parti Hulandes di e isla, 81 hende ta perde nan bida y 348 edifisio ta wordo destrui.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18200407-1010&vw=org&lm=west%2Cindie%2Cramp%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
*1823
**[8 di yüli|8 di juli]] – E brig Enterprise ta sink na altura di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[4]
*1825
**[[1 di mart|1 di maart]] – Salida di e barku hulandes Zeemeeuw for di Willemstad. Nunka mas no ta tende nada di e barku ku por lo ménos dieskuater hende abordo. Zeemeeuw posiblemente a wòrdu ataká pa e brig di korsario Colombiano Aquila, su karga a wòrdu kita for di dje, e barku a wòrdu sendé na kandela, i e tripulashon enkadená abordo di e korsario.[5]
*1846
**[[13 di sèptèmber|13 di september]] – E golet Amelia ta kore bai na tera na altura di Klein Curaçao. Riba peticion di M. de Jongh na Gobernador R.H. Esser ta despacha e goleta De Vos. M. De Jongh ta abordo di De Vos, su yerno Antoine Bruon Langlois riba e Amelia. Den direkshon di anochi, De Vos ta yega Klein Curaçao. Despues di dos dia sin come of bebe, e pasaheronan ta wordo recarga y hiba abordo. Un intento ta wòrdu hasi pa salba e Amelia, pero esaki no ta eksitoso debí na e laman brutu.[6]
*1848
**[[3 di mart|3 di maart]] – E korveta franses La Boussole ta sink serka di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[7]
*1877
**[[23 di sèptèmber|23 di september]] – Durante un tormenta severo riba Aruba, Kòrsou, i Boneiru, 69 hende ta pèrdè nan bida, mayoria riba laman.[8][9]
*1886
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – E barco di bela Aleman Nero ta sink na costa nort di Aruba.
*1892
**[[7 di òktober|7 di october]] – Cerca di Boneiro, e barku komersial ''Anita'' ta sink; barco y henter tripulacion no ta sobrebibi e suceso.
*1899
**[[12 di ougùstùs|12 di augustus]] – Cincuenta cas ta wordo destrui durante un horcan riba Sint-Eustatius.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18990815-3007&vw=org&lm=orkan%2Cwest%2Cindie%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
== Siglo 20 ==
===1901-1950===
*1910
**[[7 di yüli|7 di juli]] – E barku hulandes Gouverneur van Heerdt ta sink na kosta di Kòrsou. Nuebe persona ta muri, entre otro Arend Evert van den Brandhof, Gobernador di Boneiru.[11]
*1928
**7 di aprel – E tankero Chepita ta eksplotá den un waf den Schottegat banda di Otrobanda. Shete hende ta wòrdu matá.[12]
*1930
**6 di sèptèmber – Eksploshon den un instalashon di zeta serka di Willemstad. 12 morto i 20 heridá.[13]
*1933
**8 di yüli – E barku hulandes Julio Maria ta sink serka di Kòrsou. Sinku persona ta wòrdu matá.[14]
*1939
**12 di mei – Den un aksidente di tráfiko pisá riba Kòrsou, dos trùk ta dal den otro na altura di Sint Willibrordus. Sinku persona ta wòrdu matá.[15]
*1942
**16 di febrüari – E barku di vapor britániko Oranjestad ta sink serka di Aruba. Dies sinku hende ta hoga, nuebe ta wòrdu reskatá.[16]
**20 di april – Un welga entre obreronan Chines riba Curaçao ta wordo suprimi violentamente. Diesdos hende ta wòrdu matá.
**26 di aprel – E barku merikano di bòksit Alcoa Partner ta wòrdu torpedeá pa e supmarino aleman U 66 i ta sink na kosta di Boneiru. Dies hende ta wòrdu matá.
di novèmber – E barku di guera merikano USS Erie ta wòrdu asotá pa un torpedo di un supmarino aleman, U 163, na kosta serka di Piscadera. Shete miembro di tripulacion ta muri y otro once ta resulta herida debi na e explosion y candela. 1943
**27 di yüli – E SS Rosalia, na kaminda di Lagunillas pa Curaçao, ta wòrdu torpedeá dos biaha pa e supmarino aleman U 615 na Bullen Bay, 10 miya sùit di Willemstad. 23 hende ta muri.
*1944
**[[18 di sèptèmber|18 di september]] – E tankero Belga ''Ampetco'' ta sink entre costa di Aruba y Venezuela. Solamente diescinco di e 48 persona abordo ta sobrebibí e desaster aki.[17]
*1947
**15 di desèmber – E tankero argentino Los Posos i e tankero venezolano Tucu Pita ta dal den otro banda di Bahia di Caracas. 16 morto i 10 mas dos dia despues
1960-2000
*1960
**1 di sèptèmber – Orkan Donna riba Sint Maarten. Shete hende ta muri.
*1967
**6 di novèmber – Brùg Reina Juliana na Willemstad (Curaçao) ta basha abou. Dieseis hende ta wòrdu matá. E kousa di e derumbe nunka no a wòrdu determiná.
*1969
**[[30 di mei (fecha)|30 di mei]] [[1969]] - [[Trinta di mei]], e sentro di siudat di Willemstad ta wòrdu destruí despues di un lantamentu bou di trahadónan di Shell ku ta sali for di man. Hopi edifisio bieu riba Brion Square ta bai na kandela.
*1972
**[[21 di desèmber|21 di december]] – Un Air Guadeloupe De Havilland ta kai banda di Sint Maarten. Tur diestres okupante ta wòrdu matá.<ref>[https://web.archive.org/web/20110102165957/http://planecrashinfo.com/1972/1972.htm www.planecrashinfo.com]</ref>
*1977
**[[24 di desèmber|24 di december]] – Valley Air Service Piper PA-31-350 Navajo ta kai banda di Willemstad. Tur dies okupante ta muri.
*1995
**[[3 di sèptèmber|3 di september]] – Orkan Luis riba Sint Maarten. Nuebe hende ta muri. Luis a trese 170 mm di áwaseru aki i a destruí 60% di tur cas, resultando den daño di $1.8 bion.
*1999
**[[18 di novèmber|18 di november]] – [[Orkan Lenny|Horcan Lenny]] ta yega Sint Maarten. E orkan ta permanesé riba e isla pa dos dia i ta kousa destrukshon generalisá. 366 mm di áwaseru ta kai. Nuebe hende ta muri, tres riba e isla i seis na kosta.[20]
== Siglo 21 ==
===2001-presente===
*2007
**20 di sèptèmber – Sinku persona ta muri den un eksploshon i kandela riba e barku di salbashon Seamec II den waf seku CDM na Willemstad.[21]
*2012
**[[15 di desèmber|15 di december]] – Kalamidat di vürwèrk riba Kòrsou. Daño ekstenso i kuater[22] morto.
*2017
**[[6 di sèptèmber – Sint Maarten ta wòrdu asotá pa orkan Irma. E ta un orkan di kategoria 5 i ta kousa daño severo riba e isla, resultando den múltiple morto i heridonan.<ref>[https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Sint Maarten zwaar getroffen: zeker acht doden op Franse eilanden], NOS Nieuws, 7 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230323112546/https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Gearchiveerd] op 23 maart 2023.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170912102521/https://www.trouw.nl/home/legaal-of-illegaal-noodhulp-is-voor-iedereen-op-sint-maarten~a21f984c/ Legaal of illegaal, noodhulp is voor iedereen op Sint Maarten], Trouw; 9 september, pagina 5</ref><ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 De orkaan die alles overtrof], www.nrc.nl; 9 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230528195652/https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 Gearchiveerd] op 28 mei 2023.</ref>
== Sucesonan pafó cu gran impacto riba Caribe Hulandes ==
*1970
**[[2 di mei]] – ALM Vuelo 980 for di New York pa Sint Maarten ta hasi un aterisahe forsá riba awa serka di Saint Croix. Di e 63 personanan abordo, 23 ta muri i 37 ta heridá.[26]
*1973
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – Un aksidente di avion banda di Bogota na Colombia ta resultá den 43 morto, inkluyendo dies antiano.[27]
*1992
**[[4 di òktober|4 di october]] – Calamidat na Bijlmer, [[Amsterdam]], 43 morto y 26 herido. Di e 43 morto, diestres a nace na Antias Hulandes.
*1996
**[[13 di mart|13 di maart]] – Un [[Avia Air]] Aruba Cessna 402 ta accidenta na altura di [[Punto Fijo]] na [[Venezuela]]. Ocho persona ta perde na bida.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|titel=Crash Arubaans vliegtuig: 8 doden|bezochtdatum=2022-01-17|datum=1996-03-14|werk=[[NRC Handelsblad]]|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20220118182755/https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|archiefdatum=2022-01-18}}</ref>
--------------
{{Variante|c}}
{{infobox edificio| variante = c
| infobox_tipo = Marshe
| nomber = Marshe Nobo
| imagen =
| descripcion =
| multi_imagen = {{multiple image
| total_width = {{Infobox/afbeeldingbreedte}}
| direction =
| perrow = 2
|border = infobox
|image1 =
|caption1 =
|image2 =
|caption2 =
}}
| localisa_na = [[Willemstad]]
| luga = {{CUW}}
| adres = Plasa Wilson Papa Godett 1
| fecha_funda =
| estilo =
| architect =
| encarga =
| status =
| funcion_original =
| funcion_actual =
| propietario = Fundashon Marshe?
| fecha_construccion = 1971?
| inaugura =
| cera =
| renova = 2024-2026
| restaura =
| website = https://www.fundashonmarshe.com/home
}}
'''Marshe Nobo''' (tambe konosí komo '''Plasa Rondó''' òf den bok'i pueblo komo '''Plasa Nobo''') ta un merkado habrí situá na Punda, den sentro históriko di Willemstad, Curaçao. E ta sirbi komo un sentro importante pa empresario chikito i komersio lokal.
E merkado ta situá na banda nort di [[Waaigat]], i ta konektá ku bario [[Scharloo]] via un brug di peaton, e Prinses Amaliabrug, ku a remplasá e anterior Van den Brandenburgbrug na 2016.[1]
== Deskripshon ==
Marshe Nobo ta un merkado popular unda por haña un gran variedat di produkto i servisionan. Den e piso abou, bendedónan ta ofresé kuminda lokal, inkluyendo platonan krioyo ku por wòrdu konsumí riba sitio. Den e piso ariba, tin stèntnan ku paña, kosmétika, artesania i souvenirs.[2]
E merkado ta forma parti di un ret di merkadonan manehá pa Fundashon Marshe, ku tambe ta responsabel pa Plasa Bieu i e merkado flotante na Sha Caprileskade.[3]
== Historia ==
Marshe Nobo a wòrdu establesé na 1975 komo parti di un inisiativa pa stimulá ekonomia lokal. E edifisio a wòrdu finansiá dor di Fondo Oropeo pa Desaroyo i entregá na gobièrnu di Kòrsou.
E merkado a krea espasio pa aproksimadamente 300 empresario chikitu, ofresiendo oportunidatnan pa negoshi ku tarifanan di hür pagabel. Esaki a kontribuí na un gran variedat di produkto, manera remedi natural, matanan, kuminda kayente, paña i artesania.[4]
Na 1997, Fundashon Marshe a wòrdu establesé bou di Ministerio di Desaroyo Ekonómiko pa manehá e merkadonan públiko di e isla, inkluyendo Marshe Nobo.[5]
== Edifisio ==
E edifisio di Marshe Nobo ta un struktura ikóniko ku forma rondó, kubrí ku un dak grandi sostené pa 32 kolumna. E diseño habrí ta fasilitá ventilashon natural i interakshon entre bendedó i bishitantenan.
Entre 2024 i 2026, e merkado a pasa pa un renobashon ekstenso pa mehora seguridat, higiena i infrastruktura, inkluyendo dak, sistema di riool i instalashonnan eléktriko. Durante e periodo aki, bendedónan a muda temporalmente pa otro lokashonnan den Willemstad. E merkado a bolbe habri na mei 2026, ku plan pa reaktivá e área komo un sentro vibrante den e siudat.[6]
== Nifikashon ==
Marshe Nobo ta un lugá importante pa bida sosial i ekonómiko di Willemstad. E ta ofresé oportunidadnan pa empresario chikitu i ta sirbi komo un punto di enkuentro pa residente i turista. Ademas, e merkado ta kontribuí na preservashon di kultura lokal dor di benta di kuminda tradishonal i produkto artesanal.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Kòrsou]]
----------------
'''Marshe Nobo''' òf '''Plasa Rondó''', den bok'i pueblo '''Plasa Nobo''', ta un marshe habrí na [[Punda]], den sentro di [[Willemstad]], [[Kòrsou]]. E ta sirbi komo un lugá pa benta dor di empresario chikito.
E sala di merkado di Marshe Nobo ta situá na e parti nort di Waaigat i riba ... kaminda. Un brug di peaton, Prinses Amaliaburg (ku na 2016 a remplasa e antiguo Van den Brandenburgbrug), ta konektá e parti ei di Punda ku Scharloo.<ref>{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/14733-ophaalbrug-officieel-geopend|taal=nl|titel= Ophaalburg officieel geopend|werk= [[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-11-10|bezochtdatum=2026-04-24}}</ref> [[File:Curaçao - Willemstad - 49411091773.jpg|thumb|220px|Prinses Amaliabrug?]]
Cuminda ta wordo bendi eynan, inkluso platonan crioyo cu bishante i turista por wordo consumi eynan mes na un mesa.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/19172-plasa-bieu-in-volle-glorie-hersteld Plasa Bieu in volle glorie hersteld]</ref> Tambe ta bende souvenirs.
Na aña 1975 Fondo Europeo pa Desaroyo a regala e edificio di dos piso aki na gobierno di Curaçao pa yuda stimula economia. E edifisio aki ta akomodá alrededor di 300 espasio di merkado pa empresarionan por manehá nan negoshi na /ofresiendo tarifanan di hür pagabel. Esaki a kondusí na un variedat grandi di produktonan pagabel riba merkado, manera remedi natural, matanan orgániko, platonan kayente, paña, kosmetika, artesania, i vários kuriosidat.
E ta wòrdu maneha pa Fundashon Marshe, huntu ku Plasa Bieu i merkado flotante na Sha Caprileskade.<ref>https://www.fundashonmarshe.com/our-gems</ref>
Fundashon Marshe a wordu establesé na 1997 bou di e Ministerio di Desaroyo Ekonómiko, Fundashon Marshe ta manehá e merkadonan ikoniko di Kòrsou, inkluyendo Plasa Bieu, Marshe Rondo, Plasa di Arte, i e merkadonan na aire liber na Sha Caprileskade, Otrabanda, i Punda.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/home-new About Fundashon Marshe] </ref>
== Edifisio ==
Marshe Nobo komo un obra di arte. E mercado rondo aki, cu su dak unico den forma di fan, normalmente ta aloha negoshinan local. E merkado ta den renobashonnan aktualmente, pues a move e bendedónan pafó i rònt di e merkado. Esaki ta krea un impreshon hopi desordená, i spesialmente pober. Bunita potrèt. Fotógrafo deskonosí.
E ta un edifisio ikoniko ku tin un forma rondo ku un dak plegabel sostené pa 32 kolumna.
Despues di un renobashon ekstenso den 2025, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko, e edifisio a bolbe habri na mei 2026. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1">{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/32261-marshe-nobo-in-mei-gereed|titel= Marshe Nobo in mei gereed|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-01-09|bezochtdatum=2025-04-24}}</ref>
Marshe Nobo a wòrdu renobá completamente na 2025/2026, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1"/>
In 1975, the European Development Fund gifted this two-floor building to the government of Curaçao to help stimulate the economy. This building accommodates around 300 market spaces for entrepreneurs to run their businesses at /offering affordable rental fees. This has led to a wide variety of affordable products to the market, such as natural medicine, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/our-gems Marshe Nobo (Plasa Rondó)], fundashonmarshe.com</ref>
Address: Plasa Wilson Papa Godett 1
Marshe Nobo, also known as Plasa Nobo, is a circular-shaped market located in Willemstad, Curacao. Established in 1975, it has long served as a vibrant hub for local entrepreneurs, offering a diverse array of products and services. The market features two floors filled with stalls selling natural medicines, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities. In August 2024, the market began renovations aimed at modernizing the facility and enhancing safety and hygiene standards. During this period, vendors temporarily relocated to various locations, including Sha Capriles Kade, Plenchi Wilson Papa Godett, and others. The renovation is expected to take about a year, with plans to revitalize the city center and attract visitors throughout the day and evening.<ref>https://mindtrip.ai/attraction/willemstad-curacao/marshe-nobo/at-UE8mu3NA</ref>
Marshé Nobo is a vibrant and bustling market that offers a wide range of products and souvenirs. As you explore the market, you’ll find colorful stalls filled with local crafts, artwork, jewelry, and clothing. It’s a great place to find unique souvenirs to take home as a reminder of your trip to Curaçao. The market is divided into two floors, with different sections dedicated to specific types of products. The ground floor is known for its local food stalls, where you can sample traditional cuisine and tropical fruits. Don’t miss the chance to try some delicious local snacks like pastechi (savory pastries) and batidos (fruit smoothies). Upstairs, you’ll find more stalls selling clothing, accessories, and handicrafts. Local artists and artisans showcase their work, including hand-painted ceramics, woven baskets, and hand-carved wooden items. You can also find traditional Caribbean spices, hot sauces, and herbal remedies.
The market is conveniently located in Punda, the historical center of Willemstad. After exploring the market, take some time to wander through the colorful streets of Punda and admire the UNESCO World Heritage-listed architecture. You’ll find charming cafes, shops, and museums along the way. If you’re visiting Curaçao, a trip to Marshé Nobo is a must-do. Whether you’re looking for souvenirs, trying local delicacies, or simply immersing yourself in the vibrant atmosphere, this market offers a unique experience that shouldn’t be missed.<ref>[https://curacaovisitors.com/events-sights/markets/ Ma rshe Nobo]</ref>
{{Appendix}}
--------------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Charles Augustus Henry Barge
| imagen = Ch.A.H. Barge.jpg
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = 1890
| periodo fin = 1901
| monarkia = [[Emma van Waldeck-Pyrmont|Emma]] (1890-1898)<br>[[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Nicolaas van den Brandhof]]
| sucesor = [[Jan Olphert de Jong van Beek en Donk]]
|fecha nacemento= [[2 di novèmber]] [[1844]]
|luga nacemento = {{NLD}}
|fecha fayecimento= [[25 di sèptèmber]] [[1919]]
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui =
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = abogado, hues, polítiko, gobernante
|partido =
}}
'''Charles Augustus[1] Henry (Harry) Barge''' (☆ [[2 di novèmber]] [1844]] na [[Amsterdam]] - † [[25 di sèptèmber]] [[1919]] na Voorburg) tabata un abogado, hues, gobernador i polítiko hulandes di e movementu katóliko romano (e RKSP no a wòrdu fundá ainda).
== Biografia ==
Harry Barge tabata bini di un famia komersiante di [[Amsterdam]] ku tabata basta enbolbí den polítika hulandes. Frederic Joseph Maria Anton Reekers (un representante pa kuarenta aña) tabata su kuña, Ton Barge tabata su primu, i su ruman hòmber tabata kasá ku e ruman muhé di Bernardus Marie Bahlmann, tur di kendenan tambe tabata representantenan katóliko. Harry su tata tabata un fabrikante na Manchester, doño di un firma di komersio na Amsterdam, i doño di barku. Despues di a kompletá su enseñansa sekundario na Sint Willibrordus College, Barge a sigui studia na Athenaeum Illustre na Amsterdam, pero despues a transferí pa Universidat di Leuven pa su estudionan di doktorado den Derecho, i a optené su doktorado den derecho romano i kontemporáneo na [[Universidat di Leiden]] na 1872.
=== Karera ===
Despues di gradua, Barge a bira abogado na [[Nijmegen]], siudat unda e tabata residensiá.
Na 1875, Barge a wòrdu eligi pa e konseho munisipal di Nijmegen, kaminda el a keda miembro te na 1880. Na 1877 i 1879, el a wòrdu eligi komo miembro di [[Tweede Kamer]] di Hulanda. Einan, e tabata bosero prinsipalmente pa enseñansa, i de bes en kuando tokante envio.
Multitut na e kas di pueblo di Willemstad despues di e traspaso di poder pa Gobernador Barge
Na 1880, el a sali pa [[Kòrsou]] pa bira miembro y presidente di [[Corte Comun di Husticia di Aruba, Corsou y Sint Maarten y di Boneiro, Sint Eustatius y Saba|Korte di Hustisia di Kolonia Kòrsou]].
Na 1890, el a keda nombrá Gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan]], un funshon ku el a okupá te ku 1901.
Despues el a regresá Hulanda kontinental i a postulá pa eleccion pa e Camara di Representantenan den e circumstancia di Rotterdam III. Sinembargo, despues di un elekshon di dos buèlta, el a wòrdu derotá pa Joor Bastiaan Verheij (LU). Na 1909, el a wòrdu eligi komo miembro di e Senado di e Estadonan General, representando e provinsia di Overijssel. El a hiba palabra den Camara solamente un biaha durante su miembrecia di cuater aña, durante e debate riba e presupuesto pa Antillas Hulandes. E tabata presidente di e Komishon pa Petishonnan pero tabata ousente frekuentemente pa motibu di interesnan privá den eksterior. Pa e motibu aki, el a renunsiá for di e Kámara na e promé seshon di e aña parlamentario 1913-1914[2]. Di 1913 pa 1916, e tabata miembro ainda di e Estadonan Provinsial di Overijssel.
{{multiple image
| total_width = 350
| direction = horizontal
| align = right
| border = infobox
| image1 = Bargestraat 3, propped up front facade.png
| image2 = Bargestraat 3, ruins.png
| footer = Edifisio monumental Bargestraat 3/3A
| footer_align = center
}}
== Honor ==
Barge a risibi varios rekonosementu i kondekorashon, inkluso un kaya den [[Scharloo]], e zona históriko di [[Willemstad]], ta hiba su nòmber: ''Bargestraat''.
* {{NLD}} - Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]].
* {{VEN}} - Ofisial den e Orden di Simon Bolivar
* {{ITA}} - Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
Na 1894, Barge a keda nombrá Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]]. Tambe el a wòrdu nombrá Gran Ofisial den e Orden di Simon Bolivar i Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
---------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Carmita Henriquez
| nomber completo = Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez
| fecha nacemento = [[6 di desèmber]] [[1922]]
| luga nacemento = [[Willemstad]]
| fecha fayecimento = [[31 di desèmber]] [[2003]]
| luga fayecimento =
| ofishi = kosedó i trahadó di popchi
| casa = Plinio Miguel Henriquez
| yui = [[Jeanne Henriquez]]
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez''' (☆ [[6 di desèmber]] [[1922]] na [[Willemstad]] – ibid., [[31 di desèmber]] [[2003]] na Korsou) tabata un kosedó i trahadó di popchi i un figura importante den e desaroyo di arte folklóriko na Kòrsou.
==Biografia ==
Carmita Henriquez tabata un yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina.<ref>{{Citeer web|url=https://gw.geneanet.org/elixer?n=hernandez&oc=&p=carmita+nicolasia|titel=Carmita Nicolasia Hernandez|website=geneanet.org|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref> Huérfano na edat di diesdos aña, el a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di un edat yòn, Carmita a yud’é den studio i na kas. Su promé bisti trahá su mes tabata pa entiero di su tata.
Na 1942 ela kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916-1982), un analista di laboratorio na e refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé, di kua [[Jeanne Henriquez]], historiadó i aktivista, tabata esun di mas grandi.<ref name="Holou"/>
Na edat di 46 aña, el a sinti e nesesidat pa konservá i honra e historia i tradishonnan den vestuario di Kòrsou. El’a kuminsá aktua esenanan di bida diario usando popchi. Su popchinan tabata representá e kultura Afro-Kurasoleño ku paña histórikamente korekto. Dia 13 di mart 1972, ela presentá dos popchi na Gobernador Ben Leito komo un regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.<ref name="Holou">{{citeer boek|auteur=Holou, Roland A. Y.|taal=en|titel=The Most Influential Contemporary African Diaspora Leaders|url=https://books.google.com/books?id=uTYyDAAAQBAJ&pg=PT153|datum=2016|uitgever=AuthorHouse|plaats=Bloomington, Indiana|hoofdstuk=21. Jeanne D. Henriquez: Diaspora in Curaçao (Caribbean/South America)|isbn=978-1-5246-0558-2|pages=153–159}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|titel=VROUWENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024|archiefdatum=2024-04-29|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240429191627/https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|dodeurl=ja}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/collectie-online/detail/f0bcb413-e206-5fa3-ad7e-387fd810bd23|titel=MANNENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref>
Na 1988, Carmita Henriquez, hunto cu Lucia Schnog, a ricibi e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a disidí ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan mes ramo – folklore i baile.<ref>{{citeer web|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2024-04-30}}</ref><ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011 Cola Debrot Prijs 1988], 21 mei 1988</ref>
{{Appendix}}
(☆ 6 di desèmber 1922, Willemstad – † 31 di desèmber 2003, Kòrsou)
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou. Ela ta konsiderá un figura importante den e desaroyo i preservashon di arte folklóriko di e isla.
Bida
Carmita Henriquez tabata yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Na edat di diesdos aña ela a keda huérfano i a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di edat yòn, Henriquez a yuda den e studio di kose i na kas. Su promé bisti ku ela mes a traha tabata pa entiero di su tata.
Na 1942, ela a kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916–1982), un analista di laboratorio na refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé. Entre nan yunan ta Jeanne Henriquez, historiadó i aktivista.
Obra i kontribushon kultural
Na edat di 46 aña, Henriquez a kuminsá traha konsientemente riba preservashon di historia i tradishonnan di Kòrsou por medio di vestuario folklóriko. Ela a krea popchi ku ta representá esenanan di bida diario, bisti ku paña histórikamente korekto i reflehá kultura Afro-Kurasoleño.
Dia 13 di mart 1972, ela a presentá dos di su popchi na Gobernador Ben Leito komo regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.
Na 1988, Henriquez, hunto ku Lucia Schnog, a risibí Premio Cola Debrot. E hurado a rekonosé kontribushonnan di kada un den nan mes ramo: folklore i baile.
--------------
Na 1988 resipiente di e [[Premio Cola Debrot]] pa su diseñonan folklóriko di e kultura afro-kurasoleño.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2022-07-22}}</ref>
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez (Willemstad, 6 di desèmber 1922 – Willemstad, 31 di desèmber 2003) tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou, konosí pa su diseñonan folklóriko ku reflehá e kultura afro-kurasoleño. Den 1988, e a risibí e Premio Cola Debrot, e mas haltu rekonosementu kultural na Kòrsou, pa su kontribushon den e tereno di folklor.
Bida i obra
Carmita Henriquez a nase den Willemstad komo yiu di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Despues di perde su mayornan na un edat tempran, e a wordu kria pa su tanta, ku tabatin un skol di kosé. Aki e a siña kosé i traha den taller for di su hóbennan. Su promé vestido propio tabata pa e entiero di su tata.
Henriquez a dediká su bida na arte di kosé i trahá popchi folklóriko ku ta reflehá e herensia afro-kurasoleño. Su obranan tabata inspirá pa e vestimentunan tradicional i e bida di pueblo, i a yuda na preservashon di e identidad kultural di Kòrsou.
Premio Cola Debrot
Den 1988, Carmita Henriquez a risibí e Premio Cola Debrot den e kategoria di folklor, baile i teatro, un rekonosementu pa su diseñonan folklóriko ku a kontribuí na e kultura afro-kurasoleño.
Bida personal
Carmita Henriquez tabata kasá ku Plinio Miguel Henriquez, un analista di laboratorio na refineria Isla. Nan a tin tres yiu muhé, inkluyendo Jeanne Henriquez, un edukadó i aktivista kultural.
Legado
E trabou di Carmita Henriquez ta keda komo un kontribushon balioso na preservashon i promoshon di e kultura afro-kurasoleño. Su diseñonan folklóriko i popchi ta un testimonio di su dedicashon na e arte i e identidad di su pueblo.
Referensianan:
Carmita Henriquez - Wikipedia
Jeanne Henriquez - Wikipedia, e ensiklopedia liber
Premio COLA DEBROT - qracao.com
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Afrohulandes''' òf hendenan hulandes pretu, ta hendenan hulandes di desendensia Afrikano Sub-Sahariano kompleto òf parsial. E mayoria di hendenan Afro-Hulandes na Hulanda ta Afro-Karibense i ta originá for di e anterior i aktual teritorionan Ultramar di Sürnam i e eks Antia Hulandes; awor Curaçao, Aruba, Bonaire, Sint Maarten, Sint Eustatius, y Saba.
Tambe tin un poblashon migrante signifikante for di Cabo Verde, Ghana, Nigeria, Somalia, Angola, Eritrea, i otro komunidatnan afrikano di imigrantenan mas resien.
== Mira tambe ==
* [[Afrokaribense]]
* [[Afrokurasoleño]]
* [[Afroamerikano]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid = |titulo= }}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Hulanda]]
-----------------
'''Francio E. Guadeloupe''' (Aruba, 1971) is een Arubaans-Nederlandse sociaal en cultureel antropoloog en ontwikkelingssocioloog. Zijn onderzoek richt zich op nationale identiteit, culturele diversiteit, religie, koloniale machtsverhoudingen en klimaatvraagstukken in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Hij is verbonden aan het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) en de Universiteit van Amsterdam (UvA).
== Leven en werk ==
Guadeloupe werd geboren en groeide op op Aruba. In 1986 nam hij als zanger (“Surprise Kid”) deel aan een jeugdcarnavals- en calypsowedstrijd, waar hij de tweede plaats behaalde. Een jaar later nam hij opnieuw deel aan het calypsofestival voor volwassenen.
Op achttienjarige leeftijd verhuisde hij naar Nederland. Daar werkte hij als opbouwwerker en studeerde hij culturele antropologie en ontwikkelingsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen. In 1999 behaalde hij een masterdiploma in ontwikkelingssociologie. Zijn scriptieonderzoek richtte zich op Afro-Braziliaanse religies, waaronder candomblé en umbanda, in Rio de Janeiro en Salvador da Bahia (Brazilië). Naar aanleiding van dit onderzoek publiceerde hij twee boeken over Afro-Braziliaanse cultuur en religie.
In 2006 promoveerde Guadeloupe in de sociale en culturele antropologie aan de Universiteit van Amsterdam. In zijn academische loopbaan was hij verbonden aan verschillende Nederlandse universiteiten.
===Academische loopbaan===
Guadeloupe was onder meer werkzaam als senior onderzoeker bij het KITLV. Hij diende gedurende vier jaar als president van de University of St. Martin (USM) op het bi-nationale eiland Sint Maarten/Saint Martin. Na de verwoestingen van orkaan Irma in 2017 werd de universiteit tijdelijk gesloten.
Zijn onderzoek richt zich op de manier waarop populaire opvattingen over nationale verbondenheid, culturele diversiteit, religieuze identiteit en mediavorming worden beïnvloed door koloniale erfenissen en mondiale economische processen. Hij publiceerde over sociale en culturele processen op onder meer Sint Maarten, Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazilië en Nederland.
In 2009 verscheen zijn monografie Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean bij University of California Press.
===Leerstoel Koninkrijksrelaties===
In 2024 werd Guadeloupe benoemd tot hoogleraar Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties, een leerstoel ingesteld door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). De leerstoel is ondergebracht bij het KITLV en de Universiteit van Amsterdam.
Zijn benoeming maakt deel uit van de instelling van twee nieuwe leerstoelen gericht op het Koninkrijk der Nederlanden, waarvan de andere leerstoel betrekking heeft op politicologie en bestuurskunde aan de Universiteit Leiden.
In 2026 aanvaardde hij het ambt met een inaugurele rede over Koninkrijksrelaties.
Onderzoek en thematiek
Guadeloupe onderzoekt onder meer:
processen van nationale en culturele identiteitsvorming
religieuze praktijken en popular culture in postkoloniale samenlevingen
koloniale racialisering en sociale ongelijkheid
klimaatverandering en maatschappelijke adaptatie in het Caribisch gebied
Hij is tevens betrokken bij onderzoeksprojecten naar duurzame en inclusieve oplossingen voor sociale adaptatie aan klimaatuitdagingen in het (Nederlandse) Caribisch gebied.
---------
{{Variante|a}}
{{infobox persona | variante = a
| tipo = cientifico
| nomber = Francio Guadeloupe
| ofishi = antropologo social y cultural, sociologo di desaroyo
| imagen =
| descripcion =
| fecha nacemento =
| luga nacemento =
| fecha fayecimento =
| luga fayecimento =
| alma mater = [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] <br>[[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA)
| promotor =
| disciplina = antropologia cultural
| investiga = Caribe Hulandes, [[Latinoamérika|Latino America]]
| conoci pa =
| distincion =
}}
'''Francio E. Guadeloupe''' (☆ [[1971]] na [[Aruba]]), ta un antropologo, sociologo y Antianista Arubano-Hulandes. Su investigacion ta enfoca riba identidad, nacionalidad, religion, medio di comunicacion, racismo colonial y globalisacion, cu un interes special den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]] y [[Latinoamérika|Latino America]].
== Bida y carera ==
Francio Guadeloupe a nace y lanta na Aruba. Na 1986 el a participa bou di e nomber artistico "Surprise Kid" como cantante den e concurso hubenil di [[Calypso]] na [[Club Boneriano]], unda el a termina na di dos luga.<ref>{{citeer web|titel=Onder grote publieke belangstelling|werk=[[Amigoe]]|datum=1986-01-22|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641607:mpeg21:p005}}</ref> Un aña despues el a bolbe participa den e concurso, version pa adulto: [[Aruba Caiso & Soca Monarch Festival|Aruba Calypso Contest]].<ref>{{citeer web|titel=Voor de calypso-wedstrijd|werk= [[Amigoe]]|datum=1987-01-26|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641917:mpeg21:p005}}</ref>
Na edad di diesocho aña Guadeloupe a muda pa [[Hulanda]]. El a traha como opbouwwerker (trabou social di comunidad) y a sigui estudio di [[antropologia kultural|antropologia cultural]] y estudio di desaroyo na [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] na [[ Nijmegen]]. Na 1999, el a obtene e grado di [[maestria|master]] den sociologia di desaroyo, cu un tesis riba e cultonan Afrobrasilero ''Candomblé'' y ''Umbanda'' na [[Rio de Janeiro]] y [[Salvador|Salvador da Bahia]] ([[Brasil]]).
Na 2006 Guadeloupe a completa su doctorado (PhD) den antropologia social y cultural na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA). Su trabou doctoral tabata relaciona cu e proceso di globalisacion y e buskeda pa pertenencia (“belonging”) den comunidadnan Caribense.<ref>https://framerframed.nl/en/mensen/francio-guadeloupe/</ref>
===Carera academico===
Guadeloupe a traha na diferente universidad grandi na Hulanda y ta afilia como investigado senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser nombra tambe profesor y investigado na Universidad di Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproximadamente) el a sirbi como presidente di University of St. Martin (USM) na [[Philipsburg]], [[Sint Maarten]]. Su periodo como presidente a keda termina despues di horcan Irma (2017), cu a forsa e cierre temporario di e institucion.
Den e periodo aki su investigashon tabata concentra riba:
* Nocionnan popular di pertenencia nacional.
* Diversidad cultural y identidad religioso.
* Influencia di capital global y racismo colonial.
* Representacion di berdad den medionan di comunicacion.
El a haci investigacion comparativo na [[Sint Maarten]]/[[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]], [[Kòrsou|Corsou]], Aruba, [[Saba]], [[Sint Eustatius]], Brasil y Hulanda.
Actualmente, su investigacion ta inclui estudio riba e reto climatico den Caribe Hulandes, cu un enfoke riba cultura popular y herensia cultural.
=== Catedra di Relacionnan di Reino ===
Na mei 2024, Ministerio di Asuntonan Interno y Relacionnan di Reino (BZK) di Hulanda a anuncia e establecemento di dos catedra nobo pa estudio di relacionnan di [[Reino Hulandes|Reino]]. [[Universidat di Leiden|Universidad Leiden]] y KITLV/Universidad di Amsterdam a wordo selecciona como institucionnan anfitrion y Francio Guadeloupe a wordo nombra como titular di e catedra ''Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties'' pa KNAW/KITLV/UvA.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk], Rijksoverheid (23 di mei 2024)</ref> Su discurso inaugural di aceptacion oficial di e catedra lo tuma luga dia 12 di mart 2026.<ref>[https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).</ref>
== Publicacionnan (seleccion) ==
*Francio Guadeloupe (1999). ''A Vida e uma Dança: the Candomblé through the lives of two Cariocas''. Nijmegen: CIDI.
*F. E. Guadeloupe & M. Milder (1999). ''Dansen om te Leven: over Afro-Braziliaanse spiritualiteit en cultuur.'' Heeswijk: Dabar-Luyten.
*F. E. Guadeloupe (2009). ''Chanting down the new Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean'' (The anthropology of Christianity). Berkeley, CA: University of California Press.
*F. E. Guadeloupe (2013). ''Curaçaoans on the question of home: the lure of autochthony and its alternatives''. Den: L. Lewis (Ed.), ''Caribbean sovereignty, development and democracy in an age of globalization'' (pag. 189-207). New York: Routledge.
*F. E. Guadeloupe & V. A. de Rooij (2014). ''Pimping and the deconstruction of the natural: a perspective from Saint Martin and Sint Maarten (SXM)''. Den: ''Women's Studies International Forum, 43'', 5-12
*F. E. Guadeloupe (2015, september 10). ''The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe''.<ref>{{Cite web|title = The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe|url = http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|website = sxmislandtime.com|access-date = 2015-11-24|archive-date = 2015-11-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20151125121956/http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|url-status = }}</ref> ''Sint Maarten Island Times''
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Aruba]]
------------
Guadeloupe a traha na diferente universidatnan grandi na Hulanda i ta afiliá komo investigador senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser tambe profesor i investigador na Universiteit van Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproksimadamente) el a sirbi komo presidente di University of St. Martin (USM) na Philipsburg, Sint Maarten. Su periodo komo presidente a termina despues di hurakan Irma (2017), ku a forsa e sera temporariamente e institushon.
Su investigashon ta konsentrá riba:
Nocionnan popular di pertenensia nashonal
Diversidat kultural i identidat religioso
Influensia di kapital global i rasismo kolonial
Representashon di berdat den medio di komunikashon
El a hasi investigashon den Sint Maarten/Saint Martin, Kòrsou, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brasil i Hulanda.
Un di su obranan mas konosí ta:
Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009)
Aktualmente, su investigashon ta inkluí estudio riba reto klimátiko den e Karibe Hulandes, ku un enfoke riba kultura popular i herensia kultural.
Leerstoel di Reino-relashonnan
Na mei 2024, Ministerio di Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) di Hulanda a anunsia e establishemento di dos nobo leerstoelnan pa estudio di Reino-relashonnan. Universiteit Leiden i KITLV/Universiteit van Amsterdam a wòrdu selekshoná komo institushonnan anfitrion.
Dr. Francio Guadeloupe a wòrdu nombrá komo titular di e leerstoel Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties pa KNAW/KITLV/UvA.[4] E nombramentu aki a wòrdu aprobá pa e Consehonan di Bestur di e universidatnan involukrá.
Na 12 di mart 2026 el a aseptá ofisialmente e leerstoel ku un diskurso inaugural.
------------
* Guadeloupe, former dean of the University of St. Martin (USM),
* Francio Guadeloupe is a senior researcher and staff member of the KITLV. A Social & Cultural Anthropologist by training, Dr. Guadeloupe has worked at all the major universities in the Netherlands. He served for four years as the President of the University of St. Martin (USM), until hurricane Irma led to the temporary closure of the institution on the bi-national island of Sint Maarten and Saint Martin. He is currently the chair of the project ‘Island(er)s at the Helm: Co-creating research on sustainable and inclusive solutions for social adaptation to climate challenges in the (Dutch) Caribbean‘.
Guadeloupe’s principle areas of research have been on the manner in which popular understandings of national belonging, cultural diversity, religious identity, and mass media constructions of truth, continue to be impacted by colonial racisms and global capital. He has pursued these interests in his research and publications on social processes on the bi-national island of Saint Martin & Sint Maarten (St. Martin), Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazil, and the Netherlands. He is the author of the monograph, Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009). Dr. Guadeloupe is currently embarking on a study of climate challenges in the (Dutch)Caribbean from a popular culture and cultural heritage perspective.
Francio Guadeloupe (Aruba, 1971) kwam op zijn achttiende van de Antillen naar Nederland. Hij werkte als opbouwwerker en studeerde culturele antropologie en ontwikkelingsstudies in Nijmegen en Amsterdam. Als antropoloog is hij momenteel verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.
Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk
Nieuwsbericht | 23-05-2024 | 16:19
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk. Er komt een leerstoel politicologie/bestuurskunde en een leerstoel antropologie/sociologie.
De Universiteit Leiden en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV), in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam (UvA), zijn geselecteerd als vestigingsplaatsen voor de leerstoelen. De Universiteit Leiden zal de leerstoel politicologie/bestuurskunde bekleden en KITLV/UvA de leerstoel antropologie/sociologie.<ref>https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk</ref>
Leerstoelhouders
De Colleges van Bestuur van de UvA en de Universiteit Leiden hebben het voorstel tot de benoeming van hun kandidaat goedgekeurd. Sociaal en cultureel antropoloog, onderzoeker dr. Francio Guadeloupe wordt de leerstoelhouder Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties voor de KNAW/KITLV/UvA. Dr. Wouter Veenendaal, universitair hoofddocent Vergelijkende politicologie bij het Instituut Politieke Wetenschap van de Universiteit Leiden, wordt leerstoelhouder Democratische Vertegenwoordiging in het Koninkrijk voor de Universiteit Leiden. Hij zal bij het KITLV in Leiden worden gedetacheerd.
* [https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
--------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = Pieter van Stuivenberg
}}
'''Pieter Anthonie van Stuivenberg''' (☆ [[14 di aprel]] [[1905]] na Geldermalsen, [[Hulanda]] – † [[11 di aprel]] [[1985]] na Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero [[Hulanda|hulandes]] ku a traha na [[Kòrsou]] i [[Aruba]].<ref name=:"0">{{citeer web|url=https://www.archiefvriend.com/index.php/ons-kwartaalblad/artikelen-uit-ons-blad/152-stuivenberg|titel=Pieter Antonie van Stuivenberg, architect|auteur=Christel Monsanto|werk=De Archiefvriend|datum=september 2022|bezochtdatum=2026-02-17}}</ref> Durante [[siglo 20|siglo binti]] su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno riba e dos isla.
==Biografia==
===Bida i Karera===
Van Stuivenberg a bai Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di Asosiashon di Arkitektonan (Bond Bouwkundigen Utrecht B.B.U.). Despues, el a studia ingenieria di awa pa tres aña i, na 1927, a kuminsá traha pa e suministro di Awa Provinsial di Nort-West Brabant. Mandá pa Kòrsou pa e Departamentu di Kolonia, Van Stuivenberg a djòin e Servisio Nashonal di Suministro di Awa di Antia Hulandes (LWV) dia 1 di mart 1928, komo hefe di e departamentu tékniko.<ref>{{citeer boek|url=http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|titel=Watertoren ta simbolo di desaroyo y modernisacion di e Aruba di antaño y Aruba di awe|uitgever=Diario|datum=21 maart 2013|access-date=1 oktober 2018|archiefdatum=13 september 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180913002413/http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|dodeurl=ja}}</ref> For di 1 di yanüari 1948, e tabata direktor, despues di R.J. (Shon Hensie) Beaujon. Riba su hubileo di plata na 1953, el a wòrdu rekonosé pa su trabou importante komo Kabayero (''Ridder'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Despues di su retiro na 1955, el a repatriá pa Hulanda, pero sinku aña despues el a establesé su mes bèk na Kòrsou kaminda e tabata manehá un konsultancy finansiero, tékniko i ekonómiko.<ref>Amigoe, 3 december 1960, advertentie Anbeadex NV, pag. 4</ref>
El a fayesé dia 11 di aprel 1985 na Hulanda, poko promé ku el a hasi ochenta aña di edat.
===Edifisionan===
Komo arkitekto, van Stuivenberg tabata hopi produktivo, tantu paden komo pafó di su karera profeshonal. Por ehempel e diseño di tur edificio di LWV na Aruba y Kòrsou, , construí entre 1930 i 1950, ta wordo atribuí na dje. E edifisionan aki tabata inkluí ofisina, depósito, fasilidat di almasenamentu, tanki i torennan di awa.<ref>{{citeer boek|url=http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|titel=Gedenkboek Landswatervoorziening Nederlandse Antillen 1928-1953|uitgever=Verenigde Drukkerijen Planeta, Haarlem|datum=september 1952|page=67|archiefdatum=2020-12-01|bezochtdatum=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201201202145/http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|dodeurl=ja}}</ref> Tambe el a diseñá residensia privá, ofisina i teaternan.
Su obranan ku tin status di monumento protehá òf ku ta riba e lista di nominashon ta:<ref name=:"0"/><br>
{{ABW}}
* [[Tanki di Kibaima]] (1932)
* [[Watertoren San Nicolas]], Bernardstraat, [[Sint Nicolaas (Aruba)|San Nicolas, Aruba]] (1939)
* [[Watertoren Oranjestad]], J.G. Emanstraat, [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad, Aruba]] (1939)
* Dieselstraat?
{{CUW}}
* fasilidat di almanementu na [[Scharloo]]
* tanki di awa di LWV na [[Seru di Ararat]]
* edifisio KNSM, Breedestraat, [[Willemstad]] (1939)
* [[Cinelandia]] aan het Hendrikplein te [[Pietermaai]], Willemstad, Curaçao (1941)
* Teater Westend na [[Plasa Brion]], [[Willemstad]] (1941, desmantelá)
* Edifisio prinsipal di AquaElectra na Mundo Nobo, Willemstad (1952) i dos kas riba e tereno (1953)
* Kompleho di showroom Palais Royal na Salinja (1953)
* kasnan na Kintjan
== Estilo arkitektóniko ==
Van Stuivenberg tabata un eksponente di arkitektura modernista, ku a surgi i floresé na [[Oropa]] entre 1920 i 1940. E estilo aki ta karakterisá pa su lucha pa funshonalidat. Materialnan manera staal i beton a hasi konstrukshonnan nobo posibel, permitiendo edifisionan pa haña propósitonan spesífiko manera fábrika, ofisina, sine òf hospital<ref>{{citeer web|url=http://www.knipselkrant-curacao.com/amigoe-aqualectra-fabriek-moet-beschermd-monument-worden/|titel=Amigoe, "Aqualectrafabriek moet beschermd monument worden"|datum=21 juli 2016| }}</ref>. Tabata hustamente danki na arkitektura modernista ku Van Stuivenberg por a permití su mes libertat artístiko den su diseñonan. E dos torennan di awa riba Aruba y e dos teatronan riba Curaçao ta un mescla di e estilonan di arkitektura moderno y Art Deco Tropical di [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]].
== Tunel bou di bahia di Santa Ana ==
Huntu ku Frans van Drimmelen, hefe di LWV (Nederlandse Waterbeheerbureau) na Aruba, Van Stuivenberg a diseña un tunnel bou di [[Bahia di Santa Ana]]. E tùnel lo a konektá e distritonan di Willemstad, [[Punda]], i [[Otrobanda]], di dia i anochi, sin interupshon di tráfiko riba tera òf riba laman. El a presentá e plan revolushonario aki na Parlamento Kolonial na 1943 komo un alternativa pa e servisio di ferry i e brug di ponton, [[Brùg di ponton|Brug di Reina Emma]]. Un konekshon di brug fiho, e brug haltu di Reina Juliana, no a wòrdu realisá te na 1974<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010460883:mpeg21:a0127 Amigoe, "De geschiedenis van de brug" (29 april 1974)]</ref>.
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Stuivenberg, Pieter van}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
Pieter Anthonie van Stuivenberg (☆ 14 di aprel 1905, Geldermalsen, Hulanda – † 11 di aprel 1985, Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero hulandes ku a traha largamente na Kòrsou i Aruba. Su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno den e Antianan Hulandes durante siglo binti.
Bida i karera
Van Stuivenberg a sigui su formashon na Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di e Bond Bouwkundigen Utrecht (B.B.U.). Despues el a studia ingenieria di awa pa tres aña.
Na 1927 el a kuminsá traha pa e suministro di awa Provinsial di Nort-West Brabant. Dia 1 di mart 1928 el a wordo manda pa Kòrsou pa traha na e Landswatervoorzieningsdienst (LWV) di e Antianan Hulandes komo hefe di e departamentu tékniko.
For di 1 di yanüari 1948 el a bira direktor di LWV, sucediendo R.J. Beaujon. Durante su periodo di trabou el a kontribuí fuertemente na modernisashon di e sistema di suministro di awa na Kòrsou i Aruba.
Na 1953, durante su hubileo di 25 aña di servisio, el a wordo distingui komo Ridder den de Orde van Oranje-Nassau pa su merito profesional.
Despues di su retiro oficial na 1955 el a bolbe Hulanda, pero algun aña despues el a regresá Kòrsou kaminda el a maneha un ofisina di konsultoria finansiero, tékniko i ekonómiko.
El a fayesé na 11 di aprel 1985 na Hulanda, tres dia promé di su 80 aña di edat.
Obra arkitektóniko
Komo arkitekto, Van Stuivenberg tabata responsabel pa un gran cantidad di proyecto infrastructural i arkitektóniko, principalmente relashoná cu suministro di awa, pero tambe teatro, edifisionan komersial i residensial.
Aruba
Entre su obranan mas konosí na Aruba ta:
Tanki di Kibaima (1932)
Watertoren San Nicolas (Bernardstraat, 1939)
Watertoren Oranjestad (J.G. Emanstraat, 1939)
Varios edifisio tékniko di Landswatervoorzieningsdienst
E torennan di awa na Aruba ta konsiderá komo ikononan di arkitektura moderno na e isla.
Kòrsou
Na Kòrsou su obranan inkluí:
Fasilidat di almanamentu na Scharloo
Tanki di awa na Seru di Ararat
Edifisio KNSM (Breedestraat, Willemstad, 1939)
Cinelandia (Hendrikplein, Pietermaai, 1941)
Teatro West End (Plasa Brion, 1941; posteriormente desmantelá)
Edifisio prinsipal di Aqualectra na Mundo Nobo (1952)
Showroom Palais Royal na Salinja (1953)
Diferente kasnan residensial na Kintjan
Varios di e edifisionan aki tin status di monumento protehá òf ta riba lista di patrimonio.
Estilo arkitektóniko
Van Stuivenberg tabata influensiá pa arkitektura modernista, un movimiento ku a florecé na Oropa entre 1920 i 1940. E estilo ta enfoká riba:
Funshonalidat
Uso di beton i staal
Forma simplifiká
Elementonan geométriko
Den su obranan na Karibe el a adapta e modernismo na klima tropikal, creando un meskla entre modernismo europeo i influensianan di Art Deco tropical.
Su torennan di awa i teatronan ta mustra claramente e kombinashon aki di funshonalidat tékniko i ekspreshon arkitektóniko.
Proyekto di túnel bou di bahia di Santa Ana
Huntu ku Frans van Drimmelen, Van Stuivenberg a presenta na 1943 un plan pa un túnel bou di Bahía di Santa Ana na Willemstad. E proyecto lo a konektá Punda i Otrobanda sin dependé di e pontonbrug (Brug di Reina Emma) ni ferry.
E plan no a wordo realisá. Finalmente, e konekshon permanente entre e dos banda di Willemstad a keda realidat cu e konstrushon di Brug di Reina Juliana, inaugura na 1974.
Signifikashon historiko
Van Stuivenberg su trabou a kontribuí significativamente na:
Modernisashon di suministro di awa
Desaroyo urbano
Integrashon di arkitektura moderno den e Antianan Hulandes
Su torennan di awa i edifisionan públiko ta te awe parte importante di e paisaje urbano di Aruba i Kòrsou.
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
[[File:0100-Hoofdgebouw-Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Edifisio prinsipal di e Eksposishon]]
[[File:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
[[File:0119-Poppen in klederdrachten-Nationale tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Popchinan ekshibí di Surnam i Antias den ekshibishon]]
[[File:Sassa, Mulatsche vrouw-Nationale Tentoonstelling Vrouwenarbeid 1898-4681-cropped.tif|thumb|Muhe mulato di Surnam na ekshibishon]]
'''''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''''' ta un publikashon na [[hulandes]] di 1898, kompilá pa Louis Constant van Panhuys, i publiká na okashon di e ''Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid'' (Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé) di 1898 na [[Den Haag]]. E publikashon tabatin komo meta pa informá e públiko hulandes, i hende muhé en partikular, tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e [[kolonia]]nan karibense, partikularmente [[Sürnam]] i [[Kòrsou i Dependensianan|Kòrsou]].
== Konteksto ==
E tomo a wòrdu publiká pa e komishon di Sekshon Antias, parti di e organisacion di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé. E eksposishon aki tabata tin komo meta pa hasi labor di hende muhé visibel i pone enfasis riba nan kontribushon sosial, tantu na [[Hulanda]] komo den su kolonianan ultramar.
Editor di e buki tabata L.C. van Panhuys (1869-1949), un alkalde hulandes i funshonario na Departamento di Kolonianan, kende a kompilá e diferente kontribushon i sketchnan. E publikashon a sirbi tantu komo un rekurso informativo komo un rekordatorio duradero di e partisipashon di Antias den e eksposishon.
E terminologia i deskripshonnan den ''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie'' ta reflehá e perspektiva kolonial i etnográfiko di fin di [[siglo 19|siglo diesnuebe]]. Konsepto i karakterisashonnan di gruponan di poblashon i ròlnan di género ta wòrdu konsiderá antikuá òf problemátiko den historiografia kontemporáneo. E artíkulo aki ta usa e terminologia aki solamente pa ilustrá e fuente original.
--
'''Muhénan na Antillas Hulandes''' a wòrdu publiká pa e Komité di Sekshon di Indianan Oksidental komo parti di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé na Den Haag na 1898. E publikashon su propósito tabata pa informá hende muhé na Hulanda tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e kolonianan di India Oksidental Hulandes, partikularmente Surinaçao.
E kompilashon i edishon di e kolekshon tabata kompletamente responsabilidat di Louis Constant van Panhuys, kende a trese huntu vários kontribushon i sketch den un solo obra amplio. Aunke a institui subcomisionnan na Surinam y Curaçao pa sostene e exposicion localmente y colecta materialnan, e contenido y structura di e coleccion ta completamente responsabilidad di Van Panhuys. E subkomishonnan asina a hunga un ròl organisatorio i ta prinsipalmente di importansia kontekstual pa e kuadro institushonal di e publikashon.
---
== Kontenido ==
E buki ta konsistí di vários kapítulo temátiko. E kapítulo di apertura ta duna konseho práktiko pa hende muhé [[Oropa|oropeo]] ku saliendo for di Hulanda kier establesé nan mes den e kolonianan di Karibe. E ta trata kondishonnan di bida, tareanan di kas i etiketa sosial.
E siguiente kapítulonan ta ofresé un deskripshon general di e teritorio, [[poblashon]] i kultura di Sürnam i e islanan di Karibe denter di e imperio kolonial hulandes.
Tambe e buki ta kontené datonan estadístiko riba enseñansa na Sürnam. Por ehèmpel, e ta menshoná ku na 1896 e kolonia tabatin 54 skol ku 7.139 studiante, inkluyendo 3.453 mucha muhé. Tambe ta pone atenshon na introdukshon di enseñansa obligatorio na 1877 i na inisiativanan manera e banko di spar pa skol, ku a keda introdusí na 1882.
=== Hende muhé den e kolonianan ===
Mayoria di e volúmen ta dediká na e posishon i aktividatnan di hende muhé. Lo siguiente ta wòrdu deskribí susesivamente:
* hende muhé di poblashonnan urbano i rural na Sürnam;
* hende muhé referí na nan den e publikashon komo Bush Negresses (awendia referí na nan komo hende muhé Maroon);
* hende muhé di komunidatnan indígena.
E outornan ta deskribí práktikanan di kuido, kriansa di yu, nutrishon i trabou, inkluyendo agrikultura, trabou di kas i komersio. Tambe nan a trata profesionnan di hende muhé manera edukadó, enfermero, labado di paña, komersiante, i portero.
== Resepshon ==
E publikashon a risibí resensianan positivo den prensa hulandes na 1898. Artíkulonan den korant a elogiá e obra komo informativo i aksesibel i a enfatisá ku e tabata kontené detayenan ku tabata poko konosí bou di e públiko hulandes. E revisornan a konsiderá e kolekshon un kontribushon eksitoso na e ophetivonan di e eksposishon, esta oumentá konosementu tokante labor di hende muhé i kompromiso sosial, inkluso pafor di Hulanda.
== Signifikado ==
E publikashon ta wòrdu konsiderá un dokumento kultural i sosial oportuno. E ta ofresé bista riba puntonan di bista kolonial riba hende muhé, trabou i kuido, i ta konstituí un fuente balioso pa investigashon riba relashonnan di género kolonial, práktikanan di kriansa i formanan di organisashon sosial di antaño na Sürnam i Kòrsou.
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Historia]]
-----
'''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''' was een boekuitgave bestemd voor [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]] in 1898, en welk inhoud bijeenverzameld werd door [[Louis Constant van Panhuys]].
== Achtergrond ==
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. van Panhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curacao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgave is de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
== Inhoud ==
In het eerste hoofdstuk wordt aan Europese dames die uit het moederland naar de West vertrekken, adviezen verstrekt, terwijl het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende Caribische eilanden. In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over de aard, de positie en de werkzaamheden van vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de bosnegerin en de Indiaanse vrouw.
{{Appendix}}
''De Vrouw in Nederlandsch West‑Indië'' is een bundel uitgegeven ter gelegenheid van de [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], welke in 1898 in [[Den Haag]] plaatsvond. De bundel werd samengesteld door jhr. L. C. van Panhuys namens de West‑Indische Rubriekcommissie. De publicatie had een tweeledige doel: enerzijds de belangstelling van vrouwen in Nederland te wekken en te stimuleren voor de koloniën Suriname en Curaçao, en anderzijds als een blijvende herinnering aan de expositie zelf.
==Achtergrond==
Samenkomst en doel
De bundel is uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie, onderdeel van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. De redactie vond plaats onder auspiciën van jhr. L. C. van Panhuys.
Doelstelling:
*Vrouwen uit Nederland kennis laten maken met het leven en werk van vrouwen in de West-Indische koloniën.
*Een blijvende aandenken bieden aan het thema-onderdeel van de tentoonstelling.
📝 Inhoud
Hoofddeel I
Adviezen voor Europese vrouwen die overwegen naar de koloniën te verhuizen.
Hoofddeel II & III
Algemeen beeld van land, cultuur en bevolking in Suriname en diverse Caribische eilanden.
Specifieke portretten van vrouwen uit de koloniën
De Surinaamse ‘bosnegerin’ met details als borstvoeding en traditionele voedingspraktijken.
„…zij zoogt haar kind, maar geeft het ook bananenmeelpap (‘gongote’) zodat de baby zich niet meer kan bewegen …”
Van Panhuys vergelijkt deze gewoonte met Nederlandse vrouwen die jenever gebruikten om hun baby te kalmeren (p. 32).
De Indiaanse vrouw
Algemene positie en taken van vrouwen uit de volks- en plattelandsgemeenschappen, waaronder onderwijs, zorg en landbouw.
Beroepsleven van vrouwen
Vrouwen als onderwijzeressen, verpleegsters en vooral landbouwers — op plantages én eigen gronden.
Onderwijs in Suriname (1877 leerplicht, 1896: 54 scholen, 7.139 leerlingen, waaronder 3.453 meisjes).
Schoolspaarbank (geïntroduceerd 1882 – populair bij leerlingen).
Overige beroepen: wasvrouw, koopvrouw, lastdraagster.
==Belang van de publicatie==
Cultureel en sociaal document: biedt unieke, tijdgebonden inkijk in de levens- en arbeidsomstandigheden van vrouwen in koloniaal Suriname en Curaçao.
Voorlichting en propaganda: bedoeld om vrouwen uit de metropool te informeren én te werven voor verbinding met de koloniën.
Historische bron: waardevol voor onderzoek naar koloniale genderrollen, dagelijkse zorgpraktijken en vroege sociale interventies zoals onderwijs en spaarbanken.
==Suggesties voor afronding==
Overweeg nog een kort slot waarin je de publicatie plaatst in zijn tijdgeest (burgerlijke moraal rond 1900, koloniale verhoudingen, rol van georganiseerde vrouwenbewegingen).
-----
==Nabeschouwing==
=== Het perspectief van de vrouw in West-Indië ===
Hoewel De vrouw in Nederlandsch West-Indië werd samengesteld door jhr. Louis Constant van Panhuys en gericht was op bezoekers van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898, biedt het werk ook waardevolle informatie over de beleving van arbeid, zorg en onderwijs vanuit het perspectief van vrouwen in de West-Indische koloniën, met name Suriname en de Nederlandse Antillen.
=== Zelfstandigheid en arbeidsethos ===
Vrouwen in de koloniën waren actief in de landbouw, zowel op plantages als op eigen grond. Ze verrichtten zwaar fysiek werk en droegen aanzienlijk bij aan de lokale economie. Volgens het boek schroomden deze vrouwen niet voor het "zwaarste werk" en was hun arbeid van onmiskenbaar belang voor het gezinsinkomen.[1]
=== Zorg en culturele tradities ===
De publicatie beschrijft ook moeders en zorgverleners, met onder meer aandacht voor het zogen en voeden van kinderen. Een voorbeeld is de bosnegerin, die naast borstvoeding gebruik maakte van traditionele pap zoals "gongote" om baby's te voeden. Dit gebeurde soms zo intensief dat baby's nauwelijks konden bewegen. Hoewel het lokale gebruik door koloniale autoriteiten werd afgeraden, toont het een zelfstandige vorm van zorg en kennis.[1]
=== Onderwijs en emancipatie ===
In Suriname werd al in 1877 leerplicht ingevoerd. Het boek noemt 54 scholen met ruim 7000 leerlingen in 1896, waarvan 3453 meisjes.[1] Vrouwen werkten als onderwijzeres en stimuleerden scholing, waarmee ze een centrale rol speelden in de opvoeding en intellectuele ontwikkeling van de gemeenschap.
=== Economische diversiteit ===
West-Indische vrouwen waren niet enkel werkzaam als landbouwers of onderwijzers, maar ook als wasvrouw, koopvrouw, verpleegkundige of draagster. Deze economische veelzijdigheid weerspiegelt hun belangrijke maatschappelijke rol.[1]
Ondanks de paternalistische toon biedt het boek een uniek inkijkje in het leven van vrouwen in de koloniën. Hun arbeid en maatschappelijke betrokkenheid verdienen erkenning als fundamenteel onderdeel van de koloniale geschiedenis.
== Bronnen ==
[1] L.C. van Panhuys, De vrouw in Nederlandsch West-Indië (1898). Uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Digitale versie beschikbaar via Delpher.nl.
----------
==[[Louis Constant van Panhuys]]<ref>https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000903142:mpeg21:a00008|werk=Dagblad van Zuid-Holland en 's Gravenhage|titel=Wetenschap|datum=19 juli 1898</ref>==
[[Bestand:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. vanPanhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curapao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgaveis de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
Het eerste hoofdstuk bevat eenige raadgevingen aan Europeesche dames die naar de West vertrekken, terwijl in het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende eilanden.
In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over den aard, de positie en de werkzaamheden der vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de boschnegerin en de Indiaansche vrouw.
Deze schetsen bevatten bijzonderheden, die stellig weinig of niet bekend zijn.
Zoo lezen wij op pag. 32, „de boschnegerin zoogt haar kind altjjd zelf, doch houdt er bovendien nog een eigenaardige voedingsmethode op na, die ook onder de beschaafde negerinnen nog wel in zwang is, hoewel bv. de politie te Paramaribo het tegengaat, het zoogenaamde K e m ti-p i k i e n. Het kind wordt dan namelijk zoo volgegoten met bananenmeelpap (gongote)
dat het zich niet meer kan verroeren en het buikje gespannen staat als een trom.” Wat de reden van deze meer dan overdadige spijziging is wordt niet vermeld, we veronderstellen dat het een middel is om de kleinen zoet te houden, zooals in ons vaderland sommige vrouwen uit ’t volk hun zuigelingen wel stil houden met een teugje jenever.
De laatste hoofdstukken zijn gewijd aan de werkzaamheden der West-Indische vrouwen. De vrouwen aldaar zijn hoofdzakelijk onderwijzeressen, pleegzusters of landbouwsters. De laatstgenoemden zijn natuurlijk het talrijkst. Deze landbouwsters werken op plantages of op hun eigen grondjes en zien niet op tegen het zwaarste werk.
Ook aangaande het onderwijs in de WestIndische koloniën bevat het boekje interessante mededeelingen. Reeds in het jaar 1877 is de leerplicht in Suriname ingevoerd. Deze kolonie bezat in December 1896 54 scholen met 7139 leerlingen, waarvan 3453 meisjes.
In 1882 heeft men in Suriname een schoolspaarbank ingevoerd, waarvan een druk gebruik wordt gemaakt.
Behalve door de reeds genoemde beroepen voorzien de vrouwen in haar onderhoud als waschvrouw, koopvrouw, lastdraagster enz.
Wij hopen, dat het boekje in veler handen moge komen en dat het moge bijdragen om de kennis te vermeerderen van onze, bij het publiek nog zoo weinig bekende West-Indische koloniën en vooral dat de vrouwen ook hier haar zegenrijken invloed zullen doen gelden en meewerken tot den bloei van deze schoone gewesten.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------
{{infobox empresa| variante = c
| nomber = Spritzer & Fuhrmann
| alias = Jewelers of the Caribbean
| sede = [[Willemstad]], Korsou
| funda = 1927
| fundado = Wolf Spritzer<br>Charles Fuhrmann
| pais = [[Antias Hulandes]]
| imagen = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| descripcion = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955).
| sede =
| empleado = ± 500 (1977)
| zona = Karibe Hulandes
| activo = 1927 - 1990
| producto =
| sector = hoyeria
| industria=
}}
{{Multiple image
| total_width = 275
| direction = horizontal
| align = right
| header_align = Center
| header = Spritzer & Fuhrmann
| border = infobox
| image1 = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| image2 = De versierde etalage van juwelier Spritzer en Fuhrmann aan het Da Costa Gomezple, Bestanddeelnr 252-3761.jpg
| footer = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955)
| footer_align = center
}}
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un empresa [[Antias Hulandes|antiano]] di hoyeria i artíkulonan di luho di gran reputashon den Karibe i mas ayá durante [[siglo 20|siglo binti]], ku sede na [[Kòrsou]] i un kadena di sukursalnan signifikativo den [[Karibe Hulandes]].<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2026-01-04}}</ref>
== Orígen i formashon ==
Na 1927, e artesano di oloshi húngaro Wolf Spritzer (1889–1953) a establesé su mes na Kòrsou, kaminda el a kuminsá traha den un lokal chikí na [[Willemstad]].[2] Poko despues, el a forma un asosiashon ku Charles Fuhrmann (1906–1989), un smet di oro di orígen [[Rumania|rumano]] ku a emigrá pa [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] na 1929.[1]
Nan kolaborashon a kondusi na e fundashon di ''Relojeria Alemania'' na Handelskade, [[Punda]], loke a bira e base di e futuro imperio empresarial ''Spritzer & Fuhrmann''. E negoshi a krese rapidamente danki na e artesania di altu kalidat i e demanda kresiente for di turismo, en particular di bishitantenan for di Merka ku yega na Korsou via barkunan di krusero.[3]
Na 1948, despues ku Spritzer a baha ku penshun, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
== Desaroyo na Kòrsou ==
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a bira un grupo empresarial diversifiká, ku un kadena di tiendanan spezialisa den:
* hoyeria i oloshi
* artíkulonan di luho (kristal, porselana i plata)
* optika
* tayernan propio pa smet di oro i reparashon di oloshi
Durante e añanan di Segunda Guera Mundial i e periodo despues, militarnan i mariniernan merikano stacioná na Curaçao tabata un grupo di klientela importante. Despues di 1945, e turismo di kompra a aumenta notablemente ku e yegada regular di barkunan di pasahero, loke a kontribuí na e ekspanshon di e sortimentu i e apertura di departamentunan separá, manera optika.[3]
Na añanan 1950, e kompania a konsolidá su presensia den Willemstad ku e konstrukshon di un edifisio prinsipal nobo na e skina di Helfrichplein i Breedestraat, diseñá pa e arkitekto J. Fresco i inaugura dia 23 di desèmber 1954.[5] E edifisio, konosí pa su kariyon, a bira un landmark urbano i un atrashon turistiko.[1][6]
== Ekspanshon ==
Paralelamente ku su kresementu na Curaçao, Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su aktividatnan pa otro isla di Antias Hulandes.
E ekspanshon a kuminsá cu Aruba, kaminda: e promé tienda a habri na Oranjestad na 1930
un di dos punto di benta a sigui na San Nicolas na 1939[4]
Despues di Segunda Guera Mundial, e kadena a sigui ekspandé pa Sint Maarten, kaminda un promé tienda a habri na Philipsburg na 1961, ku varios punto di benta adicional den añanan siguiente
Bonaire, kaminda e promé punto di benta a habri na Hotel Bonaire na 1963[3]
Na su punto mas haltu, Spritzer & Fuhrmann tabatin mas ku trinta tienda riba Curaçao, Aruba, Bonaire i Sint Maarten.[2]
Banda di e presensia den Antias Hulandes, e kompania a habri un ofisina di servisio na Manhattan, New York, den añanan 1950. Na 1960, e filial aki a wòrdu amplia cu un tayer moderno pa oloshi i hoya, loke a kontribuí na e reputashon internacional di e kompania i na e imagen di Antias Hulandes komo destinashon di artesania i luho.[3]
Na 1977, rònt di su sinkuenta aniversario, Spritzer & Fuhrmann tabata un di e dunadónan di trabou mas grandi den Antias Hulandes, ku mas ku 500 empleado.[1]
== Ultimo añanan ==
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá enfrenta un kaida progresivo den entrada. Dia 5 di sèptèmber 1989, e gerensia a anunsiá oficialmente di sera i likida e kompania despues di 62 aña di operashon.[7] Den e komunikado di prensa, e kompania a sita varios faktornan, entre otro: e desaparishon di turismo di kompra, e kaida di turismo krusero i desaroyonan ekonomiko na Venezuela, kambio den patronchi di konsumo.
Na 1990, Spritzer & Fuhrmann a sera definitivamente tur su tiendanan.[1][4]
== Premio i legado ==
Durante su existencia, Spritzer & Fuhrmann i su lider Charles Fuhrmann a risibí varios rekonosementu, entre otro:
* Diamonds International Award (1959, 1960 i 1961)
* Nombramentu komo hofleverancier di Kas Real (1967)[1]
* Emishon di un seyo di pòst konmemorativo na Antias Hulandes pa e 50 aniversario di e kompania (1977)[4]
E legado di Spritzer & Fuhrmann ta reflehá tambe den su rol komo centro di entrenamentu i edukashon di personal lokal, en particular den diseño di hoya, optika i artesania.[4][1] E archivonan di e kompania ta wardá awor na Archivo Nashonal Kòrsou.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
------------------
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un kadena antiano di hoyeria renombra den Karibe i rond mundu, ku a originá na [[Kòrsou]] i a ekspandé den [[siglo 20|siglo binti]] den un kadena di sukursalnan riba vários isla den Karibe Hulandes.<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
== Historia ==
Na aña 1927, e trahadó di oloshi di [[Hungria]], Wolf Spritzer (1889-1953), a establesé su mes na Kòrsou. Poko despues, el a kuminsá traha huntu ku e hoyero di oro Charles Fuhrmann (1906-1989), kende a emigrá di [[Rumania]] pa [[Antias Hulandes]].<ref>{{citeer web|titel=S & F-grondlegger op 83-jarige leeftijd overleden Charles Fuhrmann: bouwer van een juweliers-imperium|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-11-02|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-01-03|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642610:mpeg21:p002}}</ref><ref name="archiefvriend" /> Nan habilidatnan komo komersiante i spesialmente nan artesania pronto a kondusí na e apertura di un negoshi floresiente "Relojeria Alemania" riba Handelskade na [[Punda]] i e inicio di e imperio empresarial "Spritzer & Fuhrmann".
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a krese bira un imperio consistiendo di un kadena di tienda specialisa den hoyeria y regalo, articulo di luho manera kristal i porselana di marka oropeo, optica, ademas di un propio tienda di oro, y tayernan di reparacion di oloshi. Esaki tabata danki na e [[turismo krusero]] for di [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]].<ref name=":1"/> Wanneer het schip binnenliep in de haven van Curacao maakte hij van de gelegenheid gebruik hier juwelen, horloges, camera's, parfums, likeuren en andere artikelen te kopen die goedkoper waren daarin zijn eigen land.
Despues ku Spritzer a baha ku penshun for di negoshi aktivo na 1948, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
=== Ekspansion ===
Durante e crisis economico, nan tabata bende klòk y oloshi, entre otro articulonan, na Aruba. E promé tienda a habri na Oranjestad na 1930, i un di dos tienda na [[San Nicolas]] a sigui na 1939.<ref name="newsaruba2007">{{Citeer web |url=https://archive.org/download/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC.pdf |titel=Seventeen years after closing its doors, Spritzer and Fuhrmann hold their first reunion |website=The News Aruba |datum=2007-06-30 |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>[[File:Slijpmachine bij de firma Spritzer & Fuhrmann in Willemstad, Bestanddeelnr 252-3290.jpg|thumb|left|180px|Tayer di optika S & F ku mashin pa sleip glas. (1955)]]
Despues di [[Di Dos Guera Mundial]], Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su tiendanan signifikantemente. Di akuerdo ku un retrospektiva di 2007, e kadena eventualmente tabatin mas ku trinta tienda na Curaçao, Aruba, Bonaire, i Sint Maarten, i tambe tabatin un filial di servisio na Manhattan, [[New York City|New York]].[2] Rònt di su di sinkuenta aniversario na 1977, e kompania a wòrdu sitá komo un di e dunadónan di trabou mas grandi na Antia Hulandes, ku mas ku 500 empleado.<ref name="archiefvriend" />
Spritzer i Fuhrmann a habri un ofisina na New York den añanan 1950, kaminda na 1960 nan a establesé un tayer di oloshi i hoya bon ekipá. Banda di duna servisio direkto, e ramo aki a kontribuí signifikantemente na e bon boluntat di nos islanan Antiano.<ref name=":1">Omgebouwde garage. "Amigoe". Curaçao, 27-09-1977, p. 9. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639615:mpeg21:p009</ref>
Den añanan sinkuenta, a konstruí un sede nobo na Willemstad riba Helfrichplein (Da Costa Gomezplein)/Breedestraat. E edifisio den estilo architectonico moderno di Korsou, disena pa architect J. Fresco, tabata un atrakshon turistico y a habri dia 23 di december 1954.<ref>In moderne Curacaose stijl Nieuw Spritzer en Fuhrmann-pand fraaie touristische attractie In acht maanden tijd werd kolossase werk uitgevoerd. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 23-12-1954, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404471:mpeg21:p001</ref> E kompania a bira konosí durante e periodo ei pa un kariyon riba e edifisio.[1] Un potrèt di e tienda na Da Costa Gomezplein na Willemstad ta data di òktober 1955.<ref name="nationaalarchieffoto">{{Citeer web |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/fotocollectie/aeb042f6-d0b4-102d-bcf8-003048976d84 |titel=De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op Curaçao |website=Nationaal Archief (fotocollectie) |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
Na fasada di e edifisio tin un kariòn ku tabata sona ....
Na 1961, un tienda nobo a habri na Philipsburg. E kantidat di kamber di hotèl e tempu ei tabata solamente kuarenta! E sukursal di Spritzer i Fuhrmann aki a agregá sinku punto di benta denter di algun aña. Riba e isla aki tambe e grupo di joyeria tabata presente na cuna di turismo. Meskos ta konta pa Boneiru, kaminda Spritzer i Fuhrmann a habri su promé punto di benta na Hotèl Boneiru na aña 1963.<ref name=":1"/>
--
Den e edificio di Amador Maduro na Handelskade, Wolf Spritzer a huur un parti chikito di e localidad unda el a cuminsa cu su trabao como relohero y orfebre. Despues di e yegada di Charles Fuhrmann, e negoshi a wòrdu ekspandé; un bentana a wòrdu kita i remplasá ku dos porta di panel ku dos vitrina plat ku ta kontené e oloshinan. Algun tempu despues, nan por a kumpra henter un kolekshon di joyas serka un bendedó biahero. A tuma e decision pa bende algun di dje riba Aruba, y na 1930, a habri un tienda chikito na Oranjestad. Mientrastanto a muda un edificio nobo na Handelskade, e biaha aki na e otro skina di Windstraat, cu a haya e nomber “Relojeria Alemania”.
Esaki a sigui pa un di dos tienda riba Heerenstraat, e tempo ey e caya comercial principal na Willemstad. E tienda aki a wordo renoba varios biaha. Un di e versionnan mas bunita tabata esun cu e bentananan “Art Deco”. Despues, a agregá kolumnanan na e entrada. Durante e añanan di guera, e militarnan y mariniernan Mericano staciona na Curaçao y Aruba, cu tabata bishita e hafnan, tabata clientenan particularmente popular. Turismo di kompra realmente a lanta vuelo despues di Segundo Guera Mundial, ora ku barkunan di pasahero a kuminsá yega regularmente na Willemstad. E gama di produkto a sigui ekspandé, i un departamentu separá a wòrdu kreá pa produktonan optiko.
E prome tienda y tayer di optica tabata situa riba Heerenstraat. Despues, a establece opticanan na e skina di Breedestraat y Helfrichplein, den Kerkstraat, y den añanan 1970, a habri e “Laboratorio” hopi moderno riba Fokkerweg, unda tambe tabata fabrica lens.<ref name=":1"/>
E tiendanan di joyeria tambe a ekspandé. Na kuminsamentu di añanan 1940, un tienda a muda pa e edifisio di KNSM; el a keda e tienda prinsipal di S&F te na 1954.
Den añanan 1950, un edifisio nobo a wòrdu konstruí na e skina di Helfrichplein i Breedestraat: e “Edifisio Prinsipal.” E piso abou tabata akapará e kolekshon di diamante, joyas di oro i oloshin. E promé piso tabata akapará un departamentu separá pa artíkulonan di plata i un sekshon ku joyas, tas i artíkulonan di regalo platá ku plata i oro. E ofisinanan di maneho tabata situá riba e di tres piso, i e tiendanan di orfebre i relojero tabata riba e di kuater piso. E tienda a bira partikularmente konosí pa su karillon i su sirkuito figural.<ref name=":1"/>
=== Ultimo añanan ===
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá lucha ku un kaida den entrada. Dia 5 di september 1989
e empresa ta emití un komunikado di prensa anunsiando seramentu i likidacion di e kompania despues di 62 aña.<ref>{{citeer web|titel=Juweliersconcern van wereldfaam Spritzer en Fuhrmann verdwijnt|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-09-05|bezochtdatum=2026-01-04|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642749:mpeg21:p002}}</ref> “E gerensia ta anunsiá ku e kompania lo stòp di eksistí den futuro serkano. Pa vários aña el a sufri pèrdidanan signifikante, sinembargo, e reservanan a agotá sin ku e kompania a logra adapta na e sirkunstansianan kambiá. Faktornan kousante e ta sita: e desaparishon di turismo di kompra pa via di kaida den turismo krusero y e desaroyonan ekonómiko na Venezuela, mientras e patronchi di gasta di e klientela tambe a kambia drastikamente. Na 1990, e kompania a sera su portanan definitivamente.<ref name="archiefvriend" /><ref name="newsaruba2007" />
== Premio i rekonosementu ==
Durante añanan, Charles Fuhrmann i e kompania S&F a risibí numeroso premio. Na 1959, 1960 i 1961, e kompania a wòrdu presentá ku e Diamonds International Award. For di 20 di sèptèmber 1967, Spritzer & Fuhrmann ta un suministradó di e Kas Real (''hofleverancier'').<ref name="archiefvriend" /> Na 1977, un seyo di pòst konmemorativo a wòrdu emití na Antia Hulandes pa konmemorá e di sinkuenta aniversario di e kompania.<ref name="newsaruba2007" />
Het bestuur van de Stichting Monumentenzorg reikte in 1968
aan de heer Fuhrmann de plaquette "Tua Res Agitur". uit naar aanleiding v"an de restauratie van interieur en exterieur van de zaak „Europa". Na de restauratie kreeg dit filiaal de toepasselijke naam „Renaissance".<ref name=":1"/>
== Legado ==
Spritzer & Fuhrmann ta konosí pa entrená i eduká personal lokal den áreanan manera diseño di hoya.<ref name="newsaruba2007" /><ref name="archiefvriend" /> Archivonan di e kompania ta aloha den [[Archivo Nashonal Kòrsou]].
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
----------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Lucia Schnog
| alias = Rumbera
| fecha nacemento =
| luga nacemento = {{CUW}}
| alma mater =
| ofishi = bailarina, diseñadó di paña
| aña activo = 1971 - ?
| estilo =
| genero = [[jazz]], balèt klásiko
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Lucia Schnog-De la Fuente''' ta un bailarina, koreografo i artista visual yu di Kòrsou. Na 1988, el a wòrdu premiá ku e [[Premio Cola Debrot]] pa su arte di baile.
== Biografia ==
Tabata Sra. Van Walraven ku a siña Lucia di seis aña su promé pasonan di baile i e goso di balèt.<ref name="Amigoe ">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470122:mpeg21:p009|titel= Lucia: “concurrentie alleen maar bevorderlijk” - Curaçaose opent ballet-school Russische stijl|datum=1971-03-27}}</ref> Añanan despues, el a muda pa e siudat hulandes di Delft pa studia.<ref name="Amigoe " /> El’a kompletá su estudio ku un diploma estatal komo dosente di balèt i bailarina di esenario.<ref name="AmigoeDiCuracao">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470115:mpeg21:p008|titel= Balletstudio|via=Delpher.nl|datum=1971-03-19|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Su spesialisashon ta jazz i balèt klásiko,<ref name="AmigoeDiCuracao" /><ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470229:mpeg21:p006 Advertentie], 6 augustus 1971</ref> i el a siña tambe balèt ruso.<ref name="Amigoe " />
Na Kòrsou bèk, el a funda su mes studio di ballet na mart 1971, yamá Ecole de Danse, ku un lokalidat na Kleermakersweg na Willemstad.<ref name="Amigoe " /> El a proveé e koreografia pa e obra De Fisici, ku a estrená na novèmber di e aña ei.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470307:mpeg21:p005 De Fisici op het scherp van de snede], 5 november 1971</ref> Tambe el a krea presentashonnan di baile pa teater di mucha, manera Prikkebeen na Centro Pro Arte (CPA).<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461117:mpeg21:p003 Prikkebeen. kleurrijk kinderfeest in C.P.A.], 6 maart 1972</ref> Diesocho luna despues di su apertura, su skol di baile ya tabatin 350 studiante.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461465:mpeg21:p003 Ecole De Danse brengt leerlingenuitvoering in Centro Pro Arte], 1 december 1972</ref> El a sigui traha riba presentashonnan hubenil na CPA, manera un seri di musikal na 1975 den kolaborashon ku e Komishon di Konsierto di Jeugd.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998511:mpeg21:p010 Comité Jeugdconcert brengt kindermusical in Antilliaanse sfeer], 11 januari 1975</ref> E tambe a presentá ku su grupo di balèt.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998591:mpeg21:p023|titel= Willemstad – De Apollo Star Dancers|datum=1975-04-17|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un di su promé studiantenan tabata e futuro dramaturgo Roy Colastica.<ref>Norma Infantil y Juventil, [https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Roland Colastica]. [https://web.archive.org/web/20210225195528/https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Gearchiveerd] op 25 februari 2021.</ref>
Na ougùstùs 1979, el a habri su studio di ballet nobo riba Saliña Abaostraat ku Ecole de Danse.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639990:mpeg21:p002 Nieuwe Balletstudio], 25 augustus 1979</ref> Na aprel 1980, el a forma un grupo (semi-)profeshonal na su skol bou di e nòmber ''Antillean Dance Theatre'' (ADT), di kua e i Helma Bakhuis a tuma over e direkshon artístiko. E grupo tabata konsistí prinsipalmente di bailarinnan ku el a entrená for di 1971.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639903:mpeg21:p004 Antillean Dance Theatre 9/10 mei in CPA], 28 april 1980</ref> Helma Bakhuis tambe tabata enbolbí for di inisio di Ecole.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642264:mpeg21:p007 Ecole de Danse], 16 mei 1987</ref> Un luna despues, nan a presentá e promé balètnan di ADT.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639886:mpeg21:p006 Premiere Antillean Dance Theatre - "Kositu" hoogtepunt balletavond in CPA], 12 mei 1980</ref>
Lucia Schnog tambe tabata wòrdu scuchá i mira regularmente den medionan di comunicacion. Na 1979, el a papia tokante e apertura di su studio di balèt nobo den e programa Entrevista na Radio Hoyer.<ref>[[Amigoe]], [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640001:mpeg21:p002 "Interview"] , 7 september 1979</ref> Ku finansiamentu di OKSNA, un dokumental tokante Ecole de Danse a wòrdu trahá i mustra den e ouditorio di biblioteka na òktober 1992.<ref>{{nl}}{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644665:mpeg21:p003|titel= Documentaire over 20 jaar balletschool Ecole de Danse|datum=1992-10-03|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un luna despues, e dokumental a wòrdu transmití na televishon pa TeleCuraçao.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643709:mpeg21:p003 Tv-documentaire over Lucia Schnog], 30 november 1992</ref>
E ta tambe un artista visual di obranan di textil, entre otro.<ref>Curaçao Knipselkrant, [https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Curacaose kunstenaars op World Quilt Show], 8 januari 2015. [https://web.archive.org/web/20240426155433/https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref> El a eksponé su arte na Kòrsou durante, entre otro, e ''Open Atelier Route''.<ref>{{citeer web|werk=Curaçao Art|url=https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/|titel= Open Atelier Route 2015|datum=2014-11-09|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240426155431/https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/| archiefdatum=2024-04-26}}</ref><ref>Curaçao Art, [https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Kosecha Kultural in 2018], 28 september 2018. [https://web.archive.org/web/20240426155443/https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref>
== Honor ==
Na 1988, Schnog, hunto cu [[Carmita Henriquez]], a risibí e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a husga ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan respektivo tereno: baile i folklore.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011|titel=Cola Debrot Prijs 1988|datum=1988-05-21}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =67491322 |titulo= Lucia Schnog}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Schnog, Lucia}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Arte]
[[:Kategoria:Kòrsou]]
[[:Kategoria:Ganador premio Cola Debrot]]
habri su "Ecole de Danse", ku tabata siña [[jazz]] i balèt klásiko. For di aña 1979, 8bailarinanan semiprofeshonal a presentá bou di su guia na su Teatro di Baile Antiano (ADT). E ta krea arte visual tambe.
------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Ocho dia''' ta un antiguo rito di luto na Aruba, Kòrsou i Boneiru, ku ta sostene famia i amigunan di defuntu den nan proseso di luto.
Tabatin un tempu na Kòrsou i Boneiru ku e defuntunan tabata wòrdu rekordá no solamente ku un Misa, pero ku ocho dia di orashon, kanto, kuenta, i komunion. Pa ocho dia, e komunidat a reuní — no solamente pa yora, pero pa ofresé sosten. Famia i amigunan a wòrdu sostené den nan proseso di luto: ku orashon, kantika, rekuerdo i brasa, e alma di e defuntu tambe a wòrdu eskoltá pa e bida despues di morto. E ritual aki tabata wòrdu yamá Ocho Día.
Despues cu dera e defunto ta cuminsa cu e “ocho dia”. Esaki ta un periodo di luto di ocho dia, durante cua esnan cu a keda den luto ta reuni diariamente. Bou di guia di un intersesor, ta hasi orashon pa e defuntu i su sernan kerí. Un sirbishi di konmemorashon ta wòrdu tené 40 dia despues di e morto, i tambe anualmente riba e aniversario di e morto. Den Iglesia Catolico Romano, ademas di e dia di recuerdo anual aki, e famia por pidi un misa mensual pa e defunto.<ref>[https://www.rememberme.nl/inspiratie/blogs-van-judith-sandriman/rituelen-bij-een-begrafenis-op-curacao Rituelen bij een begrafenis op Curaçao]</ref>
De negendenacht (novena= Ninth Night) ceremonie op Jamaica toont overigens inderdaad overeenkomst met de curacaose "ocho dia".<ref><ref></ref>VOLKSKUNDE. "Amigoe". Curaçao, 05-09-1980, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 19-12-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640155:mpeg21:p017</ref>
---
Er was een tijd op Curaçao en Bonaire waarin de overledene niet alleen werd herdacht met een mis, maar met acht dagen van gebed, zang, verhalen en verbondenheid. Acht dagen lang kwam de gemeenschap bijeen—niet alleen om te rouwen, maar om te begeleiden. De familie en vrienden werden ondersteund in hun rouwproces: met gebed, zang, herinnering, en omarming werd ook de ziel van de overledene begeleid naar het hiernamaals. Dat ritueel heette Ocho Día.
Dit ritueel, ontstaan uit de ontmoeting tussen Afrikaanse spirituele tradities en het katholieke geloof, was veel meer dan folklore. Het was een daad van geestelijke zeggenschap. Wat de kerk niet kon bieden, gaf de gemeenschap zichzelf: troost, structuur, en een plek voor de ziel om haar weg te vinden.
De Ocho Día, met haar gezangen in een vermenging van Papiaments en Latijn, de overdracht van culturele identiteit via verhalen over West-Afrikaanse mythische figuren zoals de spin Nanzi, gezongen litanieën, een eigen vormgegeven liturgie van gebeden, en het kantelen van het altaar op de achtste dag (Ocho di Yukán)—dat was hun manier om trouw te blijven aan hun wortels én aan hun geloof.
Vandaag de dag is dit ritueel vrijwel verdwenen. Al twintig jaar is er geen gedocumenteerde viering meer. Uitvaarten worden nu tot in de puntjes geregisseerd door begrafenisondernemers, naar Europees model. In tegenstelling tot vroeger, waar een uitvaart veel meer was dan een kort moment van condoleren of een drive-thru, of het volgen van de dienst via een YouTube-link, is afscheid nemen verarmd tot een haastig en afstandelijk ritueel. De zinsnede “geen rouwbeklag aan huis” klinkt inmiddels als een mantra in overlijdensberichten.
-------
Bob Harms: De ocho dia, een rouwritueel van acht dagen op Aruba, Bonaire en Curaçao, was veel meer dan alleen een religieuze bijeenkomst. Het was een levendig sociaal evenement, doordrenkt van culturele tradities die hun oorsprong vinden in West-Afrika en de diaspora. Ondanks pogingen van de Rooms-Katholieke Kerk om deze ‘afwijkende’ gebruiken te onderdrukken, hield de gemeenschap stand en gaf het rouwproces zo een unieke, eigen invulling.
Tijdens dit achtdaagse ritueel nam een voorzanger, de resadó, de leiding. Hij zong litanieën, een mix van Papiaments en Latijn. De aanwezigen zongen mee met de kantikanan di Ocho Dia, liederen speciaal voor dit ritueel, en de kantikanan di Dum Ve, verbasterde Gregoriaanse gebedsliederen. Ook op de laatste ochtend, wanneer het altaar werd afgebroken, werden er speciale liederen gezongen, de kantikanan di Jukán.
----
Na de uitvaart is er een rouwperiode die acht dagen duurt. In deze dagen worden er litanieën (gebeden) voorgelezen door een vrouw die ouder is dan 50. Ze vraagt God om de overledene onder zijn hoede te nemen en de nabestaanden te troosten. Tijdens deze ‘ocho dia’ geven naasten en familie alle ruimte aan hun emoties. Vooral op de achtste dag nemen ze de tijd om na te praten over de dingen die de overledene heeft gezegd en hoe hij of zij zich heeft voorbereid op de dood. De ramen worden opengezet zodat de geest kan vertrekken.
----
Het is een perfect voorbeeld van ''syncretisme'': het samenvoegen van verschillende culturele en religieuze elementen. Hoewel de periode van acht dagen ook in het christendom voorkomt (denk aan de besnijdenis van Jezus na 8 dagen), is de uitwerking (de ceremonies, muziek, dans) sterk beïnvloed door de Afrikaanse wortels en de 'survival' van voorouderlijke tradities na de slavernij, steltDBNL - Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.
{{Appendix}}
---------------
{{Databox}}
[[File:General Official Minimum Wage by Territory as of February 2023 in US Dollars (2).png|thumb|300px|Mapa di salario minimo segun teritorio na februari 2023 den USD]]
E '''salario mínimo''' ta e montante mas abou ku un dunadó di trabou ta legalmente obligá di paga un empleado. Un salario mínimo por wòrdu ekspresá komo un salario pa ora, pa luna òf pa siman. Semper e ta wòrdu ekspresá komo un salario brutu, ekskluyendo belasting i kontribushonnan di seguro sosial.
Dentro di Union Europeo, 22 di e 27 estadonan miembro tin un salario minimo. E sinku paisnan di UE ku no tin un salario mínimo ta Austria, Dinamarka, Finlandia, Suesia i Italia. E paisnan aki, inkluyendo Noruega i Suisa, ta laga e fiho di salario mínimo na organisashonnan di dunadó di trabou i empleado.
es.wiki: Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
E regulashon aki a wòrdu establesé pa promé biaha na Australia i New Zealand den siglo 19.[2] Kada pais tipikamente ta establesé e normanan legal ku ta regulá e salario mínimo i e mekanismonan pa determiná su montante periodikamente, normalmente anualmente.
Regulashonnan di salario mínimo, ku nan diferensianan, ta presente den kasi tur pais rònt mundu, i nan ophetivo, eksplísito òf nò, ta pa redusí desigualdat di salario.
Den añanan resien, vários pais a reformá nan polítika di salario mínimo komo kontesta na e oumento di kosto di bida i preshon sosial pa garantisá un entrada desente. Algun gobièrnu a opta pa konektá e salario mínimo na e konsepto di un “salario di bida,” komprondé komo un salario ku ta kubri e nesesidatnan básiko di un individuo òf famia, inkluyendo kuminda, bibienda, edukashon i kuido di salú. Paisnan manera Alemania,[3] Sur Korea, Chile,[4] i New Zealand a implementá oumentonan signifikante, miéntras ku na Merka tabatin un tendensia pa oumentá e salario mínimo na nivel estatal i munisipal den ousensia di konsenso federal. Ademas, organisashonnan manera Organisashon Internashonal di Trabou (ILO) i Programa di Desaroyo di Nashonnan Uni (UNDP) a promové kuadro pa evaluá e impakto di e salario mínimo riba redukshon di pobresa i desigualdat, resaltando e importansia di ahusta e montantenan aki periodikamente i segun kriterionan ekonómiko i sosial.
Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
== Caribe Hulandes ==
* 1947 - invoering Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
* 1972 - Landsverordening minimumlonen (P.B. 1972, no. 110)
1 oktober 1972 e Ordenansa Salario Minimo a drenta na vigor na Antias Hulandes.<ref>Advertentie. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 30-09-1972, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 03-09-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461412:mpeg21:p006</ref>
{{Appendix}}
LANDSVERORDENING van 31 mei 1972 houdende nieuwe regelen inzake minimumlonen
Citeertitel Landsverordening minimumlonen
Vastgesteld door Gouverneur van de Nederlandse Antillen
Onderwerp maatschappelijke zorg en welzijn
Eigen onderwerp arbeidsregelgeving
Opmerkingen met betrekking tot de regeling
Deze verordening vervangt de Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
--------
The minimum wage history in the Dutch Caribbean is tied to the islands' individual statuses, with a significant shift in the Caribbean Netherlands (Bonaire, Sint Eustatius, Saba) towards higher, federally regulated minimum wages starting in the 2010s, aiming for a dignified existence. Other islands, like Aruba, also adjusted their minimum wages in recent years, while the overall trend shows efforts to raise wages to improve socio-economic conditions, though this can create competitive pressure compared to other Caribbean nations.
The minimum wage in the Dutch Caribbean is set separately for each island, with the highest recent rates being $1,750 per month in the Caribbean Netherlands (Bonaire, St. Eustatius, and Saba) as of July 1, 2024, and AWG 2,007.05 per month in Aruba as of January 1, 2025. The Caribbean Netherlands' minimum wage is adjusted annually based on the consumer price index.
--------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe
| imagen =
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[]] [[1930?]]
| periodo fin =
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor =
| sucesor =
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion =
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernador, alkalde
|partido =
}}
'''Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe''' (☆ [[31 di òktober]] [[1882]] na Schiedam – † [[28 di novèmber]] [[1956]] na [[Breda]]) tabata un gobernador kolonial y alkalde hulandes.
== Biografia ==d
Van Slobbe a nase den un famia katóliko. Su tata probablemente tabata manehá un destileria di gin. Bartholomeus a kuminsá su estudio na un skol di formashon di maestro i na edat di dieshete aña a boluntario pa e ehérsito hulandes.
El a entrená komo un ofisial no-komisá na Breda i a bira un sargento promé ku el a wòrdu atmití na e Kurso Prinsipal pa Ofisialnan na Kampen na 1904. Dos aña despues, el a bira un di dos teniente den e di Seis Regimento di e Brigada di Infanteria, stashoná na Breda. Na 1910, el a wòrdu promové na promé teniente den e di Seis Regimento. Na òktober 1913, el a wòrdu nombrá komo un ofisial di servisio spesial pa e staf general den e departamentu stashoná na Breda debí na e menasa di guera. Na 1918, el a wòrdu transferí pa e staf general na Den Haag i a wòrdu sekundá na e Akademia Militar. Na 1919, el a bira kapitan i na 1924, el a bira dosente tambe na e Akademia Militar na Den Haag.
Na aña 1930, el a keda nombrá gobernador di e kolonia di Kòrsou i Dependensianan. El a goberna excelentemente y lo kier a keda gobernador, pero despues di su prome periodo, el a pidi su regreso pa Hulanda pa sigui educacion di su yiunan.
Na ougùstùs 1936, el a bira alkalde di Breda, un miembro di e Partido di Estado Katóliko Romano (RKSP). El a tene su mes durante guera, pero a wòrdu kita for di trabou dia 11 di mart 1944, pa òrdu di e forsanan di okupashon despues di a nenga di koperá den kompilá listanan pa trabou forsá na Alemania. Durante e último lunanan di guera, el a biba skondí. El a wordo reemplasa pa e miembro di NSB y miembro di SS Gerrit Coenraad Blom. Riba e dia ku Breda a wòrdu liberá, 26 di òktober 1944, el a reanudá su tareanan di alkalde, hibá triunfantemente na e kas di pueblo pa su konsiudadanonan.
E tabata, sinembargo, bou di tutela di Baron Dirk van Boetzelaer, un ingeniero hidráulico i teniente coronel, komisario militar pa e distrito di Breda i emanacion di tantu e resistensia komo e forsanan armá hulandes formá na Inglatera. E tabata kere ku kualke hende ku a keda muchu largu durante e okupashon mester tabata konspirando ku e forsanan di okupashon i mester a wòrdu retirá. P’esei tambe e tabatin un opinion negativo di Van Slobbe i a sòru pa e keda suspendé i someté na un investigashon di purga riba su aktividatnan durante e okupashon. Esaki a dura for di kuminsamentu di desèmber 1944 te kuminsamentu di òktober 1945.
Dia 2 di desèmber 1944, Van Slobbe a wòrdu informá verbalmente di e desishon pa wèlga, ku a drenta na vigor dia 10 di desèmber. Despues e mester a defendé su mes dilanti di un komishon di purga, loke el a hasi ku éksito. Dia 16 di october 1945, e Comisario di Reina a firma e decreto di disolucion, cu a wordo anuncia algun dia prome. Miéntras tantu, Van Slobbe a wòrdu forsá pa entregá su posishon komo alkalde suplente na alkalde E.L.H.M. van Mierlo, te ora cu e investigacion tabata favorable y e por a reanuda su funcion di alcalde. Dia 17 di òktober 1945, el a presidi e reunion di e Ehekutivo Munisipal pa promé bia.
Van Slobbe a kasa ku Joanna Antonia Maria van Schendel na 1912. Nan tabatin shete yu, inkluyendo esun mayó, Maria Elisabeth van Slobbe (1913-2004), i e yu mas yòn i di dos, Wim van Slobbe (1925-2023).
-------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante =c
| nomber = Mary Gertrude Johnson
| ofishi =
| tata = Peter Hassell
| mama = Esther Lovell Johnson
}}
'''Mary Gertrude Johnson''' (☆ [[1854]] na Zions Hill – † [[1939]] na [[Saba]]), tambe konosí komo ''Mary Gertrude Hassell'', tabata un edukadó prominente i un pionero den promoshon di e arte tradishonal di [[kanchi sabano]] riba e isla di [[Saba]]. El a duna les i popularisá e téknika di obra ku hilo habri, ku despues a bira un di e produkto artístiko i ekonómiko mas importante di e isla. Segun folklorista Eric Eliason, “kisas e ta e persona mas honrá den historia di e isla.”<ref>Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: ''Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean'', p. 522-534, citaat op p. 524.</ref>
== Biografia ==
Mary Gertrude Johnson a nase na Zions Hill (den e tempu ei konosí komo Hell’s Gate) komo yu muhé di Esther Lovell Johnson i Peter Hassell. Su famia tabatin un posishon respetá den komunidat i su mayornan tabatin medio finansiero sufisiente pa mand’é pa estudio na [[Caracas]], [[Venezuela]] na komienso di añanan 1870. Pa un periodo Johnson a biba den un internado katóliko, kaminda soeurnan di e konvento tabata duna enseñansa, inkluso na manera tradishonal.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Durante su estadia na Venezuela, el a siña for di e yu muhénan di e elite venezolano kon pa traha obra ku hilo habri den estilo ajour, ku despues a bira konosí na Saba komo kanchi spaño.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
<ref name=":0">Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean, p. 522-534</ref> E téknika aki lo bira e base pa e desaroyo di e arte di kanchi sabano, un forma di arte tekstil úniko pa Saba.<ref name=":1">{{Citeer boek |titel=Caribbean Women and Their Art: An Encyclopedia |achternaam=Snodgrass |voornaam=Mary Ellen |url=https://www.google.nl/books/edition/Caribbean_Women_and_Their_Art/4tCwDwAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA89&printsec=frontcover |datum=2019 |pagina=89-90}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://caribvibetv.com/learning-about-saba-lace-spiced-rum/ |titel=The Art of Saba Lace & Flavor of Spiced Rum: Saba’s Heritage |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Caribbean Vibrations}}</ref>
Despues di a kompletá su estudio, Johnson a regresá Saba. Einan el a kasa ku James Benjamin Johnson i a kuminsá duna les na e skol katóliko lokal. E pareha a establesé nan mes na Windwardside. Inisialmente, el a sigui ku trahamentu di kanchi komo un hòbi, dunando les na algun amigu i miembro di famia, pero pronto el a kuminsá plama riba henter e isla. Gradualmente ela kuminsá duna lès, i patronchinan spesífiko pa e isla a wòrdu kreá, yamá na nòmber di nan kreadornan, manera Imelda, Sylvia i Laurentina.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Ku e establesementu di un servisio postal konfiabel entre Saba i mundo eksterno na 1884, e posibilidat pa bende kanchi via pòst a habri un fuente nobo di ingreso pa hopi famianan. Pa tempu di Prome Guera Mundial, un di kada dies habitante tabata inbolbí den produkshon òf benta di kanchi sabano. Den e añanan 1920, ta kalkulá ku entre 30% i 40% di PIB di Saba tabata generá for di kanchi, un kontribushon sin igual pa un isla chikí.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Mary Gertrude Johnson a fayesé na 1939 na edat di 85 aña. Su legado sigui biba den arte, ekonomía i identidat kultural di Saba.
== Homenahe ==
Na 1996, su aporte a wòrdu rekonosé ku un stampia postal di Antias Hulandes, ku ta mustra un imagen di dje ku un obra di kanchi na banda robes. E stampia tabata parti di un seri dediká na figuranan antiano prominente.<ref>{{Citeer web |url=https://touchstamps.com/Stamp/Details/160215/mary-gertrude-johnson-hassel-1853-1939 |titel=Stamp: Mary Gertrude Johnson Hassel (1853-1939) (Netherlands Antilles 1996) |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Touch Stamps}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Kanchi sabano]]
{{Appendix}}
{{Defaultsort:Johnson, Mary Gertrude}}
[[:Kategoria:Saba]]
------------
* na un Skol di Konbento. Einan ela siña kon pa traha e hilo dibuhá for di e yu muhénan di Venezolanonan elite, i a introdusí e arte na Saba kaminda e ta konosí generalmente komo obra spañó.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
* the past, drawn lace embroidery often produced larger pieces in the form of tablecloths, curtains, drapes, etc. Today, these larger ana more expensive items are no longer in demand and the intricate patterns of drawn lace are being used in a more decorative manner on various items of women’s and household ware such as shawls, skirts, blouses, handbags, hand¬ kerchiefs, napkins and other cloths.
<ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-ANTILLENREVIEW-1981-08/page/n33/mode/1up?q=saban+lace&view=theater Handcraft: an industry of growing importance]Antillean Review, vol. 1 nr. 5, augustus/september 1981</ref>
* Perhaps this is the reason the craft is popularly known as "Spanish work" on Saba. In 1884, the wives and daughters of Saba's seafaring men began working in earnest. In that year regular mail service connected the five-squaremile island to the outside world for the first time, thereby establising the possibility of a mailorder cottage industry. By 1898, Saba's lacemakers had become so adept that a Miss Florence Every entered an exhibition of women's handicrafts in The Hague, The Netherlands, where she received an honorable mention. Six years later, a Saban was awarded first prize in a competition in Copenhagen, Denmark, and was invited by the Danish government to spend four months in the Scandinavian country. Little by little, the industrious Saban women began exporting their delicate work, primarly to customers in the United States. The method by which they obtained the names of potential clients illustrates typical Saban ingenuity. Lacemakers would copy the addresses of American companies from the boxes of merchandise that were sent to the island. They would then dispatch a letter explaining their craft and their prices to the firm, hoping to have some sympathetic manager post the missive on the company bulletin board or mention it in the company newsletter. Their efforts were surprisingly successful. By 1928, nearly 25,000 guilders worth of needlework was being exported.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Naturally, clients' addresses were closely-guarded secrets. Who betide anyone who "stole" an address or who wrote "bad things" about a competing lacemaker. Many families were not on speaking terms for years, owing to some real or imagined breaking of this unwritten law. In turn, many company officials wrote to Saba's Vice-Lieutenant Governor inquiring into the financial status of the women soliciting business from the companies' employees. As tactfully as possible, the administrator would reply that the ladies could stand "some help", even though some of the lacemakers were among the most affluent residents of the tiny island.
When the Great Depression spread economic havoc throughout the United States in the early 19305, demand for "Saba Lace" plunged alarmingly. Committees were formed on the island to promote the "industry". Unfortunately, nothing seemed to help. It was only with the increase of tourism to the island that "Saba Lace" flourished once again. An airfield was finally constructed on the mountainous terrain in 1963 and the island became a favorite with travelers searching for an unusual daytrip from nearby St. Maarten of for longer stays in a serence and unspoiled Caribbean atmosphere. In 1984, 15,000 tourists visited, departing with approximately $100,000 worth of delicate, handmade lacework.
Thus, after more than a century, a handcraft learned by a young Saban girl in the quiet cloisters of a Caracas convent still provides a means of survival for many families on the tiny island of Saba.
-------------
{{Infobox artista|variante|c
| nomber = Sheila Payne
}}
'''Sheila Payne''' (☆ 1961 na [[Kòrsou]]) ta un aktris i kontadó di kuento di [[Kòrsou]] i un defensor di preservashon di Papiamentu.[1]
Sheila Payne a nase i lanta na Kòrsou, den un famia originalmente di [[Sint Kitts (isla)|Saint Kitts]]. Su interes i amor pa kontamentu di kuenta a bini di su tata. Komo un studiante di skol básiko, el a hasi un impreshon sumamente eksitoso di e empresario di músika [[Ángel Job]] (ku e apodo El Gordito de Oro).[2]
For di 1980 pa 2000, Payne a biba na [[Hulanda]]. El’a studia matemátika i ekonomia i a tuma un kurso posgrado den desaroyo di karera. Despues di a traha den e ramo ei pa algun tempu, el a bira un aktris ku Jeugdtheater Citadel Groningen. Na Kòrsou, el a traha komo aktris pa teater hubenil i despues a regresá na kontamentu di kuenta.[2]
Na 2011, Payne a risibí un nominashon di UNESCO pa su esfuersonan den preservashon di Papiamentu.[2]
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario|variante = c
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento = [[Kòrsou]]
|region = [[Karibe Hulandes]]
|pais =
|alias = [[Kòrsou i Dependensianan]]
|sucesion = Gobernador-general
|periodo start = 1816
|periodo fin = 1819
|monarkia =
|antecesor =
|sucesor = Petrus Bernardus van Starckenborgh
<!-- Seccion di sucesion 2 -->
|sucesion2 =
|periodo start2 =
|periodo fin2 =
|monarkia2 =
|antecesor2 =
|sucesor2 =
|pareha = Anna Maria Cornelia van Uytrecht
|tata =
|mama =
|yui = 4
|ofishi = ofisial di marina hulandes, atministradó kolonial,
}}
'''Albert Lambertsz Kikkert''' (☆ [[17 di novèmber]] [[1761]] na Vlieland - † [[18 di desèmber]] [[1819]] na [[Kòrsou]]), tabata un ofisial di marina hulandes, doño di plantashi na Kòrsou i gobernante durante e era kolonial. El a hunga un ròl importante den e [[Rebelion Grandi|lantamentu di Tula]] na [[1795]] i despues a okupá e funshon altu di Gobernador-General riba e Islanan ABC.
== Biografia ==
Kikkert a nasé riba e [[isla]] di Vlieland na aña 1761. El a drenta marina hulandes na un edat hoben i a subi te na e rango di ofisial. Su entrenamentu marítimo trempan a pone e fundeshi pa su tareanan atministrativo despues na e [[kolonianan]] hulandes den Karibe.
Despues di su transferensia pa Kòrsou, el a invertí den un plantashi. Na 1789 el a kasa ku Anna Maria Cornelia van Uytrecht (1768-1847) di Kòrsou, i huntu nan a hana kuater yu.<ref name=uytrecht>http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm. [https://web.archive.org/web/20210717231138/http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm Archivá] 17 di yüli 2021.</ref> Anna tabata e yu muhé di un shon di plantashi riku, [[Casper Lodewijk van Uytrecht]]. Dor di su matrimonio Kikkert a bira doño di e plantashinan, Jan Sofat (antes Jan Zoutvat) i San Juan.
Na 1795, el a drenta den konflikto ora e lider di katibu [[Tula]] a dirigí un rebelion riba e isla. Kikkert a wòrdu akusá di ta un kómplise di e medidanan kontra e rebeldenan, loke a pon’é den un posishon kontroversial denter di e [[kolonia]].
== Okupashon ingles ==
Kikkert tabata na Korsou ora ku e patriotanan a tuma poder na [[Hulanda]] na aña 1795 cu ayudo di e Francesnan y a funda [[Repúblika di Batavia]]. Stadtholder Willem V a hui bai Inglatera i for di einan a ordená tur gobernador i ofisial kolonial pa entregá na e inglesnan, pa e teritorionan di ultramar no kai den man di franses (revolushonario). E gobièrnu nobo a kita mayoria di e ofisialnan, ku mayoria di nan tabata noble. E pregunta di ken pa sirbi a hiba na confusion y tambe intrankilidad riba e barconan Hulandes. Kikkert a scoge e banda di e gobernantenan nobo na Hulanda y asina a opera na servicio di e Francesnan. Su patriotismo tabata oportunista, pasobra despues el a mustra di ta un Orangista konvensí atrobe pa ku e inglesnan.
=== Konflikto ku Tula ===
Inspira pa e intrankilidad revolucionario na Europa y e lantamento exitoso di esclavo na Haiti Frances, un lantamento di esclavo tambe a brota riba Curaçao na 1795. E “capitan” di e rebeldenan, Tula, tabata propiedad di Kikkert su cuñado Casper Lodewijk van Uytrecht (1730-1855). Dos otro lider di e rebelion tabata propiedat di Kikkert mes, entre nan Pedro Wacao i Carpata. ‘Bastiaan’ Carpata tabata foreman òf ofisial pretu riba su plantashi San Juan. Parsialmente pa e motibu aki, Kikkert tabata determiná pa pone e rebelion abou. I asina el a hasi, usando e fragatanan Ceres i Medea. For di e Ceres, Kikkert a trese dos bateria di kañon na tera, i tambe munishon i otro suministronan. El a komandá e mariniernan ku a bringa banda di e milisia sivil riba kabai riba e isla. E rebelion a terminá ku un ehekushon brutal i ehemplar di e lidernan rebelde, den kua Kikkert tabata enbolbí aktivamente. El a nota friu den e registro di su barku ‘Den 3e’ (òktober 1795): “... dos negro a wòrdu kibra bibu riba e wiel i pretu, despues dekapitá i nan kabes poné riba e horka, un negro a haña su mannan kòrtá i su kabes kibra aden ku un martiu i despues a wòrdu kologá.” E kastigunan tabata di akuerdo ku e veredikto di Gobernador Johannes de Veer (1738-1796) cum suis.[3][4]
== Regreso di gobernashon hulandes ==
Durante e gobernashon franses den añanan 1800, probablemente Kikkert a kolaborá ku outoridatnan bou di Louis Napoleon, ruman di Emperador Napoleon Bonaparte. Despues di e regreso di e gobièrnu hulandes bou di Rei Willem I, el a wòrdu nombrá Gobernador-General di e Islanan ABC. Den e funshon aki, e tabata responsabel pa e atministrashon sivil i protekshon di interesnan kolonial na Kòrsou, Aruba i Boneiru. El a hunga un ròl sentral den ehekushon di legislashon atministrativo i fiskal durante e periodo aki.
Kikkert a fayesé inesperadamente dia 18 di desèmber 1819 na Kòrsou. Su morto a marka e fin di un karera influyente den tantu sírkulonan kolonial komo militar riba e islanan ABC.
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''tragalus''' ([[hulandes]]: ''dakvenster'') ta referi na un bentana chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un dak di kas. Literalmente, e palabra cu e ta e luga pa laga lus drenta. "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
un ekstenshon di e superfisie di dak ku ta inkliná, hopi bia ta konsistí di un kuadro di bentana vertikal ku òf sin partinan movibel, dos muraya banda triangular i un tapa, trahá komo un dak plat, siya ?, heup òf pent.
Un tragalus por wòrdu instalá mesora durante konstrukshon nobo, pero hopi bia ta wòrdu trahá despues pa haña espasio èkstra, tin bia na e lugá kaminda un skylight ta presente kaba. E kuadro di bentana ta sirbi pa permití lus i airu drenta den e zolder òf kamber di zolder. Un bentana di dormitorio hopi bia ta proveé e espasio èkstra ku espasio pa kabes (espasio pa kabes), ku ta nesesario pa krea un kamber den zolder.
Bentana di dormer por wòrdu montá na diferente manera. Tradishonalmente riba e lugá, kaminda e bentana di e dormer ta wòrdu bati riba e dak riba e sitio, loke ta tuma un promedio di 3 pa 4 dia. Tin tambe bentananan prefab. E bentananan prefabriká aki ta wòrdu pre-produsí den un fábrika òf tayer di karpinteria i ta wòrdu montá riba e dak denter di un dia.
Bentana di dormer ta traha di vários material. Esaki ta dependé di e estilo arkitektóniko di e kas i e deseonan di e kliente. Bentana prefabriká por lo general ta trahá di palu òf plèstik.
Un ekstenshon riba e dak tambe ta wòrdu yamá kuko òf akkenailtje (prinsipalmente na Groningen).
{{Appendix}}
chatgpt:Den papiamentu, tragalus ta un palabra ku referi na un ventanita chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un kas di dak. E palabra mes ta bin di Hulandés "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
✅ Den konteksto di construccion Hulandés (i Karibe Hulandes), un "tragalus" ta un ventanita, pero den hulandés moderno e palabra ku ta mas relashona ta "dakkapel" òf "dakvenster", ku ta referí mas espesífikamente na un ventan chi subi for di dak, ku ta kreá espasio i lus den un piso haltu.
Diferensha:
Tragalus = ventanita (simpel, generalmente no sobresalí for di tei).
Dakkapel = estruktura di bentana ku sobresalí for di tei pa kreá mas espasio i lus.
🏚️ Tragalus den Karibe Hulandes
Sí, tragalus (of ventanitanan den dak) tabata uza den arquitectura tradicional Karibe Hulandes, inklusí:
Kas di plantashon (Boneiru, Kòrsou, Aruba)
Kas di pueblo (kas di torto, kas di piedra)
Fortifikashon (forte)
E motibu principal pa usa un tragalus tabata:
Laga lus natural drenta (den tempo ku no tabatin mucha bentanan grandi)
Mehorá ventilashon (pa saka kalor fo'i kas)
Duna un poko di brisa sin perde protekshon kontra tormenta.
Ejemplo:
Riba kas di plantashon na Kòrsou manera Landhuis Brievengat òf Landhuis Chobolobo, bo por topa ventanitanan haltu riba e dak ku ta sirbi komo tragalus.
Na Aruba, na kas antique den Noord i Santa Cruz, bo por wak esemey.
📜 Origen historiko
E uso di ventanitanan haltu (tragalus) a bini ku:
Influensia di arquitectura kolonyal Hulandés (especialmente siglo 17-18).
Adaptashon lokal pa klima tropikal — ventilashon tabata esencial.
Manká di material di konstrukshon — un bentana chikí tabata mas fasil pa instala den muraya di torto òf piedra.
✏️ En Resúmen
Aspekto Tragalus Dakkapel
Definishon Ventanita haltu Bentana sobresaliente for di tei
Funshon Lus i ventilashon Lus, ventilashon, espasio
Material Hout, piedra, torto Hout, tei, glas
Uzo den Karibe Sí, den kas antique Raro, mas den Hulanda
[[:Kategoria:Konstrukshon]]
--------------
{{Multiple image
| total_width = 650
| align = center
| caption_align = center
| border =
| image1 = Government building in Camacuri (Aruba) 17 33 16 604000.jpeg
| caption1 = Edificio di Impuesto di [[Aruba]]
| image2 = DRCUR-EXT-Resort-4110-TM.jpg
| caption2 = Dream Curaçao Resort na [[Willemstad]]
| image4 = Emmanuel Catholic Chapel.jpg
| caption4 = Kapel Emanuel na [[San Nicolas]]
| image3 = Maduro & Curiel's Bank, Willemstad, Curaçao.jpg
| caption3 = Edificio di [[Maduro & Curiel's Bank N.V.|MCB]] na Willemstad
}}
---------------
* [[Florin karibense]] (aanvullen)
Siman pasá a tuma lugá e desvelo ofisial di e diseño di e Guilder Karibense, e moneda nobo ku lo ta den sirkulashon na Kòrsou i Sint Maarten entrante 31 di mart 2025. Banko Sentral di Kòrsou i Sint Maarten (CBCS) a presentá e biyetenan i monedanan simultáneamente na ámbos pais.<ref name="deel 1">[https://curacao.nu/de-caribische-gulden-een-stap-richting-economische-stabiliteit-in-2025/ De Caribische Gulden: Een stap richting economische stabiliteit in 2025], curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
--
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.<ref name="deel 3">[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-20g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (20g)], curacao.nu (27 di desember 2024)</ref>
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
== denominashon di mas chikitu: 10 florin ==
E biyete di dies florin karibense ta predominantemente hel i tin un imágen di e '''angelfish gris''' na e parti dilanti i e '''faro di Klein Curaçao''' na e parti patras.<ref name="deel 2">[https://curacao.nu/nieuwe-caribischegulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-10g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (10g)\, curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
E angelfish gris por krese te sesenta sentimeter di largura. E espesie aki tin un kurpa den forma di disko ku un kabes relativamente grandi. Angelfish adulto gris ta gris kla ku manchanan pretu tur kaminda, miéntras ku nan kabes ta gris kla ku un boka mas kla ainda. E hóbennan, di otro banda, ta pretu ku sinku strepi hel briante ku ta kore vertikal riba nan kurpa.
Hubenilnan ta wòrdu hañá generalmente riba e rif òf den kama di yerba di laman, kaminda nan ta traha na “stashonnan di limpiesa” meskos ku garnachi mas limpi ta hasi, pa deshací di parasito di piská mas grandi. Adultonan por lo general ta habitá rifnan i por wòrdu hañá na profundidatnan te ku trinta meter.
E konki reina ta un snèk ku ta biba prinsipalmente den kama di yerba di laman i riba banki di santu i por krese basta grandi. Karakolnan adulto por krese te mas o ménos 35 sentimeter di largura. E karakolnan aki ta herbívoro i ta alimentá nan mes ku material di mata ku ta haña entre e yerba di laman. E conchi reina ta birando mas y mas raro den hopi parti di Caribe pasobra su carni ta wordo considera un delicia y hopi biaha ta wordo haya riba platonan. Ta p’esei tin vários inisiativa pa kria nan den koutiverio pa produkshon di kuminda òf laga nan bai bèk den naturalesa. Kasi no tin ehemplar adulto real ku a sobra den e awanan interior di Kòrsou.
Patras
== Di dos denominashon: binti florin Cg 20 ==
E biyete di binti florin Karibense ta predominantemente blou i tin e rayo di águila mancha dilanti i Simpson Bay patras.
Cu un envergadura di casi tres meter, e Spotted Eagle Ray ta un di e especienan di rayo mas grandi den nos awanan. E ta wòrdu rekonosé fásilmente pa su fondo skur ku numeroso mancha blanku i un barika kompletamente blanku. E rayonan aki tin un rabo largu i punta ku vários spina venenoso. E rayonan aki ta kome bivalvo, entre otro, i ta buska nan riba fondo di santu. Nan ta koba den santu i tin bia ta zwaai esaki ku nan “alanan”. Tambe nan ta come cangreu, cangreu ermitaño y caracol manera e queen clam. Rayonan di águila mancha ta hopi sosial i hopi bia ta landa den grupo chikí.<ref name="deel 3"/>
Yellow Cowries ta '''karakol di laman''' ku ta wòrdu hañá den mayoria di laman tropikal. Den pasado, diferente tipo di cowries tabata hunga un ròl importante den komersio i kultura. Kaska di cowrie tabata wòrdu usá histórikamente komo moneda, partikularmente na China, Afrika, New Guinea i Indonesia. E barkunan di e Kompania di India Oriental Hulandes (VOC) tabata komersia ku kaska di kowrie, spesialmente e “kaska di kaska di plaka” ku tabata representá un balor monetario, i tabata usa nan komo un medio di pago, inkluso pa kumpra hende sklabisá.
Awendia nan ta wòrdu apresiá prinsipalmente komo kosnan di kolekshon i ta wòrdu usá den joyas. Karakol tin un dieta hopi spesífiko ku ta varia pa kada espesie. Algun ta karnivoro, algun herbívoro i algun omnívoro. Nan tin un struktura di alimentashon úniko yamá un “radula” den nan boka, ku ta funshoná komo djente, superfisie di yerba i kòrta kuminda.<ref name="deel 3"/>
Patras
== Di tres denominashon: biyete di 50 Cg ==
E biyete ta predominantemente bèrdè i tin e '''turtuga di laman bèrdè''' na e parti dilanti i e playa di '''Grote Knip''' na e parti patras.<ref>[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-50g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (50g)], curacao.nu (28 di desember 2024)</ref>
E turtuga bèrdè di laman ta wòrdu hañá den tur laman tropikal i subtropikal na mundu, inkluyendo den Karibe. E turtuga bèrdè di laman ta un herbívoro i ta kome prinsipalmente yerba di laman. E turtuganan ta sòru pa e yerba di laman no krese muchu largu i sofoká su mes. Esaki ta permití e ekosistema di yerba di laman pa mantené su funshonnan mas importante, esta komo un krèsh pa hopi bestia marino. E turtuga di laman bèrdè ta pues un espesie klave ku ta hunga un ròl esensial den tene nos oséanonan saludabel. Turtuga machu nunka no ta regresá tera. E hembranan ta bin tera solamente pa pone webu. Turtuga muhé ta traha vários nèshi pa aña. Turtuga ta protehá i den peliger di ekstinshon rònt mundu.
E '''tellin''' faborito. E espesie di karakol bivalvo aki ta wòrdu hañá den henter Karibe, prinsipalmente na profundidatnan di te ku trinta meter. E kaska, ku ta wòrdu trahá dor di e karakolnan mes, por ta basta grandi, algun ta alkansá un diameter di mas o ménos ocho centimeter. E kaska ta di koló krema pa blanku ku randnan un poko haltu i hopi espasiá. E parti paden di e kaska ta hel. E dos mitarnan di e kaska por lo general ta pas bon huntu i hopi bia ta kubri ku alga i otro organismonan, proveyendo un kamuflahe ekselente riba e ref. E espesie aki ta filtrá kuminda for di awa di laman dor di chupa awa aden, filtr’é i despues “spuit afó” awa limpi.
Patras
Grote Knip Beach. Curaçao ta konosí pa su playanan relativamente chikí skondí den bahianan kómodo. Asta Grote Knip Beach ta situá den un bahia asina. E santu riba e playanan ta konsistí di entre otro e fekalnan di piská ku ta kome alga i otro organismonan marino. Segun ku e piskánan aki ta raspa alga for di piedra di koral i piedra di kalki, nan ta kita pida pida kalki tambe. E material aki despues ta wòrdu ekskretá komo granula chikitu di kalki, ku eventualmente ta akumulá riba playa komo santu blanku debí na akshon di ola. Piská papagai ta entre e espesienan responsabel pa e proseso aki.
-------------------
'''Petróleos de Venezuela, SA''' ('''PDVSA''') ta e kompania estatal di [[Venezuela]] riba tereno di petroleo i gas natural. E kompania tin aktividatnan den eksplorashon, produkshon, refinamentu, merkadeo, transporte i eksportashon di petroli, i tambe eksplorashon i produkshon di gas natural. El a kuminsá su operashon na 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di e pais pa dekreto di gobièrnu riba 30 di ougùstùs 1975. Tur akshon di e kompania ta ainda propiedad di gobièrnu di Venezuela, kual pais ta e di sinku eksportadó mas grandi di petroli na mundu.
== Reserva i produkshon ==
Venezuela tin e reservanan di petroleo mas grandi na mundu. Na fin di aña 2020, nan tabata balorá na 304 bion bari, òf 17.5% di e total mundial.<ref name=BPWES21>{{en}} [https://www.bp.com/en/global/corporate/energy-economics/statistical-review-of-world-energy.html BP Statistical Review of World Energy 2021], geraadpleegd op 24 juli 2021</ref> [[Arabia Saudita]] ta na di dos lugá ku un porshon di 17.2%. Un gran parti di e reservanan ta konsistí di zeta viskoso, ku ta wòrdu hañá prinsipalmente kantu di [[Riu Orinoco]]. E zeta aki ta ménos fásil pa saka ku zeta konvenshonal. Ku e reservanan di zeta konosí, e pais por mantené e nivelnan di produkshon aktual pa mas ku 500 aña.<ref name=BPWES21/>
Na 2005, produkshon di zeta tabata 3.3 mion bari pa dia (bpd), pero pa 2015 esaki a baha te na 2.6 mion bpd.[2] Debí na mal maneho ekonómiko, no tin sufisiente sèn disponibel pa invertí, loke ta kousa ku produkshon ta baha. E bahada aki a sigui despues di 2015 i na 2020 e produkshon tabata 540.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Un tendensia similar ta visibel pa refinamentu. Na 2010, kasi 1 mion bpd tabata wòrdu prosesá diariamente ainda, pero na 2019 esaki a baha te na 123.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Reservanan di gas ta muchu mas chikitu na 3% di e total mundial, pero tòg signifikante.<ref name=BPWES21/> Produkshon di gas a keda basta stabil entre 2005 i 2017 i a fluktuá alrededor di 30-40 bion m³ pa aña. Tabatin un bahada fuerte na 2018, ku a sigui na 2019 i 2020. Na 2020, mas o ménos 19 bion m³ a wòrdu produsí.<ref name=BPWES21/>
== Historia ==
E kompania a wòrdu fundá dia 1 di yanüari 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di Venezuela.
Na sèptèmber 1986, e kompania merikano Southland a bende mitar di e akshonnan di CITGO na Petróleos de Venezuela. Na 1990, PVDSA a kumpra e sobra akshonnan, birando e úniko doño. Ku e transakshon aki, CITGO a wòrdu sigurá di e suministro di krudo i Venezuela a haña un kanal di benta nobo na [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]]. Parsialmente debí na e kaida fuerte den prijs di petroleo desde 2015, PVDSA a topa cu problemanan finansiero. E kompania a risibí un fiansa grandi di Rosneft di [[Rusia]] i a kambio a primintí 49.9% di e akshonnan den CITGO komo fiansa.<ref name=CNNROS>CNN [http://money.cnn.com/2017/04/10/news/economy/russia-us-oil-company-citgo/index.html Russia could soon control a U.S. oil company], 10 di aprel 2017, konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> Varios polítiko merikano ta preferá di no mira akshonista ruso den refinerianan merikano.<ref name=CNNROS/>
Na 1985, gobièrnu di [[Teritorio insular (Antias Hulandes)|teritorio insular di Kòrsou]], ku a tuma over e [[refineria Isla]] na Kòrsou for di [[Koninklijke Shell|Shell]], a transferí e operashonnan di e kompania pa Petróleos de Venezuela a base di un kontrato di hür di largu plaso.<ref name="CvC">Canon van Curacao [https://canoncuracao.cw/33-vertrek-shell-komst-en-vertrek-pdvsa/ Vertrek van Shell, komst en vertrek PdVSA], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> Invershonnan den e refineria a keda atras, loke ta nifiká ku produkshon tabata wòrdu hasí prinsipalmente ku instalashonnan bieu. E problemanan ambiental ku esaki a enserá a kondusí na hopi demanda kontra e refineria òf kontra di gobièrnu.<ref name="CvC"/> E kontrato di hür di PDVSA a kaduká dia 31 di desèmber 2019. Despues di e salida di PDVSA, un bataya legal a tuma luga pa añanan largu entre Kòrsou i Venezuela. Nan dos finalmente a yega na un akuerdo na desèmber 2023. Venezuela lo suministrá zeta pa dies aña ku un balor ekivalente total di US$ 450 mion, ku lo wòrdu usá pa paga e debe di PVDSA.<ref>Antilliaans Dagblad [https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28793-olie-voor-schuld-pdvsa Olie voor schuld PDVSA, 21 december 2023], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref>
ï
Na yanüari 2019, Merka a imponé sanshonnan kontra PDVSA.<ref name=NOSUSS>NOS [https://nos.nl/artikel/2269551-vs-legt-sancties-op-aan-venezolaanse-staatsoliebedrijf.html VS legt sancties op aan Venezolaanse staatsoliebedrijf, 29 januari 2019], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> E kuentanan bankario di e kompania na Merka a wòrdu kongelá i merikanonan no ta permiti di hasi negoshi ku e kompania mas.<ref name=NOSUSS/> E sanshonnan ta un medida punitivo kontra e maneho di [[Nicolás Maduro|presidente Maduro]]. Zeta ta un fuente importante di entrada pa Venezuela i mas ku 40% di tur eksportashon di zeta ta bai pa Merka.<ref name=NOSUSS/> Na 2016, US$19 bion di e benta total di US$42 bion e aña ei a wòrdu generá na Merka. Na òktober 2023, e sanshonnan petrolero riba Venezuela a wòrdu aliviá.<ref name="NOSUSVEN">NOS [https://nos.nl/artikel/2494593-vs-schort-deel-sancties-venezuela-op-na-afspraken-over-vrije-verkiezingen VS schort deel sancties Venezuela op na afspraken over vrije verkiezingen, 19 oktober 2023], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> A yega na un akuerdo entre e gobièrnu di Maduro i partidonan di oposishon bou di kua nan a bai di akuerdo pa tene elekshon den e di dos mitar di [[2024]], ku opservadónan internashonal pa garantisá ku nan ta hustu.<ref name="NOSUSVEN"/> E relahamentu ta nifiká ku Venezuela por determiná un biaha mas pa su mes kuantu zeta e ta eksportá i na kua partidonan.<ref name="NOSUSVEN"/> E akuerdo ta en prinsipio bálido pa seis luna.
== Laso ku Karibe Hulandes ==
(es.wiki}
=== Aruba ===
Na 1991, PDVSA a atkerí di Chevron e terminalnan di awa hundu den Laman Karibe den serkania di Aruba.<ref name=terminal > {{cite web |url= http://www.petroleumworld.com/es-napa17061901.htm| title= La triste historia de PDVSA, BORCO y San Eustaquio|date=2017-06-13| author=Sergio Sáez | publisher= Petroleumworld.com}}</ref>
Na september 2015, Aruba a firma un memorandum di entendimentu cu Citgo pa sondea e re-apertura di e refineria situá na [[San Nicolas]], Aruba, pará desde 2012 pa e operador Valero Energy ku un kapasidat instalá pa refiná 235.000 bpd. Na septèmber 2016, [[parlamento di Aruba]] a aprobá e outorisashon pa Citgo hür e refineria di San Nicolas pa 25 aña i un inversion aprobá pa PDVSA di 685 miyon dollar. Dia 23 di mei 2018, Korte di Aruba a kita e embargo riba dos kargamento di petroleo for di e tankeronan ''Atlantic Lily'' i ''Grimstad'' ku ConocoPhillips a pidi komo parti di su esfuersonan pa kobra un sentensia di arbitrahe kontra PDVSA.<ref> {{citeer web |url=http://eltiempolatino.com/news/2018/may/23/corte-de-aruba-levanto-embargos-pedidos-por-conoco/| titel=Corte de Aruba levantó embargos pedidos por Conoco contra cargamentos de Citgo
|datum=2018-05-23| uitgever=El Tiempo Latino}}</ref> Na febrüari 2019, Citgo a para e remodelashon i modernisashon di e proyecto pa motibu di sanshonnan ekonómiko.<ref>{{citeer web |url= https://www.elperiodicodemonagas.com.ve/site/internacionales/renovacion-en-refineria-de-aruba-parada-por-sanciones/| titel=Renovación en refinería de Aruba parada por sanciones |datum=2019-02-20| uitgever=El periódico de Monagas}}</ref> Segun Promé Minister [[Evelyn Wever-Croes]] “E ta muy probable ku nos lo no sigui ku Citgo pero nos ta evaluando kon nos por sali for di e kontrato sin ningun problema".<ref> {{cite web |url=https://meridadigital.com.ve/alnavio-petroleos-de-venezuela-se-desmorona-y-las-repercusiones-son-globales/| title=Pdvsa se desmorona y las repercusiones son globales|date=2019-06-19| publisher= Alnavio }}</ref>
Dia 22 di yüni 2021, e kompania Citgo a disidí di likidá 4 kompania supsidiario ku a keda kreá na 2016 ora ku gobièrnu a firma un kontrato di hür a kambio di rehabilitá e refineria di [[San Nicolas]] pa konvertí krudo èkstra-pisá for di e faha di zeta di [[Orinoco]] den krudo lihé. Mirando e problemanan ku a surgi a kousa di retrasonan di e proyecto na 2019 Citgo a termina su negoshi ku Aruba.<ref>«los lazos de la empresa venezolana con la isla empezaron a resquebrajarse al mismo tiempo que las sanciones financieras» {{citeer web |url= https://www.bancaynegocios.com/citgo-liquido-cuatro-filiales-en-aruba-y-cerro-casi-100-de-sus-negocios-en-la-isla/ | titel= Citgo liquidó cuatro filiales en Aruba y cerró casi 100% de sus negocios en la isla|datum=2021-06-22| uitgever=Bancaynegocios}}</ref>
=== Boneiru ===
PDVSA ta doño di e terminal marítimo Bonaire Petroleum Company (Bopec)<ref> {{cite web |url= https://prodavinci.com/que-esta-pasando-con-el-caso-conocophillips-versus-pdvsa/ | title= ¿Qué está pasando con el caso ConocoPhillips versus PDVSA?|date=2018-05-06| publisher= Prodavinci }}</ref> ku e kapasidat pa almasená te ku 12 mion bari di zeta krudo i derivadonan ku ta stratégiko pa eksportashon pa [[China]] i Merka. Na sèptèmber 2010, un kandela den dos di su 23 depósito a obligá gezaghebber di Boneiru pa sera e terminal.<ref>{{cita web | url= https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S20100914 | title= Terminal de PDVSA Bonaire, cerrado hasta nuevo aviso|date=2010-09-14| publisher= REUTERS | fechaacceso= 10 de julio de 2019 | fechaarchivo= 10 de julio de 2019 | urlarchivo= https://web.archive.org/web/20190710151005/https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S2010091}}</ref> Na desèmber 2017, gobièrnu hulandes a duna un ultimatum na PDVSA pa motibu di e falta di invershon den mantenshon di e terminal di Bonaire Petroleum Company (Bopec), lagando solamente sinku di e 21 depósitonan pa operá ku e isla tin, PDVSA a primintí un invershon di 25 mion dòler pa mantenshon i restourashon di e depósitonan.<ref> {{cita web |url= https://elcooperante.com/holanda-envia-ultimatum-a-pdvsa-por-falta-de-mantenimiento-en-terminal-de-bonaire/| title=Holanda envía ultimátum a Pdvsa por falta de mantenimiento en terminal de Bonaire|date=2017-12-20 | publisher= El cooperante}}</ref> Na mei 2018, e kompania ConocoPhillips ku sede na Houston a asumí kontrol di e aktivonan petrolero di Venezuela riba e isla kompania karibense di Boneiru<ref>{{cite web |url= https://www.radiotelevisionmarti.com/a/corte-de-bonaire-autoriza-embargo-millonario-a-pdvsa/175740.html | title= Corte de Bonaire autoriza embargo millonario a PDVSA|date=2018-05-12| publisher= Radio Televisión Martí}}</ref>, na ougùstùs 2018 a yega na un akuerdo ku PDVSA pa e pago di 2.040 mion ku un pago inisial di 500 mion dòler denter di un periodo di 90 dia for di momentu di firma e akuerdo, e sobra suma lo wòrdu pagá tur kuartal den un lapso di kuater aña i mei.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-4">{{cite web |url=https://www.voanoticias.com/a/conocophillips-acuerdo-pdvsa-sobre-pago-de-2-000-millones-venezuela/4536051.html| title= ConocoPhillips llega a acuerdo con PDVSA sobre pago de 2.000 millones|date=2018-08-20| publisher= Voa Noticias.com }}</ref> Dia 26 di ougùstùs 2020, gobièrnu di Boneiru a duna òrdu pa hasi bashí e sinku tankinan di almasenahe di zeta ku ta kontené 10 mion bari pa motibu di riesgonan ambiental i falta di mantenshon.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/bonaire-ordena-a-pdvsa-vaciar-tanques-en-terminal-petrolera-por-riesgos-ambientales/| title=Bonaire ordena a Pdvsa vaciar tanques en terminal petrolera por riesgos ambientales|date=2020-08-28| publisher=Bancaynegocios}}</ref> Na mart 2021, e filial di Bopec a deklará bankarota pasobra e no por a paga su debenan.<ref>«El terminal petrolero de Pdvsa en Bonaire tenía capacidad para almacenar unos 10 millones de barriles de petróleo y cargar grandes embarcaciones desde sus muelles de aguas profundas» {{cite web |url=https://talcualdigital.com/filial-en-bonaire-de-pdvsa-se-declara-en-bancarrota-debido-a-sanciones-de-eeuu/| title=Filial en Bonaire de PDVSA se declara en bancarrota debido a sanciones de EEUU|date=2021-03-23| publisher=Tal Cual}}</ref> Na novèmber, un korte di Boneiru a dikta tokante e pago di 41.69 mion dòler pa e debenan atrasá di PDVSA.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-de-bonaire-condeno-a-pdvsa-a-pagar-us4169-millones-por-deuda-en-litigio-con-bopec/|title=Tribunal de Bonaire condenó a Pdvsa a pagar US$41,69 millones por deuda en litigio con Bopec|date=2021-11-08|work=Banca y Negocios}}« » </ref> Na mart 2023, un hues di Boneiru a ordená e destaho forsá di kombustibel for di e depósito di 1933 ku tabata kontené 371.790 bari di kombustibel situá den e zona di Kaminda Turistiko, den nortost di e isla, propiedat di e kompania Commerchamp CA, un filial di PDVSA (na balor di mas o ménos 18 mion dòler) ku no tin un lisensia di OFAC pa negoshá esaki, e destaho a wòrdu realisá pa un debe di 41.7 mion dòler ku e supsidiario debe komo honorario i interes di pago atrasá na Bopec.<ref>{{cite web |url=https://cronicasdelcaribe.com/economia/ordenan-la-subasta-forzosa-de-fuel-oil-de-pdvsa-en-bonaire/|title= Ordenan la subasta forzosa de fuel oil de Pdvsa en Bonaire|date=2023-03-17|work=Crónicas del Caribe}}</ref>
=== Kòrsou ===
Desde 1985, PDVSA i gobièrnu di [[Kòrsou]] tabatin un kontrato di hür pa e [[Refineria Isla]] ku un kapasidat di 335.000 bari di krudo, konstruí pa Royal Dutch Shell na 1919. Pa 2016, Kòrsou a eksigi pa PDVSA aporta un invershon di 15 bion dòler pa modernis’e pa por a prolonga e contract, pero si esaki no sosode, PDVSA lo keda afo. Na mei 2018, Korte Komersial di Curacao a outorisá ConocoPhillips pa pone beslag riba $636 mion na aktivo di Venezolano PDVSA.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-5">{{cite web |url= https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT |title= Corte Curazao autoriza a ConocoPhillips embargar 636 mln dlr en activos de venezolana PDVSA |date=2018-05-12 |publisher= Reuters |fechaarchivo= 22 de abril de 2020 |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20200422133703/https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT}}</ref>
PDVSA ta confrontá un krisis di exportashon pa motibu di e bahada den produkshon di krudo, posiblemente e kompania chines Guangdong Zhenrong lo maneha e refineria aki na fin di 2019<ref> {{cite web |url= https://elcooperante.com/menos-ingreos-pdvsa-pierde-refineria-de-curazao-por-desinversion-para-modernizarla/| title= ¡Menos ingresos! Pdvsa pierde refinería de Curazao por desinversión para modernizarla |fecha= 19 de sep 2016 | publisher= El Coperante }}</ref><ref> {{cita web |url= https://elnuevopais.net/2018/06/22/204038/ | title= Curazao se cansa de PDVSA y busca nuevo operador para refinería Isla|pages= ConocoPhillips en mayo obtuvo órdenes judiciales e incautó algunos inventarios, activos y cargas de PDVSA en el Caribe|fecha=22 de junio de 2018 | publisher= El Nuevo País Zeta }}</ref> tin mas di un aña ta sufriendo severamente di e krisis na Venezuela. Gobièrnu di Kòrsou ta buskando un operadó nobo pa remplasá PDVSA i e sesamentu di e lease ta surgiendo komo esun mas probable. Sinembargo, PDVSA a logra finalisá e kontrato di hür pa un aña mas pa uso di almasenamentu, te ku desèmber 2020.<ref>«Refinería di Korsou extendió por un año el contrato que permite a PDVSA operar ese complejo con capacidad de 335.000 barriles de crudo diario»{{cite web |url=https://www.elnacional.com/economia/refineria-de-curazao-extendio-acuerdo-de-operaciones-con-pdvsa/|title=Refinería de Curazao extendió acuerdo de operaciones con Pdvsa|fecha=2 de diciembre de 2019| publisher=El Nacional}}</ref> Riba 26 di ougùstùs 2020, PDVSA a wòrdu demandá pa $51 mion dor di e kompania petrolero di Kòrsou, doño di e Refineria Isla na Kòrsou pa inkumplimentu ku e kontrato di pago mensual akumulá for di fin di 2018.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/otra-demanda-para-pdvsa-refineria-de-curazao-exige-pago-de-us51-millones/| title= Otra demanda para Pdvsa: Refinería de Curazao exige pago de US$51 millones|fecha= 28 de agosto de 2020| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E refineria di Isla ta inaktivo for di mei 2018 i PDVSA tin un kontrato di hür kaduká pa su kapasidat di almasenamentu di 15 mion bari den su 38 tanki i dos waf di karga, un 25 % di su depósitonan (9 tanki) lo wòrdu hür na e kompania petrolero SPS Drilling E&P, PDVSA a bin ta desokupá parti di su zeta wardá despues di e sanshonnan na 2020, miéntras ku su doño Korsou ta buskando un operadó nobo.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-reemplaza-a-pdvsa-y-adjudica-a-petrolera-sps-oferta-de-arrendamiento-de-tanques/| title=Refinería de Curazao reemplaza a Pdvsa y adjudica a petrolera SPS oferta de arrendamiento de tanques |date=2020-09-03| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E kompania Kòrsou tin plania pa destaho e zeta wardá Petroleo di PDVSA pa regla algun debe laboral cu el a laga pendiente.{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/curazao-tendra-que-subastar-petroleo-para-pagar-deudas-dejadas-por-pdvsa/| title=Curazao tendrá que subastar petróleo para pagar deudas dejadas por Pdvsa|date=2021-06-02| publisher=Banca y Negocios}}</ref> Riba 30 di augustus, a determina ku PDVSA ta obligá di paga Kòrsou un debe atrasá pa e hür di e Refineria di Isla, despues di a perde e apelashon den kual a priminti di paga 20 mion dòler pa aña na hür pa daño i perhuisio na momentu di terminashon di e kontrato i lunanan akumulá di hür, parti di e debe ei a wòrdu kobra direktamente dor di RdK, kontra e stòknan di zeta krudo i produktonan akabá, ku a wòrdu wardá na e terminal di Bullenbaai.<ref>« El 30 de diciembre de 2019, Curazao reclamó su derecho a la “rescisión especial” del contrato con Isla, y le exigió a la empresa la cancelación de 100 millones de dólares, el asunto es por la reclamación de indemnización por daños y perjuicios derivados del cese abrupto del arrendamiento» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/pdvsa-perdio-apelacion-y-esta-obligada-a-cancelar-deudas-pendientes-por-operacion-de-refineria-en-curazao/| title= Pdvsa perdió apelación y está obligada a cancelar deudas pendientes por operación de refinería en Curazao|fecha=31 de agosto de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref>
Un korte na Kòrsou a outorisá benta di akshonnan di e filial di Pdvsa: Propernyn ta un filial di PDVSA, ku ta manehá e akshonnan di Nynas pa kubri e debe no pagá na e kompania Korsou di 52 mion dòler, miéntras ku ConocoPhillips tambe ta drenta e espera di e likidashon di akshonnan ku a gana un demanda pa 10.000 mion dòler.<ref>« Al igual que Curazao y Aruba, Bonaire fue en su día una parte clave de la red logística de Pdvsa en el Caribe holandés. En los últimos años, las sanciones de EE.UU., los agresivos embargos de ConocoPhillips y otros demandantes, y la falta de inversiones por parte de la petrolera estatal venezolana, aparte de la caída del suministro de petróleo despojaron a la empresa de sus vínculos comerciales en el Caribe holandés. Se calcula que Venezuela tiene una deuda pendiente de 160.000 millones de dólares, entre bonos, laudos arbitrales y otros pasivos» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-autoriza-a-petrolera-curazolena-a-liquidar-acciones-de-filial-holandesa-de-pdvsa-para-cobrar-deuda/ | title=Tribunal autoriza a petrolera curazoleña a liquidar acciones de filial holandesa de Pdvsa para cobrar deuda|fecha= 4 de octubre de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref> E filial di PDVSA tin te ku 31 di desèmber 2022 pa benta privá di su akshonnan.<ref>{{cita web |url= https://talcualdigital.com/tribunal-de-la-haya-da-prorroga-al-embargo-de-acciones-propernyn-bv-filial-de-pdvsa/| título=Tribunal de La Haya da prórroga al embargo de acciones en Propernyn BV, filial de Pdvsa|fecha=4 de septiembre de 2022| sitioweb= Tal Cual|fechaacceso= 20 de abril de 2023|cita= }}</ref>
Na aprel 2023, e refineria di Kòrsou na e isla di Kòrsou ta eksigí di PDVSA e pago di US$62.3 mion ku e debe pa e no-kanselashon di e servisio eléktriko dor di e kompania petrolero venezolano entre e añanan 2018 i 2019 i e demanda a keda gana den un korte di New York.<ref>{{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-exige-a-pdvsa-que-pague-us623-millones-que-adeuda-por-servicio-electrico/| título= Refinería de Curazao exige a PDVSA que pague US$62,3 millones que adeuda por servicio eléctrico|fecha= 20 de abril de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita=Otro litigio: la empresa petrolera de Curazao inició un litigio contra PDVSA en Suiza, por la falta de mantenimiento de la Refinería Isla, así como también por los daños ocasionados en el ecosistema, por una indemnización de US$1.000 millones }}</ref> Na desèmber PDVSA a kontestá ku e lo regla su debe dor di suministrá kombustibel, Venezuela na òktober a proveé un oportunidat pa un akuerdo, despues ku Kòrsou a apelá na un korte di New York na 2020 pa enforsá un pago di 51 mion dòler di e debe akumulá te na e punto ei.<ref>{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/reuters-pdvsa-saldara-deuda-con-refineria-de-curazao-suministrando-combustible/| título=Reuters: PDVSA saldará deuda con refinería de Curazao suministrando combustible|fecha=18 de diciembre de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita= El acuerdo podría permitir la reanudación de las relaciones entre Venezuela, Curazao y Bonaire para que PDVSA pueda reactivar las operaciones de almacenamiento de petróleo y combustible en la terminal Bullenbaai en Curazao }}</ref> Na febrüari 2024, Curaçao Refinery Utilities (CRU) a bende kasi 500.000 bari di zeta di kombustibel propiedat di PDVSA ku tabata warda den e tankinan di Bullenbaai, ku tabata na oferta for di novèmber 2023.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tras-2-subastas-fallidas-refineria-de-curazao-vendio-de-forma-privada-fueloil-que-pertenecia-a-pdvsa/| título= Tras 2 subastas fallidas: Refinería de Curazao vendió de "forma privada" fueloil que pertenecía a PDVSA|fecha=20 de febrero de 2024| sitioweb= Banca y Negocios |fechaacceso= |cita= }}</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Venezuela]]
--------------------------
'''Antilliaanse Verffabriek''' of '''AVF Paints''' ta un empresa na Korsou ku ta fabrika verf pa e merkado lokal i e otro islanan di [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
AVF a wordu funda 17 di november 1959 bou di nomber di ... Fundadonan tabata KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. Na 2014?, despues di un traspaso pa dononan nobo, el a kambia nomber ofisial pa Pintuco Curacao BV bij overname ??
Fundá na 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) i su kompania ruman Arvefa (Arubaanse Verffabriek) ta komprometé den entregá produktonan inovativo i di kalidat haltu na e industria di verf i revestimentu. Den un era di konsolidashon, ora mas grandi ta bira mas grandi i nòmbernan di marka ta parse di dominá, AVF Paints ta mantené su parti di merkado i base di kliente leal dor di fabriká e mihó kalidat di verf i revestimentu ku lo surpasá tur otro verf den nos klima tropikal duru i ku moda bieu “pueblo natal” servisio práktiko. AVF Paints ta bo eksperto di verf lokal.<ref>https://www.avfpaint.com/about-us</ref>
Antilliaanse Verffabriek NV a wordu funda na Curaçao dia 30 di october 1959 door di KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. E fabrica cu tin 40 empleado actualmente ta sirbi 80% di e mercado domestico. Na 1972 a lanta un filial na Aruba, Arubaanse Verffabriek N.V.; actualmente 12 empleado y un cuota di mercado di mas o menos 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Is op Curaçao opgericht 30 Oktober 1959 door KoninkIijke Lak-; Vernis- en Verffabriek Molijn en Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro and Sons en S.E.L. Maduro and Sons N.V. De fabriek met 40 werknemers bedient thans 80% van de binnenlandse markt. In 1972 is op Aruba een dochteronderneming opgericht, de Arubaanse Verffabriek N. V.; thans 12 werknemers en een marktaandeel van ca. 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Founded in 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) and his sister company Arvefa (Arubaanse Verffabriek) are committed in delivering innovative and high-quality products to the paints and coatings industry. In an age of consolidations, when bigger gets bigger and brand names seem to dominate, AVF Paints maintains its market share and loyal customer base by manufacturing the finest quality paints and coatings that will outperform all other paints in our harsh tropical climate and with old fashion “hometown” hands on service. AVF Paints is your local paint expert.
E febrika ta establese na Asteroienweg.
E tin tiendan na Korsou i Aruba. (Arvefa)
----------------------------------
{{Databox}}
'''Damen Shiprepair Curaçao''' (DSCu), antes '''Curaçaosche Dok Maatschappij''' (CDM), ta un empresa di eksplotashon di dòk i reparashon di barku ku ta establesé den [[Schottegat]] na [[Kòrsou]] desde 1958. E fasilidatnan i infrastruktura di e dòknan i waf ta propiedat di CDM Holding NV<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> , un kompania di gobièrnu di Kòrsou fundá na 1958. Desde 2017 DSCu ta hür i opera esakinan.
== Historia ==
Curaçaosche Dok Maatschappij a wòrdu fundá na desèmber 1958 a base di un akuerdo entre [[Refineria Isla|Curaçaosche Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) ku su supsidiario [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) i e companianan N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, Dok- en Werf Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. i Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f.<ref>{{citeer web|titel=N.V. Curacaose Dok Maatschappij|werk=[[Amigoe]]|datum=1958-10-29|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002|bezochtdatum=2024-04-18}}</ref> Riba 1 di yanüari 1959 CSM a pasa e operashon di e dòknan pa Curaçaosche Dok Maatschappij.
For di inisio CDM tabata e empresa di reparashon di barku mas moderno den Karibe i for di 1972 tambe esun mas grandi. CDM a kontribui grandemente na ekonomia di [[Antias Hulandes]]. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200.?? Den un reorganisashon grandi na 1962 e empresa ta tuma over e Reina Wilhelmina dok di NV Combinatie Pletterij Nederhorst i Beatrix dok di refineria Shell.<ref>DRASTISCHE REORGANISATIE BIJ DE CURACAOSE DOKMY. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 19-12-1962, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461724:mpeg21:p001</ref> E ekspansion di su fasilidatnan i personal a kontinua te aña 1982, ora un reseshon a dal e mundu maritimo. Te fin di e dekada tabatin atrobe un subida den e aktividatnan.<ref>Production manager: 'Sprake van opleving' Curaçaose Dok Maatschappij momenteel enorm veel klanten. "Amigoe". Curaçao, 09-02-1989, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642553:mpeg21:p003</ref>
Na 2015 e empresa hulandes Damen Shipyard Group a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e toubotnan, fabriká pa Damen, ku ta navega den [[Laman Karibe]]. Riba proposishon di gobièrnu di Kòrsou, e grupo tambe a tuma over dia 1 di febrüari 2017 e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrolá a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref><ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref> Bou di nòmber i maneho nobo e empresa a logra rekobrá un posishon den top na Karibe na 2018, ofresiendo un seri di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
== Dòknan ==
Den kurso di tempu a operá diferente dòk:
* ''Reina Wilhelmina'': dòk flotante, 3000 dwt, 1926 -1980 (antes di NV Combinatie Pletterij Nederhorst)
* ''Juliana'' - dòk flotante, 4000 dwt, 1929-1946 (bendi na Surabaya)
* ''Beatrix''- dòk kobá di 28.000 dwt, 192 meter largu (1943 - presente)
* ''Antilia'': dòk kobá di 120.000 dwt, 280 meter largu (april 1972 - presente)
Banda di esei tin dos dòk flotante desde 2018.<ref>https://knipselkrant-curacao.com/pbc-videoreportage-aankomst-drijvende-droogdokken-damen/ Videoreportage aankomst drijvende droogdokken Damen], 30 aprel 2018</ref> Despues ku nan tabata defekto pa algun tempu a disidi pa saka nan por kompleto for di waf den kurso di 2024.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/29316-damen-verwijdert-2e-drijvende-dok Damen verwijdert 2e drijvende dok], [[Antilliaans Dagblad]] (17 di aprel 2024)</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Kòrsou]]
===Damen ====
* Desde 2017 Damen Shiprepair Curacao ta hür i ta eksplota e fasilidatnan i infrastruktura den waf di CDM di un kompania di gobièrnu funda na 1958, CDM Holding NV. <ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> Desde 20?? propiedad di Antias Hulandes.
* Na 2016 CDM a wordu deklara fayit ku a wordu lanta na 2021 wegens gebrek aan baten.<ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref>
Na 2015 Damen a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e trailernan ku Damen a traha i ku ta bula den awa karibense. Riba 1 di febrüari 2017, riba proposhon di e Gobièrnu di Kòrsou, e Grupo tambe a tuma over e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrola a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personal i material a pasa pa e kompania nobo Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). E pianan flosante di e CDM lo ser remplasá durante di aña 2018 ku pianan mas grandi: pianan C lo bira 230 pa 45 meter i pianan D 108 pa 23 meter. E kantidat aki ta úniko den Karibe i Latino-Amerika.<ref>[https://knipselkrant-curacao.com/ad-slotuitdeling-failliet-cdm/ Slotuitdeling failliet CDM], Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
Damen bouwde in 2015 een reparatiewerf op [[Curaçao]] voor de door Damen gebouwde sleepboten die in de Caribische wateren varen. Op voorstel van de Curaçaose regering nam de Groep op 1 februari 2017 ook de activiteiten over van de [[Curaçaose Dokmaatschappij]] (CDM), die in augustus 2016 gecontroleerd failliet was gegaan.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personeel en materieel ging over naar het nieuwe bedrijf Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). De oude drijvende dokken van de CDM worden in de loop van 2018 vervangen door grotere: dok C wordt 230 bij 45 meter en dok D 108 x 23 meter. Deze omvang is uniek voor het Caribisch gebied en Latijns-Amerika.<ref>Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
*NOTES
Van ds zijde van de afdeling Public Relations" van de CPIM kregen wij het volgende bericht: De N.V. combinatie Plet terij--Noderhorst tezamen mol de Nederlandsche dok- en scheepsbouw maatschappij V.O.F, on do N.V. dok-on werf maatschappij Wilton-Feyenoord hebben in principe overeenstemming bereikt mei do N.V. Curacaosche Petroleum Industrie maatschappij en de N.V. Curacaosche scheepvaart maatschappij-, op grond waarvan hol thans door laatstgenoemde maatschappij geëxploiteerde Beatrix dok met bijbehorend scheepsreparatiebedrtjf als mode do bedrijven dor N.V. combinatie Pletterij-Nederhorsl binnenkort als oen bedrijf zullen worden geëxploiteerd door oen 'o stichten „N.V. Curacaose dok maatschappij". De nieuwe N.V. zal hierdoor beschikken over do grootste en modernste schoepsreparatie-faciliteiten in hot Caraibisch gebied.<ref>N.V. Curacaose Dok Maatschappij. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 29-10-1958, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002</ref>
In 2017, DAMEN Shipyards took over the facilities and invested heavily in infrastructure, as well as the upgrading and training of its workforce.
With two large graving docks and two floating docks, cranes with capacities of up to 75 tons and more than 2,000 meters of repair wharves and fully equipped repair shops, DAMEN Shipyards is one of the largest and best-equipped ship repair facilities in the Caribbean.
Er zijn twee gegraven dokken, namelijk het 30.000 dwt Beatrixdok, gebouwd door de Shell in 1942/1943 en het Antiliadok, groot 130.000 ton, in april 1972 officieel in gebruik gesteld door Gouverneur Leito. Het bedrijf heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de economie van de Nederlandse Antillen, heeft tot 1982 voortdurend uitgebreid zowel in faciliteiten als in mankracht, maar is in 1982 getroffen door de recessie in de scheepvaart. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200. Door de moderne faciliteiten kunnen alle scheepsreparaties worden verricht. Het heeft technisch gezien in de internationale scheepvaartwereld een zeer goede naam. De Curaçaosche Dok Maatschappij beschikt behalve over de twee gegraven dokken ook over diverse reparatiekaden, dok- en kadekranen en modern ingerichte werkplaatsen.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Curacoasche Dok Maatschappij NV], Encyclopedie van Curaçao</ref>
Ter gelegenheid van de ingebruikneming van het grootste commerciële droogdok van het westelijk halfrond zal de post'administratie van de Nederlandse Antillen op 7 april 1972 een bijzondere frankeerzegel in de waarde van 30 cent uitgeven. Het ontwerp van deze zegel werd verzorgd door de heer Oscar Ravelo op Curacao. Op de eerste dag van uitgifte zullen de enveloppen uitsluitend gefrankeerd met deze zegel voorzien worden van een eerste-dag-stempelafdruk.<ref>Speciale zegel voor Curacaos droogdok. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 02-02-1972, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461089:mpeg21:p003</ref>
Overname per 1 februari 2017 door Damen Shipyard Group<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/15195-damen-trots-op-curacaose-werf Damen trots op Curacaose werf], [[Antilliaans Dagblad]] (5 di februari 2017) </ref>
{{Appendix}}
Curaçaosche Dok Maatschappij N.V. is een dok- en scheepsreparatiebedrijf gevestigd in Curacao. Het kwam in december 1958 voort uit de combinatie [[Refineria Isla|Curacaos Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) en [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) en de N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, de Dok- en Werf-Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. en de Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f., waarbij op 1 januari 1959 het dokbedrijf van CSM overgedragen werd aan de N.V. Curaçaosche Dok Mij.
Na 1972 e tabata e empresa di reparashon di barku mas grandi den Karibe. El a logra rekobrá un posishon den top na 2018, despues ku e grupo hulandes multinashonal a tuma over e maneho di CDM na 2017 pfresiendo servisio amplio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
despues ku esaki a pasa pa e grupo hulandes Damen Shipyards na 2017. In 2017, global player Damen Shiprepair & Conversion took over the management of the Curaçao Drydock Company, established in 1959. Under the new name it will continue offering a full range of services in maintenance, repair, refit and conversion of vessels and offshore constructions of all sizes.
Na 2017, e hungadó global Damen Shiprepair & Conversion a tuma over e maneho di Curaçao Drydock Company, establesé na 1959. Den e nòmber nobo e lo sigui ofresé un gama kompleto di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
--------------------
== Tula ==
* nl.wiki vertalen: Vrijheidsstrijder wordt nationale held
Tula werd steeds meer gezien als symbool tegen de slavernij. In 2010 werden hij en andere leiders van de slavenopstand officieel gerehabiliteerd als ‘mannen en vrouwen van eer en goede naam’ en op initiatief van het Fundashon Rehabilitashon Tula werd hij zelfs officieel uitgeroepen tot nationale held van Curaçao.[23] Dit werd nog eens benadrukt in 2013, toen het 150 jaar geleden was dat de slavernij door Nederland werd afgeschaft. Dat jaar werd door de ministerraad namelijk uitgeroepen tot het jaar ter ere van de vrijheidsstrijder Tula.[24] Volgens oud-premier Don Martina kan de nationale held Tula zich nu voegen bij illustere internationale vrijheidsstrijders zoals Nelson Mandela, Martin Luther King en Gandhi.[23] Sinds 2020 is hij opgenomen in het lijstje van vijftig onderwerpen die inkijk geven in de Curaçaose geschiedenis, de zgn. Canon van Curaçao.[25] In Nederland gaat deze erkenning moeizamer. In 2021 werd een motie in de Tweede Kamer om Tula op te nemen in het onderwijs nog afgewezen, maar op 29 oktober 2022 wordt wel een motie aangenomen om meer aandacht geven aan de verhalen van vrijheidsstrijders als Tula en anderen in het onderwijs en tegelijkertijd ook onderzoek naar hen te doen.[26] In de excuses van de Nederlandse regering voor het slavernijverleden wordt Tula door minister-president Mark Rutte met name genoemd.[27]
---------
'''Pedro Pablo Medardo de Marchena''' (☆ 29 di yüni 1899]] na [[Kòrsou]] - †
Kòrsou 29 di yüni 1899 i a muri 15 di mei 1968 na Boneiru, kaminda el a
biba for di aña 1940 te na su morto. Kasi 30 aña el a biba na Boneiru, despues
ku gobièrnu kolonial a pone prezu den kampo di konsentrashon pa motibu di su pensamentu
revolushonario.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/BONERIANO-27-03-2024.pdf Bula Waya], Boneriano (27 di mart 2024)</ref>
Medardo ta yu di un hudiu ku tabata biba na Kòrsou. Su mama tabata un dama koló skur di Kòrsou ku a
kria Medardo. Su tata
a sostené su edukashon kompletamente i tambe a rekonosé su yu, for di kua Medardo a haña e
fam di su tata, Benjamin Abraham de Marchena.
Medardo den e tempu ei tabata negoshante.
==Guera==
Durante di Di Dos Guera Mundial, den mei 1940, Gobièrnu Kolonial a disidí di kue diferente hende sospechoso i ku fam straño prezu.
Aparentemente nan tabata un peliger pa estado. Entre personanan akí tabatin Fred Fischer fotógrafo,
dòkter J. Benesch, tur dos nasé na Alemania i tambe Pader Paul Brenneker ku nan a kere ku el a nase na Berlin i tambe Medardo de Marchena.
Medardo no pa motibu kaminda el a nase, pero si pa su pensamentunan ku nan a kategorisá komo peligroso i antikolonial.
E tabata un di e promé personanan peligroso ku nan a arestá na Kòrsou., sospecha di ta simpatisá ideanan komunista i pro nazi.
Aparentemente tabatin 2 otro Antiano mas den e kampo di konsentrashon na Boneiru, pero mi no a haña konfirmashon di esaki.
Den dékada 20 Medardo de Marchena ta haña problema ku iglesia katóliko i asta tabata na punto di kuminsá un kaso den korte kontra iglesia katóliko. Medardo a publiká diferente artíkulo kontra mishon katóliko, i tambe kontra dominio hulandes. E tabata kier a habri wowo di nos komunidat kontra di dominio hulandes i tambe kontra katolisismo.
Medardo a batisá i kasa katóliko i su yunan tambe el a batisá katóliko.
Durante e lucha akí e ta laga un domi batisá su di 4 yu.
==Publikashon==
Na 1929 Medardo a publiká e buki “Ignorancia o educando un pueblo”, despues el a manda un karta pastoral i tambe artíkulonan ( entre pueblo i gobièrnu) den “De Onpartijdige” (1932– 1934). Ni e gobièrnu kolonial, ni iglesia katóliko por a imaginá ku Medardo lo a alkansá asina tantu hende.
Den e publikashonnan akí e tabatin algun akusashon hopi serio.
Por ehèmpel el a puntra ken tin falta, ku nos no tin nos mes hendenan den posishonnan haltu den
komunidat, posishon ku ta nesesario pa duna nos hendenan mas rèspèt.
Medardo a splika, ku ta: “hòmbernan blanku ku wowo blou ku ta parse hende muhé dor di nan manera di bisti, ku tin tantu Roma komo Hulanda komo nan patria. Ta nan ta kulpabel ku Kòrsou a keda tras, miéntras ku e poblashon di koló pa mas ku kuater generashon kaba ta gosa di abolishon di sklabitut”.
Pedro Pablo Medardo de Marchena ta derá den e santana di Iglesia Protestant na Playa Boneiru.
Revishon aktual di 15:57, 15 aprel 2026
Pending: Tragalus - Salario minimo - Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe - Albert Kikkert - Florin karibense (aanvulling) - Yudansa pa desaroyo - Michelangelo Winklaar - PDVSA (aanvulling) - Antilliaanse Verffabriek - Francio Guadeloupe - Tula (aanvulling) - Medardo de Marchena (aanvulling) - Damen Shiprepair Curacao
dvrwskrieaduqkwf1ligei74ldjpgi9
190044
190043
2026-05-06T11:58:06Z
Caribiana
8320
190044
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Lista di partido politiko na Korsou]] - [[Lista Niun Paso Atras]] - [[Lista di calamidad den Caribe Hulandes]] - [[Tragalus]] - [[Salario minimo]] - [[Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe]] - [[Albert Kikkert]] - [[Florin karibense]] (aanvulling) - [[Yudansa pa desaroyo]] - [[Michelangelo Winklaar]] - [[PDVSA]] (aanvulling) - [[Antilliaanse Verffabriek]] - [[Francio Guadeloupe]] - [[Tula]] (aanvulling) - [[Medardo de Marchena]] (aanvulling) - [[Damen Shiprepair Curacao]]
---------------
Esaki ta un lista di [[partido polítiko]] na [[Kòrsou]].
== Den parlamento di Kòrsou (2026) ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Asiento
|-
|[[Movementu Futuro Kòrsou]]
|MFK
|2010
|13
|-
|[[Partido Nashonal di Pueblo]]
|PNP
|1948
|4
|-
|[[Partido Alternativa Real]]
|PAR
|1993
|2
|-
|[[Partido MAN]]
|MAN
|1971
|1
|-
|[[Partido Inovashon Nashonal]]
|PIN
|2017
|1
|}
== Sin representashon ==
{| class="wikitable sortable"
!Partido
!Abreviashon
!Funda
!Último<br>partisipashon<br> elektoral
!Remarke
|-
|[[Partido Demokrat]]
|DP
|1944
|2021
|
|-
|[[Partido Independiente di Kòrsou]]
| COP
|1948
|
| inaktivo desde 1971
|-
|[[Partido Katóliko di Pueblo]]
| KVP
|1948
|
| a surgi for di CKP; inaktivo desde 1960
|-
|[[Frente Obrero|Frente Obrero i Liberashon 30 di mei]]
|FOL
|1969
|2017
|
|-
|[[C-93]]
|PLKP
|1993
|2002
| disolbí na 2006.
|-
|[[Partido Laboral Krusada Popular]]
|PLKP
|1997
|
|
|-
|[[Forsa Kòrsou]]
|FK
|2004
|
|
|-
|[[Pueblo Soberano]]
|PS
|2005
|
|
|-
|[[Lista Niun Paso Atras]]
|LNPA
|2007
|
|
|-
|[[Partido pa Adelanto i Inovashon Sosial]]
|PAIS
|2010
|2016
|inaktivo desde 2017
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|PAN
|2010
|
|
|-
|[[Movementu Kousa Promé]]
|MKP
|2015
|2025
|
|-
|[[Un Kòrsou Hustu]]
|UKH
|2015
|
|-
|[[Kòrsou di Nos Tur]]
|KdNT
|2016
|2021
|
|-
|[[Movementu Progresivo]]
|MP
|2016
|
|-
|[[Partido Aliansa Nobo]]
|
|2017?
|
|
|-
|[[Kòrsou Esun Mihó]]
|KEM
|2019
|2025
|
|-
|[[Un Kambio pa Kòrsou]]
|UKPK
|2020
|
|
|-
|[[Kòrsou un Munisipio Ulandes Nobo]]
|KUMUN
|2020
|
|
|-
|[[Kòrsou Vishonario]]
|VISHON
|2020
|
|
|-
|[[Trabou pa Kòrsou]]
|TPK
|2020
|2025
|
|-
|[[Mihó Kòrsou]]
|MK
|2024
|2025
|
|-
|[[Partido pa Pensionado]]
|
|
|
|no tabatin partisipashon elektoral
|-
|[[Un Era Nobo pa Kòrsou]]
|
|
|
| no tabatin partisipashon elektoral
|-
|[[Civil Rights Movement Curaçao]]
|
|
|
| no tabatin partisipashon elektoral
|-
|Maneho Asertá, Visibel I Sigur
|
|
|
|-
|[[Union i Progreso]]
|
|
|
|-
|Un Kòrsou Nobo
|
|
|
|-
|Partido Bienestar Kòrsou
|
|
|
|-
|Klaridat Akshon Sosial
|
|
|
|-
|Awor ta Basta
|
|
|
|-
|Movementu un Pueblo pa Progreso
|
|
|
|-
| align="left" |Movementu PUSH Kòrsou
| align="left" |
|
|
|-
| align="left" |Liberashon Klàsiko Komunidat di Kòrsou
| align="left" |
|
|
|}
[[:Kategoria:Polítika na Kòrsou]]
[[:Kategoria:Partido politiko]]
------------------
== Mira tambe ==
* [[Lista di institushon di enseñansa superior den Karibe Hulandes]]
{{Appendix|refs|2=
{{References}}
;Link eksterno
* {{en}} [http://www.usm.sx/ University of St. Martin]
}}
----------------
Esaki ta un '''lista di calamidad den Caribe Hulandes''', cu ta inclui sucesonan den of liga na teritorio di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]], [[Kòrsou|Corsou]], [[Sint Maarten]], [[Saba]] of [[Sint Eustatius]]. E lista aki ta encera solamente acontecimentonan cu a resulta den cinco of mas morto (no pariente di otro), y otro acontecimentonan cu tabatin un area di impacto hopi grandi.
== Prome cu siglo 19 ==
* 1652
**[[16 di sèptèmber|16 di september]] – Despues di un horcan tropikal, tres barco y nan tripulacion ta disparce cerca di e islanan di [[Islariba]].
*1750
**[[7 di ougùstùs|7 di augustus]] – Riba Corsou ta brota un lantamento di catibo na plantashi [[West Indische Compagnie|WIC]] [[Hato (Kòrsou)|Hato]]. Sesenta hende ta wordo mata, di cua un ta Europeo.
*1772
**[[1 di sèptèmber|1 di september]] – Un horcan fuerte ta destrui 400 cas na Sint Eustatius y 180 cas na Saba. Riba Sint Maarten, casi no tin cas mas para.[1]
*1778
**[[15 di sèptèmber|15 di september]] – Un explosion ta sucede durante trabounan abordo di e barco di liña Hulandes Alphen den haf di [[Willemstad]]. Esaki ta resulta den 205 morto.<ref>[http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis]. [https://web.archive.org/web/20230721005235/http://www.lodenverrader.nl/marine-geschiedenis/ Gearchiveerd] op 21 juli 2023.</ref>
*1780
**[[15 di òktober|15 di october]] – E Horcan Grandi di 1780 ta pasa riba caribe, probablemente e orkan atlántiko di mas mortal di tur tempu. Kalkulashonnan ta pone e kantidat di morto na mas o ménos 22.000, di kua mas o ménos 4.000 tabata na St. Eustatius. E flota Hulandes ta keda severamente afecta pa esaki.
*1783
**[[4 di febrüari|4 di februari]] – E barco Franses ''Duc de Bourgogne'' ta sink banda di Corsou. Ochenta miembro di tripulacion ta hoga.
*1795
**[[17 di ougùstùs|17 di augustus]] – E [[Rebelion Grandi]] di catibo na Kòrsou den 1795. Desenas di katibu di plantashon na Kòrsou ta nenga di bai traha. Katibunan di otro plantashonnan ta djòin e rebelion. Despues di éksito inisial, e lantamentu ta wòrdu suprimí dia 31 di ougùstùs. Tin 31 morto.
== Siglo 19 ==
*1819
**[[21 di sèptèmber|21 di september]] – Un horcan fuerte ta asotá e [[Sint Maarten (isla)|isla di Sint Maarten]]. Riba e parti Hulandes di e isla, 81 hende ta perde nan bida y 348 edifisio ta wordo destrui.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18200407-1010&vw=org&lm=west%2Cindie%2Cramp%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
*1823
**[8 di yüli|8 di juli]] – E brig Enterprise ta sink na altura di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[4]
*1825
**[[1 di mart|1 di maart]] – Salida di e barku hulandes Zeemeeuw for di Willemstad. Nunka mas no ta tende nada di e barku ku por lo ménos dieskuater hende abordo. Zeemeeuw posiblemente a wòrdu ataká pa e brig di korsario Colombiano Aquila, su karga a wòrdu kita for di dje, e barku a wòrdu sendé na kandela, i e tripulashon enkadená abordo di e korsario.[5]
*1846
**[[13 di sèptèmber|13 di september]] – E golet Amelia ta kore bai na tera na altura di Klein Curaçao. Riba peticion di M. de Jongh na Gobernador R.H. Esser ta despacha e goleta De Vos. M. De Jongh ta abordo di De Vos, su yerno Antoine Bruon Langlois riba e Amelia. Den direkshon di anochi, De Vos ta yega Klein Curaçao. Despues di dos dia sin come of bebe, e pasaheronan ta wordo recarga y hiba abordo. Un intento ta wòrdu hasi pa salba e Amelia, pero esaki no ta eksitoso debí na e laman brutu.[6]
*1848
**[[3 di mart|3 di maart]] – E korveta franses La Boussole ta sink serka di Klein Curaçao. Tur esnan abordo ta sobrebibí.[7]
*1877
**[[23 di sèptèmber|23 di september]] – Durante un tormenta severo riba Aruba, Kòrsou, i Boneiru, 69 hende ta pèrdè nan bida, mayoria riba laman.[8][9]
*1886
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – E barco di bela Aleman Nero ta sink na costa nort di Aruba.
*1892
**[[7 di òktober|7 di october]] – Cerca di Boneiro, e barku komersial ''Anita'' ta sink; barco y henter tripulacion no ta sobrebibi e suceso.
*1899
**[[12 di ougùstùs|12 di augustus]] – Cincuenta cas ta wordo destrui durante un horcan riba Sint-Eustatius.<ref>[http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-18990815-3007&vw=org&lm=orkan%2Cwest%2Cindie%2CLC www.archiefleeuwardercourant.nl]</ref>
== Siglo 20 ==
===1901-1950===
*1910
**[[7 di yüli|7 di juli]] – E barku hulandes Gouverneur van Heerdt ta sink na kosta di Kòrsou. Nuebe persona ta muri, entre otro Arend Evert van den Brandhof, Gobernador di Boneiru.[11]
*1928
**7 di aprel – E tankero Chepita ta eksplotá den un waf den Schottegat banda di Otrobanda. Shete hende ta wòrdu matá.[12]
*1930
**6 di sèptèmber – Eksploshon den un instalashon di zeta serka di Willemstad. 12 morto i 20 heridá.[13]
*1933
**8 di yüli – E barku hulandes Julio Maria ta sink serka di Kòrsou. Sinku persona ta wòrdu matá.[14]
*1939
**12 di mei – Den un aksidente di tráfiko pisá riba Kòrsou, dos trùk ta dal den otro na altura di Sint Willibrordus. Sinku persona ta wòrdu matá.[15]
*1942
**16 di febrüari – E barku di vapor britániko Oranjestad ta sink serka di Aruba. Dies sinku hende ta hoga, nuebe ta wòrdu reskatá.[16]
**20 di april – Un welga entre obreronan Chines riba Curaçao ta wordo suprimi violentamente. Diesdos hende ta wòrdu matá.
**26 di aprel – E barku merikano di bòksit Alcoa Partner ta wòrdu torpedeá pa e supmarino aleman U 66 i ta sink na kosta di Boneiru. Dies hende ta wòrdu matá.
di novèmber – E barku di guera merikano USS Erie ta wòrdu asotá pa un torpedo di un supmarino aleman, U 163, na kosta serka di Piscadera. Shete miembro di tripulacion ta muri y otro once ta resulta herida debi na e explosion y candela. 1943
**27 di yüli – E SS Rosalia, na kaminda di Lagunillas pa Curaçao, ta wòrdu torpedeá dos biaha pa e supmarino aleman U 615 na Bullen Bay, 10 miya sùit di Willemstad. 23 hende ta muri.
*1944
**[[18 di sèptèmber|18 di september]] – E tankero Belga ''Ampetco'' ta sink entre costa di Aruba y Venezuela. Solamente diescinco di e 48 persona abordo ta sobrebibí e desaster aki.[17]
*1947
**15 di desèmber – E tankero argentino Los Posos i e tankero venezolano Tucu Pita ta dal den otro banda di Bahia di Caracas. 16 morto i 10 mas dos dia despues
1960-2000
*1960
**1 di sèptèmber – Orkan Donna riba Sint Maarten. Shete hende ta muri.
*1967
**6 di novèmber – Brùg Reina Juliana na Willemstad (Curaçao) ta basha abou. Dieseis hende ta wòrdu matá. E kousa di e derumbe nunka no a wòrdu determiná.
*1969
**[[30 di mei (fecha)|30 di mei]] [[1969]] - [[Trinta di mei]], e sentro di siudat di Willemstad ta wòrdu destruí despues di un lantamentu bou di trahadónan di Shell ku ta sali for di man. Hopi edifisio bieu riba Brion Square ta bai na kandela.
*1972
**[[21 di desèmber|21 di december]] – Un Air Guadeloupe De Havilland ta kai banda di Sint Maarten. Tur diestres okupante ta wòrdu matá.<ref>[https://web.archive.org/web/20110102165957/http://planecrashinfo.com/1972/1972.htm www.planecrashinfo.com]</ref>
*1977
**[[24 di desèmber|24 di december]] – Valley Air Service Piper PA-31-350 Navajo ta kai banda di Willemstad. Tur dies okupante ta muri.
*1995
**[[3 di sèptèmber|3 di september]] – Orkan Luis riba Sint Maarten. Nuebe hende ta muri. Luis a trese 170 mm di áwaseru aki i a destruí 60% di tur cas, resultando den daño di $1.8 bion.
*1999
**[[18 di novèmber|18 di november]] – [[Orkan Lenny|Horcan Lenny]] ta yega Sint Maarten. E orkan ta permanesé riba e isla pa dos dia i ta kousa destrukshon generalisá. 366 mm di áwaseru ta kai. Nuebe hende ta muri, tres riba e isla i seis na kosta.[20]
== Siglo 21 ==
===2001-presente===
*2007
**20 di sèptèmber – Sinku persona ta muri den un eksploshon i kandela riba e barku di salbashon Seamec II den waf seku CDM na Willemstad.[21]
*2012
**[[15 di desèmber|15 di december]] – Kalamidat di vürwèrk riba Kòrsou. Daño ekstenso i kuater[22] morto.
*2017
**[[6 di sèptèmber – Sint Maarten ta wòrdu asotá pa orkan Irma. E ta un orkan di kategoria 5 i ta kousa daño severo riba e isla, resultando den múltiple morto i heridonan.<ref>[https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Sint Maarten zwaar getroffen: zeker acht doden op Franse eilanden], NOS Nieuws, 7 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230323112546/https://nos.nl/artikel/2191759-sint-maarten-zwaar-getroffen-zeker-acht-doden-op-franse-eilanden.html Gearchiveerd] op 23 maart 2023.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170912102521/https://www.trouw.nl/home/legaal-of-illegaal-noodhulp-is-voor-iedereen-op-sint-maarten~a21f984c/ Legaal of illegaal, noodhulp is voor iedereen op Sint Maarten], Trouw; 9 september, pagina 5</ref><ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 De orkaan die alles overtrof], www.nrc.nl; 9 september 2017. [https://web.archive.org/web/20230528195652/https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/09/de-orkaan-die-alles-overtrof-12904490-a1572842 Gearchiveerd] op 28 mei 2023.</ref>
== Sucesonan pafó cu gran impacto riba Caribe Hulandes ==
*1970
**[[2 di mei]] – ALM Vuelo 980 for di New York pa Sint Maarten ta hasi un aterisahe forsá riba awa serka di Saint Croix. Di e 63 personanan abordo, 23 ta muri i 37 ta heridá.[26]
*1973
**[[27 di ougùstùs|27 di augustus]] – Un aksidente di avion banda di Bogota na Colombia ta resultá den 43 morto, inkluyendo dies antiano.[27]
*1992
**[[4 di òktober|4 di october]] – Calamidat na Bijlmer, [[Amsterdam]], 43 morto y 26 herido. Di e 43 morto, diestres a nace na Antias Hulandes.
*1996
**[[13 di mart|13 di maart]] – Un [[Avia Air]] Aruba Cessna 402 ta accidenta na altura di [[Punto Fijo]] na [[Venezuela]]. Ocho persona ta perde na bida.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|titel=Crash Arubaans vliegtuig: 8 doden|bezochtdatum=2022-01-17|datum=1996-03-14|werk=[[NRC Handelsblad]]|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20220118182755/https://www.nrc.nl/nieuws/1996/03/14/crash-arubaans-vliegtuig-8-doden-7302690-a1033358|archiefdatum=2022-01-18}}</ref>
--------------
{{Variante|c}}
{{infobox edificio| variante = c
| infobox_tipo = Marshe
| nomber = Marshe Nobo
| imagen =
| descripcion =
| multi_imagen = {{multiple image
| total_width = {{Infobox/afbeeldingbreedte}}
| direction =
| perrow = 2
|border = infobox
|image1 =
|caption1 =
|image2 =
|caption2 =
}}
| localisa_na = [[Willemstad]]
| luga = {{CUW}}
| adres = Plasa Wilson Papa Godett 1
| fecha_funda =
| estilo =
| architect =
| encarga =
| status =
| funcion_original =
| funcion_actual =
| propietario = Fundashon Marshe?
| fecha_construccion = 1971?
| inaugura =
| cera =
| renova = 2024-2026
| restaura =
| website = https://www.fundashonmarshe.com/home
}}
'''Marshe Nobo''' (tambe konosí komo '''Plasa Rondó''' òf den bok'i pueblo komo '''Plasa Nobo''') ta un merkado habrí situá na Punda, den sentro históriko di Willemstad, Curaçao. E ta sirbi komo un sentro importante pa empresario chikito i komersio lokal.
E merkado ta situá na banda nort di [[Waaigat]], i ta konektá ku bario [[Scharloo]] via un brug di peaton, e Prinses Amaliabrug, ku a remplasá e anterior Van den Brandenburgbrug na 2016.[1]
== Deskripshon ==
Marshe Nobo ta un merkado popular unda por haña un gran variedat di produkto i servisionan. Den e piso abou, bendedónan ta ofresé kuminda lokal, inkluyendo platonan krioyo ku por wòrdu konsumí riba sitio. Den e piso ariba, tin stèntnan ku paña, kosmétika, artesania i souvenirs.[2]
E merkado ta forma parti di un ret di merkadonan manehá pa Fundashon Marshe, ku tambe ta responsabel pa Plasa Bieu i e merkado flotante na Sha Caprileskade.[3]
== Historia ==
Marshe Nobo a wòrdu establesé na 1975 komo parti di un inisiativa pa stimulá ekonomia lokal. E edifisio a wòrdu finansiá dor di Fondo Oropeo pa Desaroyo i entregá na gobièrnu di Kòrsou.
E merkado a krea espasio pa aproksimadamente 300 empresario chikitu, ofresiendo oportunidatnan pa negoshi ku tarifanan di hür pagabel. Esaki a kontribuí na un gran variedat di produkto, manera remedi natural, matanan, kuminda kayente, paña i artesania.[4]
Na 1997, Fundashon Marshe a wòrdu establesé bou di Ministerio di Desaroyo Ekonómiko pa manehá e merkadonan públiko di e isla, inkluyendo Marshe Nobo.[5]
== Edifisio ==
E edifisio di Marshe Nobo ta un struktura ikóniko ku forma rondó, kubrí ku un dak grandi sostené pa 32 kolumna. E diseño habrí ta fasilitá ventilashon natural i interakshon entre bendedó i bishitantenan.
Entre 2024 i 2026, e merkado a pasa pa un renobashon ekstenso pa mehora seguridat, higiena i infrastruktura, inkluyendo dak, sistema di riool i instalashonnan eléktriko. Durante e periodo aki, bendedónan a muda temporalmente pa otro lokashonnan den Willemstad. E merkado a bolbe habri na mei 2026, ku plan pa reaktivá e área komo un sentro vibrante den e siudat.[6]
== Nifikashon ==
Marshe Nobo ta un lugá importante pa bida sosial i ekonómiko di Willemstad. E ta ofresé oportunidadnan pa empresario chikitu i ta sirbi komo un punto di enkuentro pa residente i turista. Ademas, e merkado ta kontribuí na preservashon di kultura lokal dor di benta di kuminda tradishonal i produkto artesanal.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Kòrsou]]
----------------
'''Marshe Nobo''' òf '''Plasa Rondó''', den bok'i pueblo '''Plasa Nobo''', ta un marshe habrí na [[Punda]], den sentro di [[Willemstad]], [[Kòrsou]]. E ta sirbi komo un lugá pa benta dor di empresario chikito.
E sala di merkado di Marshe Nobo ta situá na e parti nort di Waaigat i riba ... kaminda. Un brug di peaton, Prinses Amaliaburg (ku na 2016 a remplasa e antiguo Van den Brandenburgbrug), ta konektá e parti ei di Punda ku Scharloo.<ref>{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/14733-ophaalbrug-officieel-geopend|taal=nl|titel= Ophaalburg officieel geopend|werk= [[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-11-10|bezochtdatum=2026-04-24}}</ref> [[File:Curaçao - Willemstad - 49411091773.jpg|thumb|220px|Prinses Amaliabrug?]]
Cuminda ta wordo bendi eynan, inkluso platonan crioyo cu bishante i turista por wordo consumi eynan mes na un mesa.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/19172-plasa-bieu-in-volle-glorie-hersteld Plasa Bieu in volle glorie hersteld]</ref> Tambe ta bende souvenirs.
Na aña 1975 Fondo Europeo pa Desaroyo a regala e edificio di dos piso aki na gobierno di Curaçao pa yuda stimula economia. E edifisio aki ta akomodá alrededor di 300 espasio di merkado pa empresarionan por manehá nan negoshi na /ofresiendo tarifanan di hür pagabel. Esaki a kondusí na un variedat grandi di produktonan pagabel riba merkado, manera remedi natural, matanan orgániko, platonan kayente, paña, kosmetika, artesania, i vários kuriosidat.
E ta wòrdu maneha pa Fundashon Marshe, huntu ku Plasa Bieu i merkado flotante na Sha Caprileskade.<ref>https://www.fundashonmarshe.com/our-gems</ref>
Fundashon Marshe a wordu establesé na 1997 bou di e Ministerio di Desaroyo Ekonómiko, Fundashon Marshe ta manehá e merkadonan ikoniko di Kòrsou, inkluyendo Plasa Bieu, Marshe Rondo, Plasa di Arte, i e merkadonan na aire liber na Sha Caprileskade, Otrabanda, i Punda.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/home-new About Fundashon Marshe] </ref>
== Edifisio ==
Marshe Nobo komo un obra di arte. E mercado rondo aki, cu su dak unico den forma di fan, normalmente ta aloha negoshinan local. E merkado ta den renobashonnan aktualmente, pues a move e bendedónan pafó i rònt di e merkado. Esaki ta krea un impreshon hopi desordená, i spesialmente pober. Bunita potrèt. Fotógrafo deskonosí.
E ta un edifisio ikoniko ku tin un forma rondo ku un dak plegabel sostené pa 32 kolumna.
Despues di un renobashon ekstenso den 2025, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko, e edifisio a bolbe habri na mei 2026. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1">{{citeer web|url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/32261-marshe-nobo-in-mei-gereed|titel= Marshe Nobo in mei gereed|werk=[[Antilliaans Dagblad]]|datum=2026-01-09|bezochtdatum=2025-04-24}}</ref>
Marshe Nobo a wòrdu renobá completamente na 2025/2026, inkluyendo dak, columnanan, riool i instalashonnan eléktriko. Doñonan di stènt por muda bèk for di fin di mei 2026.<ref name=:"1"/>
In 1975, the European Development Fund gifted this two-floor building to the government of Curaçao to help stimulate the economy. This building accommodates around 300 market spaces for entrepreneurs to run their businesses at /offering affordable rental fees. This has led to a wide variety of affordable products to the market, such as natural medicine, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities.<ref>[https://www.fundashonmarshe.com/our-gems Marshe Nobo (Plasa Rondó)], fundashonmarshe.com</ref>
Address: Plasa Wilson Papa Godett 1
Marshe Nobo, also known as Plasa Nobo, is a circular-shaped market located in Willemstad, Curacao. Established in 1975, it has long served as a vibrant hub for local entrepreneurs, offering a diverse array of products and services. The market features two floors filled with stalls selling natural medicines, organic plants, warm dishes, clothing, cosmetics, handicrafts, and various curiosities. In August 2024, the market began renovations aimed at modernizing the facility and enhancing safety and hygiene standards. During this period, vendors temporarily relocated to various locations, including Sha Capriles Kade, Plenchi Wilson Papa Godett, and others. The renovation is expected to take about a year, with plans to revitalize the city center and attract visitors throughout the day and evening.<ref>https://mindtrip.ai/attraction/willemstad-curacao/marshe-nobo/at-UE8mu3NA</ref>
Marshé Nobo is a vibrant and bustling market that offers a wide range of products and souvenirs. As you explore the market, you’ll find colorful stalls filled with local crafts, artwork, jewelry, and clothing. It’s a great place to find unique souvenirs to take home as a reminder of your trip to Curaçao. The market is divided into two floors, with different sections dedicated to specific types of products. The ground floor is known for its local food stalls, where you can sample traditional cuisine and tropical fruits. Don’t miss the chance to try some delicious local snacks like pastechi (savory pastries) and batidos (fruit smoothies). Upstairs, you’ll find more stalls selling clothing, accessories, and handicrafts. Local artists and artisans showcase their work, including hand-painted ceramics, woven baskets, and hand-carved wooden items. You can also find traditional Caribbean spices, hot sauces, and herbal remedies.
The market is conveniently located in Punda, the historical center of Willemstad. After exploring the market, take some time to wander through the colorful streets of Punda and admire the UNESCO World Heritage-listed architecture. You’ll find charming cafes, shops, and museums along the way. If you’re visiting Curaçao, a trip to Marshé Nobo is a must-do. Whether you’re looking for souvenirs, trying local delicacies, or simply immersing yourself in the vibrant atmosphere, this market offers a unique experience that shouldn’t be missed.<ref>[https://curacaovisitors.com/events-sights/markets/ Ma rshe Nobo]</ref>
{{Appendix}}
--------------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Charles Augustus Henry Barge
| imagen = Ch.A.H. Barge.jpg
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = 1890
| periodo fin = 1901
| monarkia = [[Emma van Waldeck-Pyrmont|Emma]] (1890-1898)<br>[[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor = [[Nicolaas van den Brandhof]]
| sucesor = [[Jan Olphert de Jong van Beek en Donk]]
|fecha nacemento= [[2 di novèmber]] [[1844]]
|luga nacemento = {{NLD}}
|fecha fayecimento= [[25 di sèptèmber]] [[1919]]
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion = [[Iglesia Catolico Romano|katóliko]]
|yui =
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = abogado, hues, polítiko, gobernante
|partido =
}}
'''Charles Augustus[1] Henry (Harry) Barge''' (☆ [[2 di novèmber]] [1844]] na [[Amsterdam]] - † [[25 di sèptèmber]] [[1919]] na Voorburg) tabata un abogado, hues, gobernador i polítiko hulandes di e movementu katóliko romano (e RKSP no a wòrdu fundá ainda).
== Biografia ==
Harry Barge tabata bini di un famia komersiante di [[Amsterdam]] ku tabata basta enbolbí den polítika hulandes. Frederic Joseph Maria Anton Reekers (un representante pa kuarenta aña) tabata su kuña, Ton Barge tabata su primu, i su ruman hòmber tabata kasá ku e ruman muhé di Bernardus Marie Bahlmann, tur di kendenan tambe tabata representantenan katóliko. Harry su tata tabata un fabrikante na Manchester, doño di un firma di komersio na Amsterdam, i doño di barku. Despues di a kompletá su enseñansa sekundario na Sint Willibrordus College, Barge a sigui studia na Athenaeum Illustre na Amsterdam, pero despues a transferí pa Universidat di Leuven pa su estudionan di doktorado den Derecho, i a optené su doktorado den derecho romano i kontemporáneo na [[Universidat di Leiden]] na 1872.
=== Karera ===
Despues di gradua, Barge a bira abogado na [[Nijmegen]], siudat unda e tabata residensiá.
Na 1875, Barge a wòrdu eligi pa e konseho munisipal di Nijmegen, kaminda el a keda miembro te na 1880. Na 1877 i 1879, el a wòrdu eligi komo miembro di [[Tweede Kamer]] di Hulanda. Einan, e tabata bosero prinsipalmente pa enseñansa, i de bes en kuando tokante envio.
Multitut na e kas di pueblo di Willemstad despues di e traspaso di poder pa Gobernador Barge
Na 1880, el a sali pa [[Kòrsou]] pa bira miembro y presidente di [[Corte Comun di Husticia di Aruba, Corsou y Sint Maarten y di Boneiro, Sint Eustatius y Saba|Korte di Hustisia di Kolonia Kòrsou]].
Na 1890, el a keda nombrá Gobernador di [[Kòrsou i Dependensianan]], un funshon ku el a okupá te ku 1901.
Despues el a regresá Hulanda kontinental i a postulá pa eleccion pa e Camara di Representantenan den e circumstancia di Rotterdam III. Sinembargo, despues di un elekshon di dos buèlta, el a wòrdu derotá pa Joor Bastiaan Verheij (LU). Na 1909, el a wòrdu eligi komo miembro di e Senado di e Estadonan General, representando e provinsia di Overijssel. El a hiba palabra den Camara solamente un biaha durante su miembrecia di cuater aña, durante e debate riba e presupuesto pa Antillas Hulandes. E tabata presidente di e Komishon pa Petishonnan pero tabata ousente frekuentemente pa motibu di interesnan privá den eksterior. Pa e motibu aki, el a renunsiá for di e Kámara na e promé seshon di e aña parlamentario 1913-1914[2]. Di 1913 pa 1916, e tabata miembro ainda di e Estadonan Provinsial di Overijssel.
{{multiple image
| total_width = 350
| direction = horizontal
| align = right
| border = infobox
| image1 = Bargestraat 3, propped up front facade.png
| image2 = Bargestraat 3, ruins.png
| footer = Edifisio monumental Bargestraat 3/3A
| footer_align = center
}}
== Honor ==
Barge a risibi varios rekonosementu i kondekorashon, inkluso un kaya den [[Scharloo]], e zona históriko di [[Willemstad]], ta hiba su nòmber: ''Bargestraat''.
* {{NLD}} - Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]].
* {{VEN}} - Ofisial den e Orden di Simon Bolivar
* {{ITA}} - Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
Na 1894, Barge a keda nombrá Kabayero den [[Orden di Leon Hulandes]]. Tambe el a wòrdu nombrá Gran Ofisial den e Orden di Simon Bolivar i Komandante den e Orden di e Korona di Italia.
---------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Carmita Henriquez
| nomber completo = Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez
| fecha nacemento = [[6 di desèmber]] [[1922]]
| luga nacemento = [[Willemstad]]
| fecha fayecimento = [[31 di desèmber]] [[2003]]
| luga fayecimento =
| ofishi = kosedó i trahadó di popchi
| casa = Plinio Miguel Henriquez
| yui = [[Jeanne Henriquez]]
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez''' (☆ [[6 di desèmber]] [[1922]] na [[Willemstad]] – ibid., [[31 di desèmber]] [[2003]] na Korsou) tabata un kosedó i trahadó di popchi i un figura importante den e desaroyo di arte folklóriko na Kòrsou.
==Biografia ==
Carmita Henriquez tabata un yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina.<ref>{{Citeer web|url=https://gw.geneanet.org/elixer?n=hernandez&oc=&p=carmita+nicolasia|titel=Carmita Nicolasia Hernandez|website=geneanet.org|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref> Huérfano na edat di diesdos aña, el a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di un edat yòn, Carmita a yud’é den studio i na kas. Su promé bisti trahá su mes tabata pa entiero di su tata.
Na 1942 ela kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916-1982), un analista di laboratorio na e refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé, di kua [[Jeanne Henriquez]], historiadó i aktivista, tabata esun di mas grandi.<ref name="Holou"/>
Na edat di 46 aña, el a sinti e nesesidat pa konservá i honra e historia i tradishonnan den vestuario di Kòrsou. El’a kuminsá aktua esenanan di bida diario usando popchi. Su popchinan tabata representá e kultura Afro-Kurasoleño ku paña histórikamente korekto. Dia 13 di mart 1972, ela presentá dos popchi na Gobernador Ben Leito komo un regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.<ref name="Holou">{{citeer boek|auteur=Holou, Roland A. Y.|taal=en|titel=The Most Influential Contemporary African Diaspora Leaders|url=https://books.google.com/books?id=uTYyDAAAQBAJ&pg=PT153|datum=2016|uitgever=AuthorHouse|plaats=Bloomington, Indiana|hoofdstuk=21. Jeanne D. Henriquez: Diaspora in Curaçao (Caribbean/South America)|isbn=978-1-5246-0558-2|pages=153–159}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|titel=VROUWENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024|archiefdatum=2024-04-29|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240429191627/https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/en/collectie-online/detail/5e613c00-7002-55f8-b5b2-b88a1eb28240|dodeurl=ja}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/collectie-online/detail/f0bcb413-e206-5fa3-ad7e-387fd810bd23|titel=MANNENPOP IN TRADITIONELE KLEDING VAN CURAÇAO|website=koninklijkeverzamelingen.nl|bezochtdatum=30 april 2024}}</ref>
Na 1988, Carmita Henriquez, hunto cu Lucia Schnog, a ricibi e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a disidí ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan mes ramo – folklore i baile.<ref>{{citeer web|url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2024-04-30}}</ref><ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011 Cola Debrot Prijs 1988], 21 mei 1988</ref>
{{Appendix}}
(☆ 6 di desèmber 1922, Willemstad – † 31 di desèmber 2003, Kòrsou)
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou. Ela ta konsiderá un figura importante den e desaroyo i preservashon di arte folklóriko di e isla.
Bida
Carmita Henriquez tabata yu muhé di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Na edat di diesdos aña ela a keda huérfano i a wòrdu lantá pa e ruman muhé di su tata, kende tabata manehá un skol di kose. For di edat yòn, Henriquez a yuda den e studio di kose i na kas. Su promé bisti ku ela mes a traha tabata pa entiero di su tata.
Na 1942, ela a kasa ku Plinio Miguel Henriquez (1916–1982), un analista di laboratorio na refineria Shell. Nan tabatin tres yu muhé. Entre nan yunan ta Jeanne Henriquez, historiadó i aktivista.
Obra i kontribushon kultural
Na edat di 46 aña, Henriquez a kuminsá traha konsientemente riba preservashon di historia i tradishonnan di Kòrsou por medio di vestuario folklóriko. Ela a krea popchi ku ta representá esenanan di bida diario, bisti ku paña histórikamente korekto i reflehá kultura Afro-Kurasoleño.
Dia 13 di mart 1972, ela a presentá dos di su popchi na Gobernador Ben Leito komo regalo di kumpleaños pa Reina Juliana.
Na 1988, Henriquez, hunto ku Lucia Schnog, a risibí Premio Cola Debrot. E hurado a rekonosé kontribushonnan di kada un den nan mes ramo: folklore i baile.
--------------
Na 1988 resipiente di e [[Premio Cola Debrot]] pa su diseñonan folklóriko di e kultura afro-kurasoleño.<ref>{{citeer web|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642709:mpeg21:a0009|titel=Uitreiking Colo Debrotprijs|werk=[[Amigoe]]|datum=1988-08-16|bezochtdatum=2022-07-22}}</ref>
Carmita Nicolasia Henriquez-Hernandez (Willemstad, 6 di desèmber 1922 – Willemstad, 31 di desèmber 2003) tabata un kosedó i trahadó di popchi di Kòrsou, konosí pa su diseñonan folklóriko ku reflehá e kultura afro-kurasoleño. Den 1988, e a risibí e Premio Cola Debrot, e mas haltu rekonosementu kultural na Kòrsou, pa su kontribushon den e tereno di folklor.
Bida i obra
Carmita Henriquez a nase den Willemstad komo yiu di Francisco Javier Hernandez i Monica Ursulina Martina. Despues di perde su mayornan na un edat tempran, e a wordu kria pa su tanta, ku tabatin un skol di kosé. Aki e a siña kosé i traha den taller for di su hóbennan. Su promé vestido propio tabata pa e entiero di su tata.
Henriquez a dediká su bida na arte di kosé i trahá popchi folklóriko ku ta reflehá e herensia afro-kurasoleño. Su obranan tabata inspirá pa e vestimentunan tradicional i e bida di pueblo, i a yuda na preservashon di e identidad kultural di Kòrsou.
Premio Cola Debrot
Den 1988, Carmita Henriquez a risibí e Premio Cola Debrot den e kategoria di folklor, baile i teatro, un rekonosementu pa su diseñonan folklóriko ku a kontribuí na e kultura afro-kurasoleño.
Bida personal
Carmita Henriquez tabata kasá ku Plinio Miguel Henriquez, un analista di laboratorio na refineria Isla. Nan a tin tres yiu muhé, inkluyendo Jeanne Henriquez, un edukadó i aktivista kultural.
Legado
E trabou di Carmita Henriquez ta keda komo un kontribushon balioso na preservashon i promoshon di e kultura afro-kurasoleño. Su diseñonan folklóriko i popchi ta un testimonio di su dedicashon na e arte i e identidad di su pueblo.
Referensianan:
Carmita Henriquez - Wikipedia
Jeanne Henriquez - Wikipedia, e ensiklopedia liber
Premio COLA DEBROT - qracao.com
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Afrohulandes''' òf hendenan hulandes pretu, ta hendenan hulandes di desendensia Afrikano Sub-Sahariano kompleto òf parsial. E mayoria di hendenan Afro-Hulandes na Hulanda ta Afro-Karibense i ta originá for di e anterior i aktual teritorionan Ultramar di Sürnam i e eks Antia Hulandes; awor Curaçao, Aruba, Bonaire, Sint Maarten, Sint Eustatius, y Saba.
Tambe tin un poblashon migrante signifikante for di Cabo Verde, Ghana, Nigeria, Somalia, Angola, Eritrea, i otro komunidatnan afrikano di imigrantenan mas resien.
== Mira tambe ==
* [[Afrokaribense]]
* [[Afrokurasoleño]]
* [[Afroamerikano]]
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid = |titulo= }}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Hulanda]]
-----------------
'''Francio E. Guadeloupe''' (Aruba, 1971) is een Arubaans-Nederlandse sociaal en cultureel antropoloog en ontwikkelingssocioloog. Zijn onderzoek richt zich op nationale identiteit, culturele diversiteit, religie, koloniale machtsverhoudingen en klimaatvraagstukken in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Hij is verbonden aan het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) en de Universiteit van Amsterdam (UvA).
== Leven en werk ==
Guadeloupe werd geboren en groeide op op Aruba. In 1986 nam hij als zanger (“Surprise Kid”) deel aan een jeugdcarnavals- en calypsowedstrijd, waar hij de tweede plaats behaalde. Een jaar later nam hij opnieuw deel aan het calypsofestival voor volwassenen.
Op achttienjarige leeftijd verhuisde hij naar Nederland. Daar werkte hij als opbouwwerker en studeerde hij culturele antropologie en ontwikkelingsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen. In 1999 behaalde hij een masterdiploma in ontwikkelingssociologie. Zijn scriptieonderzoek richtte zich op Afro-Braziliaanse religies, waaronder candomblé en umbanda, in Rio de Janeiro en Salvador da Bahia (Brazilië). Naar aanleiding van dit onderzoek publiceerde hij twee boeken over Afro-Braziliaanse cultuur en religie.
In 2006 promoveerde Guadeloupe in de sociale en culturele antropologie aan de Universiteit van Amsterdam. In zijn academische loopbaan was hij verbonden aan verschillende Nederlandse universiteiten.
===Academische loopbaan===
Guadeloupe was onder meer werkzaam als senior onderzoeker bij het KITLV. Hij diende gedurende vier jaar als president van de University of St. Martin (USM) op het bi-nationale eiland Sint Maarten/Saint Martin. Na de verwoestingen van orkaan Irma in 2017 werd de universiteit tijdelijk gesloten.
Zijn onderzoek richt zich op de manier waarop populaire opvattingen over nationale verbondenheid, culturele diversiteit, religieuze identiteit en mediavorming worden beïnvloed door koloniale erfenissen en mondiale economische processen. Hij publiceerde over sociale en culturele processen op onder meer Sint Maarten, Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazilië en Nederland.
In 2009 verscheen zijn monografie Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean bij University of California Press.
===Leerstoel Koninkrijksrelaties===
In 2024 werd Guadeloupe benoemd tot hoogleraar Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties, een leerstoel ingesteld door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). De leerstoel is ondergebracht bij het KITLV en de Universiteit van Amsterdam.
Zijn benoeming maakt deel uit van de instelling van twee nieuwe leerstoelen gericht op het Koninkrijk der Nederlanden, waarvan de andere leerstoel betrekking heeft op politicologie en bestuurskunde aan de Universiteit Leiden.
In 2026 aanvaardde hij het ambt met een inaugurele rede over Koninkrijksrelaties.
Onderzoek en thematiek
Guadeloupe onderzoekt onder meer:
processen van nationale en culturele identiteitsvorming
religieuze praktijken en popular culture in postkoloniale samenlevingen
koloniale racialisering en sociale ongelijkheid
klimaatverandering en maatschappelijke adaptatie in het Caribisch gebied
Hij is tevens betrokken bij onderzoeksprojecten naar duurzame en inclusieve oplossingen voor sociale adaptatie aan klimaatuitdagingen in het (Nederlandse) Caribisch gebied.
---------
{{Variante|a}}
{{infobox persona | variante = a
| tipo = cientifico
| nomber = Francio Guadeloupe
| ofishi = antropologo social y cultural, sociologo di desaroyo
| imagen =
| descripcion =
| fecha nacemento =
| luga nacemento =
| fecha fayecimento =
| luga fayecimento =
| alma mater = [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] <br>[[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA)
| promotor =
| disciplina = antropologia cultural
| investiga = Caribe Hulandes, [[Latinoamérika|Latino America]]
| conoci pa =
| distincion =
}}
'''Francio E. Guadeloupe''' (☆ [[1971]] na [[Aruba]]), ta un antropologo, sociologo y Antianista Arubano-Hulandes. Su investigacion ta enfoca riba identidad, nacionalidad, religion, medio di comunicacion, racismo colonial y globalisacion, cu un interes special den [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]] y [[Latinoamérika|Latino America]].
== Bida y carera ==
Francio Guadeloupe a nace y lanta na Aruba. Na 1986 el a participa bou di e nomber artistico "Surprise Kid" como cantante den e concurso hubenil di [[Calypso]] na [[Club Boneriano]], unda el a termina na di dos luga.<ref>{{citeer web|titel=Onder grote publieke belangstelling|werk=[[Amigoe]]|datum=1986-01-22|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641607:mpeg21:p005}}</ref> Un aña despues el a bolbe participa den e concurso, version pa adulto: [[Aruba Caiso & Soca Monarch Festival|Aruba Calypso Contest]].<ref>{{citeer web|titel=Voor de calypso-wedstrijd|werk= [[Amigoe]]|datum=1987-01-26|bezochtdatum=2026-02-23|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641917:mpeg21:p005}}</ref>
Na edad di diesocho aña Guadeloupe a muda pa [[Hulanda]]. El a traha como opbouwwerker (trabou social di comunidad) y a sigui estudio di [[antropologia kultural|antropologia cultural]] y estudio di desaroyo na [[Universidat Radboud|Universidad Radboud]] na [[ Nijmegen]]. Na 1999, el a obtene e grado di [[maestria|master]] den sociologia di desaroyo, cu un tesis riba e cultonan Afrobrasilero ''Candomblé'' y ''Umbanda'' na [[Rio de Janeiro]] y [[Salvador|Salvador da Bahia]] ([[Brasil]]).
Na 2006 Guadeloupe a completa su doctorado (PhD) den antropologia social y cultural na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] (UvA). Su trabou doctoral tabata relaciona cu e proceso di globalisacion y e buskeda pa pertenencia (“belonging”) den comunidadnan Caribense.<ref>https://framerframed.nl/en/mensen/francio-guadeloupe/</ref>
===Carera academico===
Guadeloupe a traha na diferente universidad grandi na Hulanda y ta afilia como investigado senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser nombra tambe profesor y investigado na Universidad di Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproximadamente) el a sirbi como presidente di University of St. Martin (USM) na [[Philipsburg]], [[Sint Maarten]]. Su periodo como presidente a keda termina despues di horcan Irma (2017), cu a forsa e cierre temporario di e institucion.
Den e periodo aki su investigashon tabata concentra riba:
* Nocionnan popular di pertenencia nacional.
* Diversidad cultural y identidad religioso.
* Influencia di capital global y racismo colonial.
* Representacion di berdad den medionan di comunicacion.
El a haci investigacion comparativo na [[Sint Maarten]]/[[Sint Maarten (Fransia)|Saint Martin]], [[Kòrsou|Corsou]], Aruba, [[Saba]], [[Sint Eustatius]], Brasil y Hulanda.
Actualmente, su investigacion ta inclui estudio riba e reto climatico den Caribe Hulandes, cu un enfoke riba cultura popular y herensia cultural.
=== Catedra di Relacionnan di Reino ===
Na mei 2024, Ministerio di Asuntonan Interno y Relacionnan di Reino (BZK) di Hulanda a anuncia e establecemento di dos catedra nobo pa estudio di relacionnan di [[Reino Hulandes|Reino]]. [[Universidat di Leiden|Universidad Leiden]] y KITLV/Universidad di Amsterdam a wordo selecciona como institucionnan anfitrion y Francio Guadeloupe a wordo nombra como titular di e catedra ''Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties'' pa KNAW/KITLV/UvA.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk], Rijksoverheid (23 di mei 2024)</ref> Su discurso inaugural di aceptacion oficial di e catedra lo tuma luga dia 12 di mart 2026.<ref>[https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).</ref>
== Publicacionnan (seleccion) ==
*Francio Guadeloupe (1999). ''A Vida e uma Dança: the Candomblé through the lives of two Cariocas''. Nijmegen: CIDI.
*F. E. Guadeloupe & M. Milder (1999). ''Dansen om te Leven: over Afro-Braziliaanse spiritualiteit en cultuur.'' Heeswijk: Dabar-Luyten.
*F. E. Guadeloupe (2009). ''Chanting down the new Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean'' (The anthropology of Christianity). Berkeley, CA: University of California Press.
*F. E. Guadeloupe (2013). ''Curaçaoans on the question of home: the lure of autochthony and its alternatives''. Den: L. Lewis (Ed.), ''Caribbean sovereignty, development and democracy in an age of globalization'' (pag. 189-207). New York: Routledge.
*F. E. Guadeloupe & V. A. de Rooij (2014). ''Pimping and the deconstruction of the natural: a perspective from Saint Martin and Sint Maarten (SXM)''. Den: ''Women's Studies International Forum, 43'', 5-12
*F. E. Guadeloupe (2015, september 10). ''The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe''.<ref>{{Cite web|title = The New Black Peter is the Refugee washing up on the shores of Fortress Europe|url = http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|website = sxmislandtime.com|access-date = 2015-11-24|archive-date = 2015-11-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20151125121956/http://sxmislandtime.com/index.php/front-page-headliners/34071-the-new-black-peter-is-the-refugee-washing-up-on-the-shores-of-fortress-europe.html|url-status = }}</ref> ''Sint Maarten Island Times''
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Aruba]]
------------
Guadeloupe a traha na diferente universidatnan grandi na Hulanda i ta afiliá komo investigador senior na Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). El a ser tambe profesor i investigador na Universiteit van Amsterdam.
Entre 2013 i 2017 (aproksimadamente) el a sirbi komo presidente di University of St. Martin (USM) na Philipsburg, Sint Maarten. Su periodo komo presidente a termina despues di hurakan Irma (2017), ku a forsa e sera temporariamente e institushon.
Su investigashon ta konsentrá riba:
Nocionnan popular di pertenensia nashonal
Diversidat kultural i identidat religioso
Influensia di kapital global i rasismo kolonial
Representashon di berdat den medio di komunikashon
El a hasi investigashon den Sint Maarten/Saint Martin, Kòrsou, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brasil i Hulanda.
Un di su obranan mas konosí ta:
Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009)
Aktualmente, su investigashon ta inkluí estudio riba reto klimátiko den e Karibe Hulandes, ku un enfoke riba kultura popular i herensia kultural.
Leerstoel di Reino-relashonnan
Na mei 2024, Ministerio di Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) di Hulanda a anunsia e establishemento di dos nobo leerstoelnan pa estudio di Reino-relashonnan. Universiteit Leiden i KITLV/Universiteit van Amsterdam a wòrdu selekshoná komo institushonnan anfitrion.
Dr. Francio Guadeloupe a wòrdu nombrá komo titular di e leerstoel Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties pa KNAW/KITLV/UvA.[4] E nombramentu aki a wòrdu aprobá pa e Consehonan di Bestur di e universidatnan involukrá.
Na 12 di mart 2026 el a aseptá ofisialmente e leerstoel ku un diskurso inaugural.
------------
* Guadeloupe, former dean of the University of St. Martin (USM),
* Francio Guadeloupe is a senior researcher and staff member of the KITLV. A Social & Cultural Anthropologist by training, Dr. Guadeloupe has worked at all the major universities in the Netherlands. He served for four years as the President of the University of St. Martin (USM), until hurricane Irma led to the temporary closure of the institution on the bi-national island of Sint Maarten and Saint Martin. He is currently the chair of the project ‘Island(er)s at the Helm: Co-creating research on sustainable and inclusive solutions for social adaptation to climate challenges in the (Dutch) Caribbean‘.
Guadeloupe’s principle areas of research have been on the manner in which popular understandings of national belonging, cultural diversity, religious identity, and mass media constructions of truth, continue to be impacted by colonial racisms and global capital. He has pursued these interests in his research and publications on social processes on the bi-national island of Saint Martin & Sint Maarten (St. Martin), Curaçao, Aruba, Saba, Sint Eustatius, Brazil, and the Netherlands. He is the author of the monograph, Chanting Down the New Jerusalem: Calypso, Christianity, and Capitalism in the Caribbean (University of California Press, 2009). Dr. Guadeloupe is currently embarking on a study of climate challenges in the (Dutch)Caribbean from a popular culture and cultural heritage perspective.
Francio Guadeloupe (Aruba, 1971) kwam op zijn achttiende van de Antillen naar Nederland. Hij werkte als opbouwwerker en studeerde culturele antropologie en ontwikkelingsstudies in Nijmegen en Amsterdam. Als antropoloog is hij momenteel verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.
Ministerie van BZK vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk
Nieuwsbericht | 23-05-2024 | 16:19
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) vestigt 2 nieuwe leerstoelen voor het Koninkrijk. Er komt een leerstoel politicologie/bestuurskunde en een leerstoel antropologie/sociologie.
De Universiteit Leiden en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV), in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam (UvA), zijn geselecteerd als vestigingsplaatsen voor de leerstoelen. De Universiteit Leiden zal de leerstoel politicologie/bestuurskunde bekleden en KITLV/UvA de leerstoel antropologie/sociologie.<ref>https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/05/23/ministerie-van-bzk-vestigt-twee-nieuwe-leerstoelen-voor-het-koninkrijk</ref>
Leerstoelhouders
De Colleges van Bestuur van de UvA en de Universiteit Leiden hebben het voorstel tot de benoeming van hun kandidaat goedgekeurd. Sociaal en cultureel antropoloog, onderzoeker dr. Francio Guadeloupe wordt de leerstoelhouder Publieke Antropologie van Koninkrijksrelaties voor de KNAW/KITLV/UvA. Dr. Wouter Veenendaal, universitair hoofddocent Vergelijkende politicologie bij het Instituut Politieke Wetenschap van de Universiteit Leiden, wordt leerstoelhouder Democratische Vertegenwoordiging in het Koninkrijk voor de Universiteit Leiden. Hij zal bij het KITLV in Leiden worden gedetacheerd.
* [https://www.thepeoplestribunesxm.com/articles/francio-guadeloupe-officially-accepts-chair-of-kingdom-relations-with-inaugural-lecture-on-march-12 Francio Guadeloupe officially accepts chair of Kingdom Relations with inaugural lecture on March 12], The people's Tribune (18 di februari 2026).
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Guadeloupe, Francio}}
[[:kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
--------------
{{infobox persona | variante = c
| nomber = Pieter van Stuivenberg
}}
'''Pieter Anthonie van Stuivenberg''' (☆ [[14 di aprel]] [[1905]] na Geldermalsen, [[Hulanda]] – † [[11 di aprel]] [[1985]] na Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero [[Hulanda|hulandes]] ku a traha na [[Kòrsou]] i [[Aruba]].<ref name=:"0">{{citeer web|url=https://www.archiefvriend.com/index.php/ons-kwartaalblad/artikelen-uit-ons-blad/152-stuivenberg|titel=Pieter Antonie van Stuivenberg, architect|auteur=Christel Monsanto|werk=De Archiefvriend|datum=september 2022|bezochtdatum=2026-02-17}}</ref> Durante [[siglo 20|siglo binti]] su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno riba e dos isla.
==Biografia==
===Bida i Karera===
Van Stuivenberg a bai Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di Asosiashon di Arkitektonan (Bond Bouwkundigen Utrecht B.B.U.). Despues, el a studia ingenieria di awa pa tres aña i, na 1927, a kuminsá traha pa e suministro di Awa Provinsial di Nort-West Brabant. Mandá pa Kòrsou pa e Departamentu di Kolonia, Van Stuivenberg a djòin e Servisio Nashonal di Suministro di Awa di Antia Hulandes (LWV) dia 1 di mart 1928, komo hefe di e departamentu tékniko.<ref>{{citeer boek|url=http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|titel=Watertoren ta simbolo di desaroyo y modernisacion di e Aruba di antaño y Aruba di awe|uitgever=Diario|datum=21 maart 2013|access-date=1 oktober 2018|archiefdatum=13 september 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180913002413/http://www.diario.aw/2013/03/watertoren-ta-simbolo-di-desaroyo-y-modernisacion-di-e-aruba-di-antano-y-aruba-di-awe/|dodeurl=ja}}</ref> For di 1 di yanüari 1948, e tabata direktor, despues di R.J. (Shon Hensie) Beaujon. Riba su hubileo di plata na 1953, el a wòrdu rekonosé pa su trabou importante komo Kabayero (''Ridder'') den [[Orden di Oranje-Nassau]]. Despues di su retiro na 1955, el a repatriá pa Hulanda, pero sinku aña despues el a establesé su mes bèk na Kòrsou kaminda e tabata manehá un konsultancy finansiero, tékniko i ekonómiko.<ref>Amigoe, 3 december 1960, advertentie Anbeadex NV, pag. 4</ref>
El a fayesé dia 11 di aprel 1985 na Hulanda, poko promé ku el a hasi ochenta aña di edat.
===Edifisionan===
Komo arkitekto, van Stuivenberg tabata hopi produktivo, tantu paden komo pafó di su karera profeshonal. Por ehempel e diseño di tur edificio di LWV na Aruba y Kòrsou, , construí entre 1930 i 1950, ta wordo atribuí na dje. E edifisionan aki tabata inkluí ofisina, depósito, fasilidat di almasenamentu, tanki i torennan di awa.<ref>{{citeer boek|url=http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|titel=Gedenkboek Landswatervoorziening Nederlandse Antillen 1928-1953|uitgever=Verenigde Drukkerijen Planeta, Haarlem|datum=september 1952|page=67|archiefdatum=2020-12-01|bezochtdatum=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201201202145/http://colonialarchitecture.eu/islandora/object/uuid%3A2ac6a569-604d-4eb8-a457-394c882ff52d/datastream/PDF/view|dodeurl=ja}}</ref> Tambe el a diseñá residensia privá, ofisina i teaternan.
Su obranan ku tin status di monumento protehá òf ku ta riba e lista di nominashon ta:<ref name=:"0"/><br>
{{ABW}}
* [[Tanki di Kibaima]] (1932)
* [[Watertoren San Nicolas]], Bernardstraat, [[Sint Nicolaas (Aruba)|San Nicolas, Aruba]] (1939)
* [[Watertoren Oranjestad]], J.G. Emanstraat, [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad, Aruba]] (1939)
* Dieselstraat?
{{CUW}}
* fasilidat di almanementu na [[Scharloo]]
* tanki di awa di LWV na [[Seru di Ararat]]
* edifisio KNSM, Breedestraat, [[Willemstad]] (1939)
* [[Cinelandia]] aan het Hendrikplein te [[Pietermaai]], Willemstad, Curaçao (1941)
* Teater Westend na [[Plasa Brion]], [[Willemstad]] (1941, desmantelá)
* Edifisio prinsipal di AquaElectra na Mundo Nobo, Willemstad (1952) i dos kas riba e tereno (1953)
* Kompleho di showroom Palais Royal na Salinja (1953)
* kasnan na Kintjan
== Estilo arkitektóniko ==
Van Stuivenberg tabata un eksponente di arkitektura modernista, ku a surgi i floresé na [[Oropa]] entre 1920 i 1940. E estilo aki ta karakterisá pa su lucha pa funshonalidat. Materialnan manera staal i beton a hasi konstrukshonnan nobo posibel, permitiendo edifisionan pa haña propósitonan spesífiko manera fábrika, ofisina, sine òf hospital<ref>{{citeer web|url=http://www.knipselkrant-curacao.com/amigoe-aqualectra-fabriek-moet-beschermd-monument-worden/|titel=Amigoe, "Aqualectrafabriek moet beschermd monument worden"|datum=21 juli 2016| }}</ref>. Tabata hustamente danki na arkitektura modernista ku Van Stuivenberg por a permití su mes libertat artístiko den su diseñonan. E dos torennan di awa riba Aruba y e dos teatronan riba Curaçao ta un mescla di e estilonan di arkitektura moderno y Art Deco Tropical di [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]].
== Tunel bou di bahia di Santa Ana ==
Huntu ku Frans van Drimmelen, hefe di LWV (Nederlandse Waterbeheerbureau) na Aruba, Van Stuivenberg a diseña un tunnel bou di [[Bahia di Santa Ana]]. E tùnel lo a konektá e distritonan di Willemstad, [[Punda]], i [[Otrobanda]], di dia i anochi, sin interupshon di tráfiko riba tera òf riba laman. El a presentá e plan revolushonario aki na Parlamento Kolonial na 1943 komo un alternativa pa e servisio di ferry i e brug di ponton, [[Brùg di ponton|Brug di Reina Emma]]. Un konekshon di brug fiho, e brug haltu di Reina Juliana, no a wòrdu realisá te na 1974<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010460883:mpeg21:a0127 Amigoe, "De geschiedenis van de brug" (29 april 1974)]</ref>.
{{Appendix}}
{{DEFAULTSORT:Stuivenberg, Pieter van}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
Pieter Anthonie van Stuivenberg (☆ 14 di aprel 1905, Geldermalsen, Hulanda – † 11 di aprel 1985, Voorburg, Hulanda) tabata un arkitekto i ingeniero hulandes ku a traha largamente na Kòrsou i Aruba. Su obranan a hunga un ròl importante den e desaroyo di infrastructura i arkitektura moderno den e Antianan Hulandes durante siglo binti.
Bida i karera
Van Stuivenberg a sigui su formashon na Skol Tékniko Sekundario na Utrecht i tabata miembro di e Bond Bouwkundigen Utrecht (B.B.U.). Despues el a studia ingenieria di awa pa tres aña.
Na 1927 el a kuminsá traha pa e suministro di awa Provinsial di Nort-West Brabant. Dia 1 di mart 1928 el a wordo manda pa Kòrsou pa traha na e Landswatervoorzieningsdienst (LWV) di e Antianan Hulandes komo hefe di e departamentu tékniko.
For di 1 di yanüari 1948 el a bira direktor di LWV, sucediendo R.J. Beaujon. Durante su periodo di trabou el a kontribuí fuertemente na modernisashon di e sistema di suministro di awa na Kòrsou i Aruba.
Na 1953, durante su hubileo di 25 aña di servisio, el a wordo distingui komo Ridder den de Orde van Oranje-Nassau pa su merito profesional.
Despues di su retiro oficial na 1955 el a bolbe Hulanda, pero algun aña despues el a regresá Kòrsou kaminda el a maneha un ofisina di konsultoria finansiero, tékniko i ekonómiko.
El a fayesé na 11 di aprel 1985 na Hulanda, tres dia promé di su 80 aña di edat.
Obra arkitektóniko
Komo arkitekto, Van Stuivenberg tabata responsabel pa un gran cantidad di proyecto infrastructural i arkitektóniko, principalmente relashoná cu suministro di awa, pero tambe teatro, edifisionan komersial i residensial.
Aruba
Entre su obranan mas konosí na Aruba ta:
Tanki di Kibaima (1932)
Watertoren San Nicolas (Bernardstraat, 1939)
Watertoren Oranjestad (J.G. Emanstraat, 1939)
Varios edifisio tékniko di Landswatervoorzieningsdienst
E torennan di awa na Aruba ta konsiderá komo ikononan di arkitektura moderno na e isla.
Kòrsou
Na Kòrsou su obranan inkluí:
Fasilidat di almanamentu na Scharloo
Tanki di awa na Seru di Ararat
Edifisio KNSM (Breedestraat, Willemstad, 1939)
Cinelandia (Hendrikplein, Pietermaai, 1941)
Teatro West End (Plasa Brion, 1941; posteriormente desmantelá)
Edifisio prinsipal di Aqualectra na Mundo Nobo (1952)
Showroom Palais Royal na Salinja (1953)
Diferente kasnan residensial na Kintjan
Varios di e edifisionan aki tin status di monumento protehá òf ta riba lista di patrimonio.
Estilo arkitektóniko
Van Stuivenberg tabata influensiá pa arkitektura modernista, un movimiento ku a florecé na Oropa entre 1920 i 1940. E estilo ta enfoká riba:
Funshonalidat
Uso di beton i staal
Forma simplifiká
Elementonan geométriko
Den su obranan na Karibe el a adapta e modernismo na klima tropikal, creando un meskla entre modernismo europeo i influensianan di Art Deco tropical.
Su torennan di awa i teatronan ta mustra claramente e kombinashon aki di funshonalidat tékniko i ekspreshon arkitektóniko.
Proyekto di túnel bou di bahia di Santa Ana
Huntu ku Frans van Drimmelen, Van Stuivenberg a presenta na 1943 un plan pa un túnel bou di Bahía di Santa Ana na Willemstad. E proyecto lo a konektá Punda i Otrobanda sin dependé di e pontonbrug (Brug di Reina Emma) ni ferry.
E plan no a wordo realisá. Finalmente, e konekshon permanente entre e dos banda di Willemstad a keda realidat cu e konstrushon di Brug di Reina Juliana, inaugura na 1974.
Signifikashon historiko
Van Stuivenberg su trabou a kontribuí significativamente na:
Modernisashon di suministro di awa
Desaroyo urbano
Integrashon di arkitektura moderno den e Antianan Hulandes
Su torennan di awa i edifisionan públiko ta te awe parte importante di e paisaje urbano di Aruba i Kòrsou.
----------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
[[File:0100-Hoofdgebouw-Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Edifisio prinsipal di e Eksposishon]]
[[File:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
[[File:0119-Poppen in klederdrachten-Nationale tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898.tif|thumb|Popchinan ekshibí di Surnam i Antias den ekshibishon]]
[[File:Sassa, Mulatsche vrouw-Nationale Tentoonstelling Vrouwenarbeid 1898-4681-cropped.tif|thumb|Muhe mulato di Surnam na ekshibishon]]
'''''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''''' ta un publikashon na [[hulandes]] di 1898, kompilá pa Louis Constant van Panhuys, i publiká na okashon di e ''Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid'' (Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé) di 1898 na [[Den Haag]]. E publikashon tabatin komo meta pa informá e públiko hulandes, i hende muhé en partikular, tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e [[kolonia]]nan karibense, partikularmente [[Sürnam]] i [[Kòrsou i Dependensianan|Kòrsou]].
== Konteksto ==
E tomo a wòrdu publiká pa e komishon di Sekshon Antias, parti di e organisacion di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé. E eksposishon aki tabata tin komo meta pa hasi labor di hende muhé visibel i pone enfasis riba nan kontribushon sosial, tantu na [[Hulanda]] komo den su kolonianan ultramar.
Editor di e buki tabata L.C. van Panhuys (1869-1949), un alkalde hulandes i funshonario na Departamento di Kolonianan, kende a kompilá e diferente kontribushon i sketchnan. E publikashon a sirbi tantu komo un rekurso informativo komo un rekordatorio duradero di e partisipashon di Antias den e eksposishon.
E terminologia i deskripshonnan den ''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie'' ta reflehá e perspektiva kolonial i etnográfiko di fin di [[siglo 19|siglo diesnuebe]]. Konsepto i karakterisashonnan di gruponan di poblashon i ròlnan di género ta wòrdu konsiderá antikuá òf problemátiko den historiografia kontemporáneo. E artíkulo aki ta usa e terminologia aki solamente pa ilustrá e fuente original.
--
'''Muhénan na Antillas Hulandes''' a wòrdu publiká pa e Komité di Sekshon di Indianan Oksidental komo parti di e Eksposishon Nashonal di Trabou di Hende Muhé na Den Haag na 1898. E publikashon su propósito tabata pa informá hende muhé na Hulanda tokante e bida, trabou, i posishon sosial di hende muhé den e kolonianan di India Oksidental Hulandes, partikularmente Surinaçao.
E kompilashon i edishon di e kolekshon tabata kompletamente responsabilidat di Louis Constant van Panhuys, kende a trese huntu vários kontribushon i sketch den un solo obra amplio. Aunke a institui subcomisionnan na Surinam y Curaçao pa sostene e exposicion localmente y colecta materialnan, e contenido y structura di e coleccion ta completamente responsabilidad di Van Panhuys. E subkomishonnan asina a hunga un ròl organisatorio i ta prinsipalmente di importansia kontekstual pa e kuadro institushonal di e publikashon.
---
== Kontenido ==
E buki ta konsistí di vários kapítulo temátiko. E kapítulo di apertura ta duna konseho práktiko pa hende muhé [[Oropa|oropeo]] ku saliendo for di Hulanda kier establesé nan mes den e kolonianan di Karibe. E ta trata kondishonnan di bida, tareanan di kas i etiketa sosial.
E siguiente kapítulonan ta ofresé un deskripshon general di e teritorio, [[poblashon]] i kultura di Sürnam i e islanan di Karibe denter di e imperio kolonial hulandes.
Tambe e buki ta kontené datonan estadístiko riba enseñansa na Sürnam. Por ehèmpel, e ta menshoná ku na 1896 e kolonia tabatin 54 skol ku 7.139 studiante, inkluyendo 3.453 mucha muhé. Tambe ta pone atenshon na introdukshon di enseñansa obligatorio na 1877 i na inisiativanan manera e banko di spar pa skol, ku a keda introdusí na 1882.
=== Hende muhé den e kolonianan ===
Mayoria di e volúmen ta dediká na e posishon i aktividatnan di hende muhé. Lo siguiente ta wòrdu deskribí susesivamente:
* hende muhé di poblashonnan urbano i rural na Sürnam;
* hende muhé referí na nan den e publikashon komo Bush Negresses (awendia referí na nan komo hende muhé Maroon);
* hende muhé di komunidatnan indígena.
E outornan ta deskribí práktikanan di kuido, kriansa di yu, nutrishon i trabou, inkluyendo agrikultura, trabou di kas i komersio. Tambe nan a trata profesionnan di hende muhé manera edukadó, enfermero, labado di paña, komersiante, i portero.
== Resepshon ==
E publikashon a risibí resensianan positivo den prensa hulandes na 1898. Artíkulonan den korant a elogiá e obra komo informativo i aksesibel i a enfatisá ku e tabata kontené detayenan ku tabata poko konosí bou di e públiko hulandes. E revisornan a konsiderá e kolekshon un kontribushon eksitoso na e ophetivonan di e eksposishon, esta oumentá konosementu tokante labor di hende muhé i kompromiso sosial, inkluso pafor di Hulanda.
== Signifikado ==
E publikashon ta wòrdu konsiderá un dokumento kultural i sosial oportuno. E ta ofresé bista riba puntonan di bista kolonial riba hende muhé, trabou i kuido, i ta konstituí un fuente balioso pa investigashon riba relashonnan di género kolonial, práktikanan di kriansa i formanan di organisashon sosial di antaño na Sürnam i Kòrsou.
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
[[:Kategoria:Historia]]
-----
'''De Vrouw in Nederlandsch West-Indie''' was een boekuitgave bestemd voor [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]] in 1898, en welk inhoud bijeenverzameld werd door [[Louis Constant van Panhuys]].
== Achtergrond ==
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. van Panhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curacao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgave is de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
== Inhoud ==
In het eerste hoofdstuk wordt aan Europese dames die uit het moederland naar de West vertrekken, adviezen verstrekt, terwijl het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende Caribische eilanden. In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over de aard, de positie en de werkzaamheden van vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de bosnegerin en de Indiaanse vrouw.
{{Appendix}}
''De Vrouw in Nederlandsch West‑Indië'' is een bundel uitgegeven ter gelegenheid van de [[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], welke in 1898 in [[Den Haag]] plaatsvond. De bundel werd samengesteld door jhr. L. C. van Panhuys namens de West‑Indische Rubriekcommissie. De publicatie had een tweeledige doel: enerzijds de belangstelling van vrouwen in Nederland te wekken en te stimuleren voor de koloniën Suriname en Curaçao, en anderzijds als een blijvende herinnering aan de expositie zelf.
==Achtergrond==
Samenkomst en doel
De bundel is uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie, onderdeel van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. De redactie vond plaats onder auspiciën van jhr. L. C. van Panhuys.
Doelstelling:
*Vrouwen uit Nederland kennis laten maken met het leven en werk van vrouwen in de West-Indische koloniën.
*Een blijvende aandenken bieden aan het thema-onderdeel van de tentoonstelling.
📝 Inhoud
Hoofddeel I
Adviezen voor Europese vrouwen die overwegen naar de koloniën te verhuizen.
Hoofddeel II & III
Algemeen beeld van land, cultuur en bevolking in Suriname en diverse Caribische eilanden.
Specifieke portretten van vrouwen uit de koloniën
De Surinaamse ‘bosnegerin’ met details als borstvoeding en traditionele voedingspraktijken.
„…zij zoogt haar kind, maar geeft het ook bananenmeelpap (‘gongote’) zodat de baby zich niet meer kan bewegen …”
Van Panhuys vergelijkt deze gewoonte met Nederlandse vrouwen die jenever gebruikten om hun baby te kalmeren (p. 32).
De Indiaanse vrouw
Algemene positie en taken van vrouwen uit de volks- en plattelandsgemeenschappen, waaronder onderwijs, zorg en landbouw.
Beroepsleven van vrouwen
Vrouwen als onderwijzeressen, verpleegsters en vooral landbouwers — op plantages én eigen gronden.
Onderwijs in Suriname (1877 leerplicht, 1896: 54 scholen, 7.139 leerlingen, waaronder 3.453 meisjes).
Schoolspaarbank (geïntroduceerd 1882 – populair bij leerlingen).
Overige beroepen: wasvrouw, koopvrouw, lastdraagster.
==Belang van de publicatie==
Cultureel en sociaal document: biedt unieke, tijdgebonden inkijk in de levens- en arbeidsomstandigheden van vrouwen in koloniaal Suriname en Curaçao.
Voorlichting en propaganda: bedoeld om vrouwen uit de metropool te informeren én te werven voor verbinding met de koloniën.
Historische bron: waardevol voor onderzoek naar koloniale genderrollen, dagelijkse zorgpraktijken en vroege sociale interventies zoals onderwijs en spaarbanken.
==Suggesties voor afronding==
Overweeg nog een kort slot waarin je de publicatie plaatst in zijn tijdgeest (burgerlijke moraal rond 1900, koloniale verhoudingen, rol van georganiseerde vrouwenbewegingen).
-----
==Nabeschouwing==
=== Het perspectief van de vrouw in West-Indië ===
Hoewel De vrouw in Nederlandsch West-Indië werd samengesteld door jhr. Louis Constant van Panhuys en gericht was op bezoekers van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898, biedt het werk ook waardevolle informatie over de beleving van arbeid, zorg en onderwijs vanuit het perspectief van vrouwen in de West-Indische koloniën, met name Suriname en de Nederlandse Antillen.
=== Zelfstandigheid en arbeidsethos ===
Vrouwen in de koloniën waren actief in de landbouw, zowel op plantages als op eigen grond. Ze verrichtten zwaar fysiek werk en droegen aanzienlijk bij aan de lokale economie. Volgens het boek schroomden deze vrouwen niet voor het "zwaarste werk" en was hun arbeid van onmiskenbaar belang voor het gezinsinkomen.[1]
=== Zorg en culturele tradities ===
De publicatie beschrijft ook moeders en zorgverleners, met onder meer aandacht voor het zogen en voeden van kinderen. Een voorbeeld is de bosnegerin, die naast borstvoeding gebruik maakte van traditionele pap zoals "gongote" om baby's te voeden. Dit gebeurde soms zo intensief dat baby's nauwelijks konden bewegen. Hoewel het lokale gebruik door koloniale autoriteiten werd afgeraden, toont het een zelfstandige vorm van zorg en kennis.[1]
=== Onderwijs en emancipatie ===
In Suriname werd al in 1877 leerplicht ingevoerd. Het boek noemt 54 scholen met ruim 7000 leerlingen in 1896, waarvan 3453 meisjes.[1] Vrouwen werkten als onderwijzeres en stimuleerden scholing, waarmee ze een centrale rol speelden in de opvoeding en intellectuele ontwikkeling van de gemeenschap.
=== Economische diversiteit ===
West-Indische vrouwen waren niet enkel werkzaam als landbouwers of onderwijzers, maar ook als wasvrouw, koopvrouw, verpleegkundige of draagster. Deze economische veelzijdigheid weerspiegelt hun belangrijke maatschappelijke rol.[1]
Ondanks de paternalistische toon biedt het boek een uniek inkijkje in het leven van vrouwen in de koloniën. Hun arbeid en maatschappelijke betrokkenheid verdienen erkenning als fundamenteel onderdeel van de koloniale geschiedenis.
== Bronnen ==
[1] L.C. van Panhuys, De vrouw in Nederlandsch West-Indië (1898). Uitgegeven door de West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Digitale versie beschikbaar via Delpher.nl.
----------
==[[Louis Constant van Panhuys]]<ref>https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000903142:mpeg21:a00008|werk=Dagblad van Zuid-Holland en 's Gravenhage|titel=Wetenschap|datum=19 juli 1898</ref>==
[[Bestand:De vrouw in Nederlandsch Westindië (1898) (IA BNADIGKOSTBARE179).pdf|thumb|De Vrouw in Nederlandsch Westindië. Uitgegeven vanwege de Westindische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid. Bijeenverzameld door jhr. L.C. van Panhuijs.]]
De vrouw in Nederlandsch West-Indië, uitgegeven van wege de West-Indische Rubriek-commissie van de
[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid 1898|Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]], bijeenverzameld door jhr. L. C. vanPanhuys.
De West-Indische Rubriekcommissie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid heeft een boekje uitgegeven, getiteld „De vrouw in Nederlandsch West-Indië”. Dit werkje, dat een heel aardig denkbeeld geeft van het leven en werken der vrouwen in de beide koloniën Suriname en Curapao, bestaat uit verscheidene schetsen, die bijeenverzameld zijn door jhr. L. C. van Panhuys. Het doel der uitgaveis de belangstelling in onze schoone West-Indische koloniën aan te wakkeren en de vrouwen, speciaal die betrekking hebben met West-Indië, op te wekken tot betere kennismaking met alles wat land en volk der koloniën betreft, terwijl het tevens een blijvende herinnering is aan het doel der tentoonstelling.
Het eerste hoofdstuk bevat eenige raadgevingen aan Europeesche dames die naar de West vertrekken, terwijl in het tweede en derde hoofdstuk een beschrijving wordt gegeven van land en volk van Suriname en de verschillende eilanden.
In het overig gedeelte van het werkje wordt speciaal gehandeld over den aard, de positie en de werkzaamheden der vrouwen. Achtereenvolgens krijgen we een schets van de vrouw uit het volk in Suriname, de boschnegerin en de Indiaansche vrouw.
Deze schetsen bevatten bijzonderheden, die stellig weinig of niet bekend zijn.
Zoo lezen wij op pag. 32, „de boschnegerin zoogt haar kind altjjd zelf, doch houdt er bovendien nog een eigenaardige voedingsmethode op na, die ook onder de beschaafde negerinnen nog wel in zwang is, hoewel bv. de politie te Paramaribo het tegengaat, het zoogenaamde K e m ti-p i k i e n. Het kind wordt dan namelijk zoo volgegoten met bananenmeelpap (gongote)
dat het zich niet meer kan verroeren en het buikje gespannen staat als een trom.” Wat de reden van deze meer dan overdadige spijziging is wordt niet vermeld, we veronderstellen dat het een middel is om de kleinen zoet te houden, zooals in ons vaderland sommige vrouwen uit ’t volk hun zuigelingen wel stil houden met een teugje jenever.
De laatste hoofdstukken zijn gewijd aan de werkzaamheden der West-Indische vrouwen. De vrouwen aldaar zijn hoofdzakelijk onderwijzeressen, pleegzusters of landbouwsters. De laatstgenoemden zijn natuurlijk het talrijkst. Deze landbouwsters werken op plantages of op hun eigen grondjes en zien niet op tegen het zwaarste werk.
Ook aangaande het onderwijs in de WestIndische koloniën bevat het boekje interessante mededeelingen. Reeds in het jaar 1877 is de leerplicht in Suriname ingevoerd. Deze kolonie bezat in December 1896 54 scholen met 7139 leerlingen, waarvan 3453 meisjes.
In 1882 heeft men in Suriname een schoolspaarbank ingevoerd, waarvan een druk gebruik wordt gemaakt.
Behalve door de reeds genoemde beroepen voorzien de vrouwen in haar onderhoud als waschvrouw, koopvrouw, lastdraagster enz.
Wij hopen, dat het boekje in veler handen moge komen en dat het moge bijdragen om de kennis te vermeerderen van onze, bij het publiek nog zoo weinig bekende West-Indische koloniën en vooral dat de vrouwen ook hier haar zegenrijken invloed zullen doen gelden en meewerken tot den bloei van deze schoone gewesten.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Karibe Hulandes]]
------------
{{infobox empresa| variante = c
| nomber = Spritzer & Fuhrmann
| alias = Jewelers of the Caribbean
| sede = [[Willemstad]], Korsou
| funda = 1927
| fundado = Wolf Spritzer<br>Charles Fuhrmann
| pais = [[Antias Hulandes]]
| imagen = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| descripcion = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955).
| sede =
| empleado = ± 500 (1977)
| zona = Karibe Hulandes
| activo = 1927 - 1990
| producto =
| sector = hoyeria
| industria=
}}
{{Multiple image
| total_width = 275
| direction = horizontal
| align = right
| header_align = Center
| header = Spritzer & Fuhrmann
| border = infobox
| image1 = De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op C, Bestanddeelnr 252-3508.jpg
| image2 = De versierde etalage van juwelier Spritzer en Fuhrmann aan het Da Costa Gomezple, Bestanddeelnr 252-3761.jpg
| footer = Edifisio di Spritzer & Fuhrmann na Da Costa Gomezplein na Willemstad (òktober 1955)
| footer_align = center
}}
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un empresa [[Antias Hulandes|antiano]] di hoyeria i artíkulonan di luho di gran reputashon den Karibe i mas ayá durante [[siglo 20|siglo binti]], ku sede na [[Kòrsou]] i un kadena di sukursalnan signifikativo den [[Karibe Hulandes]].<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2026-01-04}}</ref>
== Orígen i formashon ==
Na 1927, e artesano di oloshi húngaro Wolf Spritzer (1889–1953) a establesé su mes na Kòrsou, kaminda el a kuminsá traha den un lokal chikí na [[Willemstad]].[2] Poko despues, el a forma un asosiashon ku Charles Fuhrmann (1906–1989), un smet di oro di orígen [[Rumania|rumano]] ku a emigrá pa [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Kòrsou]] na 1929.[1]
Nan kolaborashon a kondusi na e fundashon di ''Relojeria Alemania'' na Handelskade, [[Punda]], loke a bira e base di e futuro imperio empresarial ''Spritzer & Fuhrmann''. E negoshi a krese rapidamente danki na e artesania di altu kalidat i e demanda kresiente for di turismo, en particular di bishitantenan for di Merka ku yega na Korsou via barkunan di krusero.[3]
Na 1948, despues ku Spritzer a baha ku penshun, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
== Desaroyo na Kòrsou ==
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a bira un grupo empresarial diversifiká, ku un kadena di tiendanan spezialisa den:
* hoyeria i oloshi
* artíkulonan di luho (kristal, porselana i plata)
* optika
* tayernan propio pa smet di oro i reparashon di oloshi
Durante e añanan di Segunda Guera Mundial i e periodo despues, militarnan i mariniernan merikano stacioná na Curaçao tabata un grupo di klientela importante. Despues di 1945, e turismo di kompra a aumenta notablemente ku e yegada regular di barkunan di pasahero, loke a kontribuí na e ekspanshon di e sortimentu i e apertura di departamentunan separá, manera optika.[3]
Na añanan 1950, e kompania a konsolidá su presensia den Willemstad ku e konstrukshon di un edifisio prinsipal nobo na e skina di Helfrichplein i Breedestraat, diseñá pa e arkitekto J. Fresco i inaugura dia 23 di desèmber 1954.[5] E edifisio, konosí pa su kariyon, a bira un landmark urbano i un atrashon turistiko.[1][6]
== Ekspanshon ==
Paralelamente ku su kresementu na Curaçao, Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su aktividatnan pa otro isla di Antias Hulandes.
E ekspanshon a kuminsá cu Aruba, kaminda: e promé tienda a habri na Oranjestad na 1930
un di dos punto di benta a sigui na San Nicolas na 1939[4]
Despues di Segunda Guera Mundial, e kadena a sigui ekspandé pa Sint Maarten, kaminda un promé tienda a habri na Philipsburg na 1961, ku varios punto di benta adicional den añanan siguiente
Bonaire, kaminda e promé punto di benta a habri na Hotel Bonaire na 1963[3]
Na su punto mas haltu, Spritzer & Fuhrmann tabatin mas ku trinta tienda riba Curaçao, Aruba, Bonaire i Sint Maarten.[2]
Banda di e presensia den Antias Hulandes, e kompania a habri un ofisina di servisio na Manhattan, New York, den añanan 1950. Na 1960, e filial aki a wòrdu amplia cu un tayer moderno pa oloshi i hoya, loke a kontribuí na e reputashon internacional di e kompania i na e imagen di Antias Hulandes komo destinashon di artesania i luho.[3]
Na 1977, rònt di su sinkuenta aniversario, Spritzer & Fuhrmann tabata un di e dunadónan di trabou mas grandi den Antias Hulandes, ku mas ku 500 empleado.[1]
== Ultimo añanan ==
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá enfrenta un kaida progresivo den entrada. Dia 5 di sèptèmber 1989, e gerensia a anunsiá oficialmente di sera i likida e kompania despues di 62 aña di operashon.[7] Den e komunikado di prensa, e kompania a sita varios faktornan, entre otro: e desaparishon di turismo di kompra, e kaida di turismo krusero i desaroyonan ekonomiko na Venezuela, kambio den patronchi di konsumo.
Na 1990, Spritzer & Fuhrmann a sera definitivamente tur su tiendanan.[1][4]
== Premio i legado ==
Durante su existencia, Spritzer & Fuhrmann i su lider Charles Fuhrmann a risibí varios rekonosementu, entre otro:
* Diamonds International Award (1959, 1960 i 1961)
* Nombramentu komo hofleverancier di Kas Real (1967)[1]
* Emishon di un seyo di pòst konmemorativo na Antias Hulandes pa e 50 aniversario di e kompania (1977)[4]
E legado di Spritzer & Fuhrmann ta reflehá tambe den su rol komo centro di entrenamentu i edukashon di personal lokal, en particular den diseño di hoya, optika i artesania.[4][1] E archivonan di e kompania ta wardá awor na Archivo Nashonal Kòrsou.
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
------------------
'''Spritzer & Fuhrmann''' (abreviá: S&F) tabata un kadena antiano di hoyeria renombra den Karibe i rond mundu, ku a originá na [[Kòrsou]] i a ekspandé den [[siglo 20|siglo binti]] den un kadena di sukursalnan riba vários isla den Karibe Hulandes.<ref name="archiefvriend">{{Citeer web |url=https://www.archiefvriend.com/index.php/component/content/article?id=4:spritzer |titel=Geschiedenis van de juwelierszaak Spritzer & Fuhrmann |auteur=Helma Maduro-Molhuijsen |website=De Archiefvriend |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
== Historia ==
Na aña 1927, e trahadó di oloshi di [[Hungria]], Wolf Spritzer (1889-1953), a establesé su mes na Kòrsou. Poko despues, el a kuminsá traha huntu ku e hoyero di oro Charles Fuhrmann (1906-1989), kende a emigrá di [[Rumania]] pa [[Antias Hulandes]].<ref>{{citeer web|titel=S & F-grondlegger op 83-jarige leeftijd overleden Charles Fuhrmann: bouwer van een juweliers-imperium|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-11-02|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-01-03|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642610:mpeg21:p002}}</ref><ref name="archiefvriend" /> Nan habilidatnan komo komersiante i spesialmente nan artesania pronto a kondusí na e apertura di un negoshi floresiente "Relojeria Alemania" riba Handelskade na [[Punda]] i e inicio di e imperio empresarial "Spritzer & Fuhrmann".
Na Kòrsou, Spritzer & Fuhrmann a krese bira un imperio consistiendo di un kadena di tienda specialisa den hoyeria y regalo, articulo di luho manera kristal i porselana di marka oropeo, optica, ademas di un propio tienda di oro, y tayernan di reparacion di oloshi. Esaki tabata danki na e [[turismo krusero]] for di [[Estadonan Uni di Amérika|Merca]].<ref name=":1"/> Wanneer het schip binnenliep in de haven van Curacao maakte hij van de gelegenheid gebruik hier juwelen, horloges, camera's, parfums, likeuren en andere artikelen te kopen die goedkoper waren daarin zijn eigen land.
Despues ku Spritzer a baha ku penshun for di negoshi aktivo na 1948, Fuhrmann a bira e úniko doño i presidente-direktor di Spritzer & Fuhrmann.<ref name="archiefvriend" />
=== Ekspansion ===
Durante e crisis economico, nan tabata bende klòk y oloshi, entre otro articulonan, na Aruba. E promé tienda a habri na Oranjestad na 1930, i un di dos tienda na [[San Nicolas]] a sigui na 1939.<ref name="newsaruba2007">{{Citeer web |url=https://archive.org/download/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC/ANA-DIG-THENEWSARUBA-D0263-03-20070630-DOC.pdf |titel=Seventeen years after closing its doors, Spritzer and Fuhrmann hold their first reunion |website=The News Aruba |datum=2007-06-30 |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>[[File:Slijpmachine bij de firma Spritzer & Fuhrmann in Willemstad, Bestanddeelnr 252-3290.jpg|thumb|left|180px|Tayer di optika S & F ku mashin pa sleip glas. (1955)]]
Despues di [[Di Dos Guera Mundial]], Spritzer & Fuhrmann a ekspandé su tiendanan signifikantemente. Di akuerdo ku un retrospektiva di 2007, e kadena eventualmente tabatin mas ku trinta tienda na Curaçao, Aruba, Bonaire, i Sint Maarten, i tambe tabatin un filial di servisio na Manhattan, [[New York City|New York]].[2] Rònt di su di sinkuenta aniversario na 1977, e kompania a wòrdu sitá komo un di e dunadónan di trabou mas grandi na Antia Hulandes, ku mas ku 500 empleado.<ref name="archiefvriend" />
Spritzer i Fuhrmann a habri un ofisina na New York den añanan 1950, kaminda na 1960 nan a establesé un tayer di oloshi i hoya bon ekipá. Banda di duna servisio direkto, e ramo aki a kontribuí signifikantemente na e bon boluntat di nos islanan Antiano.<ref name=":1">Omgebouwde garage. "Amigoe". Curaçao, 27-09-1977, p. 9. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639615:mpeg21:p009</ref>
Den añanan sinkuenta, a konstruí un sede nobo na Willemstad riba Helfrichplein (Da Costa Gomezplein)/Breedestraat. E edifisio den estilo architectonico moderno di Korsou, disena pa architect J. Fresco, tabata un atrakshon turistico y a habri dia 23 di december 1954.<ref>In moderne Curacaose stijl Nieuw Spritzer en Fuhrmann-pand fraaie touristische attractie In acht maanden tijd werd kolossase werk uitgevoerd. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 23-12-1954, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404471:mpeg21:p001</ref> E kompania a bira konosí durante e periodo ei pa un kariyon riba e edifisio.[1] Un potrèt di e tienda na Da Costa Gomezplein na Willemstad ta data di òktober 1955.<ref name="nationaalarchieffoto">{{Citeer web |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/fotocollectie/aeb042f6-d0b4-102d-bcf8-003048976d84 |titel=De winkel van Spritzer & Fuhrmann aan het Da Costa Gomezplein in Willemstad op Curaçao |website=Nationaal Archief (fotocollectie) |bezochtdatum=2025-12-21}}</ref>
Na fasada di e edifisio tin un kariòn ku tabata sona ....
Na 1961, un tienda nobo a habri na Philipsburg. E kantidat di kamber di hotèl e tempu ei tabata solamente kuarenta! E sukursal di Spritzer i Fuhrmann aki a agregá sinku punto di benta denter di algun aña. Riba e isla aki tambe e grupo di joyeria tabata presente na cuna di turismo. Meskos ta konta pa Boneiru, kaminda Spritzer i Fuhrmann a habri su promé punto di benta na Hotèl Boneiru na aña 1963.<ref name=":1"/>
--
Den e edificio di Amador Maduro na Handelskade, Wolf Spritzer a huur un parti chikito di e localidad unda el a cuminsa cu su trabao como relohero y orfebre. Despues di e yegada di Charles Fuhrmann, e negoshi a wòrdu ekspandé; un bentana a wòrdu kita i remplasá ku dos porta di panel ku dos vitrina plat ku ta kontené e oloshinan. Algun tempu despues, nan por a kumpra henter un kolekshon di joyas serka un bendedó biahero. A tuma e decision pa bende algun di dje riba Aruba, y na 1930, a habri un tienda chikito na Oranjestad. Mientrastanto a muda un edificio nobo na Handelskade, e biaha aki na e otro skina di Windstraat, cu a haya e nomber “Relojeria Alemania”.
Esaki a sigui pa un di dos tienda riba Heerenstraat, e tempo ey e caya comercial principal na Willemstad. E tienda aki a wordo renoba varios biaha. Un di e versionnan mas bunita tabata esun cu e bentananan “Art Deco”. Despues, a agregá kolumnanan na e entrada. Durante e añanan di guera, e militarnan y mariniernan Mericano staciona na Curaçao y Aruba, cu tabata bishita e hafnan, tabata clientenan particularmente popular. Turismo di kompra realmente a lanta vuelo despues di Segundo Guera Mundial, ora ku barkunan di pasahero a kuminsá yega regularmente na Willemstad. E gama di produkto a sigui ekspandé, i un departamentu separá a wòrdu kreá pa produktonan optiko.
E prome tienda y tayer di optica tabata situa riba Heerenstraat. Despues, a establece opticanan na e skina di Breedestraat y Helfrichplein, den Kerkstraat, y den añanan 1970, a habri e “Laboratorio” hopi moderno riba Fokkerweg, unda tambe tabata fabrica lens.<ref name=":1"/>
E tiendanan di joyeria tambe a ekspandé. Na kuminsamentu di añanan 1940, un tienda a muda pa e edifisio di KNSM; el a keda e tienda prinsipal di S&F te na 1954.
Den añanan 1950, un edifisio nobo a wòrdu konstruí na e skina di Helfrichplein i Breedestraat: e “Edifisio Prinsipal.” E piso abou tabata akapará e kolekshon di diamante, joyas di oro i oloshin. E promé piso tabata akapará un departamentu separá pa artíkulonan di plata i un sekshon ku joyas, tas i artíkulonan di regalo platá ku plata i oro. E ofisinanan di maneho tabata situá riba e di tres piso, i e tiendanan di orfebre i relojero tabata riba e di kuater piso. E tienda a bira partikularmente konosí pa su karillon i su sirkuito figural.<ref name=":1"/>
=== Ultimo añanan ===
Den añanan 1980, Spritzer & Fuhrmann a kuminsá lucha ku un kaida den entrada. Dia 5 di september 1989
e empresa ta emití un komunikado di prensa anunsiando seramentu i likidacion di e kompania despues di 62 aña.<ref>{{citeer web|titel=Juweliersconcern van wereldfaam Spritzer en Fuhrmann verdwijnt|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-09-05|bezochtdatum=2026-01-04|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642749:mpeg21:p002}}</ref> “E gerensia ta anunsiá ku e kompania lo stòp di eksistí den futuro serkano. Pa vários aña el a sufri pèrdidanan signifikante, sinembargo, e reservanan a agotá sin ku e kompania a logra adapta na e sirkunstansianan kambiá. Faktornan kousante e ta sita: e desaparishon di turismo di kompra pa via di kaida den turismo krusero y e desaroyonan ekonómiko na Venezuela, mientras e patronchi di gasta di e klientela tambe a kambia drastikamente. Na 1990, e kompania a sera su portanan definitivamente.<ref name="archiefvriend" /><ref name="newsaruba2007" />
== Premio i rekonosementu ==
Durante añanan, Charles Fuhrmann i e kompania S&F a risibí numeroso premio. Na 1959, 1960 i 1961, e kompania a wòrdu presentá ku e Diamonds International Award. For di 20 di sèptèmber 1967, Spritzer & Fuhrmann ta un suministradó di e Kas Real (''hofleverancier'').<ref name="archiefvriend" /> Na 1977, un seyo di pòst konmemorativo a wòrdu emití na Antia Hulandes pa konmemorá e di sinkuenta aniversario di e kompania.<ref name="newsaruba2007" />
Het bestuur van de Stichting Monumentenzorg reikte in 1968
aan de heer Fuhrmann de plaquette "Tua Res Agitur". uit naar aanleiding v"an de restauratie van interieur en exterieur van de zaak „Europa". Na de restauratie kreeg dit filiaal de toepasselijke naam „Renaissance".<ref name=":1"/>
== Legado ==
Spritzer & Fuhrmann ta konosí pa entrená i eduká personal lokal den áreanan manera diseño di hoya.<ref name="newsaruba2007" /><ref name="archiefvriend" /> Archivonan di e kompania ta aloha den [[Archivo Nashonal Kòrsou]].
{{Appendix}}
[[:Kategoria:Empresa]]
----------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante = c
| nomber = Lucia Schnog
| alias = Rumbera
| fecha nacemento =
| luga nacemento = {{CUW}}
| alma mater =
| ofishi = bailarina, diseñadó di paña
| aña activo = 1971 - ?
| estilo =
| genero = [[jazz]], balèt klásiko
| distincion = [[Premio Cola Debrot]] (1988)
}}
'''Lucia Schnog-De la Fuente''' ta un bailarina, koreografo i artista visual yu di Kòrsou. Na 1988, el a wòrdu premiá ku e [[Premio Cola Debrot]] pa su arte di baile.
== Biografia ==
Tabata Sra. Van Walraven ku a siña Lucia di seis aña su promé pasonan di baile i e goso di balèt.<ref name="Amigoe ">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470122:mpeg21:p009|titel= Lucia: “concurrentie alleen maar bevorderlijk” - Curaçaose opent ballet-school Russische stijl|datum=1971-03-27}}</ref> Añanan despues, el a muda pa e siudat hulandes di Delft pa studia.<ref name="Amigoe " /> El’a kompletá su estudio ku un diploma estatal komo dosente di balèt i bailarina di esenario.<ref name="AmigoeDiCuracao">{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470115:mpeg21:p008|titel= Balletstudio|via=Delpher.nl|datum=1971-03-19|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Su spesialisashon ta jazz i balèt klásiko,<ref name="AmigoeDiCuracao" /><ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470229:mpeg21:p006 Advertentie], 6 augustus 1971</ref> i el a siña tambe balèt ruso.<ref name="Amigoe " />
Na Kòrsou bèk, el a funda su mes studio di ballet na mart 1971, yamá Ecole de Danse, ku un lokalidat na Kleermakersweg na Willemstad.<ref name="Amigoe " /> El a proveé e koreografia pa e obra De Fisici, ku a estrená na novèmber di e aña ei.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010470307:mpeg21:p005 De Fisici op het scherp van de snede], 5 november 1971</ref> Tambe el a krea presentashonnan di baile pa teater di mucha, manera Prikkebeen na Centro Pro Arte (CPA).<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461117:mpeg21:p003 Prikkebeen. kleurrijk kinderfeest in C.P.A.], 6 maart 1972</ref> Diesocho luna despues di su apertura, su skol di baile ya tabatin 350 studiante.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461465:mpeg21:p003 Ecole De Danse brengt leerlingenuitvoering in Centro Pro Arte], 1 december 1972</ref> El a sigui traha riba presentashonnan hubenil na CPA, manera un seri di musikal na 1975 den kolaborashon ku e Komishon di Konsierto di Jeugd.<ref>Amigoe di Curacao, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998511:mpeg21:p010 Comité Jeugdconcert brengt kindermusical in Antilliaanse sfeer], 11 januari 1975</ref> E tambe a presentá ku su grupo di balèt.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010998591:mpeg21:p023|titel= Willemstad – De Apollo Star Dancers|datum=1975-04-17|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un di su promé studiantenan tabata e futuro dramaturgo Roy Colastica.<ref>Norma Infantil y Juventil, [https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Roland Colastica]. [https://web.archive.org/web/20210225195528/https://www.normainfantilyjuvenil.com/co/uploads/2019/01/9789587768527.pdf Gearchiveerd] op 25 februari 2021.</ref>
Na ougùstùs 1979, el a habri su studio di ballet nobo riba Saliña Abaostraat ku Ecole de Danse.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639990:mpeg21:p002 Nieuwe Balletstudio], 25 augustus 1979</ref> Na aprel 1980, el a forma un grupo (semi-)profeshonal na su skol bou di e nòmber ''Antillean Dance Theatre'' (ADT), di kua e i Helma Bakhuis a tuma over e direkshon artístiko. E grupo tabata konsistí prinsipalmente di bailarinnan ku el a entrená for di 1971.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639903:mpeg21:p004 Antillean Dance Theatre 9/10 mei in CPA], 28 april 1980</ref> Helma Bakhuis tambe tabata enbolbí for di inisio di Ecole.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642264:mpeg21:p007 Ecole de Danse], 16 mei 1987</ref> Un luna despues, nan a presentá e promé balètnan di ADT.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639886:mpeg21:p006 Premiere Antillean Dance Theatre - "Kositu" hoogtepunt balletavond in CPA], 12 mei 1980</ref>
Lucia Schnog tambe tabata wòrdu scuchá i mira regularmente den medionan di comunicacion. Na 1979, el a papia tokante e apertura di su studio di balèt nobo den e programa Entrevista na Radio Hoyer.<ref>[[Amigoe]], [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640001:mpeg21:p002 "Interview"] , 7 september 1979</ref> Ku finansiamentu di OKSNA, un dokumental tokante Ecole de Danse a wòrdu trahá i mustra den e ouditorio di biblioteka na òktober 1992.<ref>{{nl}}{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644665:mpeg21:p003|titel= Documentaire over 20 jaar balletschool Ecole de Danse|datum=1992-10-03|bezochtdatum=2025-12-31}}</ref> Un luna despues, e dokumental a wòrdu transmití na televishon pa TeleCuraçao.<ref>Amigoe, [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643709:mpeg21:p003 Tv-documentaire over Lucia Schnog], 30 november 1992</ref>
E ta tambe un artista visual di obranan di textil, entre otro.<ref>Curaçao Knipselkrant, [https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Curacaose kunstenaars op World Quilt Show], 8 januari 2015. [https://web.archive.org/web/20240426155433/https://knipselkrant-curacao.com/blog-verele-curacaose-kunstenaars-op-world-quilt-show-2/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref> El a eksponé su arte na Kòrsou durante, entre otro, e ''Open Atelier Route''.<ref>{{citeer web|werk=Curaçao Art|url=https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/|titel= Open Atelier Route 2015|datum=2014-11-09|archiefurl=https://web.archive.org/web/20240426155431/https://curacao-art.com/2014/11/09/open-atelier-route-2015/| archiefdatum=2024-04-26}}</ref><ref>Curaçao Art, [https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Kosecha Kultural in 2018], 28 september 2018. [https://web.archive.org/web/20240426155443/https://curacao-art.com/2018/09/28/kosecha-kultural-in-2018/ Gearchiveerd] op 26 april 2024.</ref>
== Honor ==
Na 1988, Schnog, hunto cu [[Carmita Henriquez]], a risibí e prestigioso [[Premio Cola Debrot]]. E hurado a husga ku kada un di nan a distinguí nan mes den nan respektivo tereno: baile i folklore.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642141:mpeg21:p011|titel=Cola Debrot Prijs 1988|datum=1988-05-21}}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =67491322 |titulo= Lucia Schnog}}
{{References}}
}}
{{DEFAULTSORT:Schnog, Lucia}}
[[:Kategoria:Hende]]
[[:Kategoria:Arte]
[[:Kategoria:Kòrsou]]
[[:Kategoria:Ganador premio Cola Debrot]]
habri su "Ecole de Danse", ku tabata siña [[jazz]] i balèt klásiko. For di aña 1979, 8bailarinanan semiprofeshonal a presentá bou di su guia na su Teatro di Baile Antiano (ADT). E ta krea arte visual tambe.
------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Ocho dia''' ta un antiguo rito di luto na Aruba, Kòrsou i Boneiru, ku ta sostene famia i amigunan di defuntu den nan proseso di luto.
Tabatin un tempu na Kòrsou i Boneiru ku e defuntunan tabata wòrdu rekordá no solamente ku un Misa, pero ku ocho dia di orashon, kanto, kuenta, i komunion. Pa ocho dia, e komunidat a reuní — no solamente pa yora, pero pa ofresé sosten. Famia i amigunan a wòrdu sostené den nan proseso di luto: ku orashon, kantika, rekuerdo i brasa, e alma di e defuntu tambe a wòrdu eskoltá pa e bida despues di morto. E ritual aki tabata wòrdu yamá Ocho Día.
Despues cu dera e defunto ta cuminsa cu e “ocho dia”. Esaki ta un periodo di luto di ocho dia, durante cua esnan cu a keda den luto ta reuni diariamente. Bou di guia di un intersesor, ta hasi orashon pa e defuntu i su sernan kerí. Un sirbishi di konmemorashon ta wòrdu tené 40 dia despues di e morto, i tambe anualmente riba e aniversario di e morto. Den Iglesia Catolico Romano, ademas di e dia di recuerdo anual aki, e famia por pidi un misa mensual pa e defunto.<ref>[https://www.rememberme.nl/inspiratie/blogs-van-judith-sandriman/rituelen-bij-een-begrafenis-op-curacao Rituelen bij een begrafenis op Curaçao]</ref>
De negendenacht (novena= Ninth Night) ceremonie op Jamaica toont overigens inderdaad overeenkomst met de curacaose "ocho dia".<ref><ref></ref>VOLKSKUNDE. "Amigoe". Curaçao, 05-09-1980, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 19-12-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010640155:mpeg21:p017</ref>
---
Er was een tijd op Curaçao en Bonaire waarin de overledene niet alleen werd herdacht met een mis, maar met acht dagen van gebed, zang, verhalen en verbondenheid. Acht dagen lang kwam de gemeenschap bijeen—niet alleen om te rouwen, maar om te begeleiden. De familie en vrienden werden ondersteund in hun rouwproces: met gebed, zang, herinnering, en omarming werd ook de ziel van de overledene begeleid naar het hiernamaals. Dat ritueel heette Ocho Día.
Dit ritueel, ontstaan uit de ontmoeting tussen Afrikaanse spirituele tradities en het katholieke geloof, was veel meer dan folklore. Het was een daad van geestelijke zeggenschap. Wat de kerk niet kon bieden, gaf de gemeenschap zichzelf: troost, structuur, en een plek voor de ziel om haar weg te vinden.
De Ocho Día, met haar gezangen in een vermenging van Papiaments en Latijn, de overdracht van culturele identiteit via verhalen over West-Afrikaanse mythische figuren zoals de spin Nanzi, gezongen litanieën, een eigen vormgegeven liturgie van gebeden, en het kantelen van het altaar op de achtste dag (Ocho di Yukán)—dat was hun manier om trouw te blijven aan hun wortels én aan hun geloof.
Vandaag de dag is dit ritueel vrijwel verdwenen. Al twintig jaar is er geen gedocumenteerde viering meer. Uitvaarten worden nu tot in de puntjes geregisseerd door begrafenisondernemers, naar Europees model. In tegenstelling tot vroeger, waar een uitvaart veel meer was dan een kort moment van condoleren of een drive-thru, of het volgen van de dienst via een YouTube-link, is afscheid nemen verarmd tot een haastig en afstandelijk ritueel. De zinsnede “geen rouwbeklag aan huis” klinkt inmiddels als een mantra in overlijdensberichten.
-------
Bob Harms: De ocho dia, een rouwritueel van acht dagen op Aruba, Bonaire en Curaçao, was veel meer dan alleen een religieuze bijeenkomst. Het was een levendig sociaal evenement, doordrenkt van culturele tradities die hun oorsprong vinden in West-Afrika en de diaspora. Ondanks pogingen van de Rooms-Katholieke Kerk om deze ‘afwijkende’ gebruiken te onderdrukken, hield de gemeenschap stand en gaf het rouwproces zo een unieke, eigen invulling.
Tijdens dit achtdaagse ritueel nam een voorzanger, de resadó, de leiding. Hij zong litanieën, een mix van Papiaments en Latijn. De aanwezigen zongen mee met de kantikanan di Ocho Dia, liederen speciaal voor dit ritueel, en de kantikanan di Dum Ve, verbasterde Gregoriaanse gebedsliederen. Ook op de laatste ochtend, wanneer het altaar werd afgebroken, werden er speciale liederen gezongen, de kantikanan di Jukán.
----
Na de uitvaart is er een rouwperiode die acht dagen duurt. In deze dagen worden er litanieën (gebeden) voorgelezen door een vrouw die ouder is dan 50. Ze vraagt God om de overledene onder zijn hoede te nemen en de nabestaanden te troosten. Tijdens deze ‘ocho dia’ geven naasten en familie alle ruimte aan hun emoties. Vooral op de achtste dag nemen ze de tijd om na te praten over de dingen die de overledene heeft gezegd en hoe hij of zij zich heeft voorbereid op de dood. De ramen worden opengezet zodat de geest kan vertrekken.
----
Het is een perfect voorbeeld van ''syncretisme'': het samenvoegen van verschillende culturele en religieuze elementen. Hoewel de periode van acht dagen ook in het christendom voorkomt (denk aan de besnijdenis van Jezus na 8 dagen), is de uitwerking (de ceremonies, muziek, dans) sterk beïnvloed door de Afrikaanse wortels en de 'survival' van voorouderlijke tradities na de slavernij, steltDBNL - Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.
{{Appendix}}
---------------
{{Databox}}
[[File:General Official Minimum Wage by Territory as of February 2023 in US Dollars (2).png|thumb|300px|Mapa di salario minimo segun teritorio na februari 2023 den USD]]
E '''salario mínimo''' ta e montante mas abou ku un dunadó di trabou ta legalmente obligá di paga un empleado. Un salario mínimo por wòrdu ekspresá komo un salario pa ora, pa luna òf pa siman. Semper e ta wòrdu ekspresá komo un salario brutu, ekskluyendo belasting i kontribushonnan di seguro sosial.
Dentro di Union Europeo, 22 di e 27 estadonan miembro tin un salario minimo. E sinku paisnan di UE ku no tin un salario mínimo ta Austria, Dinamarka, Finlandia, Suesia i Italia. E paisnan aki, inkluyendo Noruega i Suisa, ta laga e fiho di salario mínimo na organisashonnan di dunadó di trabou i empleado.
es.wiki: Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
E regulashon aki a wòrdu establesé pa promé biaha na Australia i New Zealand den siglo 19.[2] Kada pais tipikamente ta establesé e normanan legal ku ta regulá e salario mínimo i e mekanismonan pa determiná su montante periodikamente, normalmente anualmente.
Regulashonnan di salario mínimo, ku nan diferensianan, ta presente den kasi tur pais rònt mundu, i nan ophetivo, eksplísito òf nò, ta pa redusí desigualdat di salario.
Den añanan resien, vários pais a reformá nan polítika di salario mínimo komo kontesta na e oumento di kosto di bida i preshon sosial pa garantisá un entrada desente. Algun gobièrnu a opta pa konektá e salario mínimo na e konsepto di un “salario di bida,” komprondé komo un salario ku ta kubri e nesesidatnan básiko di un individuo òf famia, inkluyendo kuminda, bibienda, edukashon i kuido di salú. Paisnan manera Alemania,[3] Sur Korea, Chile,[4] i New Zealand a implementá oumentonan signifikante, miéntras ku na Merka tabatin un tendensia pa oumentá e salario mínimo na nivel estatal i munisipal den ousensia di konsenso federal. Ademas, organisashonnan manera Organisashon Internashonal di Trabou (ILO) i Programa di Desaroyo di Nashonnan Uni (UNDP) a promové kuadro pa evaluá e impakto di e salario mínimo riba redukshon di pobresa i desigualdat, resaltando e importansia di ahusta e montantenan aki periodikamente i segun kriterionan ekonómiko i sosial.
Salario mínimo, salario mínimo, òf salario mínimo ta e montante mínimo di remunerashon ku un dunadó di trabou ta obligá pa lei pa paga su empleadonan pa e trabou ku nan a hasi durante un periodo determiná. E suma aki no por wordo baha ni pa acuerdo colectivo ni individual. Un salario mínimo ta eksistí den mas ku 90% di e estadonan miembro di e Organisashon Internashonal di Trabou (ILO).[1]
== Caribe Hulandes ==
* 1947 - invoering Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
* 1972 - Landsverordening minimumlonen (P.B. 1972, no. 110)
1 oktober 1972 e Ordenansa Salario Minimo a drenta na vigor na Antias Hulandes.<ref>Advertentie. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 30-09-1972, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 03-09-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461412:mpeg21:p006</ref>
{{Appendix}}
LANDSVERORDENING van 31 mei 1972 houdende nieuwe regelen inzake minimumlonen
Citeertitel Landsverordening minimumlonen
Vastgesteld door Gouverneur van de Nederlandse Antillen
Onderwerp maatschappelijke zorg en welzijn
Eigen onderwerp arbeidsregelgeving
Opmerkingen met betrekking tot de regeling
Deze verordening vervangt de Loonregeling 1946 (P.B. 1947, no. 2),
--------
The minimum wage history in the Dutch Caribbean is tied to the islands' individual statuses, with a significant shift in the Caribbean Netherlands (Bonaire, Sint Eustatius, Saba) towards higher, federally regulated minimum wages starting in the 2010s, aiming for a dignified existence. Other islands, like Aruba, also adjusted their minimum wages in recent years, while the overall trend shows efforts to raise wages to improve socio-economic conditions, though this can create competitive pressure compared to other Caribbean nations.
The minimum wage in the Dutch Caribbean is set separately for each island, with the highest recent rates being $1,750 per month in the Caribbean Netherlands (Bonaire, St. Eustatius, and Saba) as of July 1, 2024, and AWG 2,007.05 per month in Aruba as of January 1, 2025. The Caribbean Netherlands' minimum wage is adjusted annually based on the consumer price index.
--------------
{{Infobox dignatario| variante = c
| nomber completo = Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe
| imagen =
| sucesion = Gobernador di Kolonia Kòrsou
| periodo start = [[]] [[1930?]]
| periodo fin =
| monarkia = [[Wilhelmina di Hulanda|Wilhelmina]] (1898-1948)
| antecesor =
| sucesor =
|fecha nacemento=
|luga nacemento =
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento =
|pareha =
|religion =
|yui = 5
<!-- Seccion di informacion profecional -->
|ofishi = gobernador, alkalde
|partido =
}}
'''Bartholomeus Wouter Theodorus van Slobbe''' (☆ [[31 di òktober]] [[1882]] na Schiedam – † [[28 di novèmber]] [[1956]] na [[Breda]]) tabata un gobernador kolonial y alkalde hulandes.
== Biografia ==d
Van Slobbe a nase den un famia katóliko. Su tata probablemente tabata manehá un destileria di gin. Bartholomeus a kuminsá su estudio na un skol di formashon di maestro i na edat di dieshete aña a boluntario pa e ehérsito hulandes.
El a entrená komo un ofisial no-komisá na Breda i a bira un sargento promé ku el a wòrdu atmití na e Kurso Prinsipal pa Ofisialnan na Kampen na 1904. Dos aña despues, el a bira un di dos teniente den e di Seis Regimento di e Brigada di Infanteria, stashoná na Breda. Na 1910, el a wòrdu promové na promé teniente den e di Seis Regimento. Na òktober 1913, el a wòrdu nombrá komo un ofisial di servisio spesial pa e staf general den e departamentu stashoná na Breda debí na e menasa di guera. Na 1918, el a wòrdu transferí pa e staf general na Den Haag i a wòrdu sekundá na e Akademia Militar. Na 1919, el a bira kapitan i na 1924, el a bira dosente tambe na e Akademia Militar na Den Haag.
Na aña 1930, el a keda nombrá gobernador di e kolonia di Kòrsou i Dependensianan. El a goberna excelentemente y lo kier a keda gobernador, pero despues di su prome periodo, el a pidi su regreso pa Hulanda pa sigui educacion di su yiunan.
Na ougùstùs 1936, el a bira alkalde di Breda, un miembro di e Partido di Estado Katóliko Romano (RKSP). El a tene su mes durante guera, pero a wòrdu kita for di trabou dia 11 di mart 1944, pa òrdu di e forsanan di okupashon despues di a nenga di koperá den kompilá listanan pa trabou forsá na Alemania. Durante e último lunanan di guera, el a biba skondí. El a wordo reemplasa pa e miembro di NSB y miembro di SS Gerrit Coenraad Blom. Riba e dia ku Breda a wòrdu liberá, 26 di òktober 1944, el a reanudá su tareanan di alkalde, hibá triunfantemente na e kas di pueblo pa su konsiudadanonan.
E tabata, sinembargo, bou di tutela di Baron Dirk van Boetzelaer, un ingeniero hidráulico i teniente coronel, komisario militar pa e distrito di Breda i emanacion di tantu e resistensia komo e forsanan armá hulandes formá na Inglatera. E tabata kere ku kualke hende ku a keda muchu largu durante e okupashon mester tabata konspirando ku e forsanan di okupashon i mester a wòrdu retirá. P’esei tambe e tabatin un opinion negativo di Van Slobbe i a sòru pa e keda suspendé i someté na un investigashon di purga riba su aktividatnan durante e okupashon. Esaki a dura for di kuminsamentu di desèmber 1944 te kuminsamentu di òktober 1945.
Dia 2 di desèmber 1944, Van Slobbe a wòrdu informá verbalmente di e desishon pa wèlga, ku a drenta na vigor dia 10 di desèmber. Despues e mester a defendé su mes dilanti di un komishon di purga, loke el a hasi ku éksito. Dia 16 di october 1945, e Comisario di Reina a firma e decreto di disolucion, cu a wordo anuncia algun dia prome. Miéntras tantu, Van Slobbe a wòrdu forsá pa entregá su posishon komo alkalde suplente na alkalde E.L.H.M. van Mierlo, te ora cu e investigacion tabata favorable y e por a reanuda su funcion di alcalde. Dia 17 di òktober 1945, el a presidi e reunion di e Ehekutivo Munisipal pa promé bia.
Van Slobbe a kasa ku Joanna Antonia Maria van Schendel na 1912. Nan tabatin shete yu, inkluyendo esun mayó, Maria Elisabeth van Slobbe (1913-2004), i e yu mas yòn i di dos, Wim van Slobbe (1925-2023).
-------------
{{Variante|c}}
{{infobox persona| variante =c
| nomber = Mary Gertrude Johnson
| ofishi =
| tata = Peter Hassell
| mama = Esther Lovell Johnson
}}
'''Mary Gertrude Johnson''' (☆ [[1854]] na Zions Hill – † [[1939]] na [[Saba]]), tambe konosí komo ''Mary Gertrude Hassell'', tabata un edukadó prominente i un pionero den promoshon di e arte tradishonal di [[kanchi sabano]] riba e isla di [[Saba]]. El a duna les i popularisá e téknika di obra ku hilo habri, ku despues a bira un di e produkto artístiko i ekonómiko mas importante di e isla. Segun folklorista Eric Eliason, “kisas e ta e persona mas honrá den historia di e isla.”<ref>Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: ''Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean'', p. 522-534, citaat op p. 524.</ref>
== Biografia ==
Mary Gertrude Johnson a nase na Zions Hill (den e tempu ei konosí komo Hell’s Gate) komo yu muhé di Esther Lovell Johnson i Peter Hassell. Su famia tabatin un posishon respetá den komunidat i su mayornan tabatin medio finansiero sufisiente pa mand’é pa estudio na [[Caracas]], [[Venezuela]] na komienso di añanan 1870. Pa un periodo Johnson a biba den un internado katóliko, kaminda soeurnan di e konvento tabata duna enseñansa, inkluso na manera tradishonal.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Durante su estadia na Venezuela, el a siña for di e yu muhénan di e elite venezolano kon pa traha obra ku hilo habri den estilo ajour, ku despues a bira konosí na Saba komo kanchi spaño.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
<ref name=":0">Eliason, Eric A. (2024). "[https://www.google.nl/books/edition/Handbook_of_Gender_Studies_in_the_Dutch/aBcEEQAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA524&printsec=frontcover Saba Lace: History, Culture and Art]", in: Handbook of Gender Studies in the Dutch Caribbean, p. 522-534</ref> E téknika aki lo bira e base pa e desaroyo di e arte di kanchi sabano, un forma di arte tekstil úniko pa Saba.<ref name=":1">{{Citeer boek |titel=Caribbean Women and Their Art: An Encyclopedia |achternaam=Snodgrass |voornaam=Mary Ellen |url=https://www.google.nl/books/edition/Caribbean_Women_and_Their_Art/4tCwDwAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Mary+Gertrude+Hassell+Johnson&pg=PA89&printsec=frontcover |datum=2019 |pagina=89-90}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://caribvibetv.com/learning-about-saba-lace-spiced-rum/ |titel=The Art of Saba Lace & Flavor of Spiced Rum: Saba’s Heritage |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Caribbean Vibrations}}</ref>
Despues di a kompletá su estudio, Johnson a regresá Saba. Einan el a kasa ku James Benjamin Johnson i a kuminsá duna les na e skol katóliko lokal. E pareha a establesé nan mes na Windwardside. Inisialmente, el a sigui ku trahamentu di kanchi komo un hòbi, dunando les na algun amigu i miembro di famia, pero pronto el a kuminsá plama riba henter e isla. Gradualmente ela kuminsá duna lès, i patronchinan spesífiko pa e isla a wòrdu kreá, yamá na nòmber di nan kreadornan, manera Imelda, Sylvia i Laurentina.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Ku e establesementu di un servisio postal konfiabel entre Saba i mundo eksterno na 1884, e posibilidat pa bende kanchi via pòst a habri un fuente nobo di ingreso pa hopi famianan. Pa tempu di Prome Guera Mundial, un di kada dies habitante tabata inbolbí den produkshon òf benta di kanchi sabano. Den e añanan 1920, ta kalkulá ku entre 30% i 40% di PIB di Saba tabata generá for di kanchi, un kontribushon sin igual pa un isla chikí.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
Mary Gertrude Johnson a fayesé na 1939 na edat di 85 aña. Su legado sigui biba den arte, ekonomía i identidat kultural di Saba.
== Homenahe ==
Na 1996, su aporte a wòrdu rekonosé ku un stampia postal di Antias Hulandes, ku ta mustra un imagen di dje ku un obra di kanchi na banda robes. E stampia tabata parti di un seri dediká na figuranan antiano prominente.<ref>{{Citeer web |url=https://touchstamps.com/Stamp/Details/160215/mary-gertrude-johnson-hassel-1853-1939 |titel=Stamp: Mary Gertrude Johnson Hassel (1853-1939) (Netherlands Antilles 1996) |bezochtdatum=2025-07-20 |werk=Touch Stamps}}</ref>
== Mira tambe ==
* [[Kanchi sabano]]
{{Appendix}}
{{Defaultsort:Johnson, Mary Gertrude}}
[[:Kategoria:Saba]]
------------
* na un Skol di Konbento. Einan ela siña kon pa traha e hilo dibuhá for di e yu muhénan di Venezolanonan elite, i a introdusí e arte na Saba kaminda e ta konosí generalmente komo obra spañó.<ref>https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ The Chronological History of Saba], Saba Islander (2 di yuni 2021)</ref>
* the past, drawn lace embroidery often produced larger pieces in the form of tablecloths, curtains, drapes, etc. Today, these larger ana more expensive items are no longer in demand and the intricate patterns of drawn lace are being used in a more decorative manner on various items of women’s and household ware such as shawls, skirts, blouses, handbags, hand¬ kerchiefs, napkins and other cloths.
<ref>[https://archive.org/details/BNA-DIG-ANTILLENREVIEW-1981-08/page/n33/mode/1up?q=saban+lace&view=theater Handcraft: an industry of growing importance]Antillean Review, vol. 1 nr. 5, augustus/september 1981</ref>
* Perhaps this is the reason the craft is popularly known as "Spanish work" on Saba. In 1884, the wives and daughters of Saba's seafaring men began working in earnest. In that year regular mail service connected the five-squaremile island to the outside world for the first time, thereby establising the possibility of a mailorder cottage industry. By 1898, Saba's lacemakers had become so adept that a Miss Florence Every entered an exhibition of women's handicrafts in The Hague, The Netherlands, where she received an honorable mention. Six years later, a Saban was awarded first prize in a competition in Copenhagen, Denmark, and was invited by the Danish government to spend four months in the Scandinavian country. Little by little, the industrious Saban women began exporting their delicate work, primarly to customers in the United States. The method by which they obtained the names of potential clients illustrates typical Saban ingenuity. Lacemakers would copy the addresses of American companies from the boxes of merchandise that were sent to the island. They would then dispatch a letter explaining their craft and their prices to the firm, hoping to have some sympathetic manager post the missive on the company bulletin board or mention it in the company newsletter. Their efforts were surprisingly successful. By 1928, nearly 25,000 guilders worth of needlework was being exported.<ref>A unique form of needlework: “Saba Lace”— A time honored craft by Will Johnson. "Amigoe". Curaçao, 20-12-1985, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 31-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643321:mpeg21:p068</ref>
Naturally, clients' addresses were closely-guarded secrets. Who betide anyone who "stole" an address or who wrote "bad things" about a competing lacemaker. Many families were not on speaking terms for years, owing to some real or imagined breaking of this unwritten law. In turn, many company officials wrote to Saba's Vice-Lieutenant Governor inquiring into the financial status of the women soliciting business from the companies' employees. As tactfully as possible, the administrator would reply that the ladies could stand "some help", even though some of the lacemakers were among the most affluent residents of the tiny island.
When the Great Depression spread economic havoc throughout the United States in the early 19305, demand for "Saba Lace" plunged alarmingly. Committees were formed on the island to promote the "industry". Unfortunately, nothing seemed to help. It was only with the increase of tourism to the island that "Saba Lace" flourished once again. An airfield was finally constructed on the mountainous terrain in 1963 and the island became a favorite with travelers searching for an unusual daytrip from nearby St. Maarten of for longer stays in a serence and unspoiled Caribbean atmosphere. In 1984, 15,000 tourists visited, departing with approximately $100,000 worth of delicate, handmade lacework.
Thus, after more than a century, a handcraft learned by a young Saban girl in the quiet cloisters of a Caracas convent still provides a means of survival for many families on the tiny island of Saba.
-------------
{{Infobox artista|variante|c
| nomber = Sheila Payne
}}
'''Sheila Payne''' (☆ 1961 na [[Kòrsou]]) ta un aktris i kontadó di kuento di [[Kòrsou]] i un defensor di preservashon di Papiamentu.[1]
Sheila Payne a nase i lanta na Kòrsou, den un famia originalmente di [[Sint Kitts (isla)|Saint Kitts]]. Su interes i amor pa kontamentu di kuenta a bini di su tata. Komo un studiante di skol básiko, el a hasi un impreshon sumamente eksitoso di e empresario di músika [[Ángel Job]] (ku e apodo El Gordito de Oro).[2]
For di 1980 pa 2000, Payne a biba na [[Hulanda]]. El’a studia matemátika i ekonomia i a tuma un kurso posgrado den desaroyo di karera. Despues di a traha den e ramo ei pa algun tempu, el a bira un aktris ku Jeugdtheater Citadel Groningen. Na Kòrsou, el a traha komo aktris pa teater hubenil i despues a regresá na kontamentu di kuenta.[2]
Na 2011, Payne a risibí un nominashon di UNESCO pa su esfuersonan den preservashon di Papiamentu.[2]
--------------
{{Variante|c}}
{{Infobox dignatario|variante = c
|fecha fayecimento=
|luga fayecimento = [[Kòrsou]]
|region = [[Karibe Hulandes]]
|pais =
|alias = [[Kòrsou i Dependensianan]]
|sucesion = Gobernador-general
|periodo start = 1816
|periodo fin = 1819
|monarkia =
|antecesor =
|sucesor = Petrus Bernardus van Starckenborgh
<!-- Seccion di sucesion 2 -->
|sucesion2 =
|periodo start2 =
|periodo fin2 =
|monarkia2 =
|antecesor2 =
|sucesor2 =
|pareha = Anna Maria Cornelia van Uytrecht
|tata =
|mama =
|yui = 4
|ofishi = ofisial di marina hulandes, atministradó kolonial,
}}
'''Albert Lambertsz Kikkert''' (☆ [[17 di novèmber]] [[1761]] na Vlieland - † [[18 di desèmber]] [[1819]] na [[Kòrsou]]), tabata un ofisial di marina hulandes, doño di plantashi na Kòrsou i gobernante durante e era kolonial. El a hunga un ròl importante den e [[Rebelion Grandi|lantamentu di Tula]] na [[1795]] i despues a okupá e funshon altu di Gobernador-General riba e Islanan ABC.
== Biografia ==
Kikkert a nasé riba e [[isla]] di Vlieland na aña 1761. El a drenta marina hulandes na un edat hoben i a subi te na e rango di ofisial. Su entrenamentu marítimo trempan a pone e fundeshi pa su tareanan atministrativo despues na e [[kolonianan]] hulandes den Karibe.
Despues di su transferensia pa Kòrsou, el a invertí den un plantashi. Na 1789 el a kasa ku Anna Maria Cornelia van Uytrecht (1768-1847) di Kòrsou, i huntu nan a hana kuater yu.<ref name=uytrecht>http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm. [https://web.archive.org/web/20210717231138/http://curacao.buzink.com/uytrecht.htm Archivá] 17 di yüli 2021.</ref> Anna tabata e yu muhé di un shon di plantashi riku, [[Casper Lodewijk van Uytrecht]]. Dor di su matrimonio Kikkert a bira doño di e plantashinan, Jan Sofat (antes Jan Zoutvat) i San Juan.
Na 1795, el a drenta den konflikto ora e lider di katibu [[Tula]] a dirigí un rebelion riba e isla. Kikkert a wòrdu akusá di ta un kómplise di e medidanan kontra e rebeldenan, loke a pon’é den un posishon kontroversial denter di e [[kolonia]].
== Okupashon ingles ==
Kikkert tabata na Korsou ora ku e patriotanan a tuma poder na [[Hulanda]] na aña 1795 cu ayudo di e Francesnan y a funda [[Repúblika di Batavia]]. Stadtholder Willem V a hui bai Inglatera i for di einan a ordená tur gobernador i ofisial kolonial pa entregá na e inglesnan, pa e teritorionan di ultramar no kai den man di franses (revolushonario). E gobièrnu nobo a kita mayoria di e ofisialnan, ku mayoria di nan tabata noble. E pregunta di ken pa sirbi a hiba na confusion y tambe intrankilidad riba e barconan Hulandes. Kikkert a scoge e banda di e gobernantenan nobo na Hulanda y asina a opera na servicio di e Francesnan. Su patriotismo tabata oportunista, pasobra despues el a mustra di ta un Orangista konvensí atrobe pa ku e inglesnan.
=== Konflikto ku Tula ===
Inspira pa e intrankilidad revolucionario na Europa y e lantamento exitoso di esclavo na Haiti Frances, un lantamento di esclavo tambe a brota riba Curaçao na 1795. E “capitan” di e rebeldenan, Tula, tabata propiedad di Kikkert su cuñado Casper Lodewijk van Uytrecht (1730-1855). Dos otro lider di e rebelion tabata propiedat di Kikkert mes, entre nan Pedro Wacao i Carpata. ‘Bastiaan’ Carpata tabata foreman òf ofisial pretu riba su plantashi San Juan. Parsialmente pa e motibu aki, Kikkert tabata determiná pa pone e rebelion abou. I asina el a hasi, usando e fragatanan Ceres i Medea. For di e Ceres, Kikkert a trese dos bateria di kañon na tera, i tambe munishon i otro suministronan. El a komandá e mariniernan ku a bringa banda di e milisia sivil riba kabai riba e isla. E rebelion a terminá ku un ehekushon brutal i ehemplar di e lidernan rebelde, den kua Kikkert tabata enbolbí aktivamente. El a nota friu den e registro di su barku ‘Den 3e’ (òktober 1795): “... dos negro a wòrdu kibra bibu riba e wiel i pretu, despues dekapitá i nan kabes poné riba e horka, un negro a haña su mannan kòrtá i su kabes kibra aden ku un martiu i despues a wòrdu kologá.” E kastigunan tabata di akuerdo ku e veredikto di Gobernador Johannes de Veer (1738-1796) cum suis.[3][4]
== Regreso di gobernashon hulandes ==
Durante e gobernashon franses den añanan 1800, probablemente Kikkert a kolaborá ku outoridatnan bou di Louis Napoleon, ruman di Emperador Napoleon Bonaparte. Despues di e regreso di e gobièrnu hulandes bou di Rei Willem I, el a wòrdu nombrá Gobernador-General di e Islanan ABC. Den e funshon aki, e tabata responsabel pa e atministrashon sivil i protekshon di interesnan kolonial na Kòrsou, Aruba i Boneiru. El a hunga un ròl sentral den ehekushon di legislashon atministrativo i fiskal durante e periodo aki.
Kikkert a fayesé inesperadamente dia 18 di desèmber 1819 na Kòrsou. Su morto a marka e fin di un karera influyente den tantu sírkulonan kolonial komo militar riba e islanan ABC.
-------------
{{Variante|c}}
{{Databox}}
Un '''tragalus''' ([[hulandes]]: ''dakvenster'') ta referi na un bentana chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un dak di kas. Literalmente, e palabra cu e ta e luga pa laga lus drenta. "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
un ekstenshon di e superfisie di dak ku ta inkliná, hopi bia ta konsistí di un kuadro di bentana vertikal ku òf sin partinan movibel, dos muraya banda triangular i un tapa, trahá komo un dak plat, siya ?, heup òf pent.
Un tragalus por wòrdu instalá mesora durante konstrukshon nobo, pero hopi bia ta wòrdu trahá despues pa haña espasio èkstra, tin bia na e lugá kaminda un skylight ta presente kaba. E kuadro di bentana ta sirbi pa permití lus i airu drenta den e zolder òf kamber di zolder. Un bentana di dormitorio hopi bia ta proveé e espasio èkstra ku espasio pa kabes (espasio pa kabes), ku ta nesesario pa krea un kamber den zolder.
Bentana di dormer por wòrdu montá na diferente manera. Tradishonalmente riba e lugá, kaminda e bentana di e dormer ta wòrdu bati riba e dak riba e sitio, loke ta tuma un promedio di 3 pa 4 dia. Tin tambe bentananan prefab. E bentananan prefabriká aki ta wòrdu pre-produsí den un fábrika òf tayer di karpinteria i ta wòrdu montá riba e dak denter di un dia.
Bentana di dormer ta traha di vários material. Esaki ta dependé di e estilo arkitektóniko di e kas i e deseonan di e kliente. Bentana prefabriká por lo general ta trahá di palu òf plèstik.
Un ekstenshon riba e dak tambe ta wòrdu yamá kuko òf akkenailtje (prinsipalmente na Groningen).
{{Appendix}}
chatgpt:Den papiamentu, tragalus ta un palabra ku referi na un ventanita chikí ku generalmente ta instalá riba un muraya haltu, tei, òf den un kas di dak. E palabra mes ta bin di Hulandés "tragaluz" via Spaño (traga = bebe, luz = lus) — literalmente, un lugá pa laga lus drenta.
✅ Den konteksto di construccion Hulandés (i Karibe Hulandes), un "tragalus" ta un ventanita, pero den hulandés moderno e palabra ku ta mas relashona ta "dakkapel" òf "dakvenster", ku ta referí mas espesífikamente na un ventan chi subi for di dak, ku ta kreá espasio i lus den un piso haltu.
Diferensha:
Tragalus = ventanita (simpel, generalmente no sobresalí for di tei).
Dakkapel = estruktura di bentana ku sobresalí for di tei pa kreá mas espasio i lus.
🏚️ Tragalus den Karibe Hulandes
Sí, tragalus (of ventanitanan den dak) tabata uza den arquitectura tradicional Karibe Hulandes, inklusí:
Kas di plantashon (Boneiru, Kòrsou, Aruba)
Kas di pueblo (kas di torto, kas di piedra)
Fortifikashon (forte)
E motibu principal pa usa un tragalus tabata:
Laga lus natural drenta (den tempo ku no tabatin mucha bentanan grandi)
Mehorá ventilashon (pa saka kalor fo'i kas)
Duna un poko di brisa sin perde protekshon kontra tormenta.
Ejemplo:
Riba kas di plantashon na Kòrsou manera Landhuis Brievengat òf Landhuis Chobolobo, bo por topa ventanitanan haltu riba e dak ku ta sirbi komo tragalus.
Na Aruba, na kas antique den Noord i Santa Cruz, bo por wak esemey.
📜 Origen historiko
E uso di ventanitanan haltu (tragalus) a bini ku:
Influensia di arquitectura kolonyal Hulandés (especialmente siglo 17-18).
Adaptashon lokal pa klima tropikal — ventilashon tabata esencial.
Manká di material di konstrukshon — un bentana chikí tabata mas fasil pa instala den muraya di torto òf piedra.
✏️ En Resúmen
Aspekto Tragalus Dakkapel
Definishon Ventanita haltu Bentana sobresaliente for di tei
Funshon Lus i ventilashon Lus, ventilashon, espasio
Material Hout, piedra, torto Hout, tei, glas
Uzo den Karibe Sí, den kas antique Raro, mas den Hulanda
[[:Kategoria:Konstrukshon]]
--------------
{{Multiple image
| total_width = 650
| align = center
| caption_align = center
| border =
| image1 = Government building in Camacuri (Aruba) 17 33 16 604000.jpeg
| caption1 = Edificio di Impuesto di [[Aruba]]
| image2 = DRCUR-EXT-Resort-4110-TM.jpg
| caption2 = Dream Curaçao Resort na [[Willemstad]]
| image4 = Emmanuel Catholic Chapel.jpg
| caption4 = Kapel Emanuel na [[San Nicolas]]
| image3 = Maduro & Curiel's Bank, Willemstad, Curaçao.jpg
| caption3 = Edificio di [[Maduro & Curiel's Bank N.V.|MCB]] na Willemstad
}}
---------------
* [[Florin karibense]] (aanvullen)
Siman pasá a tuma lugá e desvelo ofisial di e diseño di e Guilder Karibense, e moneda nobo ku lo ta den sirkulashon na Kòrsou i Sint Maarten entrante 31 di mart 2025. Banko Sentral di Kòrsou i Sint Maarten (CBCS) a presentá e biyetenan i monedanan simultáneamente na ámbos pais.<ref name="deel 1">[https://curacao.nu/de-caribische-gulden-een-stap-richting-economische-stabiliteit-in-2025/ De Caribische Gulden: Een stap richting economische stabiliteit in 2025], curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
--
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
2025 lo ta e aña di plaka nobo ku introdukshon di e Golder Karibense. E seri nobo di biyete ta inspirá pa e ‘Mundu Bou di Laman’. E parti dilanti di e biyetenan ta mustra e fauna bou di awa colorido di Curaçao y Sint Maarten, como simbolo di e laso entre ambos pais. E diversidat úniko di animalnan marino, segun Banko Sentral, ta un rekordatorio di e poder di koperashon i metanan kompartí, apesar di kada pais su propio identidat.<ref name="deel 3">[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-20g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (20g)], curacao.nu (27 di desember 2024)</ref>
E parti patras di e biyetenan ta deskribí bista históriko i kultural importante di Kòrsou i Sint Maarten.
Loke ta spesial di e seri nobo aki ta su diseño: e parti dilanti tin un diseño horizontal tradishonal, miéntras ku e parti patras ta orientá vertikalmente. Ta prome biaha cu biyetenan cu patras vertical ta wordo emiti na Curaçao y Sint Maarten.
E seri di florin Karibense ta inkluí sinku biyete di bankero ku e siguiente denominashonnan: 10 Cg, 20 Cg, 50 Cg, 100 Cg i 200 Cg. Cada biyete tin su propio color.
== denominashon di mas chikitu: 10 florin ==
E biyete di dies florin karibense ta predominantemente hel i tin un imágen di e '''angelfish gris''' na e parti dilanti i e '''faro di Klein Curaçao''' na e parti patras.<ref name="deel 2">[https://curacao.nu/nieuwe-caribischegulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-10g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (10g)\, curacao.nu (26 di desember 2024)</ref>
E angelfish gris por krese te sesenta sentimeter di largura. E espesie aki tin un kurpa den forma di disko ku un kabes relativamente grandi. Angelfish adulto gris ta gris kla ku manchanan pretu tur kaminda, miéntras ku nan kabes ta gris kla ku un boka mas kla ainda. E hóbennan, di otro banda, ta pretu ku sinku strepi hel briante ku ta kore vertikal riba nan kurpa.
Hubenilnan ta wòrdu hañá generalmente riba e rif òf den kama di yerba di laman, kaminda nan ta traha na “stashonnan di limpiesa” meskos ku garnachi mas limpi ta hasi, pa deshací di parasito di piská mas grandi. Adultonan por lo general ta habitá rifnan i por wòrdu hañá na profundidatnan te ku trinta meter.
E konki reina ta un snèk ku ta biba prinsipalmente den kama di yerba di laman i riba banki di santu i por krese basta grandi. Karakolnan adulto por krese te mas o ménos 35 sentimeter di largura. E karakolnan aki ta herbívoro i ta alimentá nan mes ku material di mata ku ta haña entre e yerba di laman. E conchi reina ta birando mas y mas raro den hopi parti di Caribe pasobra su carni ta wordo considera un delicia y hopi biaha ta wordo haya riba platonan. Ta p’esei tin vários inisiativa pa kria nan den koutiverio pa produkshon di kuminda òf laga nan bai bèk den naturalesa. Kasi no tin ehemplar adulto real ku a sobra den e awanan interior di Kòrsou.
Patras
== Di dos denominashon: binti florin Cg 20 ==
E biyete di binti florin Karibense ta predominantemente blou i tin e rayo di águila mancha dilanti i Simpson Bay patras.
Cu un envergadura di casi tres meter, e Spotted Eagle Ray ta un di e especienan di rayo mas grandi den nos awanan. E ta wòrdu rekonosé fásilmente pa su fondo skur ku numeroso mancha blanku i un barika kompletamente blanku. E rayonan aki tin un rabo largu i punta ku vários spina venenoso. E rayonan aki ta kome bivalvo, entre otro, i ta buska nan riba fondo di santu. Nan ta koba den santu i tin bia ta zwaai esaki ku nan “alanan”. Tambe nan ta come cangreu, cangreu ermitaño y caracol manera e queen clam. Rayonan di águila mancha ta hopi sosial i hopi bia ta landa den grupo chikí.<ref name="deel 3"/>
Yellow Cowries ta '''karakol di laman''' ku ta wòrdu hañá den mayoria di laman tropikal. Den pasado, diferente tipo di cowries tabata hunga un ròl importante den komersio i kultura. Kaska di cowrie tabata wòrdu usá histórikamente komo moneda, partikularmente na China, Afrika, New Guinea i Indonesia. E barkunan di e Kompania di India Oriental Hulandes (VOC) tabata komersia ku kaska di kowrie, spesialmente e “kaska di kaska di plaka” ku tabata representá un balor monetario, i tabata usa nan komo un medio di pago, inkluso pa kumpra hende sklabisá.
Awendia nan ta wòrdu apresiá prinsipalmente komo kosnan di kolekshon i ta wòrdu usá den joyas. Karakol tin un dieta hopi spesífiko ku ta varia pa kada espesie. Algun ta karnivoro, algun herbívoro i algun omnívoro. Nan tin un struktura di alimentashon úniko yamá un “radula” den nan boka, ku ta funshoná komo djente, superfisie di yerba i kòrta kuminda.<ref name="deel 3"/>
Patras
== Di tres denominashon: biyete di 50 Cg ==
E biyete ta predominantemente bèrdè i tin e '''turtuga di laman bèrdè''' na e parti dilanti i e playa di '''Grote Knip''' na e parti patras.<ref>[https://curacao.nu/nieuwe-caribische-gulden-een-ode-aan-de-onderwaterwereld-50g/ Nieuwe Caribische Gulden: een ode aan de onderwaterwereld (50g)], curacao.nu (28 di desember 2024)</ref>
E turtuga bèrdè di laman ta wòrdu hañá den tur laman tropikal i subtropikal na mundu, inkluyendo den Karibe. E turtuga bèrdè di laman ta un herbívoro i ta kome prinsipalmente yerba di laman. E turtuganan ta sòru pa e yerba di laman no krese muchu largu i sofoká su mes. Esaki ta permití e ekosistema di yerba di laman pa mantené su funshonnan mas importante, esta komo un krèsh pa hopi bestia marino. E turtuga di laman bèrdè ta pues un espesie klave ku ta hunga un ròl esensial den tene nos oséanonan saludabel. Turtuga machu nunka no ta regresá tera. E hembranan ta bin tera solamente pa pone webu. Turtuga muhé ta traha vários nèshi pa aña. Turtuga ta protehá i den peliger di ekstinshon rònt mundu.
E '''tellin''' faborito. E espesie di karakol bivalvo aki ta wòrdu hañá den henter Karibe, prinsipalmente na profundidatnan di te ku trinta meter. E kaska, ku ta wòrdu trahá dor di e karakolnan mes, por ta basta grandi, algun ta alkansá un diameter di mas o ménos ocho centimeter. E kaska ta di koló krema pa blanku ku randnan un poko haltu i hopi espasiá. E parti paden di e kaska ta hel. E dos mitarnan di e kaska por lo general ta pas bon huntu i hopi bia ta kubri ku alga i otro organismonan, proveyendo un kamuflahe ekselente riba e ref. E espesie aki ta filtrá kuminda for di awa di laman dor di chupa awa aden, filtr’é i despues “spuit afó” awa limpi.
Patras
Grote Knip Beach. Curaçao ta konosí pa su playanan relativamente chikí skondí den bahianan kómodo. Asta Grote Knip Beach ta situá den un bahia asina. E santu riba e playanan ta konsistí di entre otro e fekalnan di piská ku ta kome alga i otro organismonan marino. Segun ku e piskánan aki ta raspa alga for di piedra di koral i piedra di kalki, nan ta kita pida pida kalki tambe. E material aki despues ta wòrdu ekskretá komo granula chikitu di kalki, ku eventualmente ta akumulá riba playa komo santu blanku debí na akshon di ola. Piská papagai ta entre e espesienan responsabel pa e proseso aki.
-------------------
'''Petróleos de Venezuela, SA''' ('''PDVSA''') ta e kompania estatal di [[Venezuela]] riba tereno di petroleo i gas natural. E kompania tin aktividatnan den eksplorashon, produkshon, refinamentu, merkadeo, transporte i eksportashon di petroli, i tambe eksplorashon i produkshon di gas natural. El a kuminsá su operashon na 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di e pais pa dekreto di gobièrnu riba 30 di ougùstùs 1975. Tur akshon di e kompania ta ainda propiedad di gobièrnu di Venezuela, kual pais ta e di sinku eksportadó mas grandi di petroli na mundu.
== Reserva i produkshon ==
Venezuela tin e reservanan di petroleo mas grandi na mundu. Na fin di aña 2020, nan tabata balorá na 304 bion bari, òf 17.5% di e total mundial.<ref name=BPWES21>{{en}} [https://www.bp.com/en/global/corporate/energy-economics/statistical-review-of-world-energy.html BP Statistical Review of World Energy 2021], geraadpleegd op 24 juli 2021</ref> [[Arabia Saudita]] ta na di dos lugá ku un porshon di 17.2%. Un gran parti di e reservanan ta konsistí di zeta viskoso, ku ta wòrdu hañá prinsipalmente kantu di [[Riu Orinoco]]. E zeta aki ta ménos fásil pa saka ku zeta konvenshonal. Ku e reservanan di zeta konosí, e pais por mantené e nivelnan di produkshon aktual pa mas ku 500 aña.<ref name=BPWES21/>
Na 2005, produkshon di zeta tabata 3.3 mion bari pa dia (bpd), pero pa 2015 esaki a baha te na 2.6 mion bpd.[2] Debí na mal maneho ekonómiko, no tin sufisiente sèn disponibel pa invertí, loke ta kousa ku produkshon ta baha. E bahada aki a sigui despues di 2015 i na 2020 e produkshon tabata 540.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Un tendensia similar ta visibel pa refinamentu. Na 2010, kasi 1 mion bpd tabata wòrdu prosesá diariamente ainda, pero na 2019 esaki a baha te na 123.000 bpd.<ref name=BPWES21/> Reservanan di gas ta muchu mas chikitu na 3% di e total mundial, pero tòg signifikante.<ref name=BPWES21/> Produkshon di gas a keda basta stabil entre 2005 i 2017 i a fluktuá alrededor di 30-40 bion m³ pa aña. Tabatin un bahada fuerte na 2018, ku a sigui na 2019 i 2020. Na 2020, mas o ménos 19 bion m³ a wòrdu produsí.<ref name=BPWES21/>
== Historia ==
E kompania a wòrdu fundá dia 1 di yanüari 1976 despues di e nashonalisashon di e industria petrolero di Venezuela.
Na sèptèmber 1986, e kompania merikano Southland a bende mitar di e akshonnan di CITGO na Petróleos de Venezuela. Na 1990, PVDSA a kumpra e sobra akshonnan, birando e úniko doño. Ku e transakshon aki, CITGO a wòrdu sigurá di e suministro di krudo i Venezuela a haña un kanal di benta nobo na [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]]. Parsialmente debí na e kaida fuerte den prijs di petroleo desde 2015, PVDSA a topa cu problemanan finansiero. E kompania a risibí un fiansa grandi di Rosneft di [[Rusia]] i a kambio a primintí 49.9% di e akshonnan den CITGO komo fiansa.<ref name=CNNROS>CNN [http://money.cnn.com/2017/04/10/news/economy/russia-us-oil-company-citgo/index.html Russia could soon control a U.S. oil company], 10 di aprel 2017, konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> Varios polítiko merikano ta preferá di no mira akshonista ruso den refinerianan merikano.<ref name=CNNROS/>
Na 1985, gobièrnu di [[Teritorio insular (Antias Hulandes)|teritorio insular di Kòrsou]], ku a tuma over e [[refineria Isla]] na Kòrsou for di [[Koninklijke Shell|Shell]], a transferí e operashonnan di e kompania pa Petróleos de Venezuela a base di un kontrato di hür di largu plaso.<ref name="CvC">Canon van Curacao [https://canoncuracao.cw/33-vertrek-shell-komst-en-vertrek-pdvsa/ Vertrek van Shell, komst en vertrek PdVSA], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> Invershonnan den e refineria a keda atras, loke ta nifiká ku produkshon tabata wòrdu hasí prinsipalmente ku instalashonnan bieu. E problemanan ambiental ku esaki a enserá a kondusí na hopi demanda kontra e refineria òf kontra di gobièrnu.<ref name="CvC"/> E kontrato di hür di PDVSA a kaduká dia 31 di desèmber 2019. Despues di e salida di PDVSA, un bataya legal a tuma luga pa añanan largu entre Kòrsou i Venezuela. Nan dos finalmente a yega na un akuerdo na desèmber 2023. Venezuela lo suministrá zeta pa dies aña ku un balor ekivalente total di US$ 450 mion, ku lo wòrdu usá pa paga e debe di PVDSA.<ref>Antilliaans Dagblad [https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28793-olie-voor-schuld-pdvsa Olie voor schuld PDVSA, 21 december 2023], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref>
ï
Na yanüari 2019, Merka a imponé sanshonnan kontra PDVSA.<ref name=NOSUSS>NOS [https://nos.nl/artikel/2269551-vs-legt-sancties-op-aan-venezolaanse-staatsoliebedrijf.html VS legt sancties op aan Venezolaanse staatsoliebedrijf, 29 januari 2019], konsultá 4 di ougùstus 2024</ref> E kuentanan bankario di e kompania na Merka a wòrdu kongelá i merikanonan no ta permiti di hasi negoshi ku e kompania mas.<ref name=NOSUSS/> E sanshonnan ta un medida punitivo kontra e maneho di [[Nicolás Maduro|presidente Maduro]]. Zeta ta un fuente importante di entrada pa Venezuela i mas ku 40% di tur eksportashon di zeta ta bai pa Merka.<ref name=NOSUSS/> Na 2016, US$19 bion di e benta total di US$42 bion e aña ei a wòrdu generá na Merka. Na òktober 2023, e sanshonnan petrolero riba Venezuela a wòrdu aliviá.<ref name="NOSUSVEN">NOS [https://nos.nl/artikel/2494593-vs-schort-deel-sancties-venezuela-op-na-afspraken-over-vrije-verkiezingen VS schort deel sancties Venezuela op na afspraken over vrije verkiezingen, 19 oktober 2023], geraadpleegd op 21 december 2023</ref> A yega na un akuerdo entre e gobièrnu di Maduro i partidonan di oposishon bou di kua nan a bai di akuerdo pa tene elekshon den e di dos mitar di [[2024]], ku opservadónan internashonal pa garantisá ku nan ta hustu.<ref name="NOSUSVEN"/> E relahamentu ta nifiká ku Venezuela por determiná un biaha mas pa su mes kuantu zeta e ta eksportá i na kua partidonan.<ref name="NOSUSVEN"/> E akuerdo ta en prinsipio bálido pa seis luna.
== Laso ku Karibe Hulandes ==
(es.wiki}
=== Aruba ===
Na 1991, PDVSA a atkerí di Chevron e terminalnan di awa hundu den Laman Karibe den serkania di Aruba.<ref name=terminal > {{cite web |url= http://www.petroleumworld.com/es-napa17061901.htm| title= La triste historia de PDVSA, BORCO y San Eustaquio|date=2017-06-13| author=Sergio Sáez | publisher= Petroleumworld.com}}</ref>
Na september 2015, Aruba a firma un memorandum di entendimentu cu Citgo pa sondea e re-apertura di e refineria situá na [[San Nicolas]], Aruba, pará desde 2012 pa e operador Valero Energy ku un kapasidat instalá pa refiná 235.000 bpd. Na septèmber 2016, [[parlamento di Aruba]] a aprobá e outorisashon pa Citgo hür e refineria di San Nicolas pa 25 aña i un inversion aprobá pa PDVSA di 685 miyon dollar. Dia 23 di mei 2018, Korte di Aruba a kita e embargo riba dos kargamento di petroleo for di e tankeronan ''Atlantic Lily'' i ''Grimstad'' ku ConocoPhillips a pidi komo parti di su esfuersonan pa kobra un sentensia di arbitrahe kontra PDVSA.<ref> {{citeer web |url=http://eltiempolatino.com/news/2018/may/23/corte-de-aruba-levanto-embargos-pedidos-por-conoco/| titel=Corte de Aruba levantó embargos pedidos por Conoco contra cargamentos de Citgo
|datum=2018-05-23| uitgever=El Tiempo Latino}}</ref> Na febrüari 2019, Citgo a para e remodelashon i modernisashon di e proyecto pa motibu di sanshonnan ekonómiko.<ref>{{citeer web |url= https://www.elperiodicodemonagas.com.ve/site/internacionales/renovacion-en-refineria-de-aruba-parada-por-sanciones/| titel=Renovación en refinería de Aruba parada por sanciones |datum=2019-02-20| uitgever=El periódico de Monagas}}</ref> Segun Promé Minister [[Evelyn Wever-Croes]] “E ta muy probable ku nos lo no sigui ku Citgo pero nos ta evaluando kon nos por sali for di e kontrato sin ningun problema".<ref> {{cite web |url=https://meridadigital.com.ve/alnavio-petroleos-de-venezuela-se-desmorona-y-las-repercusiones-son-globales/| title=Pdvsa se desmorona y las repercusiones son globales|date=2019-06-19| publisher= Alnavio }}</ref>
Dia 22 di yüni 2021, e kompania Citgo a disidí di likidá 4 kompania supsidiario ku a keda kreá na 2016 ora ku gobièrnu a firma un kontrato di hür a kambio di rehabilitá e refineria di [[San Nicolas]] pa konvertí krudo èkstra-pisá for di e faha di zeta di [[Orinoco]] den krudo lihé. Mirando e problemanan ku a surgi a kousa di retrasonan di e proyecto na 2019 Citgo a termina su negoshi ku Aruba.<ref>«los lazos de la empresa venezolana con la isla empezaron a resquebrajarse al mismo tiempo que las sanciones financieras» {{citeer web |url= https://www.bancaynegocios.com/citgo-liquido-cuatro-filiales-en-aruba-y-cerro-casi-100-de-sus-negocios-en-la-isla/ | titel= Citgo liquidó cuatro filiales en Aruba y cerró casi 100% de sus negocios en la isla|datum=2021-06-22| uitgever=Bancaynegocios}}</ref>
=== Boneiru ===
PDVSA ta doño di e terminal marítimo Bonaire Petroleum Company (Bopec)<ref> {{cite web |url= https://prodavinci.com/que-esta-pasando-con-el-caso-conocophillips-versus-pdvsa/ | title= ¿Qué está pasando con el caso ConocoPhillips versus PDVSA?|date=2018-05-06| publisher= Prodavinci }}</ref> ku e kapasidat pa almasená te ku 12 mion bari di zeta krudo i derivadonan ku ta stratégiko pa eksportashon pa [[China]] i Merka. Na sèptèmber 2010, un kandela den dos di su 23 depósito a obligá gezaghebber di Boneiru pa sera e terminal.<ref>{{cita web | url= https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S20100914 | title= Terminal de PDVSA Bonaire, cerrado hasta nuevo aviso|date=2010-09-14| publisher= REUTERS | fechaacceso= 10 de julio de 2019 | fechaarchivo= 10 de julio de 2019 | urlarchivo= https://web.archive.org/web/20190710151005/https://lta.reuters.com/articulo/latinoamerica-petroleo-venezuela-bonaire-idLTASIE68D11S2010091}}</ref> Na desèmber 2017, gobièrnu hulandes a duna un ultimatum na PDVSA pa motibu di e falta di invershon den mantenshon di e terminal di Bonaire Petroleum Company (Bopec), lagando solamente sinku di e 21 depósitonan pa operá ku e isla tin, PDVSA a primintí un invershon di 25 mion dòler pa mantenshon i restourashon di e depósitonan.<ref> {{cita web |url= https://elcooperante.com/holanda-envia-ultimatum-a-pdvsa-por-falta-de-mantenimiento-en-terminal-de-bonaire/| title=Holanda envía ultimátum a Pdvsa por falta de mantenimiento en terminal de Bonaire|date=2017-12-20 | publisher= El cooperante}}</ref> Na mei 2018, e kompania ConocoPhillips ku sede na Houston a asumí kontrol di e aktivonan petrolero di Venezuela riba e isla kompania karibense di Boneiru<ref>{{cite web |url= https://www.radiotelevisionmarti.com/a/corte-de-bonaire-autoriza-embargo-millonario-a-pdvsa/175740.html | title= Corte de Bonaire autoriza embargo millonario a PDVSA|date=2018-05-12| publisher= Radio Televisión Martí}}</ref>, na ougùstùs 2018 a yega na un akuerdo ku PDVSA pa e pago di 2.040 mion ku un pago inisial di 500 mion dòler denter di un periodo di 90 dia for di momentu di firma e akuerdo, e sobra suma lo wòrdu pagá tur kuartal den un lapso di kuater aña i mei.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-4">{{cite web |url=https://www.voanoticias.com/a/conocophillips-acuerdo-pdvsa-sobre-pago-de-2-000-millones-venezuela/4536051.html| title= ConocoPhillips llega a acuerdo con PDVSA sobre pago de 2.000 millones|date=2018-08-20| publisher= Voa Noticias.com }}</ref> Dia 26 di ougùstùs 2020, gobièrnu di Boneiru a duna òrdu pa hasi bashí e sinku tankinan di almasenahe di zeta ku ta kontené 10 mion bari pa motibu di riesgonan ambiental i falta di mantenshon.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/bonaire-ordena-a-pdvsa-vaciar-tanques-en-terminal-petrolera-por-riesgos-ambientales/| title=Bonaire ordena a Pdvsa vaciar tanques en terminal petrolera por riesgos ambientales|date=2020-08-28| publisher=Bancaynegocios}}</ref> Na mart 2021, e filial di Bopec a deklará bankarota pasobra e no por a paga su debenan.<ref>«El terminal petrolero de Pdvsa en Bonaire tenía capacidad para almacenar unos 10 millones de barriles de petróleo y cargar grandes embarcaciones desde sus muelles de aguas profundas» {{cite web |url=https://talcualdigital.com/filial-en-bonaire-de-pdvsa-se-declara-en-bancarrota-debido-a-sanciones-de-eeuu/| title=Filial en Bonaire de PDVSA se declara en bancarrota debido a sanciones de EEUU|date=2021-03-23| publisher=Tal Cual}}</ref> Na novèmber, un korte di Boneiru a dikta tokante e pago di 41.69 mion dòler pa e debenan atrasá di PDVSA.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-de-bonaire-condeno-a-pdvsa-a-pagar-us4169-millones-por-deuda-en-litigio-con-bopec/|title=Tribunal de Bonaire condenó a Pdvsa a pagar US$41,69 millones por deuda en litigio con Bopec|date=2021-11-08|work=Banca y Negocios}}« » </ref> Na mart 2023, un hues di Boneiru a ordená e destaho forsá di kombustibel for di e depósito di 1933 ku tabata kontené 371.790 bari di kombustibel situá den e zona di Kaminda Turistiko, den nortost di e isla, propiedat di e kompania Commerchamp CA, un filial di PDVSA (na balor di mas o ménos 18 mion dòler) ku no tin un lisensia di OFAC pa negoshá esaki, e destaho a wòrdu realisá pa un debe di 41.7 mion dòler ku e supsidiario debe komo honorario i interes di pago atrasá na Bopec.<ref>{{cite web |url=https://cronicasdelcaribe.com/economia/ordenan-la-subasta-forzosa-de-fuel-oil-de-pdvsa-en-bonaire/|title= Ordenan la subasta forzosa de fuel oil de Pdvsa en Bonaire|date=2023-03-17|work=Crónicas del Caribe}}</ref>
=== Kòrsou ===
Desde 1985, PDVSA i gobièrnu di [[Kòrsou]] tabatin un kontrato di hür pa e [[Refineria Isla]] ku un kapasidat di 335.000 bari di krudo, konstruí pa Royal Dutch Shell na 1919. Pa 2016, Kòrsou a eksigi pa PDVSA aporta un invershon di 15 bion dòler pa modernis’e pa por a prolonga e contract, pero si esaki no sosode, PDVSA lo keda afo. Na mei 2018, Korte Komersial di Curacao a outorisá ConocoPhillips pa pone beslag riba $636 mion na aktivo di Venezolano PDVSA.<ref name="Sin-nombre-p2Jf-5">{{cite web |url= https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT |title= Corte Curazao autoriza a ConocoPhillips embargar 636 mln dlr en activos de venezolana PDVSA |date=2018-05-12 |publisher= Reuters |fechaarchivo= 22 de abril de 2020 |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20200422133703/https://lta.reuters.com/articulo/topNews/idLTAKCN1ID0R1-OUSLT}}</ref>
PDVSA ta confrontá un krisis di exportashon pa motibu di e bahada den produkshon di krudo, posiblemente e kompania chines Guangdong Zhenrong lo maneha e refineria aki na fin di 2019<ref> {{cite web |url= https://elcooperante.com/menos-ingreos-pdvsa-pierde-refineria-de-curazao-por-desinversion-para-modernizarla/| title= ¡Menos ingresos! Pdvsa pierde refinería de Curazao por desinversión para modernizarla |fecha= 19 de sep 2016 | publisher= El Coperante }}</ref><ref> {{cita web |url= https://elnuevopais.net/2018/06/22/204038/ | title= Curazao se cansa de PDVSA y busca nuevo operador para refinería Isla|pages= ConocoPhillips en mayo obtuvo órdenes judiciales e incautó algunos inventarios, activos y cargas de PDVSA en el Caribe|fecha=22 de junio de 2018 | publisher= El Nuevo País Zeta }}</ref> tin mas di un aña ta sufriendo severamente di e krisis na Venezuela. Gobièrnu di Kòrsou ta buskando un operadó nobo pa remplasá PDVSA i e sesamentu di e lease ta surgiendo komo esun mas probable. Sinembargo, PDVSA a logra finalisá e kontrato di hür pa un aña mas pa uso di almasenamentu, te ku desèmber 2020.<ref>«Refinería di Korsou extendió por un año el contrato que permite a PDVSA operar ese complejo con capacidad de 335.000 barriles de crudo diario»{{cite web |url=https://www.elnacional.com/economia/refineria-de-curazao-extendio-acuerdo-de-operaciones-con-pdvsa/|title=Refinería de Curazao extendió acuerdo de operaciones con Pdvsa|fecha=2 de diciembre de 2019| publisher=El Nacional}}</ref> Riba 26 di ougùstùs 2020, PDVSA a wòrdu demandá pa $51 mion dor di e kompania petrolero di Kòrsou, doño di e Refineria Isla na Kòrsou pa inkumplimentu ku e kontrato di pago mensual akumulá for di fin di 2018.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/otra-demanda-para-pdvsa-refineria-de-curazao-exige-pago-de-us51-millones/| title= Otra demanda para Pdvsa: Refinería de Curazao exige pago de US$51 millones|fecha= 28 de agosto de 2020| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E refineria di Isla ta inaktivo for di mei 2018 i PDVSA tin un kontrato di hür kaduká pa su kapasidat di almasenamentu di 15 mion bari den su 38 tanki i dos waf di karga, un 25 % di su depósitonan (9 tanki) lo wòrdu hür na e kompania petrolero SPS Drilling E&P, PDVSA a bin ta desokupá parti di su zeta wardá despues di e sanshonnan na 2020, miéntras ku su doño Korsou ta buskando un operadó nobo.<ref> {{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-reemplaza-a-pdvsa-y-adjudica-a-petrolera-sps-oferta-de-arrendamiento-de-tanques/| title=Refinería de Curazao reemplaza a Pdvsa y adjudica a petrolera SPS oferta de arrendamiento de tanques |date=2020-09-03| publisher=Bancaynegocios}}</ref> E kompania Kòrsou tin plania pa destaho e zeta wardá Petroleo di PDVSA pa regla algun debe laboral cu el a laga pendiente.{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/curazao-tendra-que-subastar-petroleo-para-pagar-deudas-dejadas-por-pdvsa/| title=Curazao tendrá que subastar petróleo para pagar deudas dejadas por Pdvsa|date=2021-06-02| publisher=Banca y Negocios}}</ref> Riba 30 di augustus, a determina ku PDVSA ta obligá di paga Kòrsou un debe atrasá pa e hür di e Refineria di Isla, despues di a perde e apelashon den kual a priminti di paga 20 mion dòler pa aña na hür pa daño i perhuisio na momentu di terminashon di e kontrato i lunanan akumulá di hür, parti di e debe ei a wòrdu kobra direktamente dor di RdK, kontra e stòknan di zeta krudo i produktonan akabá, ku a wòrdu wardá na e terminal di Bullenbaai.<ref>« El 30 de diciembre de 2019, Curazao reclamó su derecho a la “rescisión especial” del contrato con Isla, y le exigió a la empresa la cancelación de 100 millones de dólares, el asunto es por la reclamación de indemnización por daños y perjuicios derivados del cese abrupto del arrendamiento» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/pdvsa-perdio-apelacion-y-esta-obligada-a-cancelar-deudas-pendientes-por-operacion-de-refineria-en-curazao/| title= Pdvsa perdió apelación y está obligada a cancelar deudas pendientes por operación de refinería en Curazao|fecha=31 de agosto de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref>
Un korte na Kòrsou a outorisá benta di akshonnan di e filial di Pdvsa: Propernyn ta un filial di PDVSA, ku ta manehá e akshonnan di Nynas pa kubri e debe no pagá na e kompania Korsou di 52 mion dòler, miéntras ku ConocoPhillips tambe ta drenta e espera di e likidashon di akshonnan ku a gana un demanda pa 10.000 mion dòler.<ref>« Al igual que Curazao y Aruba, Bonaire fue en su día una parte clave de la red logística de Pdvsa en el Caribe holandés. En los últimos años, las sanciones de EE.UU., los agresivos embargos de ConocoPhillips y otros demandantes, y la falta de inversiones por parte de la petrolera estatal venezolana, aparte de la caída del suministro de petróleo despojaron a la empresa de sus vínculos comerciales en el Caribe holandés. Se calcula que Venezuela tiene una deuda pendiente de 160.000 millones de dólares, entre bonos, laudos arbitrales y otros pasivos» {{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/tribunal-autoriza-a-petrolera-curazolena-a-liquidar-acciones-de-filial-holandesa-de-pdvsa-para-cobrar-deuda/ | title=Tribunal autoriza a petrolera curazoleña a liquidar acciones de filial holandesa de Pdvsa para cobrar deuda|fecha= 4 de octubre de 2021| publisher=Banca y Negocios}}</ref> E filial di PDVSA tin te ku 31 di desèmber 2022 pa benta privá di su akshonnan.<ref>{{cita web |url= https://talcualdigital.com/tribunal-de-la-haya-da-prorroga-al-embargo-de-acciones-propernyn-bv-filial-de-pdvsa/| título=Tribunal de La Haya da prórroga al embargo de acciones en Propernyn BV, filial de Pdvsa|fecha=4 de septiembre de 2022| sitioweb= Tal Cual|fechaacceso= 20 de abril de 2023|cita= }}</ref>
Na aprel 2023, e refineria di Kòrsou na e isla di Kòrsou ta eksigí di PDVSA e pago di US$62.3 mion ku e debe pa e no-kanselashon di e servisio eléktriko dor di e kompania petrolero venezolano entre e añanan 2018 i 2019 i e demanda a keda gana den un korte di New York.<ref>{{cita web |url=https://www.bancaynegocios.com/refineria-de-curazao-exige-a-pdvsa-que-pague-us623-millones-que-adeuda-por-servicio-electrico/| título= Refinería de Curazao exige a PDVSA que pague US$62,3 millones que adeuda por servicio eléctrico|fecha= 20 de abril de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita=Otro litigio: la empresa petrolera de Curazao inició un litigio contra PDVSA en Suiza, por la falta de mantenimiento de la Refinería Isla, así como también por los daños ocasionados en el ecosistema, por una indemnización de US$1.000 millones }}</ref> Na desèmber PDVSA a kontestá ku e lo regla su debe dor di suministrá kombustibel, Venezuela na òktober a proveé un oportunidat pa un akuerdo, despues ku Kòrsou a apelá na un korte di New York na 2020 pa enforsá un pago di 51 mion dòler di e debe akumulá te na e punto ei.<ref>{{cite web |url= https://www.bancaynegocios.com/reuters-pdvsa-saldara-deuda-con-refineria-de-curazao-suministrando-combustible/| título=Reuters: PDVSA saldará deuda con refinería de Curazao suministrando combustible|fecha=18 de diciembre de 2023| sitioweb=Banca y Negocios|fechaacceso= |cita= El acuerdo podría permitir la reanudación de las relaciones entre Venezuela, Curazao y Bonaire para que PDVSA pueda reactivar las operaciones de almacenamiento de petróleo y combustible en la terminal Bullenbaai en Curazao }}</ref> Na febrüari 2024, Curaçao Refinery Utilities (CRU) a bende kasi 500.000 bari di zeta di kombustibel propiedat di PDVSA ku tabata warda den e tankinan di Bullenbaai, ku tabata na oferta for di novèmber 2023.<ref>{{cite web |url=https://www.bancaynegocios.com/tras-2-subastas-fallidas-refineria-de-curazao-vendio-de-forma-privada-fueloil-que-pertenecia-a-pdvsa/| título= Tras 2 subastas fallidas: Refinería de Curazao vendió de "forma privada" fueloil que pertenecía a PDVSA|fecha=20 de febrero de 2024| sitioweb= Banca y Negocios |fechaacceso= |cita= }}</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Venezuela]]
--------------------------
'''Antilliaanse Verffabriek''' of '''AVF Paints''' ta un empresa na Korsou ku ta fabrika verf pa e merkado lokal i e otro islanan di [[Karibe Hulandes]].
== Historia ==
AVF a wordu funda 17 di november 1959 bou di nomber di ... Fundadonan tabata KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. Na 2014?, despues di un traspaso pa dononan nobo, el a kambia nomber ofisial pa Pintuco Curacao BV bij overname ??
Fundá na 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) i su kompania ruman Arvefa (Arubaanse Verffabriek) ta komprometé den entregá produktonan inovativo i di kalidat haltu na e industria di verf i revestimentu. Den un era di konsolidashon, ora mas grandi ta bira mas grandi i nòmbernan di marka ta parse di dominá, AVF Paints ta mantené su parti di merkado i base di kliente leal dor di fabriká e mihó kalidat di verf i revestimentu ku lo surpasá tur otro verf den nos klima tropikal duru i ku moda bieu “pueblo natal” servisio práktiko. AVF Paints ta bo eksperto di verf lokal.<ref>https://www.avfpaint.com/about-us</ref>
Antilliaanse Verffabriek NV a wordu funda na Curaçao dia 30 di october 1959 door di KoninkIijke Lak-; Fabrica di vernis y verf Molijn y Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro y Yiunan y S.E.L. Maduro y Sons N.V. E fabrica cu tin 40 empleado actualmente ta sirbi 80% di e mercado domestico. Na 1972 a lanta un filial na Aruba, Arubaanse Verffabriek N.V.; actualmente 12 empleado y un cuota di mercado di mas o menos 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Is op Curaçao opgericht 30 Oktober 1959 door KoninkIijke Lak-; Vernis- en Verffabriek Molijn en Co. N.V. Fabriek van Compositieverven C.V., B.J. de Castro and Sons en S.E.L. Maduro and Sons N.V. De fabriek met 40 werknemers bedient thans 80% van de binnenlandse markt. In 1972 is op Aruba een dochteronderneming opgericht, de Arubaanse Verffabriek N. V.; thans 12 werknemers en een marktaandeel van ca. 50%.<ref>https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Antilliaanse Verffabriek NV], Encyclopedie van Curacao</ref>
Founded in 1960, AVF Paints (Antilliaanse Verffabriek) and his sister company Arvefa (Arubaanse Verffabriek) are committed in delivering innovative and high-quality products to the paints and coatings industry. In an age of consolidations, when bigger gets bigger and brand names seem to dominate, AVF Paints maintains its market share and loyal customer base by manufacturing the finest quality paints and coatings that will outperform all other paints in our harsh tropical climate and with old fashion “hometown” hands on service. AVF Paints is your local paint expert.
E febrika ta establese na Asteroienweg.
E tin tiendan na Korsou i Aruba. (Arvefa)
----------------------------------
{{Databox}}
'''Damen Shiprepair Curaçao''' (DSCu), antes '''Curaçaosche Dok Maatschappij''' (CDM), ta un empresa di eksplotashon di dòk i reparashon di barku ku ta establesé den [[Schottegat]] na [[Kòrsou]] desde 1958. E fasilidatnan i infrastruktura di e dòknan i waf ta propiedat di CDM Holding NV<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> , un kompania di gobièrnu di Kòrsou fundá na 1958. Desde 2017 DSCu ta hür i opera esakinan.
== Historia ==
Curaçaosche Dok Maatschappij a wòrdu fundá na desèmber 1958 a base di un akuerdo entre [[Refineria Isla|Curaçaosche Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) ku su supsidiario [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) i e companianan N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, Dok- en Werf Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. i Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f.<ref>{{citeer web|titel=N.V. Curacaose Dok Maatschappij|werk=[[Amigoe]]|datum=1958-10-29|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002|bezochtdatum=2024-04-18}}</ref> Riba 1 di yanüari 1959 CSM a pasa e operashon di e dòknan pa Curaçaosche Dok Maatschappij.
For di inisio CDM tabata e empresa di reparashon di barku mas moderno den Karibe i for di 1972 tambe esun mas grandi. CDM a kontribui grandemente na ekonomia di [[Antias Hulandes]]. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200.?? Den un reorganisashon grandi na 1962 e empresa ta tuma over e Reina Wilhelmina dok di NV Combinatie Pletterij Nederhorst i Beatrix dok di refineria Shell.<ref>DRASTISCHE REORGANISATIE BIJ DE CURACAOSE DOKMY. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 19-12-1962, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461724:mpeg21:p001</ref> E ekspansion di su fasilidatnan i personal a kontinua te aña 1982, ora un reseshon a dal e mundu maritimo. Te fin di e dekada tabatin atrobe un subida den e aktividatnan.<ref>Production manager: 'Sprake van opleving' Curaçaose Dok Maatschappij momenteel enorm veel klanten. "Amigoe". Curaçao, 09-02-1989, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642553:mpeg21:p003</ref>
Na 2015 e empresa hulandes Damen Shipyard Group a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e toubotnan, fabriká pa Damen, ku ta navega den [[Laman Karibe]]. Riba proposishon di gobièrnu di Kòrsou, e grupo tambe a tuma over dia 1 di febrüari 2017 e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrolá a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref><ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref> Bou di nòmber i maneho nobo e empresa a logra rekobrá un posishon den top na Karibe na 2018, ofresiendo un seri di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
== Dòknan ==
Den kurso di tempu a operá diferente dòk:
* ''Reina Wilhelmina'': dòk flotante, 3000 dwt, 1926 -1980 (antes di NV Combinatie Pletterij Nederhorst)
* ''Juliana'' - dòk flotante, 4000 dwt, 1929-1946 (bendi na Surabaya)
* ''Beatrix''- dòk kobá di 28.000 dwt, 192 meter largu (1943 - presente)
* ''Antilia'': dòk kobá di 120.000 dwt, 280 meter largu (april 1972 - presente)
Banda di esei tin dos dòk flotante desde 2018.<ref>https://knipselkrant-curacao.com/pbc-videoreportage-aankomst-drijvende-droogdokken-damen/ Videoreportage aankomst drijvende droogdokken Damen], 30 aprel 2018</ref> Despues ku nan tabata defekto pa algun tempu a disidi pa saka nan por kompleto for di waf den kurso di 2024.<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/29316-damen-verwijdert-2e-drijvende-dok Damen verwijdert 2e drijvende dok], [[Antilliaans Dagblad]] (17 di aprel 2024)</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Empresa]]
[[Category:Kòrsou]]
===Damen ====
* Desde 2017 Damen Shiprepair Curacao ta hür i ta eksplota e fasilidatnan i infrastruktura den waf di CDM di un kompania di gobièrnu funda na 1958, CDM Holding NV. <ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/28535-meo-houdt-rekening-met-vertrek-damen MEO houdt rekening met vertrek Damen], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di oktober 2023)</ref> Desde 20?? propiedad di Antias Hulandes.
* Na 2016 CDM a wordu deklara fayit ku a wordu lanta na 2021 wegens gebrek aan baten.<ref>https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/24433-faillissement-cdm-opgeheven Faillissement CDM opgeheven], [[Antilliaans Dagblad]] (4 di oktober 2021)</ref>
Na 2015 Damen a traha un waf di reparashon na Kòrsou pa e trailernan ku Damen a traha i ku ta bula den awa karibense. Riba 1 di febrüari 2017, riba proposhon di e Gobièrnu di Kòrsou, e Grupo tambe a tuma over e aktividatnan di CDM, ku den un forma kontrola a bai fayit na ougùstùs 2016.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personal i material a pasa pa e kompania nobo Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). E pianan flosante di e CDM lo ser remplasá durante di aña 2018 ku pianan mas grandi: pianan C lo bira 230 pa 45 meter i pianan D 108 pa 23 meter. E kantidat aki ta úniko den Karibe i Latino-Amerika.<ref>[https://knipselkrant-curacao.com/ad-slotuitdeling-failliet-cdm/ Slotuitdeling failliet CDM], Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
Damen bouwde in 2015 een reparatiewerf op [[Curaçao]] voor de door Damen gebouwde sleepboten die in de Caribische wateren varen. Op voorstel van de Curaçaose regering nam de Groep op 1 februari 2017 ook de activiteiten over van de [[Curaçaose Dokmaatschappij]] (CDM), die in augustus 2016 gecontroleerd failliet was gegaan.<ref>Antilliaans Dagblad 2 februari 2017</ref> Personeel en materieel ging over naar het nieuwe bedrijf Damen Shiprepair Curaçao (DSCu). De oude drijvende dokken van de CDM worden in de loop van 2018 vervangen door grotere: dok C wordt 230 bij 45 meter en dok D 108 x 23 meter. Deze omvang is uniek voor het Caribisch gebied en Latijns-Amerika.<ref>Antilliaans Dagblad 22 maart 2018</ref>
*NOTES
Van ds zijde van de afdeling Public Relations" van de CPIM kregen wij het volgende bericht: De N.V. combinatie Plet terij--Noderhorst tezamen mol de Nederlandsche dok- en scheepsbouw maatschappij V.O.F, on do N.V. dok-on werf maatschappij Wilton-Feyenoord hebben in principe overeenstemming bereikt mei do N.V. Curacaosche Petroleum Industrie maatschappij en de N.V. Curacaosche scheepvaart maatschappij-, op grond waarvan hol thans door laatstgenoemde maatschappij geëxploiteerde Beatrix dok met bijbehorend scheepsreparatiebedrtjf als mode do bedrijven dor N.V. combinatie Pletterij-Nederhorsl binnenkort als oen bedrijf zullen worden geëxploiteerd door oen 'o stichten „N.V. Curacaose dok maatschappij". De nieuwe N.V. zal hierdoor beschikken over do grootste en modernste schoepsreparatie-faciliteiten in hot Caraibisch gebied.<ref>N.V. Curacaose Dok Maatschappij. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 29-10-1958, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010405174:mpeg21:p002</ref>
In 2017, DAMEN Shipyards took over the facilities and invested heavily in infrastructure, as well as the upgrading and training of its workforce.
With two large graving docks and two floating docks, cranes with capacities of up to 75 tons and more than 2,000 meters of repair wharves and fully equipped repair shops, DAMEN Shipyards is one of the largest and best-equipped ship repair facilities in the Caribbean.
Er zijn twee gegraven dokken, namelijk het 30.000 dwt Beatrixdok, gebouwd door de Shell in 1942/1943 en het Antiliadok, groot 130.000 ton, in april 1972 officieel in gebruik gesteld door Gouverneur Leito. Het bedrijf heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de economie van de Nederlandse Antillen, heeft tot 1982 voortdurend uitgebreid zowel in faciliteiten als in mankracht, maar is in 1982 getroffen door de recessie in de scheepvaart. Het totaal aantal eigen werknemers bedraagt circa 1.200. Door de moderne faciliteiten kunnen alle scheepsreparaties worden verricht. Het heeft technisch gezien in de internationale scheepvaartwereld een zeer goede naam. De Curaçaosche Dok Maatschappij beschikt behalve over de twee gegraven dokken ook over diverse reparatiekaden, dok- en kadekranen en modern ingerichte werkplaatsen.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=369&lang= Curacoasche Dok Maatschappij NV], Encyclopedie van Curaçao</ref>
Ter gelegenheid van de ingebruikneming van het grootste commerciële droogdok van het westelijk halfrond zal de post'administratie van de Nederlandse Antillen op 7 april 1972 een bijzondere frankeerzegel in de waarde van 30 cent uitgeven. Het ontwerp van deze zegel werd verzorgd door de heer Oscar Ravelo op Curacao. Op de eerste dag van uitgifte zullen de enveloppen uitsluitend gefrankeerd met deze zegel voorzien worden van een eerste-dag-stempelafdruk.<ref>Speciale zegel voor Curacaos droogdok. "Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden". [Willemstad, 02-02-1972, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 14-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461089:mpeg21:p003</ref>
Overname per 1 februari 2017 door Damen Shipyard Group<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/15195-damen-trots-op-curacaose-werf Damen trots op Curacaose werf], [[Antilliaans Dagblad]] (5 di februari 2017) </ref>
{{Appendix}}
Curaçaosche Dok Maatschappij N.V. is een dok- en scheepsreparatiebedrijf gevestigd in Curacao. Het kwam in december 1958 voort uit de combinatie [[Refineria Isla|Curacaos Petroleum Industrie Maatschappij]] (CPIM) en [[Curaçaosche Scheepvaart Maatschappij]] (CSM) en de N.V. Combinatie Pletterij Nederhorst, de Dok- en Werf-Maatschappij Wilton¬Feijenoord N.V. en de Nederlandse Dok¬ en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f., waarbij op 1 januari 1959 het dokbedrijf van CSM overgedragen werd aan de N.V. Curaçaosche Dok Mij.
Na 1972 e tabata e empresa di reparashon di barku mas grandi den Karibe. El a logra rekobrá un posishon den top na 2018, despues ku e grupo hulandes multinashonal a tuma over e maneho di CDM na 2017 pfresiendo servisio amplio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
despues ku esaki a pasa pa e grupo hulandes Damen Shipyards na 2017. In 2017, global player Damen Shiprepair & Conversion took over the management of the Curaçao Drydock Company, established in 1959. Under the new name it will continue offering a full range of services in maintenance, repair, refit and conversion of vessels and offshore constructions of all sizes.
Na 2017, e hungadó global Damen Shiprepair & Conversion a tuma over e maneho di Curaçao Drydock Company, establesé na 1959. Den e nòmber nobo e lo sigui ofresé un gama kompleto di servisio den mantenshon, reparashon, adaptashon i konvershon di barkunan i konstrukshonnan offshore di tur tamaño.
--------------------
== Tula ==
* nl.wiki vertalen: Vrijheidsstrijder wordt nationale held
Tula werd steeds meer gezien als symbool tegen de slavernij. In 2010 werden hij en andere leiders van de slavenopstand officieel gerehabiliteerd als ‘mannen en vrouwen van eer en goede naam’ en op initiatief van het Fundashon Rehabilitashon Tula werd hij zelfs officieel uitgeroepen tot nationale held van Curaçao.[23] Dit werd nog eens benadrukt in 2013, toen het 150 jaar geleden was dat de slavernij door Nederland werd afgeschaft. Dat jaar werd door de ministerraad namelijk uitgeroepen tot het jaar ter ere van de vrijheidsstrijder Tula.[24] Volgens oud-premier Don Martina kan de nationale held Tula zich nu voegen bij illustere internationale vrijheidsstrijders zoals Nelson Mandela, Martin Luther King en Gandhi.[23] Sinds 2020 is hij opgenomen in het lijstje van vijftig onderwerpen die inkijk geven in de Curaçaose geschiedenis, de zgn. Canon van Curaçao.[25] In Nederland gaat deze erkenning moeizamer. In 2021 werd een motie in de Tweede Kamer om Tula op te nemen in het onderwijs nog afgewezen, maar op 29 oktober 2022 wordt wel een motie aangenomen om meer aandacht geven aan de verhalen van vrijheidsstrijders als Tula en anderen in het onderwijs en tegelijkertijd ook onderzoek naar hen te doen.[26] In de excuses van de Nederlandse regering voor het slavernijverleden wordt Tula door minister-president Mark Rutte met name genoemd.[27]
---------
'''Pedro Pablo Medardo de Marchena''' (☆ 29 di yüni 1899]] na [[Kòrsou]] - †
Kòrsou 29 di yüni 1899 i a muri 15 di mei 1968 na Boneiru, kaminda el a
biba for di aña 1940 te na su morto. Kasi 30 aña el a biba na Boneiru, despues
ku gobièrnu kolonial a pone prezu den kampo di konsentrashon pa motibu di su pensamentu
revolushonario.<ref>https://awemainta.com/wp-content/uploads/2024/03/BONERIANO-27-03-2024.pdf Bula Waya], Boneriano (27 di mart 2024)</ref>
Medardo ta yu di un hudiu ku tabata biba na Kòrsou. Su mama tabata un dama koló skur di Kòrsou ku a
kria Medardo. Su tata
a sostené su edukashon kompletamente i tambe a rekonosé su yu, for di kua Medardo a haña e
fam di su tata, Benjamin Abraham de Marchena.
Medardo den e tempu ei tabata negoshante.
==Guera==
Durante di Di Dos Guera Mundial, den mei 1940, Gobièrnu Kolonial a disidí di kue diferente hende sospechoso i ku fam straño prezu.
Aparentemente nan tabata un peliger pa estado. Entre personanan akí tabatin Fred Fischer fotógrafo,
dòkter J. Benesch, tur dos nasé na Alemania i tambe Pader Paul Brenneker ku nan a kere ku el a nase na Berlin i tambe Medardo de Marchena.
Medardo no pa motibu kaminda el a nase, pero si pa su pensamentunan ku nan a kategorisá komo peligroso i antikolonial.
E tabata un di e promé personanan peligroso ku nan a arestá na Kòrsou., sospecha di ta simpatisá ideanan komunista i pro nazi.
Aparentemente tabatin 2 otro Antiano mas den e kampo di konsentrashon na Boneiru, pero mi no a haña konfirmashon di esaki.
Den dékada 20 Medardo de Marchena ta haña problema ku iglesia katóliko i asta tabata na punto di kuminsá un kaso den korte kontra iglesia katóliko. Medardo a publiká diferente artíkulo kontra mishon katóliko, i tambe kontra dominio hulandes. E tabata kier a habri wowo di nos komunidat kontra di dominio hulandes i tambe kontra katolisismo.
Medardo a batisá i kasa katóliko i su yunan tambe el a batisá katóliko.
Durante e lucha akí e ta laga un domi batisá su di 4 yu.
==Publikashon==
Na 1929 Medardo a publiká e buki “Ignorancia o educando un pueblo”, despues el a manda un karta pastoral i tambe artíkulonan ( entre pueblo i gobièrnu) den “De Onpartijdige” (1932– 1934). Ni e gobièrnu kolonial, ni iglesia katóliko por a imaginá ku Medardo lo a alkansá asina tantu hende.
Den e publikashonnan akí e tabatin algun akusashon hopi serio.
Por ehèmpel el a puntra ken tin falta, ku nos no tin nos mes hendenan den posishonnan haltu den
komunidat, posishon ku ta nesesario pa duna nos hendenan mas rèspèt.
Medardo a splika, ku ta: “hòmbernan blanku ku wowo blou ku ta parse hende muhé dor di nan manera di bisti, ku tin tantu Roma komo Hulanda komo nan patria. Ta nan ta kulpabel ku Kòrsou a keda tras, miéntras ku e poblashon di koló pa mas ku kuater generashon kaba ta gosa di abolishon di sklabitut”.
Pedro Pablo Medardo de Marchena ta derá den e santana di Iglesia Protestant na Playa Boneiru.
Revishon aktual di 15:57, 15 aprel 2026
Pending: Tragalus - Salario minimo - Barttholomeus Wouter Theodorus van Slobbe - Albert Kikkert - Florin karibense (aanvulling) - Yudansa pa desaroyo - Michelangelo Winklaar - PDVSA (aanvulling) - Antilliaanse Verffabriek - Francio Guadeloupe - Tula (aanvulling) - Medardo de Marchena (aanvulling) - Damen Shiprepair Curacao
2lnvyczmyj73euumm22lqo6clruqitp
IShowSpeed
0
9131
190029
155136
2026-05-06T10:31:16Z
Caribiana
8320
ampliashon + infobox agrega
190029
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|a}}
{{Infobox persona |variante=a
}}
'''Darren Jason Watkins Junior''' (☆ [[21 di yanüari|21 di januari]] [[2005]] na [[Cincinnati]], [[Ohio]]), mihor conoci como '''IShowSpeed''' of simplemente '''Speed''', ta un [[youtube|youtuber]], streamer, artista musical y cantante [[Estadonan Uni di Amérika|Mericano]]. E ta activo principalmente den genero manera di [[rap]], [[hip hop]], [[funk]] y [[pop]].
== Carera ==
IShowSpeed a bira popular door di su livestream nan energetico y imprevisto riba e plataforma [[Youtube]], caminda e ta combina gaming, comedia, reaccion y interaccion directo cu su publico.
Su canal di YouTube a crece rapidamente den popularidad durante añanan 2020–2022, alcanzando mas di 14.5 miyon abonado na december 2022.<ref>{{en}}{{Citeer web|url=https://socialblade.com/youtube/c/ishowspeed|titel=IShowSpeed's YouTube Stats|bezochtdatum=2022-12-18|uitgever=Social Blade}}</ref> Despues, su fanaticada a sigui expande mundialmente.
Ademas di su actividad como streamer, e ta traha tambe como artista musical, lansando diferente cantica cu a haya atencion riba disconan digital.
=== Presencia internacional ===
Den añanan recien, IShowSpeed a bira conoci pa su biahe y livestream nan den diferente pais i region na mundo, unda e ta mustra e cultura local y ta interactua cu fanaticonan.
Na april 2026, el a bishita [[Sint Maarten]], caminda el a haci un livestream durante e celebracion di [[Carnaval]].<ref>Oscar van Dam,[https://caribischnetwerk.ntr.nl/2026/05/03/weekoverzicht-internetsensatie-ishowspeed-valt-flauw-op-sint-maarten-drukte-op-koningsdag-en-curacao-betuigt-solidariteit-met-trump/ Weekoverzicht: Internetsensatie valt flauw op Sint Maarten, drukte op Koningsdag en Curaçao solidair met regering VS], Red Caribense (3 di mei 2026)</ref> E bishita aki tabata parti di un colaboracion cu Expedia.
=== Estilo y influencia ===
IShowSpeed ta conoci pa su estilo extraverso, reaccionnan intenso y contenido espontaneo, loke a contribui na su popularidad, specialmente bou di hubentud.
Su influencia riba medionan social a yuda defini un estilo nobo di livestreaming caminda entretenimento, humor y e habilidad pa improvisa ta sentral.
{{Appendix}}
{{Commonscat}}
{{DEFAULTSORT:IShowSpeed}}
[[Category:Hende]]
[[Category:Kantante]]
[[Category:Pseudónimo]]
[[Category:Estadonan Uni di Merka]]
bhbomeedku547clt5edswspzk3ai8yb
Malchi:Página Prinsipal header
10
10034
189929
185469
2026-05-05T15:16:13Z
Kallmemel
14000
189929
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Página Prinsipal header/styles.css" />
<!--<div class="mp-top-header">
{| class="hp-responsive-table"
| class="mp-welcome" |<div class="mp-welcome-1 mc">Bon biní na <span class="wikipedia-w ">Wikipédia </span></div>
<div class="mp-welcome-2">E Ensiklopedia Liber</div>
| class="mp-statistics" |
<div class="mp-statistics-1">
<div>Kantidat di [[Special:Allpages|artíkulo]]: <span class="font-family-serif mc">'''[[Special:Statistics|{{formatnum|{{NUMBEROF|articles|pap}}|nl}}]]'''</span></div>
<div>Kantidat di usuario aktivo: <span class="font-family-serif">'''[[Special:Statistics|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}]]'''</span></div>
</div>
|}
</div>--><div class="mp-top-header">
{| class="hp-responsive-table"
| class="mp-welcome" |<div class="mp-welcome-1 mc">Bonbiní na <span class="wikipedia-w ">Wikipédia </span></div>
<div class="mp-welcome-2">E Ensiklopedia Liber</div>
|[[image:Papiamento Wikipedia 20th mascot - globe celebration.png|130px|link=]]
| class="mp-statistics" |
<div class="mp-statistics-1"><div>
<div>{{nowrap|Kantidat di [[Special:Allpages|artíkulo]]:}} <span class="font-family-serif mc">'''[[Special:Statistics|{{formatnum|{{NUMBEROF|articles|pap}}|nl}}]]'''</span></div>
<div>{{nowrap|Kantidat di usuario aktivo:}} <span class="font-family-serif">'''[[Special:Statistics|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}]]'''</span></div>
</div></div>
|}
</div><noinclude>
{{documentation}}
[[Category:Página Prinsipal]]
</noinclude>
2lymi2i9kzczkiyjm9gi9fkc15kxgaj
Malchi:Página Prinsipal Actual
10
10188
190031
189435
2026-05-06T10:35:32Z
Caribiana
8320
190031
wikitext
text/x-wiki
{{Columns-list|colwidth=15em|
* [[Dia di Mama]]
* [[Rob Jetten]]
* [[Sargassum]]
* [[Helmin Wiels]]
* [[Cas Veneranda]]
* [[Prinses Catharina Amalia Space Innovation Park]]
* [[Wikipedia na Papiamentu]]
* [[Estrecho di Ormuz]]
}}
8jve3n7hwy3bcdchwvr34se743cmqdc
190033
190031
2026-05-06T10:43:49Z
Caribiana
8320
190033
wikitext
text/x-wiki
{{Columns-list|colwidth=15em|
* [[Dia di Enfermeria]] (12 di mei)
* [[Dia di Mama]]
* [[Koningin Emmabrug]]
* [[Rob Jetten]]
* [[Sargassum]]
* [[Helmin Wiels]]
* [[Cas Veneranda]]
* [[Prinses Catharina Amalia Space Innovation Park]]
* [[Wikipedia na Papiamentu]]
* [[Estrecho di Ormuz]]
}}
89n9ustixo6hcjro657u7fajxhpgua8
Malchi:Historia 15 aprel
10
10508
189915
114629
2026-05-05T12:21:18Z
Kallmemel
14000
wikilink fix
189915
wikitext
text/x-wiki
[[File:Francesco Melzi - Portrait of Leonardo - WGA14795.jpg|120px|right|Leonardo da Vinci]]
* '''[[1452]]''' — '''[[Leonardo da Vinci]]''' a nace, arkitekto, pintor, outor, inventor i ingeniero [[Italia|italiano]]
* '''[[1865]]''' — '''[[Abraham Lincoln]]''' a fayece, e di diesshete presidente di [[Estadonan Uni di Merka]]
* '''[[1912]]''' — RMS ''Titanic'', e barko di pasahero mas grandi i luhoso na e momento ey, ta senk riba su promé biahe [[Oséano Atlántiko|transatlántiko]]; masomenos 1500 persona ta fayese a kousa di e katástrofe.
* '''[[1955]]''' — '''[[Enith Brigitha]]''' a nace, landadó olímpiko kurasoleño-hulandes.
* '''[[1962]]''' — '''[[Melvin Cijntje]]''' a nace, polítiko di [[Kòrsou]]
* '''[[1980]]''' — '''[[Jean-Paul Sartre]]''' a fayece, filósofo i eskritor [[Fransia|franses]]
* '''[[1987]]''' — '''[[Sharlon Schoop]]''' a nace, pelotero [[Kòrsou|kurasoleño]]
* '''[[1997]]''' — '''[[Luis Daal]]''' a fayece, papiamentista, eskritor, poeta i traduktor di [[Kòrsou]]
<noinclude>{{documentation}}</noinclude>
pdgnxlzunf0p4i2ivsjcx3jefwjf6mk
Yerba di lama
0
10892
189987
172558
2026-05-05T19:56:17Z
Caribiana
8320
typo
189987
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|a}}
{{Databox}}
[[File:Cymodocea nodosa.jpg|thumb|270px|Cymodocea nodosa na flor na [[Corsica]].]]
'''Yerba di lama''' ta e unico mata cu flor cu ta crece den awanan costal rond mundo. Ta existi mas o ménos 60 especie di yerba marino cu ta pertenece na cuater famia (Posidoniaceae, Zosteraceae, Hydrocharitaceae y Cymodoceaceae) y tur ta pertenece na e orden Alismatales. Yerba di lama a evolua for di matanan terestre cu a recoloniza e [[Oséano|ocean]] entre 70 i 100 miyon aña pasa. Veldnan di yerba di lama ta cubri solamente 0.1% di suelo di ocean na mundo.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250301.pdf Dia mundial di Yerba di lama 2025: Kico ta nan balor?], BonDiaAruba (1 di maart 2025)</ref>[[File:Evolution of seagrasses Pengo.svg|thumb|center|280px|E skema aki ta mustra con organismonan di lama a evolua pa tera, unda nan a diversifica den multiple sorto di mata terestre y despues e yerbanan di lama a migra bek pa lama.]]
== Ecologia ==
Yerba di lama ta hunga un ròl importante den e ecosistemanan den cercania di costa di lama den tur [[kontinente|continente]] cu excepcion di [[Antártika|Antartica]]. E ta crece extensivamente riba veld o pradonan grandi bou awa, cu ta pertenece na e ecosistemanan mas diversifica y productivo di mundo. Nan ta fungi como deposito natural di [[karbon|carbon]] y como habitat y reserva natural di cuminda pa hopi bida marino. Por ehempel, e yerba di lama na [[Boneiru|Boneiro]], [[Yerba di Caña|yerba di caña]] (''Thalassia testudinum''), ta ser comi pa e tortuga di lama berde (''Chelonia mydas'').<ref>{{Citeer web |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2022/10/07/zeegras-evolueerde-net-als-de-walvis-terug-naar-zee-a4144196 |titel=Zeegras evolueerde net als de walvis terug naar zee |bezochtdatum=2024-02-29|werk=NRC|archiefurl=https://web.archive.org/web/20221009180732/https://www.nrc.nl/nieuws/2022/10/07/zeegras-evolueerde-net-als-de-walvis-terug-naar-zee-a4144196|archiefdatum=2022-10-09|dodeurl=nee}}</ref>
== Taxonomia ==
{| class="wikitable" width="95%"
!Famia
! width="140px" | Imagen
! width="140px" | Genero
! Cantidad di especie
|-
! rowspan="3" | Zosteraceae
| colspan="3" style="text-align:left; background:#ddf8f8;" | E famia '''Zosteraceae''', tambe conoci como '''famia di yerba di lama''', ta encera dos genero cu diescuater especie marino. E ta wordo encontra den awanan na costa den climanan modera y subtropical. E diversidad mas grandi ta rond Korea y [[Hapon]].
|-
|[[File:Tectura palacea 3.jpg|center|140x140px]]
| ''Phyllospadix''
|6
|-
|[[File:Zostera.jpg|center|140x140px]]
| ''Zostera''
|16
|-
! rowspan="4" | Hydrocharitaceae
| colspan="3" style="text-align:left; background:#ddf8f8;" | E famia '''Hydrocharitaceae''' ta ensera e mata di awa, ''Elodea canadensis''. E famia ta encera matanan cu ta crece den awa dushi como den lama, aunke di e diesseis genero reconoci tin solamente tres cu ta biba den lama. Nan ta presente rond mundo den un gran diversidad di habitat, pero principalmente den zonanan tropical.
|-
|[[File:Enhalus acoroides01.jpg|center|140x140px]]
| ''Enhalus''
|1
|-
|[[File:Johnsons seagrass bed.jpg|center|140x140px]]
| ''Halophila''
|19
|-
|[[File:Thalassia hemprichii.jpg|center|159x159px]]
|''Thalassia''
|2
|-
! rowspan="2" | Posidoniaceae
| colspan="3" style="text-align:left; background:#ddf8f8;" | E famia '''Posidoniaceae''' ta ensera un solo genero cu dos pa nuebe especie marino cu ta habita den awanan di [[Laman Mediteráneo|Lama Mediteraneo]] y rond di e costa sur di [[Australia]].
|-
|[[File:Posidonia oceanica (L).jpg|center|140x140px]]
| ''Posidonia''
|2-9
|-
! rowspan="6" | Cymodoceaceae
| colspan="3" style="text-align:left; background:#ddf8f8;" | E famia '''Cymodoceaceae''', conoci tambe como '''yerba di baca di lama''', ta ensera solamente especienan marino. Algun taxonomista no ta reconoce e famia aki.
|-
|[[File:Amphibolis griffithii 34184967.jpg|center|140x140px]]
| ''Amphibolis''
|2
|-
|[[File:Cymodocea.JPG|center|140x140px]]
| ''Cymodocea''
|4
|-
|[[File:Halodule wrightii.jpg|center|140x140px]]
| ''Halodule''
|6
|-
|[[File:Syringodium isoetifolium et Acropora sp..jpg|center|140x140px]]
| ''Syringodium''
|2
|-
|[[File:Thalassodendron ciliatum.jpg|center|114x114px]]
| ''Thalassodendron''
|3
|}
* <small>Nota: No mester confundi yerba di lama cu algae (ehempel: ''[[sargassum]]'') o yerba terestre cu ta crece riba e playa.</small>
== Proteccion ==
E metodonan mas comun uza pa proteha y restaura pradonan marino ta inclui reduccion di nivelnan di nutriente, polucion y contaminacion; conscientisacion y conservacion pa medio di institui zonanan marino proteha y restauracion pa medio di transplante.
Na e estado di [[Florida]], cual su awanan ta habita cu shete especie, e gobernador a decreta un "Seagrass Awareness Month" pa conscientisa di e necesidad pa proteha e veldnan marino.<ref>{{Citeer web |url=http://www.examiner.com/x-29137-Tallahassee-Environmental-News-Examiner~y2010m3d14-Paying-tribute-to-Floridas-seagrasses |titel=Paying tribute to Florida's seagrasses |auteur=Judson Parker |datum=2010-03-14 |werk=Tallahassee Environmental News Examiner |bezochtdatum=2024-03-01|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20100406175957/http://www.examiner.com/x-29137-Tallahassee-Environmental-News-Examiner~y2010m3d14-Paying-tribute-to-Floridas-seagrasses |fechaarchivo=6 de abril de 2010 }}</ref><ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://floridadep.gov/rcp/seagrass|titel=Florida Seagrasses |werk=Florida Dept. of Environmental Protection|datum=2023-08-14 |bezochtdatum=2024-03-01 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20100107105006/http://www.floridaoceanographic.org/environ/seagrass1.htm |fechaarchivo=7 de enero de 2010 }}</ref> Diferente area costal rond di e [[Islanan ABC]] ta zona proteha; entre otro bou di nomber di [[Bonaire National Marine Park]] desde 1999 y [[Parke Marino Aruba]] desde 2019. [[Aruba]] tambe ta duna proteccion a base di e ley ''Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna'' ([[Afkondigingsblad van Aruba|AB]] 2017 no.48) na 5 sorto di yerba di lama: ''Halodule wrightii'', ''Halophila baillonis'', ''Halophila decipiens'', ''Halophila engelmanni'' y ''Thalassia testudinum'' ([[Yerba di Caña|yerba di caña]]).<ref>[https://web.archive.org/web/20230725083307/https://dnmaruba.org/pa/pradonan-di-yerba-di-lama-manera-e-yerba-di-cana-ta-di-importancia-pa-nos-ecosistema/ Pradonan di yerba di Lama manera e Yerba di Caña ta di importancia pa nos ecosistema], DMN Aruba (7 di juli 2023)</ref>
== Dia Mundial di Yerba di Lama ==
Anualmente ta observa Dia Mundial di Yerba di Lama (''World Seagrass Day'') riba [[1 di mart|1 di maart]], dia cu ta dedica na conscientisa riba e importancia di yerba di lama y e necesidad pa conserva esaki. E Asamblea General di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]] a adopta mediante un resolucion na 2022 e dia special aki pa e hecho cu e ecosistemanan di yerba di lama tin un capacidad mayor pa captura carbon cu e ecosistemanan terestre.<ref>{{Citeer web|url=https://nationaltoday.com/world-seagrass-day/|titel=World Seagrass Day|auteur=Haroon Mohsin|datum=2022-06-24|werk=National Today}}</ref><ref>{{en}}{{Citeer web |datum=2018-06-10 |titel=World Seagrass Day |url=https://wsa.seagrassonline.org/world-seagrass-day/ |bezochtdatum=2024-02-29 |werk=World Seagrass Association}}</ref>
== Wak tambe ==
* [[Matanan protehi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
3feinrl7hzr40tb558j0kinfrxk3ktr
190003
189987
2026-05-05T21:36:18Z
Caribiana
8320
190003
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|a}}
{{Databox}}
[[File:Cymodocea nodosa.jpg|thumb|270px|Cymodocea nodosa na flor na [[Corsica]].]]
'''Yerba di lama''' ta e unico mata cu flor cu ta crece den awanan costal rond mundo. Ta existi mas o ménos 60 especie di yerba marino cu ta pertenece na cuater famia (Posidoniaceae, Zosteraceae, Hydrocharitaceae y Cymodoceaceae) y tur ta pertenece na e orden Alismatales. Yerba di lama a evolua for di matanan terestre cu a recoloniza e [[Oséano|ocean]] entre 70 i 100 miyon aña pasa. Veldnan di yerba di lama ta cubri solamente 0.1% di suelo di ocean na mundo.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250301.pdf Dia mundial di Yerba di lama 2025: Kico ta nan balor?], BonDiaAruba (1 di maart 2025)</ref>[[File:Evolution of seagrasses Pengo.svg|thumb|center|280px|E skema aki ta mustra con organismonan di lama a evolua pa tera, unda nan a diversifica den multiple sorto di mata terestre y despues e yerbanan di lama a migra bek pa lama.]]
== Ecologia ==
Yerba di lama ta hunga un ròl importante den e ecosistemanan den cercania di costa di lama den tur [[kontinente|continente]] cu excepcion di [[Antártika|Antartica]]. E ta crece extensivamente riba veld o pradonan grandi bou awa, cu ta pertenece na e ecosistemanan mas diversifica y productivo di mundo. Nan ta fungi como deposito natural di [[karbon|carbon]] y como habitat y reserva natural di cuminda pa hopi bida marino. Por ehempel, e yerba di lama na [[Boneiru|Boneiro]], [[Yerba di Caña|yerba di caña]] (''Thalassia testudinum''), ta ser comi pa e tortuga di lama berde (''Chelonia mydas'').<ref>{{Citeer web |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2022/10/07/zeegras-evolueerde-net-als-de-walvis-terug-naar-zee-a4144196 |titel=Zeegras evolueerde net als de walvis terug naar zee |bezochtdatum=2024-02-29|werk=NRC|archiefurl=https://web.archive.org/web/20221009180732/https://www.nrc.nl/nieuws/2022/10/07/zeegras-evolueerde-net-als-de-walvis-terug-naar-zee-a4144196|archiefdatum=2022-10-09|dodeurl=nee}}</ref>
== Taxonomia ==
{| class="wikitable" width="95%"
!Famia
! width="140px" | Imagen
! width="140px" | Genero
! Cantidad di especie
|-
! rowspan="3" | Zosteraceae
| colspan="3" style="text-align:left; background:#ddf8f8;" | E famia '''Zosteraceae''', tambe conoci como '''famia di yerba di lama''', ta encera dos genero cu diescuater especie marino. E ta wordo encontra den awanan na costa den climanan modera y subtropical. E diversidad mas grandi ta rond Korea y [[Hapon]].
|-
|[[File:Tectura palacea 3.jpg|center|140x140px]]
| ''Phyllospadix''
|6
|-
|[[File:Zostera.jpg|center|140x140px]]
| ''Zostera''
|16
|-
! rowspan="4" | Hydrocharitaceae
| colspan="3" style="text-align:left; background:#ddf8f8;" | E famia '''Hydrocharitaceae''' ta ensera e mata di awa, ''Elodea canadensis''. E famia ta encera matanan cu ta crece den awa dushi como den lama, aunke di e diesseis genero reconoci tin solamente tres cu ta biba den lama. Nan ta presente rond mundo den un gran diversidad di habitat, pero principalmente den zonanan tropical.
|-
|[[File:Enhalus acoroides01.jpg|center|140x140px]]
| ''Enhalus''
|1
|-
|[[File:Johnsons seagrass bed.jpg|center|140x140px]]
| ''Halophila''
|19
|-
|[[File:Thalassia hemprichii.jpg|center|159x159px]]
|''Thalassia''
|2
|-
! rowspan="2" | Posidoniaceae
| colspan="3" style="text-align:left; background:#ddf8f8;" | E famia '''Posidoniaceae''' ta ensera un solo genero cu dos pa nuebe especie marino cu ta habita den awanan di [[Laman Mediteráneo|Lama Mediteraneo]] y rond di e costa sur di [[Australia]].
|-
|[[File:Posidonia oceanica (L).jpg|center|140x140px]]
| ''Posidonia''
|2-9
|-
! rowspan="6" | Cymodoceaceae
| colspan="3" style="text-align:left; background:#ddf8f8;" | E famia '''Cymodoceaceae''', conoci tambe como '''yerba di baca di lama''', ta ensera solamente especienan marino. Algun taxonomista no ta reconoce e famia aki.
|-
|[[File:Amphibolis griffithii 34184967.jpg|center|140x140px]]
| ''Amphibolis''
|2
|-
|[[File:Cymodocea.JPG|center|140x140px]]
| ''Cymodocea''
|4
|-
|[[File:Halodule wrightii.jpg|center|140x140px]]
| ''Halodule''
|6
|-
|[[File:Syringodium isoetifolium et Acropora sp..jpg|center|140x140px]]
| ''Syringodium''
|2
|-
|[[File:Thalassodendron ciliatum.jpg|center|114x114px]]
| ''Thalassodendron''
|3
|}
* <small>Nota: No mester confundi yerba di lama cu alga (ehempel: ''[[sargassum]]'') o yerba terestre cu ta crece riba e playa.</small>
== Proteccion ==
E metodonan mas comun uza pa proteha y restaura pradonan marino ta inclui reduccion di nivelnan di nutriente, polucion y contaminacion; conscientisacion y conservacion pa medio di institui zonanan marino proteha y restauracion pa medio di transplante.
Na e estado di [[Florida]], cual su awanan ta habita cu shete especie, e gobernador a decreta un "Seagrass Awareness Month" pa conscientisa di e necesidad pa proteha e veldnan marino.<ref>{{Citeer web |url=http://www.examiner.com/x-29137-Tallahassee-Environmental-News-Examiner~y2010m3d14-Paying-tribute-to-Floridas-seagrasses |titel=Paying tribute to Florida's seagrasses |auteur=Judson Parker |datum=2010-03-14 |werk=Tallahassee Environmental News Examiner |bezochtdatum=2024-03-01|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20100406175957/http://www.examiner.com/x-29137-Tallahassee-Environmental-News-Examiner~y2010m3d14-Paying-tribute-to-Floridas-seagrasses |fechaarchivo=6 de abril de 2010 }}</ref><ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://floridadep.gov/rcp/seagrass|titel=Florida Seagrasses |werk=Florida Dept. of Environmental Protection|datum=2023-08-14 |bezochtdatum=2024-03-01 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20100107105006/http://www.floridaoceanographic.org/environ/seagrass1.htm |fechaarchivo=7 de enero de 2010 }}</ref> Diferente area costal rond di e [[Islanan ABC]] ta zona proteha; entre otro bou di nomber di [[Bonaire National Marine Park]] desde 1999 y [[Parke Marino Aruba]] desde 2019. [[Aruba]] tambe ta duna proteccion a base di e ley ''Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna'' ([[Afkondigingsblad van Aruba|AB]] 2017 no.48) na 5 sorto di yerba di lama: ''Halodule wrightii'', ''Halophila baillonis'', ''Halophila decipiens'', ''Halophila engelmanni'' y ''Thalassia testudinum'' ([[Yerba di Caña|yerba di caña]]).<ref>[https://web.archive.org/web/20230725083307/https://dnmaruba.org/pa/pradonan-di-yerba-di-lama-manera-e-yerba-di-cana-ta-di-importancia-pa-nos-ecosistema/ Pradonan di yerba di Lama manera e Yerba di Caña ta di importancia pa nos ecosistema], DMN Aruba (7 di juli 2023)</ref>
== Dia Mundial di Yerba di Lama ==
Anualmente ta observa Dia Mundial di Yerba di Lama (''World Seagrass Day'') riba [[1 di mart|1 di maart]], dia cu ta dedica na conscientisa riba e importancia di yerba di lama y e necesidad pa conserva esaki. E Asamblea General di [[Nashonnan Uni|Nacionnan Uni]] a adopta mediante un resolucion na 2022 e dia special aki pa e hecho cu e ecosistemanan di yerba di lama tin un capacidad mayor pa captura carbon cu e ecosistemanan terestre.<ref>{{Citeer web|url=https://nationaltoday.com/world-seagrass-day/|titel=World Seagrass Day|auteur=Haroon Mohsin|datum=2022-06-24|werk=National Today}}</ref><ref>{{en}}{{Citeer web |datum=2018-06-10 |titel=World Seagrass Day |url=https://wsa.seagrassonline.org/world-seagrass-day/ |bezochtdatum=2024-02-29 |werk=World Seagrass Association}}</ref>
== Wak tambe ==
* [[Mata protegi na Aruba]]
{{Appendix}}
[[Category:Flora]]
3s70dshtp1k8bq2q90x7acpqq1dnxiu
Usuario:Caribiana/Sandbox/Monumento - Aruba
2
11156
190028
183326
2026-05-06T09:43:20Z
Caribiana
8320
190028
wikitext
text/x-wiki
__NOINDEX__
Pending: [[Tanki di Kibaima]] - [[Watertoren San Nicolas]] - [[Cas di Cunucu Famia Vorst]] - [[Cas Ecury]] - [[Maria Convent]] - [[Havenkantoor]] - [[Ex-Warda di polis Savaneta]] - [[Cas Debrot]]
----------
== Aanvulling Fort Zoutman/Willem III toren ==
Fort Zoutman, e edificio mas bieu di Aruba, tarepresenta un parti fundamental di historia di
nos isla. E fort, construi den siglo 18 pa defende Paardenbaai contra pirata y otro menasa, den
un tempo cu instabilidadinternacional tabata pone presion riba region.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20260506.pdf Fort Zoutman: un simbolo di historia y defensa cu pronto lo ta restaura], BDA (6 di mei 2026)</ref>
E diseño di e fort tabata enfoca riba proteccion tanto di e puerto como di e teritorio
riba tera firme. Den su forma original, e compleho tabatin
diferente edificio funcional, incluyendo un cuarto di guardia, cuartel pa soldad y
un cuarto, hunto cu instalacionnan manera cushina, forno y deposito di awa. E patio
central tabata sirbi como luga pa formacion y actividad militar.
Den siglo 19, e fort a perde poco poco su funcion militar,
pero su importancia historico a keda intacto.
Un elemento iconico agrega despues ta e Toren Willem III, construi entre 1866 y 1868. E toren tabata sirbi como faro cu un lanterna di
kerosin y tambe cu un bel cu ta marca ora y alarma den
caso di emergencia manera candela. E toren tabata ubica
na entrada principal di e fort, cu bista riba Oranjestraat.
Den 1937, a amplia y modernisa e toren, ora cu a agrega un piso adicional y un holoshi na cada banda. E bel, fabrica na Hulanda, a forma parti importante di bida diario di comunidad. Den 1963,
e toren a perde su funcion como faro.
Na 1974, a cuminsa un proceso importante di restauracion di Fort Zoutman y e
edificionan rond di dje. Cuuzo di material historico, e structuranan original a wordo reconstrui, preservando e caracter autentico di e lugar.
Awo, e compleho ta recidente di e Historico di Aruba.
Fort Zoutman no ta solamente un monumento; e ta un testimonio bibo di e origen, defensa y desaroyo di
Aruba.
Cu e anuncio di un fase nobo di restauracion, Gobierno ta reafirma su compromiso pa preserva e herencia cultural di nos isla. E proyecto venidero lo enfoca riba mantene e integridad historico di e fort mientras cu ta prepara esaki pa futuro generacionnan.
E restauracion di Fort Zoutman ta forma parti di un vision mas amplio pa rescata y duna balor na nos patrimonio, sigurando cu historia di Aruba no solamente ta recorda,
----------------
{{infobox edificio| variante = a
| infobox_tipo = monumento
| nomber = Tanki di Kibaima
| imagen = Kibaima watertank 1932 main.jpg
| descripcion =
| multi_imagen = {{multiple image
| total_width = {{Infobox/afbeeldingbreedte}}
| direction =
| perrow = 2
|border = infobox
|image1 = Kibaima water tank2.jpg
|caption1 =
|image2 = Kibaima watertank 1932 entrance.jpg
|caption2 =
}}
| localisa_na = [[Santa Cruz]]
| luga = {{ABW}}
| adres =
| fecha_funda =
| estilo = Nieuwe Bouwen
| architect = [[Pieter van Stuivenberg]]
| encarga = LVV
| status =
| funcion_original = tanki di awa
| funcion_actual = no den uzo
| propietario = SMFA?
| fecha_construccion = 1932
| inaugura =
| cera = ?
| renova =
| restaura = 2025-2026
}}
'''Tanki di Kibaima''' ta un compleho monumental di cuater tanki di awa situa na [[Kibaima]], riba e sero di Mondi Fierno den districto di [[Santa Cruz]], [[Aruba]]. E tankinan tabata parti di Aruba su prome sistema central di purificacion y distribucion di awa, maneha pa Landswatervoorzieningsdienst Nederlandse Antillen (LWV), posteriormente conoci como Aruba Waterleiding y awendia [[Water- en Energiebedrijf Aruba NV]] (WEB).
E structuranan di beton, construi entre 1932 y 1942, ta ser considera un elemento importante den e historia di infrastructura y desaroyo industrial di Aruba. Desde 2025 tin plan concreto pa restaura e tankinan como parti di un compleho nobo pa [[Archivo Nacional Aruba]].
== Historia ==
===Origen di e sistema di awa===
Na decada 1930, durante periodo di [[Kòrsou i Dependensianan|Kolonia Corsou]], e Gobierno Central na Kòrsou a dicidi pa instala un planta di purificacion di awa pa combati e escasez cronico di awa na [[Aruba]] y [[Kòrsou|Corsou]]. E director di LWV di e tempo ey, Richard Johannes (Hensie) Beaujon Jr. (1883-1959), a promove e idea di destilacion di awa di lama, aunke inicialmente esaki tabata considera hopi costoso.
Na 1932 a cuminsa cu destilacion di awa salo na [[Balashi]]. Pa por distribui e awa purifica cu suficiente presion pa [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]] y [[San Nicolas]], a construi dos tanki di reserva riba e sero di Kibaima, un ubicacion strategico na un haltura di aproximadamente 50 meter riba nivel di lama.
== Construccion y expansion ==
E prome dos tankinan, cu dak den forma di koepel, a wordo diseñá pa [[Pieter van Stuivenberg]] (1905-1985), kende tabata traha pa LWV.<ref name=:"1">[https://monumentenfondsaruba.org/water-tank-kibaima-1932/ Kibaima Watertanks - 1932], [[Monumentenfonds Aruba|SMFA]]</ref> Den 1941–1942 a agrega dos tanki mas grandi, mas visibel for di caminda principal entre Oranjestad y Santa Cruz. E capacidad total di e compleho a yega aproximadamente 6.500 meter cubico di awa.
Tur anochi e tankinan tabata yena completamente cu awa purifica, pa asina na mainta distribui awa cu presion suficiente pa Oranjestad y San Nicolas.<ref name=:"1"/> Pa mehora e presion ainda mas, na 1939 a construi dos toren adicional pa pomp e awa for di e tankinan pa halturanan mas halto.
E sistema aki a forma e base di Aruba su red moderno di distribucion di awa.
== Arkitectura y caracteristicanan ==
E tankinan ta construi di cemento arma y ta para riba un fundeshi robusto. A pesar di casi un siglo di existencia, e structuranan ainda ta den bon condicion structural. E diseño tin influencianan di estilo moderno di "Nieuwe Bouwen" di [[Oropa|Europa]] y "Art Deco" di [[[[Estadonan Uni di Amérika|Merca]], y ta ser considera e prome edificio na Aruba construi den e estilo aki.
Caracteristicanan principal di e compleho:
* Ubicacion strategico na altura (50 m riba nivel di lama)
* Ausencia di bentana, cual ta facilitá control di clima
* Construccion solido y resistente
* Forma simetrico cu influencia moderno ([[Nieuwe Bouwen]])
Desde caminda principal den Santa Cruz, e tankinan ta un elemento dominante den e paisahe.
== Redestinacion ==
Cu modernisacion di e sistema di distribucion di awa, e tankinan di Kibaima a sali for di uzo na 19??. Durante decadanan e structura a keda sin funcion oficial, pero semper a wordo reconoci como un simbolo di e etapa pionero den produccion di awa na Aruba.
Na añanan reciente, [[Monumentenfonds Aruba]] (SMFA) a inicia un estudio di factibilidad pa determina e miho forma pa redestina e tankinan sin afecta nan caracter monumental.
Na 2025 a anuncia oficialmente e plan pa converti e compleho den un centro moderno pa Archivo Nacional di Aruba. E proyecto ta contempla:
* conversion di e dos tanki original cu dak di koepel den espacio principal di archivo
* transformacion di e tankinan mas grandi den museo di herencia y oficina
* construccion di un edificio adicional pa trabou preparatorio y conservacion
* instalacion di sistema di control di klima adapta pa preservacion di documento historico
Segun experto di patrimonio, e tankinan ta ideal pa funcion di archivo pasobra:
* Nan ta situa na altura, reduciendo riesgo di inundacion
* Nan no tin bentana, facilitando control ambiental
* Nan estructura ta extremadamente robusto
E proyecto ta estima pa tuma entre 1½ te 2 aña despues di inicio di construccion.
== Nificacion cultural y historico ==
Tanki Kibaima ta:
* representa e inicio di produccion industrial di awa na Aruba
* un ehemplo temprano di arquitectura moderno na e isla
* un simbolo di progreso tecnico durante siglo 20
* un ehemplo di re-destinacion di patrimonio industrial
E restauracion pa Archivo Nacional ta reforsa su rol como guardián di memoria historico di Aruba.
{{Appendix}}
== Referensia ==
<references/>
* Croes, Roberto. “Tanki di Kibaima.” Nos Historia Nos Herencia (Facebook publicacion).
* Stichting Monumentenfonds Aruba (SMFA). Proyecto di restauracion Tanki Kibaima.
* Ministerio di Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), Hulanda. Subsidio pa estudio di factibilidad, januari 2025.
* BOEi (Nationale Maatschappij tot Behoud, Ontwikkeling en Exploitatie van Industrieel Erfgoed), Hulanda.
[[:Kategoria:Monumento]]
-------
NOTES
Durante cualkier paseo ariba caminda principal di e districto di Santa Cruz bo bista lo cai ariba e structura di tanki di cement cu ta keda na e otro banda di e tanki di awa di WEB NV situa ariba e sero di Mondi Fierno.
E structura di cement tabata tanki di reserva di awa di Lands Water Voorziening ( LWV), e hendenan di antes tabata yama esaki Waterleiding. Na 1932 a traha e tankinan aki na e sitio conoci como Kibaima. E diseño di e tankinan tabata di Pieter van Stuivenberg.
Awe e tankinan no ta den funcion mas pero si ta duna muestra di Aruba su historia den produccion di awa.
Compila pa Roberto Croes
FB:Nos Historia Nos Herencia
Awo na 2025, porfin ta mira luz na horizonte cu e proyecto impresionante di restauracion di e tankinan di awa monumental na Kibaima como parti di un compleho moderno cu lo bay acomoda e Archivo Nacional di Aruba. Esaki ta algo historico y un logro grandi pa perservacion di Aruba su historia.
Director Hernandez a indica tambe riba e construccion ideal di e tankinan di Kibaima, cu ta para riba su pianan pa casi shen aña caba, cu ta duna e impresion di con solido e structuranan aki ta. Comunidad semper tabatin e impresion cu ta trata di dos tanki, pero en realidad ta cuater tanki total cu lo bay pasa den e proceso di restauracion pa asina acomoda Archivo Nacional Aruba aden.
------------
ORANJESTAD - For di caminda principal entre Drive-In y Santa Cruz, tin 4 tanki di concreto cu tabata pertenece na Aruba su prome planta di purificacion di awa conoci como LWV.
Na 1930, bao Antias Hulandes, e tempo ey na Corsou a dicidi ibstala e waterzuiveringsinstallatie, pa yuda combati e scarsedad di awa cu tabatin riba e islanan Aruba y Corsou. E director e tempo ey di LWV, sr. Beaujon, naci na Aruba, a cuminsa boga pa inicia cu destilacion di awa di lama, pero esey tabata algo hopi caro pa haci. Na 1932, sr. Beaujon toch a logra convence Gobierno Central pa cuminsa destila awa di lama. Prome cu a inicia cu e destilacion di awa salo, ya a instala tubonan di awa for di e planta di destilacion di awa na Balashi, pa e sero di Kibaima, mirando cu mester a busca manera pa aumenta e presion di awa pa asina esaki yega San Nicolas y Oranjestad.<ref name="0">[https://www.gobierno.aw/plan-ambicioso-pa-comberti-tankinan-di-kibaima-den-edificio-pa-archivo-nacional Plan ambicioso pa comberti tankinan di Kibaima den edificio pa Archivo Nacional], Gobierno di Aruba (20 di augustus 2025)</ref>
A construi e prome 2 tankinan cu un dak den forma di un koepel. Cu pomp, LWV tabata manda e awa purifica for di nan planta pa e tankinan na Kibaima y a instala tuberianan pa tanto Oranjestad y San Nicolas pa suministra tur dos districto. Na 1941 y 1942, a traha e otro dos tankinan cu ta mas grandi y visibel for di e caminda grandi di Santa Cruz. Tur anochi tabata yena e tankinan aki completamente cu awa purifica pa asina cu mainta habri, e districtonan aki haya nan suministro di awa. Asina mes, e presion di awa pa San Nicolas y Oranjestad no tabata suficiente y na 1939 a traha dos toren cu tabata mas halto y asina tabata pump e awa for di e tankinan pa e torennan aki, pa e awa por yega mas facil na San Nicolas y Oranjestad. Unabes cu e presion di awa tabata acceptabel, tabata conecta casnan riba e red di distribucion di awa.<ref name="0"/>
Segun Daphne Every di Stichting Monumenten Fonds, e idea pa converti e tankinan aki cu tin decadanan for di servicio, den un centro di archivo nacional, ta un matrimonio perfecto. E edificionan aki ta sigur, halto y ideal pa por controla e clima perfectamente pa e proposito di warda Aruba su historia. E localidad aki ta perfecto mirando e altitud. E tankinan ta situa 50 meter riba nivel di lama y ta perfecto den caso di calamidad mirando cu e no por inunda. Ademas e tankinan no tin bentana, cual ta haci nan ideal pa mantene e clima necesario pa por archiva diferente material historico.<ref name="0"/>
Den transcurso di aña, a sondea e miho uzo pa e structuranan aki, y awo lo bay studia con pa transforma esaki den un centro di Archivo Nacional. Lo converti e prome dos tankinan, cu e dak di koepel den e archivo mes den cual lo conserva e diferente materialnan historico, mientras cu lo converti e tankinan mas cerca di caminda grandi, den museo di sclavitud y herencia y tambe oficina. Ademas tin plan pa traha un edificio na banda den cual lo haci e trabao preparatorio prome cu e documentonan drenta den e archivo mes.<ref name="0"/>
Unabes inicia cu e proyecto grandi aki, esaki lo tuma entre un aña y mei pa 2 pa completa.
{{Appendix}}
--------
==TANKI KIBAIMA ==
META principal di Stichting Monumentenfonds Aruba ta pa cumpra, restaura, huur y mantene edificionan monumental. Un di e retonan cu esaki ta trece cune t’e re-destinacion di un edificio monumental sin afecta su originalidad. Esaki ta un reto interesante cu SMFA tin actualmente cu e reservoir di awa na Kibaima.<ref name=:"1">[http://www.awemainta.com/papers/AM2005021/offline/download.pdf Monumentenfonds Aruba trahando riba un destinacion nobo p’e tankinan di awa na Kibaima], Awemainta (21 di mei 2020)</ref>
E tankinan aki sigur a hunga un rol den e historia di Aruba su industria. Un estudio di factibilidad t’e prome fase pa por yega na un plan di restauracion p’asina preserva e tanki nan aki tambe pa futuro generacionnan. Aña pasa Stichting Monumentenfonds Aruba (SMFA) den cooperacion cu fundacion BOEi, di Hulanda, a haci entrega di un peticion pa subsidio na Rijksdienst Cultureel Erfgoed pa por realisa un estudio di factibilidad p’e tankinan di awa na Kibaima. Na januari a ricibi e bon noticia for di Ministerio di OCW di Hulanda cu e peticion a wordo aproba p’e subsidio di 35 mil euro. E realisacion di e estudio ta den man di Stichting BOEi den cooperacion cu SMFA y organisacionan local y lo tin un duracion di algun luna. Den e proximo simannan SMFA lo organisa encuentronan cu diferente stakeholders. E idea ta pa por re-destina e tankinan aki pa sea uzo pa agricultura inovativo, horeca, oficina etc. Unabes SMFA obtene e raport finalisa a base di e esaki lo bay over na busca partnernan y financiamento p’e proyecto aki y asina lo por ehecuta e restauracion di e tankinan.<ref name=:"1"/>
E tankinan actualmente ta pertenece na Gobierno di Aruba y ainda no ta conta cu proteccion monumental, pero si tin atencion di monumentenbureau pa nan por haya nan status di monumento y seyo di proteccion. Rond di añanan trinta (’30) a construi e waterreservoir na Kibaima pa por a manda awa n’e red di San Nicolas y Oranjestad. E reservoir tin un capacidad di 3500 meter cubico originalmente. E diseño di e reservoir tabata den man di Van Stuivenberg, kende a mira for di ariba tin un forma di barbulet y ta un copia exacto di e waterpompstation na Curaçao. Esaki t’e prome edificio na Aruba construi den e architectura di Nieuwe Bouwen y Art Deco. Despues di tempo a agrega dos reservoir mas pa un capacidad total di 6500 meter cubico.<ref name=:"1"/>
----------
{{infobox edificio| variante = a
| infobox_tipo = monumento
| nomber =
| imagen =
| descripcion =
| tamaño imagen = 270
| localisa_na = [[San Nicolas]]
| luga = {{ABW}}
| adres = Caya Dick Cooper 15
| fecha_funda =
| estilo = tradicional cas di cunucu
| encarga = Julius Petrus Vorst
| status = den uzo
| funcion_original = vivienda
| funcion_actual = vivienda
| propietario =
| fecha_construccion = 1891
| fecha_funda =
| inaugura =
| cera =
| renova =
| restaura =
}}
'''Cas di Cunucu Famia Vorst''' ta un di e casnan di cunucu mas bieu na [[San Nicolas]], Aruba.
Bishita Cas di Cunucu di Famia Vorst; Un parti unico di nos herencia
Ban bek den tempo y descubri un di e cas di cunucunan mas bieu na San Nicolas: e cas di Famia Vorst, construi alrededor di aña 1891 door di Julius Petrus Vorst di Curaçao. El a traha den e minanan di fosfaat den sercania y a construi e cas tradicional aki prome cu San Nicolas a bira un pueblo habita.<ref>[https://www.openmonumentendag.nl/monument/cunucuhuis-caya-dick-cooper-15/ Cunucu huis familie Vorst], openmonumentendag.nl</ref>
Locual ta unico di e cas cunucu aki ta e metodo di construccion: piedra y beton, construi capa pa capa, segun cu recursonan a bira disponibel. E dak tabata traha di materialnan resistente na candela. Particularmente unico ta e cushina cu un fogon y forno di piedra original, un forno tradicional den cual pan, bolo preto, tert y otro delicianan tabata wordo horna. Hende tabata cushina riba un candela traha den boca di e fogon. Algun fogon tabata grandi cu te hasta tabatin espacio pa warda palo di candela. Prome, nan ta cende candela ku carbon. Despues, nan ta limpia e shinishi y ta horna e cuminda. Tabata strooi salo riba e vloer di e forno pa e pan no pega, y tabata uza un hapa pa saca e cosnan for di den forno.
E tipo di forno aki no ta haya casi ningun caminda riba Aruba awendia y ta duna e cas un balor unico y tipologico halto. Bin bishita durante Open Monumentendag 2025 y conoce un tiki mas di e historia di e famia.
Cas di Cunucu di Famia Vorst ta un parti di historia bibo cu no mester bay perdi!
Cas di Cunucu van familie Vorst al vóór de stichting van San Nicolas werd gebouwd, rond 1891? Het huis heeft een zeldzame stenen forno waarin vroeger brood en bolo preto werden gebakken. Zulke traditionele ovens zijn bijna niet meer te vinden op Aruba!
{{Appendix}}
---------------
'''Landslaboratorium Aruba''' ta e laboratorio di salubridad publico riba e isla di Aruba, cu su sede den e ciudad capital Oranjestad.
E laboratorio di salú públiko ta kontribuí na e kuido di salú preventivo i kurativo di e poblashon i ta sertifiká segun ISO 15189 (laboratorionan médiko). E norma aki ta inkluí téknikonan médiko, biólogonan klíniko i patólogonan.
== Servisio ==
E PHL ta operá segun e guianan di laboratorio CCKL di Hulanda[1] i ta konsistí di tres departamentu prinsipal:
Departamentu di Kímika Klíniko i Hematologia
Departamentu di Mikrobiologia i Serologia di Malesanan Infektoso
Departamentu di Patologia
E departamentunan di Mikrobiologia i Serologia di Malesanan Infektoso ta situá den e edifisio lista na e sede. E Departamento di Kímika Klíniko i Hematologia i partinan di e departamentu di Patologia ta situá na Hospital Dr. Horacio E. Oduber i ta proveé servisio 24 ora pa pashèntnan ambulante, na hòspital, i otro servisio pa pashèntnan ambulante.
== Sucursalnan ==
Na San Nicolas, e di dos stat mas grandi di Aruba, tin un filial di e Departamentu di Kímika Klíniko i Hematologia di Laboratorio Estatal. Eynan ta saca muestranan di sanger y ta colecta pa e servicionan ambulante y despues ta manda pa e laboratorio principal na Oranjestad pa analisis.
Un otro sucursal ta situa na Santa Cruz, pero e ta haci sacamento di sanger so.
== Edificio ==
---------------
{{infobox edificio| variante = a
| infobox_tipo = monumento
| nomber =
| nomber2 = Watertoren San Nicolas
| logo =
| imagen =
| descripcion =
| tamaño imagen = 270
| localisa_na = [[San Nicolas]]
| luga = {{ABW}}
| adres = Bernhardstraat
| fecha_funda = 1939?
| estilo = ''Nieuwe Bouwen''
| encarga = LVV
| architect = [[Pieter van Stuivenberg]]
| status = den uzo
| funcion_original =
| funcion_actual = [[Museo di Industria|museo]]
| propietario = [[Monumentenfonds Aruba]]
| fecha_construccion = 1939
| fecha_funda =
| inaugura = [[14 di ougùstùs|14 di augustus]] [[1939]]
| cera =
| renova =
| restaura =
| aña_basha =
}}
E '''watertoren San Nicolas''' ta un di e prome watertoren nan na [[Aruba]]. E toren circular ta midi 40 meter di haltura y ta e edificio mas halto na [[San Nicolas]], loke ta hacie un ‘punto di referencia’.[1] Originalmente construi pa atende cu e isla su retonan di suministro di awa, e toren ta sirbi como [[Museo di Industria]] desde 2016.
== Historia ==
Na 1933 a pone den operacion na [[Balashi]] e prome planta di destilacion di awa di lama di e ex-Landswatervoorzieningsdienst Nederlandse Antillen (LWV), seccion Aruba. Un red di suministro di awa a wordo construi na [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]] y [[San Nicolas]]. Despues di un tempo cortico a resulta cu e presion den e red tabata mucho abao durante e oranan piek di uzo. P’esei a dicidi pa construi un toren di awa den tur dos ciudad como parti di e suministro di awa.
E toren di awa di San Nicolas y esun di Oranjestad ta di e mesun diseño. E estilo arkitectonico ta inspira pa "Nieuwe Bouwen" y "Art Deco" Mericano. Esaki por wordo mira for di e columnanan cu ta lanta canto di e fachada dilanti. Traha completamente di beton arma, e toren ta duna un impresion di forsa robusto cu tabata hopi apropia den un ciudad industrial manera San Nicolas.[2] E diseñador, [[Pieter van Stuivenberg]], tabata traha na LWV na Corsou. Konstrukshon, realisá pa Bagger- en Bouwmaatschappij Albetam di [[Den Haag]], a kuminsá na 1938.[3] E toren di awa di San Nicolas a wordo habri door di [[Gielliam Wouters|Gobernador Wouters]] dia [[14 di ougùstùs|14 di augustus]] [[1939]]. Tres luna despues e watertoren Oranjestad a bay den operacion.
E reservorio di awa na e parti ariba di e edifisio ta 400 m3 di tamaño ku un haltura di base di 25 meter riba nivel di laman, destiná pa tene e preshon riba e ret di distribushon di awa konstante.[4] E tanki aki so ta ocho meter haltu ku un diameter di shete meter i mei.[2] Probechando di su ubicacion central, na skina di Bernardstraat, e toren a sirbi tambe como oficina. Ademas di e ofisina, depósito i archivo di e suministro di awa, vários otro ramo di servisio tambe tabata alohá den e edifisio durante añanan. Entre otro tabata situá einan lo siguiente: e ofisina di ontvanger, e ofisina di bevolking, e ofisina di tèst di stür, e Ofisina di Peso i Midi, e ofisina di Servisio di Telefon i e ofisina di sukursal di e Departamentu di Labor i Asuntunan Sosial. Segun ku tempu a agregá mas kas, WEB a laga konstruí reservorionan grandi di awa rònt di e isla. Eventualmente e toren di awa a pèrdè su funshon i a wòrdu desmantelá den añanan 1990.
{{Appendix}}
The Water Tower San Nicolas (Hulandes: Watertoren San Nicolas) ta un structura prominente Art Deco situa na San Nicolas, Aruba. Originalmente construi pa atende cu e isla su retonan di suministro di awa, e toren awor ta sirbi como Museo di Industria, resaltando Aruba su herencia industrial rico.
Wikipedia
+1Wikipedia
+1Wikipedia
+6openmonumentendag.nl
+6wheninaruba.com
==Historia==
Na comienso di siglo 20, Aruba a confronta scarsedad significativo di awa debi na su clima arido y su poblacion creciente, specialmente despues di e establecimento di refinerianan di petroleo door di Lago Oil (Exxon) y Shell na 1928. Pa mitiga esaki, a inaugura un planta di desalinizacion di awa di lama na Balashi na 1933, y a desaroya un red di distribucion. Sinembargo pa garantisa un presion adecuado di awa durante e oranan pico, a dicidi di construi dos toren di awa: uno na Oranjestad y otro na San Nicolas.
monumentenfondsaruba.org
+2Wikipedia
+2monumentenfondsaruba.com
+2batibleki.wheninaruba.com
+3monumentenfondsaruba.org
+3monumentenfondsaruba.org
E toren di awa di San Nicolas a wordo habri oficialmente dia 14 di augustus 1939, door di gobernador Gielliam Wouters. Para na 40 meter haltu, e toren tabata albergá un reservorio di 400 m3 situá 25 meter riba nivel di laman. E sekshonnan mas abou di e toren tabata wòrdu utilisá komo ofisinanan pa vários servisio sivil, inkluyendo e outoridat di awa, registro di poblashon, ofisina di èksamen di stür, ofisina di kalibrashon, servisio di telefon, i un sukursal di e Departamentu di Labor i Asuntunan Sosial.
Wikipedia
+5
Wikipedia
+5
monumentenfondsaruba.org
+5
Pa añanan 1970, periodonan seku prolongá a pone un peso riba e kapasidat di e planta di desalinisashon eksistente. Komo kontesta, un planta mas grandi a wòrdu enkargá na 1979, hasiendo e torennan di awa obsoleto. E toren di San Nicolas a stop di opera den añanan 90.
Wikipedia
==Arkitektura==
Diseñá pa e arkitekto hulandes Pieter van Stuivenberg, e toren ta ehèmpel di e estilo Art Deco, karakterisá pa su formanan geométriko i aparensia efisiente. Su diseño no solamente a sirbi propósitonan funshonal pero tambe a agregá un punto di referensia estétiko na e stat di San Nicolas.
Wikipedia
==Restourashon i Kombershon di Museo ==
Rekonosiendo su nifikashon históriko i arkitektóniko, e toren a wòrdu transferí pa Monuments Fund Aruba na 1996. Un proyekto di restourashon amplio a kuminsá na 2012, ku ta enbolbí firmanan manera Plan D2 Architects, Albo Aruba, i otronan. E restauracion a keda cla y a entrega e toren dia 8 di maart 2013.
batibleki.wheninaruba.com
+6monumentenfondsaruba.com
+6monumentenfondsaruba.org
+6alboaruba.com
+4monumentenfondsaruba.org
+4monumentenfondsaruba.com
Dia 12 di sèptèmber 2016, e toren restourá a habri bèk komo e Museo di Industria. E museo ta ofrece bista riba e evolucion industrial di Aruba, cu ta presenta exposicionnan riba sacamento di oro, cultivo di aloe, procesamento di fosfaat, y e industria di petroleo. Eksposishonnan i artefaktonan interaktivo ta proveé bishitantenan ku un komprondementu amplio di e transformashonnan ekonómiko i sosial di e isla.
aruba.bynder.com
+6
openmonumentendag.nl
+6
monumentenfondsaruba.org
+6
Wikipedia
+4
monumentenfondsaruba.org
+4
openmonumentendag.nl <ref>[https://www.openmonumentendag.nl/monument/watertoren-san-nicolas/ Watertoren San Nicolas]</ref>
+4
Signifikashon Kultural
Fuera di su origennan funcional, Toren di Awa San Nicolas ta para como testament di Aruba su resiliencia y adaptabilidad. Su transformashon den un museo ta simbolisá e kompromiso di e komunidat pa konserbá i selebrá su herensia industrial. E toren ta keda un di e puntonan di referensia mas rekonosibel di San Nicolas, reflehando e trayekto históriko i identidat kultural di e stat.
monumentenfondsaruba.org
+2
Wikipedia
+2
monumentenfondsaruba.com
+2
alboaruba.com
Wak Tambe
San Nicolaas
Toren di Awa Oranjestad
Wikipedia
+1
Wikipedia
----------------
{{infobox edificio
| variante = c
| imagen =
| tamaño imagen = 270
| descripcion =
| nomber2 = Havenkantoor
| localisa_na = Oranjestad
| luga = {{ABW}}
| adres = A.M. Schuttestraat 2
| fecha_funda =
| estilo =
| encarga =
| architect =
| funcion_original =
| funcion_actual =
| propietario = Fondo di Monumento di Aruba?
}}
'''Havenkantoor''' ta situa na A.M. Schuttestraat 2 banda pariba di Renaissance Hotel na Oranjestad.
E edificio historico aki a wordo construi na aña 1940 y e ta un diseño di ‘Dienst Openbare Werken’ (DOW) di Curaçao. Esaki a bira e oficina principal di waf. E motibo cu a traha e oficina aki ta debi na aumento di actividad maritimo den waf pero tambe e oficina aki mester a funciona como e centro di mehoracion, cobamento di waf y ampliacion ( hancha e rand di costa)
E edificio di dos piso ta traha ariba un tereno cu originalmente tabata lama. A drempel lama cerca di waf y a gana tereno cu por a construi e edificio y algun otro edificio mas.
Na e comienso di e edificio tabata usa esaki como Havenkantoor y un oficina di aduana pa declara mercancia. E di dos piso tabata un post di vigilancia ariba waf. Mester menciona cu edificio Havenkantoor ta un di e tiki edificionan na Aruba cu tin un dak tapa cu shingles. E motibo di esaki ta cu nan momento di construccion material tabata dificil pa haya material for di Europa debi na di Dos Guera Mundial. A opta pa importa material for di Merca y a importa shingles y usa esaki pa tapa e dak.
Durante añanan diferente departamento a usa e edificio como nan oficina. Por corda Toeristenbureau tabata ubica den e edificio aki pa hopi aña.
E edificio di Havenkantoor ta forma un parti central den desaroyo di waf di Paardenbaai y ta un recuerdo di Aruba su desaroyo cultural y economico.
-----------
{{infobox edificio| variante = a
| imagen = Archaeological Museum Schelpstr42 Panorama (1), Oranjestad, ARUBA.JPG
| tamaño imagen = 270
| descripcion = E Cas Berde
| nomber2 = Cas Berde
| localisa_na = Oranjestad
| luga = {{ABW}}
| adres = Schelpstraat 42
| fecha_funda = 1929
| estilo =
| encarga =
| architect = [[Medardo Picus]]
| funcion_original = cas
| funcion_actual = museo
| propietario = Fondo di Monumento di Aruba?
}}
'''Cas Ecury''' of '''Cas berde''' ta un cas di shon den centro di Oranjestad, kapital di Aruba. E ta un di e edificionan cu ta forma parti di e compleho Ecury den cua e [[Museo Arquelogico Arubano]] ta situa. El a wordo construi na 1929 door di e arkitekto [[Dada Picus|Merdardo “Dada” Picus]]. E verf berde a duna e edifisio su nòmber.
E propiedat a haña e apodo Cas Ecury pasobra e tabata pa hopi tempu e cas di e famia di e empresario riku Dudun Ecury. Su yiu, Boy Ecury, luchador di resistencia, tambe tabata biba den e cas aki te ora el a muda pa Hulanda na aña 1937.
E restauracion, ehecuta door di studio arkitectonico Bichara, tabata un iniciativa di Oficina di Patrimonio Aruba y co-financia pa [[Union Oropeo|Union Europeo]].
E edifisio ta wòrdu usá aktualmente komo un espasio di eksposishon i ofisina pa Museo Arkeológiko.
== Link externo ==
* [https://www.monumentenfondsaruba.com/project/green-house-ecury-house/ Green House (Ecury House) | 1929] auf monumentenfondsaruba.com (englisch)
{{Appendix}}
------------
{{Variante|a}}
{{infobox edificio| variante = a
| imagen =
| tamaño imagen = 270
| descripcion =
| nomber2 = Maria Convent
| localisa_na = Oranjestad
| luga = {{ABW}}
| adres =
| fecha_funda = 1920
| estilo =
| encarga =
| architect = [[Medardo Picus]]
| funcion_original = cas
| funcion_actual = Universidad di Aruba?
| propietario = Fondo di Monumento di Aruba?
}}
'''Maria Convent''' ta e ex-convento na Oranjestad cu a wordo construi na aña 1920 pa e soeurnan Dominicanessen di Voorschoten.
*NOTES
Dialuna atardi 20 di mei a tuma luga e apertura di e Monumento Maria Convent unda ta situa e
Facultad di Sustainable Island Solutions through Science, Technology and Mathematics (SISSTEM)
di Universidad di Aruba.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240522.pdf Monumento Maria Convent a habri su portanan], Bon Dia Aruba (22 di mei 2024)</ref>
E edificio a ser construi na aña 1920 como convento pa e soeurnan Dominicanessen di Voorschoten cu a muda di Hulanda pa Aruba. Na aña 1946 e prome piedra pa e Kapel di e convento a wordo poni y den añanan 50 tabatin mas o menos 23 soeur bibando den e convento aki.
E convento a cera den añanan 80 y a ser pasa pa Gobierno di Aruba.
E edificio a ser bandona hopi aña pasa y awo ta totalmente restaura den su gloria original na un forma hopi bunita. Ta bon pa bisa cu no ta Gobierno a inverti den e proyecto aki, esaki ta e 13.6 miyon cu Aruba a haya di Union Europeo pa e proyecto aki.
E Facultad di Tecnologia di UA ta existi 5 aña caba y el a prueba di ta exitoso ya cu tin varios graduado caba y por remarca cu e prome graduado tawata un studiante femenino. Otro echo resaltante ta cu otro siman ta bay tin un studiante cu lo keda cla cu su PhD, cu ta e nivel academico di mas halto cu por logra cu ta algo hopi grandi. E facultad aki tambe ta trece studiantenan di exterior, asina exportando conocemento cua ta e Economia di Conocemento cu sigur ta di importancia pa Aruba. Tambe pronto e edificio di e facultad aki ta bay tin su propio laboratorio cu ta bay ta un di e joyanan den Caribe.
{{Appendix}}
----------------
{{infobox edificio| variante = a
| imagen =
| tamaño imagen = 270
| descripcion =
| nomber2 = Ex-Warda di polis Savaneta
| localisa_na = Oranjestad
| luga = {{ABW}}
| adres = Savaneta
| fecha_funda = 19?
| estilo =
| encarga =
| architect =
| funcion_original = Warda di polis
| funcion_actual =
| propietario = Fondo di Monumento di Aruba?
}}
'''Ex-warda di polis Savaneta''' ta un edificio na Savaneta, situa canto di e caminda di Oranjestad pa San Nicolas.
e renobacion di e edificio di ex warda di Polis Savaneta, cual ta un monumento.
Manera ta conoci, den e plan di maneho di Ministerio di Husticia y Asuntonan Social, e ta
importante pa inverti y crea condicionnan pa asina e personal por haci nan trabou na un manera
eficiente y sano. Inversionnan pa loke ta trata infrastructura ta hopi importante y asina a bin ta
inverti caba den diferente proyecto infrastructural pa e parti di husticia.
Asina por menciona cu a renoba Brandweer post siera y pa otro aña a haya aprobacion pa
renoba post oscar, cual ta e post situa na aeropuerto. Banda di esaki, warda di Polis di playa
a muda pa un edificio completamente nobo na Paardenbaaistraat, y e warda na San Nicolas ta
wordo renoba por completo. Pues, awo a toca e turno na e edificio di e ex warda di polis na
Savaneta, cual pa hopi aña tawata un edificio bandona, y awo ta bay wordo renoba por completo.<ref>[https://awemainta.com/wp-content/uploads/2023/11/AM231129.pdf Na januari ta cuminsa renoba ex-warda di polis na Savaneta], AweMainta (29 di november 2023)</ref>
E trabounan lo inicia na januari 2024, y lo termina despues di 160 dia pa asina conta cu un edificio
completamente renoba. A base di palabracionnan cu Korpschef, e edificio aki ta bay wordo uza door di Cuerpo Policial, caminda diferente ekipo di Cuerpo Policial ta bay wordo ubica akinan.
Cu e proyecto aki acerca, Savaneta lo bay conta cu dos edificio pa e cadena hudicial; dos diferente ekipo di Cuerpo Policial lo bay wordo ubica na Savaneta.
Manera ta conoci e otro ekipo cu lo bay wordo ubica na Savaneta, ta e ekipo di e Operation Command Center, cual na e momentonan aki ta bou di renobacion y lo keda cla na April 2024. E ekipo aki ta bay percura pa vigila e imagennan di e diferente proyectonan di camaranan di siguridad.
{{Appendix}}
E prome warda di polis na Savaneta tabata net pabou di Pedrito Arends, e prome boswa di Savaneta. Ey tabata traha tres polis colo scur, yiu di Corsou cu : tabata masha bon hende y masha stima pa e pueblo di I Savaneta. Nan tabata bisti uniform di caki y sombre di 1 cabana. E warda di polis actual di Savaneta, dilanti di i e stacion di servicio Valero, a keda inaugura dia 30 di januari 1948.<ref>Adolf (Dufi) Kock, ''Historia di Savaneta'', Interprint Aruba, pag. 77</ref>
-------------------------
persbericht Gobierno di Aruba
Vier monumentale gebouwen in volledige restauratie
14-06-2024, 13:29
ORANJESTAD - Momenteel heeft het Monumentenbureau vier monumentale gebouwen in restauratie. Het gaat om het Maria Convent, het politiebureau in Savaneta, Cas Veneranda en het voormalige DOW-gebouw.
Na een intensief proces van identificatie en documentatie van gebouwen en locaties die uniek van waarde zijn voor de mensheid, zorgt het Monumentenbureau voor het onderhoud en de restauratie ervan, en bevordert het de bescherming en het behoud van deze monumenten als cultureel erfgoed van Aruba. Bovendien is het Monumentenfonds Aruba actief met als hoofddoel fondsen te werven voor het onderhoud en de restauratie van de monumenten. Aruba heeft een Monumentenraad die de noodzakelijke goedkeuringen beoordeelt en geeft wanneer onderhoud en restauratie plaatsvinden.
Maria Convent
Het Maria Klooster, bekend als Maria Convent, dateert uit 1920, waar de Dominicanessen van Voorschoten waren gehuisvest. De kapel van het klooster werd toegevoegd in 1946. Nadat het klooster in 1980 werd gesloten, werd het gebouw overgedragen aan de regering van Aruba. In 1995 begon de renovatie en in 1996 verhuisden het Ministerie van Cultuur en de Directie Buitenlandse Zaken naar dit gebouw. Het gebouw heeft een renovatie ondergaan en nu is de faculteit 'Sustainable Island Solutions through Science, Technology and Mathematics' (SISSTEM) van de Universiteit van Aruba gevestigd in Maria Convent. Dit is de tweede fase van het SISSTEM-project dat wordt gefinancierd met fondsen van de Europese Unie samen met de hulp van het United Nations Development Program (UNDP). Dit zal studenten helpen de kennis te verwerven om duurzame ontwikkeling te bereiken.
Politiebureau Savaneta
Het monument, bekend als het politiebureau van Savaneta, is ook in restauratie en zal weer dienen als post voor het Korps Politie Aruba. Het gebouw werd in de jaren '30 gebouwd, tegelijkertijd met de 'Politiepost' gebouwen in Oranjestad, San Nicolaas en Noord.
Cas Veneranda
In het stadscentrum vindt de renovatie van Cas Veneranda plaats, die in het proces is om een officieel monument van Aruba te worden. In 1936 bouwde de heer Merdado 'Dada' Picus dit gebouw in opdracht van de heer Federico Maximiliano 'Machi' Arends voor zijn vrouw mevrouw Maria Veneranda. De architect Dada ging naar Cartagena, Colombia voor inspiratie om een huis in Latijns-Amerikaanse neobarokke stijl te bekijken dat de heer Machi Arends mooi vond voor de bouw van Cas Veneranda. Cas Veneranda heeft vele functies gekend; het was het huis van de familie Arends en later ook een plek waar ijs werd verkocht. Machi was handelaar en consul van Spanje en zo fungeerde dit huis ook als consulaat van Spanje. Na enige tijd werd Cas Veneranda een discotheek genaamd 'Club Noveau' en in 1978 openden twee handelaren het Papiamento Restaurant in dit gebouw. Enige tijd later verhuisde het restaurant en bleef het gebouw leeg. In 2014 verwoestte een grote brand een groot deel van het gebouw. Na voltooiing van de restauratie van dit gebouw zal het worden gebruikt door het Economisch Departement van de regering van Aruba.
Voormalig DOW-gebouw
Dit gebouw werd ontworpen voor DOW in 1949 in een nieuwe stijl van commerciële architectuur (DOW Architectuur) om de kantoren van DOW te huisvesten. In die tijd, met de oprichting van Lago, groeide de economie van Aruba en daarmee ook de administratieve en werkbehoeften van DOW. Dit leidde ertoe dat DOW moest verhuizen naar een groter en moderner gebouw. Aannemer Ramon Montaner bouwde dit gebouw in twee fasen. Eerst werd het zuidelijke deel (L. G. Smith Blvd) gebouwd en in 1954 het deel aan de Paardenbaaistraat. Een opmerkelijk kenmerk van de architectuur tussen 1930 en 1950 was dat de dakpannen van keramiek uitstaken boven de gevel van het gebouw. Door de schaarste aan bouwmaterialen tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de daken bedekt met metalen dakpannen, eterniet en asfalt. De gebouwen die in deze periode werden gebouwd, hielden rekening met het klimaat. De gevels zijn ontworpen om licht en lucht door te laten, beschermd tegen de hitte van de zon om het temperatuur binnen het gebouw te regelen. Recentelijk is het voormalige DOW-gebouw overgedragen aan de nieuwe eigenaar, de Aruba Ports Authority, die zal zorgen voor de renovatie van dit monumentale gebouw zodat het kan dienen als kantoor voor APA, ATA en het Monumentenbureau. Een deel van het monument zal een ultramodern 'Visitor Information Center' worden dat informatie zal verstrekken aan onze toeristen.
---------
{{Variante|a}}
{{infobox edificio
| imagen =
| descripcion =
| nomber2 = Cas Debrot
| localisa_na = [[Aruba]]
| luga = [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]]
| adres = ''Caya G.F. Betico Croes 96-98''
| fecha_funda = 19??
| estilo =
| encarga = Jose Maria (Boy) Debrot
| architect =
| funcion_original =
| funcion_actual = >2026: oficina di Monumentenfonds Aruba
| propietario = [[Monumentenfonds Aruba|SMFA]]
}}
'''Cas Debrot''' ta un di e edificionan mas emblematico di Aruba, situa na Caya G.F. Betico Croes 96-98, Oranjestad.
==historia==
E edificio, cu originalmente tabata di Famia Debrot, ta conta un historia unico. Denise Debrot a conta un tiki di e recuerdonan di su tata Edward Debrot cu e siman aki lo cumpli 90 aña. Jose Maria (Boy) Debrot, un comerciante di Boneiro debi na e boom economico di Aruba, cu e yegada di e refineria, a dicidi di bin biba akinan cu su mayornan. Ora cu nan a yega Aruba na 1929, nan a habri un general store na Nassaustraat 94, banda di e parcela unda despues lo a construi Cas Debrot. E tienda tabata opera bou di e firma E.F. Debrot Sucs Inc., nombra pa su tata, Eduard Ferdinand Debrot. E negoshi di importacion y exportacion na Aruba, tabata bende entre otro rum, gin, jukebox te cu mueble pa oficina y air conditioners.<ref>https://24ora.com/a-yega-na-un-acuerdo-stichting-monumentfonds-aruba-ta-cumpra-cas-debrot/. STICHTING MONUMENTFONDS ARUBA TA CUMPRA CAS DEBROT], 24ora.com (26 di november 2024)</ref>
Na 1929 Jose Maria a casa cu Elia Capriles, di Puerto Cabello, Venezuela y a bay un luna di miel largo na Europa. Probablemente durante e periodo aki,, e construccion di nan cas di famia combina cu un espacio comercial a inicia y a keda completa despues di nan regreso. Ora e cas tabata cla, a muebl’e cu articulonan cumpra na Europa. E artista Pandelis a pinta e storia di Red Riding Hood riba e murayanan di e camber di Edward y su ruman Oswald, pero lamentablemente, a verf riba dje ora a huur e cas.
Famia Debrot a biba den e cas te na 1941 prome cu a muda pa Venezuela durante e di Dos Guera Mundial.
E edificio a pasa pa varios cambio den historia y a sirbi un rol importante den bida comercial di Oranjestad como entre otro oficina di Hollandsche Bank Unie, consolado di Venezuela, Debrot Hardware Store, Nassau Shoe Shop, Theresita’s Beauty shop y mas.
Den aña 1950, e piso abou a bira e oficina di Hollandsche Bank Unie N.V., mientras cu consulado Venezolano tabata localisa na e di dos piso te cu e añanan 70. Su estilo arkitectonico actual ta refleha un impresionante diseño Neo-Barok Latino Americano. E diseño original tabata contene un balcon dilanti cu portanan dobel, tres set di porta dobel na e piso di abou y un set di porta dobel pa bay na e piso di ariba. Na e parti west tabata tin un bunita hardin di rosa cu decoracion di hekwerk di hero.
Futuro di Cas Debrot
Danki na su diseño unico y su balor historico, Cas Debrot ta un candidato pa proteccion como monumento. E edificio ta un di e tiki edificionan cu ta keda den Caya G.F. Betico Croes cu ta practicamente intacto. Algun tempo pasa Sr. Debrot a acerca SMFA pa discuti e posibilidadnan pa restaura e edificio preservando su detayenan autentico. Mirando e importancia di e edificio aki pa preservacion di nos herencia cultural, Stichting Monumentenfonds Aruba a traha un rapport caminda a presenta e diferente posibilidadnan pa redestina e edificio, cu e proposito pa dun’e un bida nobo cual lo contribui tambe den e desaroyo di e area di Oranjestad.
Un aña despues SMFA a logra yega na un acuerdo cu e famia bou di e condicion cu SMFA mes lo haci uzo di e edificio. Debi na cu e fundacion a crece e ultimo añanan y tabata busca un espacio mas amplio, a dicidi cu Cas Debrot lo ta e localidad ideal. E piso di ariba lo bira e oficina nobo di Stichting Monumentenfonds Aruba.
Pa locual ta trata e piso di abou nos ta den combersacionnan cu interesadonan pa huur esaki despues di e restauracion cual ta planea pa termina na 2026.
6gphxti41pnpo0kienemek2aeewpsj1
Lista di politico condena den Caribe Hulandes
0
11907
190025
185585
2026-05-06T09:05:26Z
Caribiana
8320
actualisacion Sevinger i Brison
190025
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''Lista di politico condena den Caribe Hulandes''' ta un resumen di sentencianan pa hechonan castigabel comete pa politiconan den funcion na [[Aruba]], [[Kòrsou|Corsou]] y [[Sint Maarten]] desde cu esakinan a haya e status di pais autonomo den [[Reino Hulandes]]. Te cu 2024 Aruba tin record den politiconan condena den Caribe Hulandes y den Reino.<ref>[https://www.bondia.com/aruba-su-estado-di-derecho-ta-debilitando-pa-via-di-corupcion-gubernamental/ Aruba su estado di derecho ta debilitando pa via di corupcion gobernamental], Bon Dia Aruba (15 di juli 2024)</ref> E condenanan ta relaciona cu cargonan di, entre otro, labamento di placa, participacion den un organisacion criminal, acepta y pidi soborno, falsificacion, corupcion y abuso di funcion.<ref>[https://www.bondia.com/ministerio-publico-tin-obligacion-pa-aplica-ley-penal-na-momento-cu-ta-comete-un-hecho-castigable/ Ministerio Publico tin obligacion pa aplica ley penal na momento cu ta comete un hecho castigable], Bon Dia Aruba (20 di juli 2024) </ref> Tin un caso di asesinato. E castigo den mayoria di e casonan ta incluí un prohibicion di eherce funcionnan publico pa un periodo di mas of menos cinco aña.
{{Sticky header}}
{| class="wikitable"
! colspan=8|{{ABW}} (1986–presente)
|-
!N.º !! Nòmber !! Caso !! Funcion !! Gabinete !! Partido !! Sentencia !! Remarke
|-
! style="text-align:center"| 1
|[[Paul Croes]]|| Ibis || minister di Hubentud, Asuntonan Social y Labor || Mike Eman II || [[Partido di Pueblo Arubano|AVP]]|| 3 aña || irevocabel
|-
! style="text-align:center"| 2
|[[Tico Croes]]|| Fondo di Desaroyo San Nicolas || minister di Finansa || Henny Eman III || [[Partido di Pueblo Arubano|AVP]]|| 10 luna || irevocabel
|-
! style="text-align:center"| 3
|[[Alwin Howell]]|| Diamante || vicepresidente di [[Parlamento di Aruba]] || [[Gabinete Wever-Croes I|Wever-Croes I]] || [[Pueblo Orguyoso y Respeta|POR]]|| 2 aña || den apelacion
|-
! style="text-align:center"| 4
| Jacqueline van Putten || Diamante || tesorero di fraccion POR || Wever-Croes I || [[Pueblo Orguyoso y Respeta|POR]]|| || irevocabel
|-
! style="text-align:center"| 5
|[[Benny Sevinger]]|| Avestruz || minister di Infrastructura, Integracion y Medio Ambiente || Mike Eman II || [[Partido di Pueblo Arubano|AVP]]|| 4 aña || irevocabel<ref>Melissa Stamper, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2026/04/16/veroordeling-oud-minister-benny-sevinger-definitief-hoge-raad-verwerpt-cassatie-in-avestruz-zaak/ Veroordeling oud-minister Benny Sevinger definitief: Hoge Raad verwerpt cassatie in Avestruz-zaak], Red Caribense (16 di april 2026)</ref>
|-
! style="text-align:center"| 6
|[[Guillfred Besaril]]|| Tulipan || [[Lista di minister plenipotenciario di Aruba|Minister plenipotenciario di Aruba]] na Den Haag || [[Gabinete Wever-Croes I|Wever-Croes I]]<br>& [[Gabinete Wever-Croes II|II]] || [[Movimiento Electoral di Pueblo|MEP]]|| 20 luna ||
|-
|}
{|class="wikitable"
!colspan=8|{{CUW}} (2010–presente)
|-
!N.º !! Nòmber !! Caso !! Funcion !! Gabinete !! Partido !! Sentencia !! Remarke
|-
! style="text-align:center"| 1
|[[George Jamaloodin]]|| Maximus <br/> Germanium <br/ > Passaat || [[Lista di minister di Finansa di Kòrsou|minister di Finansa]] || Schotte || [[Partido di Pueblo Arubano|AVP]]|| 30 aña pa asesinato di [[Helmin Wiels]] || irevocabel
|-
! style="text-align:center"| 2
|[[Jacinta Constancia|Jacinta Schoop-Constancia]]|| Dubnium || [[Lista di minister di Salubridat, Medio Ambiente i Naturalesa di Kòrsou|minister di Salubridad, Medio Ambiente y Naturalesa]] || Schotte || [[Movementu Futuro Kòrsou|MFK]]|| 21 luna ||irevocabel
|-
! style="text-align:center"| 3
|[[Gerrit Schotte]]|| Babel || [[Lista di prome ministro di Kòrsou|prome minister]] || Schotte || [[Movementu Futuro Kòrsou|MFK]]|| 3 aña ||irevocabel
|-
|}
{|class="wikitable"
! colspan=8|{{SXM}} (2010–presente)
|-
!N.º !! Nòmber !! Caso !! Funcion !! Gabinete !! Partido !! Sentencia !! Remarke
|-
! style="text-align:center"| 1
| [[Theo Heyliger]] || Catfish <br/> Larimar || minister di Vivienda, Planificacion Espacial, Medio Ambiente y Infrastructura, tambe vicepremier || Wescot-Williams I || [[United People's Party|UP]] || 5 aña || irevocabel
|-
! style="text-align:center"| 2
| Frans Richardson || Emerald || miembro di [[Parlamento di Sint Maarten]] || Marlin-Romeo II ||[[United St. Maarten Party|USP]] || 20 luna || irevocabel
|-
! style="text-align:center"| 3
| Akeem Arrindell || Aconitum || eks-miembro di [[Parlamento di Sint Maarten]] || Mercelina I || [[United People's Party|UP]] || 18 luna<ref>[https://www.thedailyherald.sx/islands/former-mp-arrindell-sentenced-to-18-months-for-buying-votes Former MP Arrindell sentences to 18 months for buying votes], Daily Herald (8 di januari 2025)</ref> ||
|-
! style="text-align:center"| 4
| Rolando Brison || Lisbon<ref>[https://nltimes.nl/2023/03/19/sint-maarten-mp-brison-suspected-corruption-released-remains-suspect Sint Maarten MP Brison suspected of corruption was released, remains suspect], NL Times (23 di maart 2023)</ref> || eks-miembro di [[Parlamento di Sint Maarten]] || || [[United People's Party|UP]] || 6 luna<ref>[https://www.thedailyherald.sx/islands/court-hands-former-mp-brison-six-months-for-passive-bribery Court hands former MP Brison six months for passive bribery], Daily Herald (29 di april 2025)</ref> ||
|-
|}
Bao investigacion door di Ministerionan Publico na Aruba, Corsou y Sint Maarten ta e siguiente casonan:
{{ABW}}
* [[Otmar Oduber]] ([[Pueblo Orguyoso y Respeta|POR]]) - Caso Flamingo<ref>[https://www.noticiacla.com/news/31018 Otmar Oduber: Testigo principal pa defensa den caso Flamingo no por declara dilanti Huez Comisario], NoticiaCla (23 di april 2024)</ref>
* [[Chris Romero]] ([[Movimiento Electoral di Pueblo|MEP]])- Caso Kwihi
* [[Glenbert Croes]] (MEP) - Caso Portulaca
{{CUW}}
* [[Rennox Calmes]] ([[Trabou pa Kòrsou|TPK]]) - falsificacion di documento<ref>[https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/29641-statenlid-rennox-calmes-aangehouden Statenlid Rennox Calmes aangehouden], [[Antilliaans Dagblad]] (26 di yüni 2024)</ref>
* [[Michelangelo Martines]] ([[Kòrsou Esun Mihó|KEM]]) - Caso Bledu
{{SXM}}
* [[Kevin Maingrette]] ([[Nation Opportunity Wealth|NOW]]) - Caso Metz<ref>[https://curacao.nu/parlementslid-kevin-maingrette-verdacht-van-omkoping-bij-val-kabinet-sint-maarten/ Parlementslid Kevin Maingrette verdacht van omkoping bij val kabinet Sint-Maarten], Curacao.nu (13 di juli 2024)</ref>
* [[Christophe Emmanuel]] ([[National Alliance|NA]]) - Caso Jasmine<ref>[https://www.thedailyherald.sx/islands/christophe-emmanuel-indicted-on-bribery-corruption-charges Christophe Emmanuel indicted on bribery, corruption charges], Daily Herald (26 di februari 2025)</ref>
{{Appendix}}
[[Category:Polítika]]
[[Category:Karibe Hulandes]]
dpuno05735op3wcokepzsgwtikhyut0
Oséano Ártiko
0
12338
189968
145591
2026-05-05T19:12:12Z
Kallmemel
14000
variante
189968
wikitext
text/x-wiki
{{variante|c}}
{{Infobox curpa di awa
| variante = c
| continente = nort di [[Asia]] i [[Nort Amérika]]
| area = 14.056.000
| profundidad = 5608
| stop_elevacion = si
}}
E '''Oséano Ártiko''' (òf '''Osean Ártiko''') ta un oséano nort di e kontinentenan di Orasia i [[Nort Amérika]], kaminda e vèlt di eis inmenso di [[Nortpol]] ta situá. Tin debate tokante e status di Oséano Ártiko komo un oséano kompletu. E Organisashon Hidrográfiko Internashonal ta rekonosé Oséano Ártiko komo esun di mas chikitu di e sinku oséano na [[Tera (planeta)|Tera]]. Mientras, algun oseanografo ta konsiderá e Oséano Ártiko mas un sistema di [[Laman Mediteráneo]] denter di área di Nortpol.
{{appendix|refs|2=
*{{Tradukshon for di otro Wikipedia |idioma=nl |titel=Noordelijke Ijszee |oldid=67561732}}
{{references}}
}}
[[Category:Oséano]]
7pq4xmz7rvv3xns4e5rmjf4jynxgf2w
189969
189968
2026-05-05T19:12:36Z
Kallmemel
14000
wikilink
189969
wikitext
text/x-wiki
{{variante|c}}
{{Infobox curpa di awa
| variante = c
| continente = nort di [[Asia]] i [[Nort Amérika]]
| area = 14.056.000
| profundidad = 5608
| stop_elevacion = si
}}
E '''Oséano Ártiko''' (òf '''Osean Ártiko''') ta un [[oséano]] nort di e kontinentenan di Orasia i [[Nort Amérika]], kaminda e vèlt di eis inmenso di [[Nortpol]] ta situá. Tin debate tokante e status di Oséano Ártiko komo un oséano kompletu. E Organisashon Hidrográfiko Internashonal ta rekonosé Oséano Ártiko komo esun di mas chikitu di e sinku oséano na [[Tera (planeta)|Tera]]. Mientras, algun oseanografo ta konsiderá e Oséano Ártiko mas un sistema di [[Laman Mediteráneo]] denter di área di Nortpol.
{{appendix|refs|2=
*{{Tradukshon for di otro Wikipedia |idioma=nl |titel=Noordelijke Ijszee |oldid=67561732}}
{{references}}
}}
[[Category:Oséano]]
8qde5q80rkc5pse32sv812t6rgs4k9l
Zeekát buladó
0
13833
189917
184537
2026-05-05T12:23:09Z
Kallmemel
14000
typo, wikilink fix
189917
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|c}}
{{Taxobox|variante=c
| status =LC
| fuente status = 2015
| imagen=Squid colors 2.jpg
| descripcion=Zeekát buladó na Bari Reef, [[Boneiru]]
| reino=[[Animalia]]
| troncon=[[Molusko|Mollusca]]
| clase=[[Sekat|Cephalopoda]]
| orden=Myopsida
| famia=Loliginidae
| genero=''Sepioteuthis''
| c-nomber=''Sepioteuthis sepioidea''
| autor=[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]]
| fecha=1823
| parentesis= si
| orifinal = ''Loligo sepioidea''
| sinonimo =
* ''Loligo sepiacea'' Blainville, 1824
* ''Sepia affinis'' d'Orbigny, 1826
* ''Sepia officinalis jurujubai'' Oliveira, 1940
* ''Sepioteuthis biangulata'' Rang, 1837
* ''Sepioteuthis ehrhardti'' Pfeffer, 1884
* ''Sepioteuthis occidentalis'' Robson, 1926
* ''Sepioteuthis ovata'' Gabb, 1868
* ''Sepioteuthis sepiacea'' Blainville, 1823
* ''Sepioteuthis sloanii'' Gray, 1849
| worms = 342241
}}
'''Zeekát buladó''' òf '''Zeekát pia largu''' (''Sepioteuthis sepioidea'') ta un [[espesie]] di [[sekat]] den e famia Loliginidae.
== Taksonomia ==
E nòmber sientífiko di e espesie a wòrdu publiká na 1823 komo ''Loliga sepioidea'' pa Henri Marie Durotay de Blainville.<ref>{{Citeer journal |journal=Journal de Physique, de Chimie, d'Histoire Naturelle et des Arts |titel=Mémoire sur les espèces du Genre Calmar (Loligo, Lamarck) |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/29617 |plaats=Paris |datum=1823 |volume=96 |paginas=116-135 |auteur=Blainville, H.M.D. de}}</ref>
''S. sepioidea'' hopi biaha ta wòrdu konfundí ku e famia Sepiidea, pa e alanan grandi ku ta ekstendé pa un gran parti kantu di e mantel. Adishonalmente, e kurpa ta mas anchu ku otro sekatnan, kua ta kontribuí mas ainda na e similaridat aki.<ref name=":1">{{Citeer web |url=https://www.thecephalopodpage.org/Ssepioidea.php |titel=Sepioteuthis sepioidea, Caribbean Reef squid - The Cephalopod Page |bezochtdatum=2026-01-07 |werk=www.thecephalopodpage.org}}</ref>
E nòmber sientífiko tambe ta reflehá e similaridat aki. E elemento "sepio" (kua ta aparese den e [[Género (biologia)|genero]] i nòmber spesifiko) ta referí na e Sepiidea di genero ''Sepia'', miéntras ku "-teuthis" ta indiká ku e animal ta un sekat.<ref name=":1" />
== Distribushon i habitat ==
''S. sepioidea'' ta wòrdu hañá den parti wèst di [[Oséano Atlántiko|Osean Atlántiko]], entre [[Florida]] te na e kosta pa nort di [[Sur Amérika]]. Normalmente, ''S. sepioidea'' ta wòrdu hañá den awanan kanto di kosta poko hundu, spesialmente denter i rònt di [[ref di koral]].<ref name=":0" />
== Deskripshon ==
Bou di kondishon normal, ''S. sepioidea'' ta eksponé un mancha di koló brùin na e banda [[Terminologia anatómiko di lokalidat|dorsal]] (direkshon di lomba) i un koló mas kla, blanku, na parti ventral (direkshon di barika). ''S. sepioidea'' ta kapas di kambia koló, patronchi, i tekstura di kuero, pa komuniká i kamuflá.<ref name=":0" />
== Komportashon ==
=== Alimentashon ===
''S. sepioidea'' ta yag riba bestianan marino chikitu, manera kabaron. E sekat ta kapturá e prooi ku dos tentakel largu ku e puntanan formá komo un klòp, i ta ranka esaki den direkshon di e boka. E prooi ta wòrdu konsumí ku yudansa di un struktura duro, den forma di un pik.<ref name=":0" />
=== Sosialisashon ===
Normalmente, ta observa ''S. sepioidea'' den un skol. E skolnan aki ta forma pa individuonan di tamaño i etapa di desaroyo similar.<ref name=":0" />
Un karakerístika notabel di ''S. sepioidea'' ta su abilidat pa simultaneamente reflehá diferente patronchi na ambos banda di e kurpa. Esaki ta permiti un macho pa señala agreshon pa ku un rival di un banda, miéntras ta basilá un embra na e otro. Interakshonnan entre machu rival por eskalá den eksposishon impreshonante, inkluso patronchi kontrasta di zebra.<ref name=":1" />
== Reprodukshon ==
Meskos ku otro espesie di sekat, ''S. sepioidea'' ta reprodusí solamente un biaha den nan bida. Despues di pone webu i kuido paternal, e adultonan ta muri.<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://angari.org/caribbean-reef-squid-deep-dive/ |titel=Caribbean Reef Squid (Sepioteuthis sepioidea) |achternaam=Jessop |voornaam=Laura |datum=2024-01-01 |bezochtdatum=2026-01-07 |werk=ANGARI Foundation |taal=en-US}}</ref>
{{Appendix}}
[[Kategoria:Molusko]]
c1pegcbzk37i1goj5a9d3w03w0clfra
Monumento pa victimanan di guera (Aruba)
0
14305
190007
188328
2026-05-05T22:03:40Z
Caribiana
8320
/* Mira tambe */
190007
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|a}}
{{Infobox edificio | variante = a
| infobox_tipo = monumento
| nomber = Monumento pa victimanan di guera na Aruba
| nomber2 = Monument voor de Antilliaanse Gevallenen
| imagen =
| descripcion =
| pais = {{ABW}}
| localisa_na = [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]]
| adres = Adrian Laclé Boulevard
| cercania =
| status =
| funcion_original = monumento conmemorativo
| funcion_actual =
| fecha_construccion = 1962-1963
| fecha_funda =
| inaugura = 1963
| haltura =
| area =
| diseñador = H. Dongen
| zoom = 14
}}
'''Monumento pa victimanan di guera na Aruba''' ta un [[Monumento (konmemorativo)|monumento conmemorativo]] situa na Adrian Laclé Boulevard na [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]], [[Aruba]]. E monumento ta dedica na 129 victima di [[Karibe Hulandes|Caribe Hulandes]] cu a fayece durante e periodo 1940–1945 como resultado di actonan di guera.<ref>Nationaal Comité 4 en 5 mei, [https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/3579/oranjestad-monument-voor-antilliaanse-gevallenen Oranjestad, ‘Monument voor Antilliaanse Gevallenen’]</ref>
E monumento ta parti di un serie di monumento conmemorativo instala riba cada un di e seis isla di loke antes tabata [[Antias Hulandes]]. Tur monumento tin un plakkaat di brons identico,<ref>Saba News, [http://sabanews.nl/2019/05/06/world-war-ii-victims-commemorated/ World War II victims commemorated], 6 mei 2019</ref> cu e inscripcion ''Ter herdenking van onze gevallenen in de Tweede Wereldoorlog 1940-1945'', sigui pa un lista di nomber di [[Antias Hulandes|Antianonan]] cu a perde nan bida durante [[Di Dos Guera Mundial|Segunda Guera Mundial]].<ref>BES Reporter, [https://www.bes-reporter.com/news/saba/63743/saba-observes-memorial-day Saba observes Memorial Day], 5 mei 2022</ref>
== Historia ==
Na 1954, riba iniciativa di John Menge<ref>{{citeer web|titel=Curacao Onze Oorlogshelden. John Menge's initiatief|werk=[[Amigoe]]|datum=1945-1-22|bezochtdatum=2026-04-22|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBDDD02:000210770:mpeg21:p002}}</ref> a lanta na [[Kòrsou|Corsou]] "Stichting ter herdenking van in de Tweede Wereldoorlog gevallenen van de Nederlandse Antillen", cu e meta pa conmemora e victimanan Antiano di Segundo Guera Mundial cu un monumento riba cada isla.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404387:mpeg21:a0087|titel=In druk verschenen|datum=1954-09-13|bezochtdatum=2026-04-20}}</ref>
Na 1957, e plakkaat conmemorativo di Aruba a wordo coloca na pia di e [[Fort Zoutman|Toren di Willem III]] na Oranjestad. Na 1963, esaki a wordo traslada pa su luga actual na Adrian Laclé Boulevard, caminda un monumento nobo a wordo construi.
E iniciativa pa e monumento nobo a bini di Aruba Lions Club como regalo na comunidad pa su di tres lustro (di 15 aniversario) na 1963.<ref name=:"1">{{citeer web|titel=Lions schenken Aruba Monument voorgevallenen|werk=[[Amigoe]]|datum=1962-11-19|bezochtdatum=2026-04-20|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461699:mpeg21:p006}}</ref> E diseño tabata di H. Dongen di [[NV Elmar]], mientras e artista Italiano, Angelo Sella, tabata encarga cu e construccion.
E monumento ta consisti di piedra natural di Aruba y marmer, cu e plakkaat di brons coloca riba un forma di piramida plat, cu un baki di mata na su parti patras.<ref name=:"1"/> Permiso pa construccion a wordo otorga na 1962, y e monumento a wordo inaugura na 1963. E area unda e monumento ta para a haya despues e nomber "Plaza di Defensornan di Aruba".<ref>[https://www.noticiacla.com/news/34015 Diadomingo awo ceremonia di conmemoracion: Honrando e herencia di libertad y sacrificio], NoticiaCla (2 di mei 2025)</ref>
== Victimanan ==
Na februari 1956, un lista preliminar di 97 victima a wordo publica.<ref>{{citeer web|werk=[[Amigoe]]|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010404804:mpeg21:a0044|titel=Lijst van namen van gevallenen in de Tweede Wereldoorlog|datum=1956-02-03|bezochtdatum=2026-04-20}}</ref> Na momento di develo di e monumento na 1957, e cantidad a subi pa 129 nomber, manera ta inscribi riba e plakkaat.
Despues mas victima a bira conoci, y estimacionnan ta indica cu e total historico posiblemente ta mas halto (alrededor di 166).<ref>{{citeer web|werk=curaçao.nu|url= https://www.curacao.nu/nieuws/algemeen/44646/nieuwe-namen-van-curacaose-oorlogsslachtoffers-op-plakkaat-bij-monument-waaigat|titel=Nieuwe namen van Curaçaose oorlogsslachtoffers op plakkaat bij monument Waaigat|datum=2022-05-05|bezochtdatum=2026-04-20}}</ref> Algun di e victimanan tabata di origen Arubano of a fayece riba e isla.<ref>Bevrijding Intercultureel, [https://www.bevrijdingintercultureel.nl/cms/index.php/nederlandse-antillen/antilliaanse-oorlogsslachtoffers Antilliaanse oorlogsslachtoffers]</ref>
E mayoria di e victimanan tabata navegante di flota comercial cu a muri durante atakenan riba tankeronan den Lama Caribe durante e [[Bataya den Laman Karibe|Bataya di Caribe]]. Ademas, tambe tabatin soldanan Antiano cu a muri, y algun persona Antiano cu a participa den resistencia na [[Oropa|Europa]] of a fayece den campamentonan di concentracion.
Na februari 1942, submarinonan Aleman a [[Atake riba Aruba|ataca Aruba]] y [[Kòrsou|Corsou]]. Cuater militar Hulandes a muri den un incidente na Aruba cu tabata envolvi un torpedo cu no a explota.
== Conmemoracion ==
Anualmente, riba 4 di mei ([[Nationale Dodenherdenking|Dia Conmemorativo]]), ta conmemora e victimanan di Guera Mundial II den henter [[Reino Hulandes]]. E conmemoracion ta encera hisamento di bandera halfstengel, ceremonia oficial y dos minut di silencio.
Na Aruba e ceremonia a tuma luga prome dilanti di Toren Willem III y for di 1963 na Adrian Laclé Boulevard.<ref>{{citeer web|titel=Advertentie|werk=[[Amigoe]]|datum=1968-04-29|bezochtdatum=2026-04-20|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643937:mpeg21:p005}}</ref> Durante e ceremonia, ta pone krans pa honra e victimanan di guera.<ref>{{citeer web|url=https://www.gobierno.aw/nl/dodenherdenking-op-4-mei-2025|titel=Dodenherdenking op 4 mei 2025|datum=2025-05-05|bezochtdatum=2026-04-20|werk=gobierno.aw}}</ref> E dos minuut di silencio ta di 6:00 pm pa 6:02 pm.<ref>[https://dedatumvandaag.nl/wanneer-dodenherdenking Wanneer dodenherdenking], dedatumvandaag.nl</ref>[[File:Monument Schutterij & Vrijwilligerskorps Aruba 14 38 57 740000.jpeg|thumb|160px|Monumento pa ''Schutterij'' i ''Vrijwilligerskorps Aruba'' na Adrian Laclé Boulevard, Aruba]]
== Monumento pa solda Arubano ==
Den cercania di e monumento, tin otro monumento relaciona cu Segunda Guera Mundial, dedica na e soldanan Arubano di ''Schutterij'' i ''Vrijwilligerskorps Aruba''. E monumento aki ta consisti di un estatua di un solda riba un pedestal.<ref>[https://www.lago-colony.com/WORLD_WAR_II/THOSE_WHO_DIED/WAR_monuments.htm Monuments to those who died in World War II], lago-colony.com</ref>
== Mira tambe ==
* [[Nationale Dodenherdenking]]
* [[Monumento pa víktimanan di guera (Kòrsou)|Monumento pa victima di guera di Corsou]]
* [[Di Dos Guera Mundial|Segunda Guera Mundial]]
* [[Bataya den Laman Karibe|Bataya den Lama Caribe]]
* [[Atake riba Aruba]]
{{Appendix}}
[[Kategoria:Aruba]]
[[Kategoria:Di Dos Guera Mundial]]
olzp6ielvuujiy47h5v6k7nf4mtl69n
Orkidia di mondi
0
14396
190010
189908
2026-05-05T22:18:12Z
Caribiana
8320
/* Presencia den Caribe Hulandes */
190010
wikitext
text/x-wiki
{{Variante |a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = mata
| nomber = Orkidia di mondi
| alias = Orkidia blanco
| imagen = Brassavola nodosa Orchi 03.jpg
| descripcion = ''Brassavola nodosa'' na flor.
| status =
| reino = [[Mata|Plantae]]
| division= Tracheophyta
| clase = Spermatopsida
| orden = Asparagales
| famia = Orchidaceae
| genero = Brassavola
| especie = '''''B. nodosa'''''
| autor = Lindl.
| fecha = 1831
| sinonimo=
*''Epidendrum nodosum''
*''Bletia nodosa''
}}
'''Orkidia di mondi''' ('''''Brassavola nodosa''''') ta un [[espesie|especie]] di orkidia cu ta crece riba palo of piedra. E ta pertenece na e famia Orchidaceae y a wordo describi pa prome biaha door di John Lindley na 1831.<ref name =:"1">{{citeer web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:618046-1|titel=''Brassavola nodosa'' (L.) Lindl.|uitgever=Kew Royal Botanical Garden}}</ref>
Den [[Papiamentu|Papiamento]], e orkidia aki ta conoci como:<ref>[https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=189834 Brassavola nodosa''], [[Dutch Caribbean Species Register]]</ref>
*“orkidia di mondi” na [[Aruba]]
*“orkidia blanku” na [[Kòrsou|Corsou]]
Internacionalmente, e ta conoci como ''Lady of the night'', pa motibo di e fragancia dushi di su flor cu ta bira mas fuerte den oranan di anochi.
==Distribucion y habitat ==
E especie ta distribui ampliamente den [[México|Mexico]], Mesoamerica, Caribe y e parti nort di [[Sur Amérika|Suramerica]] (incluyendo [[Colombia]] y [[Venezuela]]).<ref>[https://www.orchidspecies.com/brassavolanodosa.htm ''Brassavola nodosa''], orchidspecies.com</ref>
Den e [[islanan ABC]], Aruba, [[Boneiru|Boneiro]] y Corsou, e ta un di e poco orkidianan nativo cu ta adapta na e clima seco di e islanan.
Na Boneiro, por top’é den naturalesa na "Plantashi Colombia" y "[[Boven Bolivia|Plantashi Bolivia]]", tanto riba palo como riba cadushi. E mata por crece como epifita (riba palo) of como litofita (riba piedra y baranca).[[File:Brassavola nodosa - Curtis vol. 60 (N.S. 7) pl. 3229 (1833).jpg|thumb|180px|Detaye di orkidia di mondi.]]
Na Corsou, e especie ta presente den luganan manera [[Parke Nashonal di Sint Kristòfel|Parke Nacional Christoffel]] y na Aruba den [[Parke Nacional Arikok]], entre otro na Rooi Prins.<ref>H. Hoetink, Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, Elsevier, 1969, pag.432</ref>
== Descripcion ==
''B. nodosa'' ta un orkidia chikito pero resistente, cu pseudobulbonan largo y smal (6 te 30 cm). Cada pseudobulbo ta produci un solo blachi carnoso, di color gris-berde, adapta na condicionnan seco y variabel.
E flor ta grandi y elegante, generalmente blanco of blanco-berdoso, cu petalo fini y largo. E parti mas yamativo ta e lip (''labellum''), cu ta hancho y hopi biaha tin marca color biña of cora den su parti interior. E mata ta florece principalmente den temporada di yobida (november te januari).<ref name=:"2">{{citeer web|titel= Zeldzame orchideeën nu gelukkig beschermd|werk=[[Amigoe]]|datum=1994-08-20|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-05-02|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644234:mpeg21:p023}}</ref>
Un caracteristica sobresaliente ta su fragrancia fuerte anochi, cu ta atrae barbulet di anochi pa polinisacion. E fragancia aki ta contene sustancianan manera linalool y benzoato. Durante dia, e flor por wordo bishita tambe pa e kolibri (''Mellisuga helenae'').
E orkidia aki ta relativamente facil pa cultiva. E ta tolera periodonan di secura y ta crece miho ora su raisnan por haya hopi aire, por ehempel ora e ta pega riba palo.
== Presencia den Caribe Hulandes ==
Riba e islanan ABC, e especie ta un parti importante di flora nativo salvahe. Historicamente, na 1698, el a bira e prome orkidia tropical cu a wordo hiba for di Corsou pa [[Hulanda]], unda botaniconan a cuminsa cultiv'e, loke a contribui na e popularidad mundial di orkidia.<ref>[https://orchideeen-shop.nl/brassavola.html ''Brassavola''], orchieeenshop.nl</ref>
Den añanan recien, e cantidad di ''B. nodosa'' den naturalesa a baha. Un di e motibonan principal ta cu hende ta saca e matanan for di mondi pa uza nan como mata di cas of den hardin.
''B. nodosa'' ta reconoce como un especie nativo proteha riba e islanan ABC.<ref name=:"2"/> E tin proteccion bou di e ordenansanan local di conservacion di naturalesa (manera ''Natuurbeschermingsverordening''), cua hopi biaha ta incorpora listanan di [[CITES]] y Protocol di SPAW. Na Aruba, e ta ser considera orkidia nacional<ref>{{citeer web|titel=Orchideeën-tentoonstelling|werk=[[Amigoe]]|datum=1992-10-22|bezochtdatum=2026-05-02|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644681:mpeg21:p005}}</ref> y ta tambe legalmente proteha bou di ''Landsbesluit bescherming inheemse flora en fauna'' (2017).<ref>[https://www.gobierno.aw/nl/algemene-toelichting-landbesluit-bescherming-inheemse-flora-en-fauna Algemene toelichting landbesluit bescherming inheemse flora en fauna], website oficial di Gobierno di Aruba</ref>
Na 2003, Post Aruba a saca dos stampia di orkidia, uno di e espesie ''Myrmecophila humboldtii'' ([[Banana shimaron]]) i otro di e orkidia di mondi.
<gallery>
Brassavola nodosa Orchi 010.jpg
Brassavola nodosa.jpg
Brassavola nodosa0.jpg
Brassavola nodosa (1).jpg
Brassavola nodosa 1.jpg
</gallery>
== Mira tambe ==
* [[Mata protegi na Aruba]]
== Literatura ==
* Leroy-Terquem, Gerald y Jean Parisot. ''Orchids: Care and Cultivation.'' London: Cassel Publishers Ltd., 1991.
* Schoser, Gustav. ''Orchid Growing Basics.'' New York: Sterling Publishing Co., Inc., 1993.
* White, Judy. ''Taylor’s Guide to Orchids.'' Frances Tenenbaum, Series Editor. New York: Houghton-Mifflin, 1996.
* Alec Pridgeon. ''The Illustrated Encyclopedia of Orchids'', Timber Press.
* Bechtel, Cribb & Launer, ''The Manual Of Cultivated Orchid Species'', MIT Press.
{{Appendix}}
[[Kategoria:Flora]]
[[Kategoria:Islanan ABC]]
2heqn8we4b1ud36uuai4vrd7lgk674s
Osean Atlántiko
0
14404
189910
2026-05-05T12:15:19Z
Kallmemel
14000
Redirected page to [[Oséano Atlántiko]]
189910
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Oséano Atlántiko]]
r2gdpjqzu5kvnlmpyssi7k6em135okr
Ocean Atlantico
0
14405
189918
2026-05-05T12:24:29Z
Kallmemel
14000
Redirected page to [[Oséano Atlántiko]]
189918
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Oséano Atlántiko]]
r2gdpjqzu5kvnlmpyssi7k6em135okr
Dia Mundial di Libertat di Prensa
0
14406
189943
2026-05-05T16:11:12Z
Caribiana
8320
Created page with "{{Variante|c}} {{Databox}} '''Dia Mundial di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'') ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]]. E dia tin komo meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i protehá e derecho riba libertat di ekspreshon, manera stipulá den artíkulo 19 di ''Deklarashon Universal di Derecho Humano'' di 1948. E fecha ta koinsidí ku e aniversario di e Deklara..."
189943
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Dia Mundial di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'') ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]]. E dia tin komo meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i protehá e derecho riba libertat di ekspreshon, manera stipulá den artíkulo 19 di ''Deklarashon Universal di Derecho Humano'' di 1948.
E fecha ta koinsidí ku e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber formulá na [[Windhoek]], [[Namibia]], na 1991 dor di periodistanan [[afrika]]no.
== Historia ==
Dia Mundial di Libertat di Prensa a wòrdu proklamá na 1993 dor di e Asamblea General di [[Nashonnan Uni]], siguiendo un rekomendashon di [[UNESCO]].<ref name=:"1">[https://www.un.org/en/observances/press-freedom-day World Press Freedom Day 3 May], [[Nashonnan Uni]]</ref>
For di e momento ei, UNESCO ta organisá aktividatnan mundialmente pa marka e dia, inkluyendo konferensia i kampañanan di konsientisashon.
Kada aña, e opservashon di e dia tin un tema spesífiko ku ta enfoká riba reto aktual den libertat di prensa, manera seguridat di periodista, desinformashon i libertat di ekspreshon den era digital.
[[File:Press freedom 2025.svg|right|thumb|300x300px|'''Indise di Libertat di Prensa 2025'''<ref>{{Cite web |title=RSF World Press Freedom Index 2025: economic fragility a leading threat to press freedom |url=https://rsf.org/en/rsf-world-press-freedom-index-2025-economic-fragility-leading-threat-press-freedom |access-date=|website=Reporters Without Borders |language=en}}</ref>
{{legend|#265c9d|Situashon bon}}
{{legend|#96afd8|Situashon satisfaktorio}}
{{legend|#ffb400|Problemanan notabel}}
{{legend|#ff4100|Situashon difísil}}
{{legend|#820000|Situashon hopi serio}}
{{legend|#e0e0e0|No klasifiká / falta datos}}]]
== Nifikashon ==
Libertat di prensa ta un derecho fundamental ku ta permití individuo i medio di komunikashon pa:
* ekspresá opinion
* informá públiko
* difundí informashon sin interferensia indebí
Un sosiedat demokrátiko no por funshoná debidamente sin libertat di prensa, pasobra e ta esensial pa transparensia di gobièrnu, responsabilidat públiko i protekshon di otro derechonan humano.<ref name=:"1"/>
== Premio mundial ==
For di 1997, UNESCO ta otorgá anualmente e Premio Mundial di Libertat di Prensa UNESCO/Guillermo Cano na periodista òf organisashonnan ku a kontribuí signifikativamente na defensa di libertat di prensa.<ref>[https://www.unesco.org/en UNESCO promotes press freedom, a key driver for peace and security], [[UNESCO]]</ref>
E premio ta nombrá na honor di Guillermo Cano Isaza, redaktor di e korant [[Colombia|kolombiano]] ''El Espectador'' na [[Bogota]], kende a wòrdu asesiná dia 17 di desèmber 1986 pa motibu di su investigashon i reportahe ekstenso riba kartelnan di droga den e pais.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1352308294|titulo=World Press Freedom Day}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Dia internashonal]]
i5wy9wr2mdb7ky3d4tt3m9zyndp6s7x
189944
189943
2026-05-05T16:16:02Z
Caribiana
8320
189944
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|c}}
{{Databox}}
'''Dia Mundial di Libertat di Prensa''' ([[ingles]]: ''World Press Freedom Day'') ta wòrdu opserbá anualmente riba [[3 di mei]]. E dia tin komo meta pa konsientisá riba e importansia di libertat di prensa i rekordá gobièrnunan di nan deber pa respetá i protehá e derecho riba libertat di ekspreshon, manera stipulá den artíkulo 19 di ''Deklarashon Universal di Derecho Humano'' di 1948.
E fecha ta koinsidí ku e aniversario di e Deklarashon di Windhoek, un deklarashon di prinsipionan di prensa liber formulá na [[Windhoek]], [[Namibia]], na 1991 dor di periodistanan [[afrika]]no.
== Historia ==
Dia Mundial di Libertat di Prensa a wòrdu proklamá na 1993 dor di e Asamblea General di [[Nashonnan Uni]], siguiendo un rekomendashon di [[UNESCO]].<ref name=:"1">[https://www.un.org/en/observances/press-freedom-day World Press Freedom Day 3 May], [[Nashonnan Uni]]</ref>
For di e momento ei, UNESCO ta organisá aktividatnan mundialmente pa marka e dia, inkluyendo konferensia i kampañanan di konsientisashon.
Kada aña, e opservashon di e dia tin un tema spesífiko ku ta enfoká riba reto aktual den libertat di prensa, manera seguridat di periodista, desinformashon i libertat di ekspreshon den era digital.
[[File:Press freedom 2025.svg|right|thumb|300x300px|'''Indise di Libertat di Prensa 2025'''<ref>{{Cite web |title=RSF World Press Freedom Index 2025: economic fragility a leading threat to press freedom |url=https://rsf.org/en/rsf-world-press-freedom-index-2025-economic-fragility-leading-threat-press-freedom |access-date=|website=Reporters Without Borders |language=en}}</ref>
{{legend|#265c9d|Situashon bon}}
{{legend|#96afd8|Situashon satisfaktorio}}
{{legend|#ffb400|Problemanan notabel}}
{{legend|#ff4100|Situashon difísil}}
{{legend|#820000|Situashon hopi serio}}
{{legend|#e0e0e0|No klasifiká / no tin datos}}]]
== Nifikashon ==
Libertat di prensa ta un derecho fundamental ku ta permití individuo i medio di komunikashon pa:
* ekspresá opinion
* informá públiko
* difundí informashon sin interferensia indebí
Un sosiedat demokrátiko no por funshoná debidamente sin libertat di prensa, pasobra e ta esensial pa transparensia di gobièrnu, responsabilidat públiko i protekshon di otro derechonan humano.<ref name=:"1"/>
== Premio mundial ==
For di 1997, UNESCO ta otorgá anualmente e Premio Mundial di Libertat di Prensa UNESCO/Guillermo Cano na periodista òf organisashonnan ku a kontribuí signifikativamente na defensa di libertat di prensa.<ref>[https://www.unesco.org/en UNESCO promotes press freedom, a key driver for peace and security], [[UNESCO]]</ref>
E premio ta nombrá na honor di Guillermo Cano Isaza, redaktor di e korant [[Colombia|kolombiano]] ''El Espectador'' na [[Bogota]], kende a wòrdu asesiná dia 17 di desèmber 1986 pa motibu di su investigashon i reportahe ekstenso riba kartelnan di droga den e pais.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1352308294|titulo=World Press Freedom Day}}
{{References}}
}}
[[:Kategoria:Dia internashonal]]
5c4ug1ezqg8eo0mwi6otbwtt96eb0o8
Oséano indio
0
14407
189972
2026-05-05T19:13:38Z
Kallmemel
14000
Kallmemel moved page [[Oséano indio]] to [[Oséano Indio]]
189972
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Oséano Indio]]
cm3g3k3h00duyh8agewcnqyjx1jovqg
Ocean Artico
0
14408
189973
2026-05-05T19:16:21Z
Kallmemel
14000
Redirected page to [[Oséano Ártiko]]
189973
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Oséano Ártiko]]
crhw5zj8tgc27ugj3yck2s1x1ibf5ls
Ocean Indio
0
14409
189976
2026-05-05T19:19:17Z
Kallmemel
14000
Redirected page to [[Oséano Indio]]
189976
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Oséano Indio]]
cm3g3k3h00duyh8agewcnqyjx1jovqg
Ocean Sur
0
14410
189977
2026-05-05T19:22:29Z
Kallmemel
14000
Redirected page to [[Oséano Sur]]
189977
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Oséano Sur]]
8jtswiik9ei24gsos8d6uwv6fhz7lyq
Ocean di Antartica
0
14411
189979
2026-05-05T19:23:17Z
Kallmemel
14000
Redirected page to [[Oséano Sur]]
189979
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Oséano Sur]]
8jtswiik9ei24gsos8d6uwv6fhz7lyq
Sargassum
0
14412
190004
2026-05-05T21:42:38Z
Caribiana
8320
Created page with "{{Databox}} {{Variante|a}} {{Taxobox| variante = a | tipo = organismo | nomber = ''Sargassum'' | status = | dominio = [[Eukaryota]] | reino = Protista | division= Ochrophyta | clase = Phaeophyceae | orden = Fucales | famia = Sargassaceae | genero = '''''Sargassum''''' | autor = Agardh. | fecha = 1820 | sinonimo= *''Sargassum bacciferum'', tambe conoci como ''Sargassum natans'' o ''Fucus natans''. }} '''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (mac..."
190004
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Variante|a}}
{{Taxobox| variante = a
| tipo = organismo
| nomber = ''Sargassum''
| status =
| dominio = [[Eukaryota]]
| reino = Protista
| division= Ochrophyta
| clase = Phaeophyceae
| orden = Fucales
| famia = Sargassaceae
| genero = '''''Sargassum'''''
| autor = Agardh.
| fecha = 1820
| sinonimo= *''Sargassum bacciferum'', tambe conoci como ''Sargassum natans'' o ''Fucus natans''.
}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, manera pisca, [[marisko|crustaceo]] y turtuga chikito.<ref name=:"2">[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87}}</ref> E faha masivo aki ta extende for di costa di West Africa atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), contaminacion cu nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.<ref name=:"2"/>
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa provee habitat y refugio pa bida marino, sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda) y funciona como area di crio pa diferente especie.
Sinembargo, problema serio ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por reduci e nivel di oxigeno den awa, afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]] y saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”).
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.<ref>{{Cite journal |last=van Tussenbroek |first=Brigitta I. |last2=Hernández Arana |first2=Héctor A. |last3=Rodríguez-Martínez |first3=Rosa E. |last4=Espinoza-Avalos |first4=Julio |last5=Canizales-Flores |first5=Hazel M. |last6=González-Godoy |first6=Carlos E. |last7=Barba-Santos |first7=M. Guadalupe |last8=Vega-Zepeda |first8=Alejandro |last9=Collado-Vides |first9=Ligia |date=2017-09-15 |title=Severe impacts of brown tides caused by Sargassum spp. on near-shore Caribbean seagrass communities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025326X17305374 |journal=Marine Pollution Bulletin |volume=122 |issue=1 |pages=272–281 }}</ref>
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den e ultimo añanan.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref> Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:<ref name=:"1"/>
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa.
Algun luganan specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa pariba (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistemanan fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran.<ref name=:"1"/> Organisacionnan involvi ta local y regional, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1351722989|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[Kategoria:Organismo]]
64gkq5jmkuiap6lc0nat32yj70gs1pp
190005
190004
2026-05-05T21:46:39Z
Caribiana
8320
190005
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, manera pisca, [[marisko|crustaceo]] y turtuga chikito.<ref name=:"2">[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87}}</ref> E faha masivo aki ta extende for di costa di West Africa atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), contaminacion cu nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.<ref name=:"2"/>
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa provee habitat y refugio pa bida marino, sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda) y funciona como area di crio pa diferente especie.
Sinembargo, problema serio ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por reduci e nivel di oxigeno den awa, afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]] y saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”).
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.<ref>{{Cite journal |last=van Tussenbroek |first=Brigitta I. |last2=Hernández Arana |first2=Héctor A. |last3=Rodríguez-Martínez |first3=Rosa E. |last4=Espinoza-Avalos |first4=Julio |last5=Canizales-Flores |first5=Hazel M. |last6=González-Godoy |first6=Carlos E. |last7=Barba-Santos |first7=M. Guadalupe |last8=Vega-Zepeda |first8=Alejandro |last9=Collado-Vides |first9=Ligia |date=2017-09-15 |title=Severe impacts of brown tides caused by Sargassum spp. on near-shore Caribbean seagrass communities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025326X17305374 |journal=Marine Pollution Bulletin |volume=122 |issue=1 |pages=272–281 }}</ref>
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den e ultimo añanan.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref> Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:<ref name=:"1"/>
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa.
Algun luganan specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa pariba (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistemanan fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran.<ref name=:"1"/> Organisacionnan involvi ta local y regional, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1351722989|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[Kategoria:Organismo]]
4ke0qknkho9ki6c4isfkhw4qxf3ngfh
190006
190005
2026-05-05T21:47:52Z
Caribiana
8320
190006
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di mat flotante cu ta move cu coriente y biento. E tamaño di e matnan ta varia hopi, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, manera pisca, [[marisko|crustaceo]] y turtuga chikito.<ref name=:"2">[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87}}</ref> E faha masivo aki ta extende for di costa di West Africa atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), contaminacion cu nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.<ref name=:"2"/>
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa provee habitat y refugio pa bida marino, sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda) y funciona como area di crio pa diferente especie.
Sinembargo, problema serio ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por reduci e nivel di oxigeno den awa, afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]] y saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”).
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.<ref>{{Cite journal |last=van Tussenbroek |first=Brigitta I. |last2=Hernández Arana |first2=Héctor A. |last3=Rodríguez-Martínez |first3=Rosa E. |last4=Espinoza-Avalos |first4=Julio |last5=Canizales-Flores |first5=Hazel M. |last6=González-Godoy |first6=Carlos E. |last7=Barba-Santos |first7=M. Guadalupe |last8=Vega-Zepeda |first8=Alejandro |last9=Collado-Vides |first9=Ligia |date=2017-09-15 |title=Severe impacts of brown tides caused by Sargassum spp. on near-shore Caribbean seagrass communities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025326X17305374 |journal=Marine Pollution Bulletin |volume=122 |issue=1 |pages=272–281 }}</ref>
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den e ultimo añanan.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref> Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:<ref name=:"1"/>
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa.
Algun luganan specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa norte (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistemanan fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran.<ref name=:"1"/> Organisacionnan involvi ta local y regional, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1351722989|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[Kategoria:Organismo]]
4qo6j9z3y6v0zp6fbcj3lubnlv48ooa
190016
190006
2026-05-06T06:36:51Z
Caribiana
8320
190016
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma un tipo di tapijt flotante cu ta move cu coriente y biento. E tapijt ta varia hopi den tamaño, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, manera pisca, [[marisko|crustaceo]] y turtuga chikito.<ref name=:"2">[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo: e "Faha Grandi di Sargassum Atlantico" (''Great Atlantic Sargassum Belt'', GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87}}</ref> E faha masivo aki ta extende for di costa di West Africa atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e crecemento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), contaminacion cu nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.<ref name=:"2"/>
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa provee habitat y refugio pa bida marino, sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda) y funciona como area di crio pa diferente especie.
Sinembargo, problema serio ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa mas y mas den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por reduci e nivel di oxigeno den awa, afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]] y saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”).
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.<ref>{{Cite journal |last=van Tussenbroek |first=Brigitta I. |last2=Hernández Arana |first2=Héctor A. |last3=Rodríguez-Martínez |first3=Rosa E. |last4=Espinoza-Avalos |first4=Julio |last5=Canizales-Flores |first5=Hazel M. |last6=González-Godoy |first6=Carlos E. |last7=Barba-Santos |first7=M. Guadalupe |last8=Vega-Zepeda |first8=Alejandro |last9=Collado-Vides |first9=Ligia |date=2017-09-15 |title=Severe impacts of brown tides caused by Sargassum spp. on near-shore Caribbean seagrass communities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025326X17305374 |journal=Marine Pollution Bulletin |volume=122 |issue=1 |pages=272–281 }}</ref>
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas frecuente den e ultimo añanan.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref> Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:<ref name=:"1"/>
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa.
Algun luganan specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa norte (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistemanan fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran.<ref name=:"1"/> Organisacionnan involvi ta local y regional, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1351722989|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[Kategoria:Organismo]]
2foc2i86we13g9bf3xnhvpzbdsn8bcw
190021
190016
2026-05-06T08:34:14Z
Caribiana
8320
imagen agrega
190021
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma manera un tapijt flotante cu ta move cu coriente y biento. E tapijt ta varia hopi den tamaño, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, manera pisca, [[marisko|crustaceo]] y turtuga chikito.<ref name=:"2">[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo cu e nomber ''Great Atlantic Sargassum Belt'' (GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87}}</ref> E faha masivo aki ta extende for di costa di West Africa atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e aumento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), contaminacion cu nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.<ref name=:"2"/>
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa provee habitat y refugio pa bida marino, sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda) y funciona como area di crio pa diferente especie.
Sinembargo, problema serio ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por reduci e nivel di oxigeno den awa, afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]] y saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”).
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.<ref>{{Cite journal |last=van Tussenbroek |first=Brigitta I. |last2=Hernández Arana |first2=Héctor A. |last3=Rodríguez-Martínez |first3=Rosa E. |last4=Espinoza-Avalos |first4=Julio |last5=Canizales-Flores |first5=Hazel M. |last6=González-Godoy |first6=Carlos E. |last7=Barba-Santos |first7=M. Guadalupe |last8=Vega-Zepeda |first8=Alejandro |last9=Collado-Vides |first9=Ligia |date=2017-09-15 |title=Severe impacts of brown tides caused by Sargassum spp. on near-shore Caribbean seagrass communities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025326X17305374 |journal=Marine Pollution Bulletin |volume=122 |issue=1 |pages=272–281 }}</ref>
{{multiple image
| total_width = 250
| direction= vertical
| align = right
| border = infobox
| image2 = Sargassum na costa di Sero Colorado1, San Nicolas Aruba 01.jpg
| caption2 = ''Sargassum'' na costa di [[Sero Colorado]], [[Aruba]]. (2025)
| image1 = Sargassum na costa di Sero Colorado3, San Nicolas Aruba 03.jpg
| caption1 = ''Sargassum'' manera un tapijt yegando costa di Aruba (2025)
| caption_align= center
}}
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas y mas den e ultimo añanan.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref> Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:<ref name=:"1"/>
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa. Algun luga specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa norte (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistema fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga e islanan ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran.<ref name=:"1"/> Organisacionnan involvi ta local y regional, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1351722989|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[Kategoria:Organismo]]
cawc4b0k5bylbogv1kbs0nxd0oes1fz
190022
190021
2026-05-06T08:35:06Z
Caribiana
8320
190022
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma manera un tapijt flotante cu ta move cu coriente y biento. E tapijt ta varia hopi den tamaño, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, manera pisca, [[marisko|crustaceo]] y turtuga chikito.<ref name=:"2">[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo cu e nomber ''Great Atlantic Sargassum Belt'' (GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87}}</ref> E faha masivo aki ta extende for di costa di West Africa atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e aumento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), contaminacion cu nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.<ref name=:"2"/>
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa provee habitat y refugio pa bida marino, sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda) y funciona como area di crio pa diferente especie.
Sinembargo, problema serio ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por reduci e nivel di oxigeno den awa, afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]] y saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”).
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.<ref>{{Cite journal |last=van Tussenbroek |first=Brigitta I. |last2=Hernández Arana |first2=Héctor A. |last3=Rodríguez-Martínez |first3=Rosa E. |last4=Espinoza-Avalos |first4=Julio |last5=Canizales-Flores |first5=Hazel M. |last6=González-Godoy |first6=Carlos E. |last7=Barba-Santos |first7=M. Guadalupe |last8=Vega-Zepeda |first8=Alejandro |last9=Collado-Vides |first9=Ligia |date=2017-09-15 |title=Severe impacts of brown tides caused by Sargassum spp. on near-shore Caribbean seagrass communities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025326X17305374 |journal=Marine Pollution Bulletin |volume=122 |issue=1 |pages=272–281 }}</ref>
{{multiple image
| total_width = 250
| direction= vertical
| align = right
| border = infobox
| image2 = Sargassum na costa di Sero Colorado1, San Nicolas Aruba 01.jpg
| caption2 = ''Sargassum'' na costa di [[Sero Colorado]], [[Aruba]]. (2025)
| image1 = Sargassum na costa di Sero Colorado3, San Nicolas Aruba 03.jpg
| caption1 = ''Sargassum'' manera un tapijt flotante yegando costa di Aruba (2025)
| caption_align= center
}}
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas y mas den e ultimo añanan.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref> Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:<ref name=:"1"/>
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa. Algun luga specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa norte (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistema fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga e islanan ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran.<ref name=:"1"/> Organisacionnan involvi ta local y regional, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1351722989|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[Kategoria:Organismo]]
rwibu75edi9jrmlo31pbxruyjq3ol4o
190023
190022
2026-05-06T08:44:03Z
Caribiana
8320
190023
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma manera un tapijt flotante cu ta move cu coriente y biento. E tapijt ta varia hopi den tamaño, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece hasta mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, manera pisca, [[marisko|crustaceo]] y turtuga chikito.<ref name=:"2">[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo cu e nomber ''Great Atlantic Sargassum Belt'' (GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87}}</ref> E faha masivo aki ta extende for di costa di West Africa atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e aumento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), contaminacion cu nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.<ref name=:"2"/>
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa provee habitat y refugio pa bida marino, sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda) y funciona como area di crio pa diferente especie.
Sinembargo, problema serio ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por reduci e nivel di oxigeno den awa, afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]] y saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”).
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.<ref>{{Cite journal |last=van Tussenbroek |first=Brigitta I. |last2=Hernández Arana |first2=Héctor A. |last3=Rodríguez-Martínez |first3=Rosa E. |last4=Espinoza-Avalos |first4=Julio |last5=Canizales-Flores |first5=Hazel M. |last6=González-Godoy |first6=Carlos E. |last7=Barba-Santos |first7=M. Guadalupe |last8=Vega-Zepeda |first8=Alejandro |last9=Collado-Vides |first9=Ligia |date=2017-09-15 |title=Severe impacts of brown tides caused by Sargassum spp. on near-shore Caribbean seagrass communities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025326X17305374 |journal=Marine Pollution Bulletin |volume=122 |issue=1 |pages=272–281 }}</ref>
{{multiple image
| total_width = 250
| direction= vertical
| align = right
| border = infobox
| image2 = Sargassum na costa di Sero Colorado1, San Nicolas Aruba 01.jpg
| caption2 = ''Sargassum'' na costa di [[Sero Colorado]], [[Aruba]]. (2025)
| image1 = Sargassum na costa di Sero Colorado3, San Nicolas Aruba 03.jpg
| caption1 = ''Sargassum'' manera un tapijt flotante yegando costa di Aruba (2025)
| caption_align= center
}}
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas y mas den e ultimo añanan.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref> Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:<ref name=:"1"/>
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa. Algun luga specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa norte (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistema fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga e islanan ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran.<ref name=:"1"/> Organisacionnan involvi ta local, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1351722989|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[Kategoria:Organismo]]
hti2ix4xyg00xjhznqr2bja5gsgdmip
190024
190023
2026-05-06T08:45:58Z
Caribiana
8320
/* Descripcion */
190024
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na e famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma manera un tapijt flotante cu ta move cu coriente y biento. E tapijt ta varia hopi den tamaño, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece bira mas largo.
E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, manera pisca, [[marisko|crustaceo]] y turtuga chikito.<ref name=:"2">[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un “ecosistema unico di lama habri”.
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo cu e nomber ''Great Atlantic Sargassum Belt'' (GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87}}</ref> E faha masivo aki ta extende for di costa di West Africa atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e aumento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), contaminacion cu nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.<ref name=:"2"/>
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa provee habitat y refugio pa bida marino, sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda) y funciona como area di crio pa diferente especie.
Sinembargo, problema serio ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por reduci e nivel di oxigeno den awa, afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]] y saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”).
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.<ref>{{Cite journal |last=van Tussenbroek |first=Brigitta I. |last2=Hernández Arana |first2=Héctor A. |last3=Rodríguez-Martínez |first3=Rosa E. |last4=Espinoza-Avalos |first4=Julio |last5=Canizales-Flores |first5=Hazel M. |last6=González-Godoy |first6=Carlos E. |last7=Barba-Santos |first7=M. Guadalupe |last8=Vega-Zepeda |first8=Alejandro |last9=Collado-Vides |first9=Ligia |date=2017-09-15 |title=Severe impacts of brown tides caused by Sargassum spp. on near-shore Caribbean seagrass communities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025326X17305374 |journal=Marine Pollution Bulletin |volume=122 |issue=1 |pages=272–281 }}</ref>
{{multiple image
| total_width = 250
| direction= vertical
| align = right
| border = infobox
| image2 = Sargassum na costa di Sero Colorado1, San Nicolas Aruba 01.jpg
| caption2 = ''Sargassum'' na costa di [[Sero Colorado]], [[Aruba]]. (2025)
| image1 = Sargassum na costa di Sero Colorado3, San Nicolas Aruba 03.jpg
| caption1 = ''Sargassum'' manera un tapijt flotante yegando costa di Aruba (2025)
| caption_align= center
}}
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas y mas den e ultimo añanan.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref> Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:<ref name=:"1"/>
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa. Algun luga specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa norte (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistema fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga e islanan ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran.<ref name=:"1"/> Organisacionnan involvi ta local, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1351722989|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[Kategoria:Organismo]]
qwgh9l5gw44q3b10feth8l22ztkbd96
190030
190024
2026-05-06T10:33:54Z
Kallmemel
14000
minor edits
190030
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma manera un tapijt flotante cu ta move cu coriente y biento. E tapijt ta varia hopi den tamaño, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece bira mas largo. E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, manera pisca, [[marisko|crustaceo]] y turtuga chikito.<ref name=:"2">[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un "ecosistema unico di lama habri".
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo cu e nomber ''Great Atlantic Sargassum Belt'' (GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87}}</ref> E zona masivo aki ta extende for di costa di West Africa atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e aumento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), contaminacion cu nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.<ref name=:"2"/>
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa provee habitat y refugio pa bida marino, sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda) y funciona como area di crio pa diferente especie.
Sinembargo, problema serio ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por reduci e nivel di oxigeno den awa, afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]] y saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”).
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.<ref>{{Cite journal |last=van Tussenbroek |first=Brigitta I. |last2=Hernández Arana |first2=Héctor A. |last3=Rodríguez-Martínez |first3=Rosa E. |last4=Espinoza-Avalos |first4=Julio |last5=Canizales-Flores |first5=Hazel M. |last6=González-Godoy |first6=Carlos E. |last7=Barba-Santos |first7=M. Guadalupe |last8=Vega-Zepeda |first8=Alejandro |last9=Collado-Vides |first9=Ligia |date=2017-09-15 |title=Severe impacts of brown tides caused by Sargassum spp. on near-shore Caribbean seagrass communities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025326X17305374 |journal=Marine Pollution Bulletin |volume=122 |issue=1 |pages=272–281 }}</ref>
{{multiple image
| total_width = 250
| direction= vertical
| align = right
| border = infobox
| image2 = Sargassum na costa di Sero Colorado1, San Nicolas Aruba 01.jpg
| caption2 = ''Sargassum'' na costa di [[Sero Colorado]], [[Aruba]]. (2025)
| image1 = Sargassum na costa di Sero Colorado3, San Nicolas Aruba 03.jpg
| caption1 = ''Sargassum'' manera un tapijt flotante yegando costa di Aruba (2025)
| caption_align= center
}}
== Islanan ABC ==
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas y mas den e ultimo añanan.<ref name=:"1">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref> Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:<ref name=:"1"/>
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa. Algun luga specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa norte (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistema fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga e islanan ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran.<ref name=:"1"/> Organisacionnan involvi ta local, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1351722989|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[Kategoria:Organismo]]
cx71j0326ki50w3q1tukkw9gfcp3vxx
190032
190030
2026-05-06T10:38:13Z
Kallmemel
14000
organista teksto
190032
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|a}}
{{Databox}}
'''''Sargassum''''' ta un genero di alga maron (macroalga) marino cu ta pertenece na famia Sargassaceae. El a wordo describi pa prome biaha door di Carl Adolph Agardh na 1820. Segun diferente fuente cientifico, tin entre 250 y mas cu 350 [[espesie|especie]] di ''Sargassum'' identifica.<ref>[https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=77 Sargassum C.Agardh, 1820, nom. et typ. cons.], algaebase.org</ref>
== Descripcion ==
''Sargassum'' ta caracterisa pa su color maron-oro y su habilidad pa drif libremente riba superficie di ocean, danki na blaasnan chikito yena cu gas.
Den lama habri, e alga ta forma manera un tapijt flotante cu ta move cu coriente y biento. E tapijt ta varia hopi den tamaño, tipicamente di masomenos 10 centimeter pa mas cu 2 meter, aunke den casonan excepcional e por crece bira mas largo. E structuranan aki ta sirbi como habitat importante pa hopi organismo marino, manera pisca, [[marisko|crustaceo]] y turtuga chikito.<ref name=:"2">[https://www.noticiacla.com/news/37222 E fenomeno di Sargassum ta bolbe menasa costa islanan ABC], NoticiaCla (5 di mei 2026)</ref>
E sistema flotante aki hopi biaha ta wordo describi como un "ecosistema unico di lama habri".
== Distribucion ==
''Sargassum'' ta wordo haya rond mundo den lama tropical y subtropical. Historicamente, e tabata estrechamente asocia cu Lama Sargasso, cu a haña su nomber for di e alga mes.
Sinembargo, for di 2011, cientificonan a documenta un fenomeno nobo cu e nomber ''Great Atlantic Sargassum Belt'' (GASB).<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Mengqiu |last2=Hu |first2=Chuanmin |last3=Barnes |first3=Brian B. |last4=Mitchum |first4=Gary |last5=Lapointe |first5=Brian |last6=Montoya |first6=Joseph P. |date=2019-07-05 |title=The great Atlantic Sargassum belt |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw7912 |journal=Science |volume=365 |issue=6448 |pages=83–87}}</ref> E zona masivo aki ta extende for di costa di West Africa atraves di [[Oséano Atlántiko|Atlantico]] te den [[Laman Karibe|Caribe]] y por contene decenas di miyon di ton di alga.
Investigacion ta sugeri cu e aumento inusual aki por ta relaciona cu subida di temperatura di ocean (cambio di clima), contaminacion cu nutriente (p.e., derame di riu manera for di [[Riu Amazonas]]) y cambionan den e patronchi di coriente.<ref name=:"2"/>
=== Islanan ABC ===
{{multiple image
| total_width = 250
| direction = vertical
| align = right
| border = infobox
| image2 = Sargassum na costa di Sero Colorado1, San Nicolas Aruba 01.jpg
| caption2 = ''Sargassum'' na costa di [[Sero Colorado]], [[Aruba]]. (2025)
| image1 = Sargassum na costa di Sero Colorado3, San Nicolas Aruba 03.jpg
| caption1 = ''Sargassum'' manera un tapijt flotante yegando costa di Aruba (2025)
| caption_align = center
}}
Mescos cu na otro parti di Caribe, e yegada di ''Sargassum'' na e costanan di [[Aruba]], [[Boneiru|Boneiro]] y [[Kòrsou|Corsou]] a bira mas y mas den e ultimo añanan.<ref name=":"1"">[https://sargassumhub.org/the-abc-islands/ ABC Islands], sargassumhub.org</ref> Remarcabelmente, e cantidad cu ta yega cada isla ta varia hopi:<ref name=":"1"" />
* Boneiro tin e tendencia di experencia e impacto mas grandi
* Corsou ta sigui despues
* Aruba generalmente ta ricibi esun di menos
E diferencia aki ta depende di e patronchi di coriente y biento, posicion geografico di e isla y e topografia di su costa. Algun luga specifico ta mas vulnerabel pa acumulacion, specialmente e costa norte (riba biento).
Esfuersonan di limpiesa ta un reto como cu nan ta costoso y ta rekeri hopi trabou. Ademas nan por daña e ecosistema fragil di playa y stroba neishi di turtuga di lama.
Pa deteccion di e movecion di alga e islanan ta haci uzo di tecnologia, incluyendo imagen di satelite y sistema di alerta tempran.<ref name=":"1"" /> Organisacionnan involvi ta local, manera Departamento di Naturalesa y Medio Ambiente (DNM) y Departamento Meteorologico di Aruba; STINAPA y Autoridad di Haf di Boneiro y Servicio Meteorologico Corsou.
== Ecologia ==
Den su estado natural riba lama habri, ''Sargassum'' ta hunga un rol ecologico vital pa provee habitat y refugio pa bida marino, sostene produccion primario (base di e cadena di cuminda) y funciona como area di crio pa diferente especie.
Sinembargo, problema serio ta surgi ora gran cantidad di alga yega costa, manera ta pasa den Caribe. Ora e alga acumula riba beach, muri y descompone e por reduci e nivel di oxigeno den awa, afecta [[Ref di koral|rif di coral]], mangel y veld di [[yerba di lama]] y saca gas manera hidrogeno sulfuro (cu holo fuerte di “webo putri”).
E efectonan aki por impacta directamente riba [[turismo]], pesca y salud publico.<ref>{{Cite journal |last=van Tussenbroek |first=Brigitta I. |last2=Hernández Arana |first2=Héctor A. |last3=Rodríguez-Martínez |first3=Rosa E. |last4=Espinoza-Avalos |first4=Julio |last5=Canizales-Flores |first5=Hazel M. |last6=González-Godoy |first6=Carlos E. |last7=Barba-Santos |first7=M. Guadalupe |last8=Vega-Zepeda |first8=Alejandro |last9=Collado-Vides |first9=Ligia |date=2017-09-15 |title=Severe impacts of brown tides caused by Sargassum spp. on near-shore Caribbean seagrass communities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025326X17305374 |journal=Marine Pollution Bulletin |volume=122 |issue=1 |pages=272–281 }}</ref>
{{Appendix|refs|2=
* {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1351722989|titulo=Sargassum}}
{{References}}
}}
[[Kategoria:Organismo]]
7fw6tm605r0h6saiez1y1qkzsy1suzx
Diskushon:Sargassum
1
14413
190015
2026-05-05T23:04:20Z
Ginelly.Q
16092
/* Potret */ new section
190015
wikitext
text/x-wiki
== Potret ==
Algun potret di e fenomino aki na Aruba pir haya aki: [[c:Category:Sero_Colorado|Category:Sero Colorado - Wikimedia Commons]] [[Usuario:Ginelly.Q|Ginelly.Q]] ([[Diskushon usuario:Ginelly.Q|diskushon]]) 23:04, 5 mei 2026 (UTC)
4q8opbqrsgaeyz9swr8hki9e9ygmglk
190020
190015
2026-05-06T08:00:51Z
Caribiana
8320
/* Potret */ Reply
190020
wikitext
text/x-wiki
== Potret ==
Algun potret di e fenomino aki na Aruba pir haya aki: [[c:Category:Sero_Colorado|Category:Sero Colorado - Wikimedia Commons]] [[Usuario:Ginelly.Q|Ginelly.Q]] ([[Diskushon usuario:Ginelly.Q|diskushon]]) 23:04, 5 mei 2026 (UTC)
:Bon dia Ginelly y hopi danki pa comparti! BTW mi a referi Joyce Pereira na bo persona pa yud'e haya acceso cu un account. E lo kier yuda pa haci coreccion riba e plataforma. [[Usuario:Caribiana|Caribiana]] ([[Diskushon usuario:Caribiana|diskushon]]) 08:00, 6 mei 2026 (UTC)
guf42e964we51num23bnfnq5kylygnh